7. śarīrasaṅkhyāśārīram

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શરીરસઙ્ખ્યાશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| શરીરસઙ્ખ્યામવયવશઃ કૃત્સ્નં શરીરં પ્રવિભજ્ય સર્વશરીરસઙ્ખ્યાનપ્રમાણજ્ઞાનહેતોર્ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશઃ પપ્રચ્છ||૩||

પૂર્વાધ્યાયે ધાતુભેદેન શરીરમભિધાય એતદેવ શરીરમવયવસઙ્ખ્યાભેદેન પ્રતિપાદયિતું શરીરસઙ્ખ્યાધ્યાયોઽભિધીયતે| અવયવસઙ્ખ્યાભેદેન ચ શરીરજ્ઞાનં પ્રાધાન્યેન સાક્ષાત્ સાધનં ચિકિત્સોપયુક્તં કથયિષ્યત્યધ્યાયાન્તે ‘શરીરસઙ્ખ્યાં યો વેદ’ ઇત્યાદિના| અવયવશઃ શરીરં પ્રવિભજ્ય શરીરસઙ્ખ્યાં પપ્રચ્છેતિ યોજના| પૃચ્છાપ્રયોજનમાહ- સર્વશરીરસઙ્ખ્યાનપ્રમાણજ્ઞાનહેતોરિતિ|- સઙ્ખ્યાનસ્ય પ્રમાણમિયત્તા સઙ્ખ્યાનપ્રમાણં, તચ્ચ ‘ષટ્ ત્વચઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યં; કિંવા સઙ્ખ્યાનં ચ પ્રમાણં ચ સઙ્ખ્યાનપ્રમાણં; તત્ર ‘ષટ્ ત્વચઃ’ ઇત્યાદિ સઙ્ખ્યાનં, ‘દશોદકાઞ્જલયઃ’ ઇત્યાદિ શરીરાવયવપ્રમાણં; કિંવા ‘સઙ્ખ્યા-નામ-પ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ’ ઇતિ પાઠઃ, તત્ર સઙ્ખ્યાનસ્ય પ્રમાણસ્ય ચ દત્તમેવોદાહરણં, નામજ્ઞાનં તુ ‘એકા ગોજિહ્વિકા’ ઇત્યાદિગ્રન્થેન ભવતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- શૃણુ મત્તોઽગ્નિવેશ! સર્વશરીરમાચક્ષાણસ્ય યથા પ્રશ્નમેકમના યથાવત્| શરીરે ષટ્ ત્વચઃ; તદ્યથા- ઉદકધરા ત્વગ્બાહ્યા, દ્વિતીયા ત્વસૃગ્ધરા, તૃતીયા સિધ્મકિલાસસમ્ભવાધિષ્ઠાના, ચતુર્થી દદ્રૂકુષ્ઠસમ્ભવાધિષ્ઠાના, પઞ્ચમી ત્વલજીવિદ્રધિસમ્ભવાધિષ્ઠાના, ષષ્ઠી તુ યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધ ઇવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાપ્યધિષ્ઠાયારૂંષિ જાયન્તે પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ ચ; ઇતિ ષટ્ ત્વચઃ| એતાઃ ષડઙ્ગં શરીરમવતત્ય તિષ્ઠન્તિ||૪||

આચક્ષાણસ્યેત્યત્ર ‘મતં’ ઇતિ શેષઃ; તેન સર્વં શરીરમાચક્ષાણસ્ય મે મતં શૃણ્વિતિ યોજના| તતશ્ચ ‘નટસ્ય શૃણોતિ’ ઇતિ- વદનુપયોગે ષષ્ઠી| કિં ચ ‘મે વચનં શૃણુ’ ઇત્યનેન મતાન્તરમપ્યસ્તિ શરીરાવયવસઙ્ખ્યાન ઇતિ સૂચયતિ| તતશ્ચ સુશ્રુતે- “સપ્ત ત્વચઃ, ત્રીણ્યસ્થિશતાનિ” (સુ. શા. ૫) ઇત્યાદિના યદિહ પ્રતિપાદિતસઙ્ખ્યાવિરુદ્ધમુચ્યતે, તચ્છલ્યશાસ્ત્રોપયુક્તત્વાદિતિ દર્શયતિ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “ત્રીણિ સષષ્ટીનિ શતાન્યસ્થ્નાં વેદવિદો ભાષન્તે, શલ્યતન્ત્રે તુ ત્રીણ્યેવ શતાનિ” (સુ. શા. ૫) ઇતિ| અનેન વચનેન યોઽન્યોઽપિ ત્વગાદિસઙ્ખ્યાભેદશ્ચરકસુશ્રુતયોઃ સ સ્વતન્ત્રોપયુક્તસઙ્ખ્યોપાદાનાદુન્નેયઃ | સિધ્મકિલાસસમ્ભવાધિષ્ઠાનેતિ સિધ્મકિલાસૌ યતો દોષાત્ સમ્ભવતસ્તસ્ય દોષસ્યાધિષ્ઠાનભૂતા; એવમુત્તરત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| તામ્યતીત્યસ્ય વિવરણમ્- ‘અન્ધ ઇવ તમઃ પ્રવિશતિ’ ઇતિ; કિંવા તામ્યતીતિ તમોયુક્ત ઇવ ચેષ્ટતે| અરૂંષીતિ વ્રણાનિ| પર્વસ્વિતિ અવયવસન્ધિષુ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

તત્રાયં શરીરસ્યાઙ્ગવિભાગઃ; તદ્યથા- દ્વૌ બાહૂ, દ્વે સક્થિની, શિરોગ્રીવમ્, અન્તરાધિઃ, ઇતિ ષડઙ્ગમઙ્ગમ્||૫||

ષડઙ્ગતામુક્તાં શરીરસ્ય વિભજતે- તત્રાયમિત્યાદિ| શિરશ્ચ ગ્રીવા ચ શિરોગ્રીવમ્; એતચ્ચૈક્યવિવક્ષયા જ્ઞેયમ્| અન્તરાધિઃ મધ્યમ્||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ત્રીણિ સષષ્ટીનિ શતાન્યસ્થ્નાં સહ દન્તોલૂખલનખેન | તદ્યથા- દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ, દ્વાત્રિંશદ્દન્તોલૂખલાનિ, વિંશતિર્નખાઃ, ષષ્ટિઃ પાણિપાદાઙ્ગુલ્યસ્થીનિ, વિંશતિઃ પાણિપાદશલાકાઃ, ચત્વારિ પાણિપાદશલાકાધિષ્ઠાનાનિ, દ્વે પાર્ષ્ણ્યોરસ્થિની, ચત્વારઃ પાદયોર્ગુલ્ફાઃ, દ્વૌ મણિકૌ હસ્તયોઃ, ચત્વાર્યરત્ન્યોરસ્થીનિ, ચત્વારિ જઙ્ઘયોઃ, દ્વે જાનુની, દ્વે જાનુકપાલિકે, દ્વાવૂરુનલકૌ, દ્વૌ બાહુનલકૌ, દ્વાવંસૌ, દ્વે અંસફલકે, દ્વાવક્ષકૌ, એકં જત્રુ, દ્વે તાલુકે, દ્વે શ્રોણિફલકે, એકં ભગાસ્થિ, પઞ્ચચત્વારિંશત્ પૃષ્ઠગતાન્યસ્થીનિ, પઞ્ચદશ ગ્રીવાયાં, ચતુર્દશોરસિ, દ્વયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચતુર્વિંશતિઃ પર્શુકાઃ, તાવન્તિ સ્થાલકાનિ, તાવન્તિ ચૈવ સ્થાલકાર્બુદાનિ, એકં હન્વસ્થિ, દ્વે હનુમૂલબન્ધને, એકાસ્થિ નાસિકાગણ્ડકૂટલલાટં, દ્વૌ શઙ્ખૌ, ચત્વારિ શિરઃકપાલાનીતિ; એવં ત્રીણિ સષષ્ટીનિ શતાન્યસ્થ્નાં સહ દન્તોલૂખલનખેનેતિ||૬||

સષષ્ટીનીતિ ષષ્ટ્યાઽધિકાનિ| દન્તાનામુલૂખલા યત્રાશ્રિતા દન્તાઃ| યદ્યપિ નખા વિવિધાશિતપીતીયે મલભાગપોષ્યત્વેન મલે એવ પ્રક્ષિપ્તાઃ, તથાઽપીહાસ્થિતારૂપયોગસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાદસ્થિગણનાયાં પઠિતાઃ| પ્રત્યઙ્ગુલિ પર્વત્રયં, તેન વિંશત્યઙ્ગુલિગતમસ્થ્નાં વિંશતિત્રયં ભવતિ| વૃદ્ધાઙ્ગુષ્ઠે યદ્ધસ્તપાદપ્રવિષ્ટં તત્તૃતીયં પર્વ જ્ઞેયમ્| વૃદ્ધાઙ્ગુષ્ઠશલાકાઽપિ સ્વલ્પપ્રમાણા જ્ઞેયા| અઙ્ગુલીનાં શલાકા યત્ર સંલગ્નાસ્તચ્છલાકાધિષ્ઠાનમ્| જાનુ જઙ્ઘોર્વોઃ સન્ધિઃ| અક્ષકૌ અર્વાક્ જત્રુસન્ધેઃ કીલકૌ| તાલુકે તાલ્વસ્થિની| ભગાસ્થિ અભિમુખં કટીસન્ધાનકારકં તિર્યગસ્થિ| સ્થાલકાનીતિ પર્શુકાનાં મૂલસ્થાનલગ્નાનિ | સ્થાલકાર્બુદાનિ તુ પર્શુકામૂલાન્યર્બુદાકારાણ્યસ્થીનિ | નાસિકાગણ્ડકૂટલલાટાનામેકમૂલત્વાદેકમેવાસ્થિ ગણનીયં, યે તુ પૃથગ્ગણનાં કુર્વન્તિ તેષાં નાસાગણ્ડકૂટલલાટાનાં ત્રયાણાં ત્રીણ્યેવાસ્થીનીતિ ન સઙ્ખ્યાપૂરણમ્||૬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8

પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ; તદ્યથા- ત્વગ્, જિહ્વા, નાસિકા, અક્ષિણી, કર્ણૌ ચ| પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ; તદ્યથા- સ્પર્શનં, રસનં, ઘ્રાણં, દર્શનં, શ્રોત્રમિતિ| પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ; તદ્યથા- હસ્તૌ, પાદૌ, પાયુઃ, ઉપસ્થઃ, જિહ્વા ચેતિ||૭|| હૃદયં ચેતનાધિષ્ઠાનમેકમ્||૮||

અક્ષિણી કર્ણૌ ચ પૃથક્ત્વેઽપિ એકૈકેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનત્વેનૈકત્વેનૈવ ગ્રાહ્યે| એવં હસ્તૌ પાદૌ ચ એકતયા ગ્રાહ્યૌ||૭-૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

દશ પ્રાણાયતનાનિ; તદ્યથા- મૂર્ધા, કણ્ઠઃ, હૃદયં, નાભિઃ, ગુદં, બસ્તિઃ, ઓજઃ, શુક્રં, શોણિતં, માંસમિતિ| તેષુ ષટ્ પૂર્વાણિ મર્મસઙ્ખ્યાતાનિ||૯||

ઇહ દશપ્રાણાયતનેષુ દશપ્રાણાયતનીયોક્તૌ શઙ્ખૌ પરિત્યજ્ય નાભિર્માંસં ચ ગૃહીતં, તેન નાભિમાંસયોરપિ પ્રાણાયતનત્વં તથા શઙ્ખયોશ્ચ પાઠદ્વયદર્શનાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં દશપ્રાણાયતનીયે- “દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણા યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ, શઙ્ખૌ મર્મત્રયં કણ્ઠો રક્તં શુક્રૌજસી ગુદમ્” (સૂ.અ.૨૯) ઇતિ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

પઞ્ચદશ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ; તદ્યથા- નાભિશ્ચ, હૃદયં ચ, ક્લોમ ચ, યકૃચ્ચ, પ્લીહા ચ, વૃક્કૌ ચ, બસ્તિશ્ચ, પુરીષાધારશ્ચ, આમાશયશ્ચ, પક્વાશયશ્ચ, ઉત્તરગુદં ચ, અધરગુદં ચ, ક્ષુદ્રાન્ત્રં ચ, સ્થૂલાન્ત્રં ચ, વપાવહનં ચેતિ||૧૦||

ક્લોમ પિપાસાસ્થાનમ્| બસ્તિઃ મૂત્રાશયઃ| ઉત્તરગુદઃ યત્ર પુરીષમવતિષ્ઠતે, યેન તુ પુરીષં નિષ્ક્રામતિ તદધરગુદમ્| વપાવહનં મેદઃસ્થાનં ‘તૈલવર્તિકા’ ઇતિ ખ્યાતમ્||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનિ ષટ્સ્વઙ્ગેષૂપનિબદ્ધાનિ, યાન્યપરિસઙ્ખ્યાતાનિ પૂર્વમઙ્ગેષુ પરિસઙ્ખ્યાયમાનેષુ, તાન્યન્યૈઃ પર્યાયૈરિહ પ્રકાશ્યાનિ ભવન્તિ| તદ્યથા- દ્વે જઙ્ઘાપિણ્ડિકે, દ્વે ઊરુપિણ્ડિકે, દ્વૌ સ્ફિચૌ, દ્વૌ વૃષણૌ, એકં શેફઃ, દ્વે ઉખે, દ્વૌ વઙ્ક્ષણૌ, દ્વૌ કુકુન્દરૌ, એકં બસ્તિશીર્ષમ્, એકમુદરં, દ્વૌ સ્તનૌ, દ્વૌ શ્લેષ્મભુવૌ , દ્વે બાહુપિણ્ડિકે, ચિબુકમેકં, દ્વાવોષ્ઠૌ, દ્વે સૃક્કણ્યૌ, દ્વૌ દન્તવેષ્ટકૌ, એકં તાલુ, એકા ગલશુણ્ડિકા, દ્વે ઉપજિહ્વિકે, એકા ગોજિહ્વિકા, દ્વૌ ગણ્ડૌ, દ્વે કર્ણશષ્કુલિકે, દ્વૌ કર્ણપુત્રકૌ, દ્વે અક્ષિકૂટે, ચત્વાર્યક્ષિવર્ત્માનિ, દ્વે અક્ષિકનીનિકે, દ્વે ભ્રુવૌ, એકાઽવટુઃ, ચત્વારિ પાણિપાદહૃદયાનિ||૧૧||

ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનીતિ ‘તદ્યથા- દ્વે જઙ્ઘાપિણ્ડિકે’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણાનિ| યાનીત્યાદિ યાનિ વક્ષ્યમાણાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનિ, પૂર્વમઙ્ગેષુ હસ્તાદિષુ ષટ્સુ, પરિસઙ્ખ્યાયમાનેષ્વપરિસઙ્ખ્યાતાનિ, તાન્યન્યૈઃ પર્યાયૈઃ પ્રકાશ્યાનિ ભવન્તીતિ યોજના| પર્યાયાશ્ચ જઙ્ઘાપિણ્ડિકાદયઃ શબ્દા એવ| એતેન હસ્તાદિષડઙ્ગકથનેનૈવ તદાશ્રિતા અપિ જઙ્ઘાપિણ્ડિકાદય ઉક્તા એવ, સમ્પ્રતિ ત્વવયવવિશેષવ્યવહારાર્થં જઙ્ઘાપિણ્ડિકાદયઃ પૃથગુક્તા ઇતિ વાક્યાર્થઃ| ‘પૂર્વમઙ્ગેષુ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પૂર્વમન્યેષુ’ ઇતિ વા પાઠઃ; તત્રાપ્યન્યશબ્દેન હસ્તાદીનિ ષડઙ્ગાનિ ગ્રાહ્યાણિ| ઉખે ઇતિ કક્ષશિરોપાર્શ્વયોર્નિમ્નભાગૌ| કુકુન્દરૌ સ્ફિચોરુપરિ ઉન્નતભાગૌ| બસ્તિશિરો નાભેરધઃ| શ્લેષ્મભુવૌ કણ્ઠસ્ય પાર્શ્વયોર્વ્યવસ્થિતૌ કઠિનૌ ભાગૌ| સૃક્કણ્યૌ વદનાન્તે| દ્વે ઉપજિહ્વિકે ઇતિ જિહ્વાયા અધોગતા જિહ્વા તથા ઉપરિગતા ગ્રાહ્યા| એકા ગોજિહ્વિકેતિ ગૌર્વાક્, તસ્યાઃ કારણભૂતા જિહ્વા ગોજિહ્વા; તેન વચનકારણભૂતા પ્રધાનજિહ્વૈવ ગૃહ્યતે| કર્ણશષ્કુલિકે કર્ણગતાવર્તકૌ| કર્ણપુત્રકૌ તુ બાહ્યકર્ણાવેવ| અક્ષિકૂટકે અક્ષિગોલકે| દ્વે અક્ષિકનીનિકે ઇત્યત્ર કનીનિકાશબ્દેન નાસાયાઃ સમમક્ષિસન્ધિરભિધીયતે| અવટુઃ ઘાટા| ચત્વારિ પાણિપાદહૃદયાનીતિ પાણ્યોઃ પાદયોશ્ચ તલાનિ મધ્યાનિ ચત્વારીત્યર્થઃ| એતાવતૈવ ષટ્પઞ્ચાશત્ પ્રત્યઙ્ગાનિ પૂર્યન્તે||૧૧||

Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13

નવ મહન્તિ છિદ્રાણિ- સપ્ત શિરસિ, દ્વે ચાધઃ||૧૨|| એતાવદ્દૃશ્યં શક્યમપિ નિર્દેષ્ટુમ્||૧૩||

નવ મહાન્તિ છિદ્રાણીતિ ગ્રન્થં વ્યાકરોતિ- સપ્ત શિરસિ દ્વે ચાધ ઇતિ| એતાવદ્દૃશ્યમિતિ એતાવત્ત્વગાદિ દૃશ્યં પ્રાયઃ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિવિષયમિત્યર્થઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

અનિર્દેશ્યમતઃ પરં તર્ક્યમેવ| તદ્યથા- નવ સ્નાયુશતાનિ, સપ્ત સિરાશતાનિ, દ્વે ધમનીશતે, ચત્વારિ પેશીશતાનિ, સપ્તોત્તરં મર્મશતં, દ્વે સન્ધિશતે, એકોનત્રિંશત્સહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્કાનિ સિરાધમનીનામણુશઃ પ્રવિભજ્યમાનાનાં મુખાગ્રપરિમાણં, તાવન્તિ ચૈવ કેશશ્મશ્રુલોમાનીતિ| એતદ્યથાવત્સઙ્ખ્યાતં ત્વક્પ્રભૃતિ દૃશ્યં, તર્ક્યમતઃ પરમ્| એતદુભયમપિ ન વિકલ્પતે, પ્રકૃતિભાવાચ્છરીરસ્ય||૧૪||

અતઃ પરં તર્ક્યમેવેતિ અતસ્ત્વગાદેઃ પરં યત્ સ્નાય્વાદિ તત્ પ્રાયસ્તર્ક્યમેવ અનુમાનગમ્યમેવેત્યર્થઃ| યદ્યપિ સ્નાય્વાદ્યપિ પ્રત્યક્ષં ભવતિ, તથાઽપીહ વક્ષ્યમાણસઙ્ખ્યાયુક્તં સર્વં સ્નાય્વાદિ ન પ્રત્યક્ષેણ સુકરગ્રહમિતિ તર્ક્યમિત્યુક્તમ્| સ્નાય્વાદિભેદાનેવાહ- નવ સ્નાયુશતાનીત્યાદિ| અણુશઃ પ્રવિભજ્યમાનાનામિતિ અણુપ્રભેદેન ભિદ્યમાનાનામ્| મુખાગ્રપરિમાણમિતિ મુખરૂપસ્યાગ્રસ્ય પરિમાણમ્| અત્ર યાન્યેવ સપ્ત સિરાશતાનિ ધમનીશતદ્વયં ચોક્તં તદેવ સૂક્ષ્મપ્રતાનાગ્રભેદગણનયા એકોનત્રિંશત્સહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્કાનિ ભવન્તિ, સ્થૂલગણનતયા તુ પૂર્વસઙ્ખ્યા સિરાધમન્યન્તર્ભવતીતિ ન વિરોધઃ| તાવન્તિ ચૈવ કેશશ્મશ્રુલોમાનીતિ એકોનત્રિંશત્સહસ્રાણિ નવશતાનિ ષટ્પઞ્ચાશત્કાનિ કેશશ્મશ્રુલોમ્નાં ભવન્તીત્યર્થઃ| એતચ્ચ કેશાદિસઙ્ખ્યાનં સ્થૂલસિરામુખગતકેશાદિવિભાગેન જ્ઞેયં, સૂક્ષ્મતમવિભાગેન તુ કેશાદીનાં બહુત્વમપિ શાસ્ત્રાન્તરોક્તં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| એતત્ ત્વક્પ્રભૃતિ દૃશ્યં તર્ક્યં ચ સ્નાય્વાદિ યથાવત્ સઙ્ખ્યાતમિતિ યોજના| સમ્પ્રતિ યથોક્તં ત્વગાદીનાં માનં પ્રકૃતિસ્થે શરીરે ન વ્યભિચરતીતિ દર્શયન્નાહ- એતદુભયમિત્યાદિ| ઉભયમિતિ દૃશ્યં તર્ક્યં ચ| પ્રકૃતિભાવાદિતિ અવિકૃતત્વાચ્છરીરસ્ય| યત્ર તુ શરીરં વિકૃતં ભવતિ તત્ર યથોક્તં ત્વગાદિમાનમપિ વિકૃતં ભવતીતિ ભાવઃ| કિંવા, એતદ્યથાવત્સઙ્ખ્યાતમિતિ છેદઃ| એકીયમતમાહ- ‘ત્વક્પ્રભૃતિ દૃશ્યં તર્ક્યમેવ ચૈકે’ ઇતિ પાઠઃ| અર્થસ્તુ- ત્વક્પ્રભૃતિ યદુક્તં દૃશ્યં તદપિ તર્ક્યમેવેત્યેકે આચાર્યા બ્રુવતે, તદુભયમિતિ તદેકીયમતમસ્મન્મતં ચ, ન વિકલ્પતે ઇતિ યથોક્તાવયવસઙ્ખ્યા(વ્ય)તિરેકેણ ન વ્યવસ્થાપ્યતે; પ્રકૃતિભાવાચ્છરીરસ્યેતિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્| એતેન યત્ત્વગાદિ તર્ક્યમેવ વા ભવતુ, દૃશ્યં તર્ક્યભેદભિન્નં વા ભવતુ, તથાઽપિ યથોક્તં સઙ્ખ્યાં નાતિક્રામતીતિ વાક્યાર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

યત્ત્વઞ્જલિસઙ્ખ્યેયં તદુપદેક્ષ્યામઃ; તત્ પરં પ્રમાણમભિજ્ઞેયં, તચ્ચ વૃદ્ધિહ્રાસયોગિ, તર્ક્યમેવ| તદ્યથા- દશોદકસ્યાઞ્જલયઃ શરીરે સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન, યત્તુ પ્રચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાત્યતિયોગેન તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચ શરીરધાતૂન્, યત્તુ સર્વશરીરચરં બાહ્યા ત્વગ્બિભર્તિ, યત્તુ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકાશબ્દં લભતે, યચ્ચોષ્મણાઽનુબદ્ધં લોમકૂપેભ્યો નિષ્પતત્ સ્વેદશબ્દમવાપ્નોતિ, તદુદકં દશાઞ્જલિપ્રમાણં; નવાઞ્જલયઃ પૂર્વસ્યાહારપરિણામધાતોઃ, યં ‘રસ’ ઇત્યાચક્ષતે; અષ્ટૌ શોણિતસ્ય, સપ્ત પુરીષસ્ય, ષટ્ શ્લેષ્મણઃ, પઞ્ચ પિત્તસ્ય, ચત્વારો મૂત્રસ્ય, ત્રયો વસાયાઃ, દ્વૌ મેદસઃ, એકો મજ્જાયાઃ, મસ્તિષ્કસ્યાર્ધાઞ્જલિઃ, શુક્રસ્ય તાવદેવ પ્રમાણં, તાવદેવ શ્લૈષ્મિકસ્યૌજસ ઇતિ| એતચ્છરીરતત્ત્વમુક્તમ્||૧૫||

નનુ યથા પ્રકૃતિસ્થે શરીરે યથોક્તં માનં ત્વગાદિ ન વ્યભિચરતિ, તથા કિં પ્રકૃતિસ્થે શરીરે તદુદકાદ્યપિ યથોક્તં માનં ન વ્યભિચરતીત્યાહ- યત્ત્વઞ્જલીત્યાદિ| યત્તુ ઉદકાદિ અઞ્જલિસઙ્ખ્યેયમગ્રે વક્ષ્યમાણં, તદુદકાદેઃ પરમુત્કૃષ્ટં પ્રમાણમ્| તેન પ્રકૃતિસ્થેઽપિ શરીરે ઉદકાદિ વૃદ્ધિહ્રાસયોગિ ભવતીતિ તર્ક્યમેવ| એતેન, યદુદકાદેરિહ પ્રમાણમભિધાતવ્યં તત્ પ્રકૃષ્ટસ્યોદકાદેઃ પ્રમાણં; તેનોક્તપ્રમાણાત્ કિઞ્ચિન્ન્યૂનમપિ તથાઽધિકમપિ યદુદકાદિમાનં તદપિ પ્રકૃતમાનમેવ| દશોદકાઞ્જય ઇત્યાદાવભિધાયાપિ તદુદકં દશાઞ્જલિપ્રમાણમિતિ પુનર્યત્ કરોતિ, તેન મધ્યગ્રન્થકૃતલસીકાસ્વેદાદિસઞ્જ્ઞયા ઉદકસ્યાનન્યતાં દર્શયતિ| પૂર્વસ્યેતિ પ્રથમસ્ય| વસા માંસસ્નેહઃ| મસ્તિષ્કઃ શિરોગતસ્નેહઃ| શ્લૈષ્મિકસ્યૌજસ ઇત્યનેન યદોજોઽષ્ટબિન્દુકં તદ્વ્યતિરિક્તસ્યૌજસ ઓજોવહધમનીવાહ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મસમાનગુણસ્યાર્ધાઞ્જલિપ્રમાણતાં દર્શયતિ| ઓજો હિ પરાવરભેદેન દ્વિવિધમર્થેદશમહામૂલીયે દર્શિતમેવ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

તત્ર યદ્વિશેષતઃ સ્થૂલં સ્થિરં મૂર્તિમદ્ગુરુખરકઠિનમઙ્ગં નખાસ્થિદન્તમાંસચર્મવર્ચઃકેશશ્મશ્રુલોમકણ્ડરાદિ તત્ પાર્થિવં ગન્ધો ઘ્રાણં ચ; યદ્દ્રવસરમન્દસ્નિગ્ધમૃદુપિચ્છિલં રસરુધિરવસાકફપિત્તમૂત્રસ્વેદાદિ તદાપ્યં રસો રસનં ચ; યત્ પિત્તમૂષ્મા ચ યો યા ચ ભાઃ શરીરે તત્ સર્વમાગ્નેયં રૂપં દર્શનં ચ; યદુચ્છ્વાસપ્રશ્વાસોન્મેષનિમેષાકુઞ્ચનપ્રસારણગમનપ્રેરણધારણાદિ તદ્વાયવીયં સ્પર્શઃ સ્પર્શનં ચ; યદ્વિવિક્તં યદુચ્યતે મહાન્તિ ચાણૂનિ સ્રોતાંસિ તદાન્તરીક્ષં શબ્દઃ શ્રોત્રં ચ; યત્ પ્રયોક્તૃ તત્ પ્રધાનં બુદ્ધિર્મનશ્ચ| ઇતિ શરીરાવયવસઙ્ખ્યા યથાસ્થૂલભેદેનાવયવાનાં નિર્દિષ્ટા||૧૬||

શરીરાવયવસઙ્ખ્યાં પ્રમાણતોઽભિધાય પાર્થિવાદિભેદેનાવયવાનભિધાતુમાહ- તત્રેત્યાદિ| સરં કિઞ્ચિદ્ગતિમત્| મન્દં મન્દક્રિયમ્| વિવિક્તમિતિ વિભક્તમ્| યદુચ્યત ઇતિ વચનમિત્યર્થઃ| શબ્દગ્રહણેનેહ વચનવ્યતિરિક્તઃ શબ્દઃ શારીરો ગૃહ્યતે, વચનસ્ય યદુચ્યત ઇતિપદેનૈવ ગૃહીતત્વાત્| પ્રયોક્તૃ ઇતિ યચ્છરીરાદિપ્રેરકં ચેતનમ્| યથાસ્થૂલભેદેનેતિ વચનાત્ સૂક્ષ્માવયવભેદેન પરમાણુરૂપેણાસઙ્ખ્યેયતાં વક્ષ્યમાણાં સૂચયતિ| અતિબહુત્વાદિત્યનેનાતિબહુત્વમપિ ગઙ્ગાવાલુકાનામિવાસઙ્ખ્યાતહેતુર્ભવતીતિ દર્શયતિ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

શરીરાવયવાસ્તુ પરમાણુભેદેનાપરિસઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, અતિબહુત્વાદતિસૌક્ષ્મ્યાદતીન્દ્રિયત્વાચ્ચ| તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કારણં વાયુઃ કર્મસ્વભાવશ્ચ||૧૭||

અતિસૌક્ષ્મ્યાદિતિ અતિસૂક્ષ્મબુદ્ધિબોધ્યત્વાત્| અતીન્દ્રિયત્વં ચ પરમાણૂનાં સ્વભાવસિદ્ધમેવાસ્મદાદીન્ પ્રતિ| યત્તુ સૂક્ષ્મમતીન્દ્રિયં વા તત્ પરિસઙ્ખ્યાતું નિતરામેવ દુઃશકં ભવતીતિ યુક્તં હેતુત્રયમપરિસઙ્ખ્યાને| અથૈતે વિષયકલિતાઃ પરમાણવઃ કથં શરીરારમ્ભે સંયુજ્યન્તે, શરીરવિનાશે ચ વિયુજ્યન્ત ઇત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| નનુ યદિ વાયુઃ કારણં પરમાણૂનાં સંયોગવિભાગે, તત્ કિમિતિ સર્વદા તૌ ન કરોતીત્યાહ- કર્મસ્વભાવશ્ચેતિ| ન કેવલો વાયુઃ કિન્તુ કર્મસ્વભાવપરિગૃહીત એવ| તેન યદા સંયોજકસ્વભાવેન કર્મણા પરિગૃહીતો વાયુર્ભવતિ તદા પરમાણૂનાં સંયોગં કુર્વઞ્છરીરમારભતે; યદા તુ વિયોજનસ્વભાવેન કર્મણા વાયુઃ પરિગૃહીતો ભવતિ તદા વિભાગં પરમાણૂનાં વિનાશરૂપં જનયતીત્યર્થઃ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

તદેતચ્છરીરં સઙ્ખ્યાતમનેકાવયવં દૃષ્ટમેકત્વેન સઙ્ગઃ, પૃથક્ત્વેનાપવર્ગઃ| તત્ર પ્રધાનમસક્તં સર્વસત્તાનિવૃત્તૌ નિવર્તતે ઇતિ||૧૮||

ઇદાનીં શરીરસઙ્ખ્યાનફલમાહ- તદેતદિત્યાદિ| પરમાર્થતોઽનેકાવયવમપિ ત(સ)ચ્છરીરં સઙ્ખ્યાને મોહાદેકત્વેન દૃષ્ટં સઙ્ગ ઉચ્યતે સઙ્ગહેતુર્ભવતીત્યર્થઃ| એકત્વેન હિ શરીરં પશ્યન્ તદુપકારાય પ્રવર્તમાનો રાગદ્વેષાભ્યાં સક્તો ભવતિ| અપવર્ગ ઇતિ અપવર્ગહેતુરિત્યર્થઃ| શરીરં હિ પૃથગવયવભેદેન ભાવ્યમાનં ન મમતાસ્પદં ભવતિ, મમતાભાવાચ્ચ ન તદુપકારકાપકારકેષુ રાગદ્વેષૌ ભવતઃ, તદભાવાચ્ચ પ્રવૃત્ત્યુપરમે સતિ ધર્માધર્માભાવાદપવર્ગો ભવતીત્યર્થઃ| શરીરપૃથક્ત્વસઙ્ખ્યાને યથા મોક્ષો ભવતિ તદાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રધાનમ્ આત્મા| તત્રેતિ શરીરપૃથક્ત્વભાવનાયામ્| અસક્તમિતિ યથોક્તક્રમેણ રાગદ્વેષરહિતમ્| સર્વસત્તાનિવૃત્તાવિતિ સર્વત્રોપકારકે વાઽપકારકે ચ ભાવે આસ્થાનિવૃત્તૌ સત્યામ્| નિવર્તત ઇતિ સંસારો નિવર્તતે||૧૮||

Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20

તત્ર શ્લોકૌ- શરીરસઙ્ખ્યાં યો વેદ સર્વાવયવશો ભિષક્| તદજ્ઞાનનિમિત્તેન સ મોહેન ન યુજ્યતે||૧૯|| અમૂઢો મોહમૂલૈશ્ચ ન દોષૈરભિભૂયતે| નિર્દોષો નિઃસ્પૃહઃ શાન્તઃ પ્રશામ્યત્યપુનર્ભવઃ||૨૦||

ઇમમેવ ગદ્યોક્તમર્થં શ્લોકેનાહ- શરીરેત્યાદિ| તદજ્ઞાનનિમિત્તેનેતિ શરીરૈકતારૂપમિથ્યાજ્ઞાનજન્યેન| મોહેનેતિ ‘અહં સ્થિરશરીરી એકો, મમેદમુપકારકં, મમેદમુપકારકમ્’ ઇત્યાદિરૂપેણ મોહેન| મોહમૂલૈરિતિ મોહકારણકૈઃ| દોષૈરિતિ રાગદ્વેષૈઃ; નિર્દોષત્વેન નિઃસ્પૃહો ભવતિ, રાગદ્વેષમૂલા હીચ્છા તદભાવાન્ન ભવતિ, નિઃસ્પૃહશ્ચ સન્ સર્વક્રિયોપરમાચ્છાન્તો ભવતિ, શાન્તશ્ચ સન્ પ્રશામ્યતિ સંસરણે વિશ્રામ્યતિ; તતશ્ચ નાસ્ય પુનર્ભવો જન્મરૂપો ભવતીતિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને શરીરસઙ્ખ્યાશારીરં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં શારીરસ્થાને શરીરસઙ્ખ્યાશારીરં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||