Adhikarana ੧ (੧-੩) · Śloka ੩
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਵਯਵਸ਼ਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ||੩||
View original अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
Hide commentary ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਧਾਤੁਭੇਦੇਨ ਸ਼ਰੀਰਮਭਿਧਾਯ ਏਤਦੇਵ ਸ਼ਰੀਰਮਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਅਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੇਨ ਚ ਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਸਾਧਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਕਥਯਿਸ੍ਯਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤੇ ‘ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਯੋ ਵੇਦ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਵਯਵਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਪਚ੍ਛਾਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰਿਤਿ|- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਯਤ੍ਤਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਤਚ੍ਚ ‘ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਾਚ੍ਯਂ; ਕਿਂਵਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਤਤ੍ਰ ‘ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ, ‘ਦਸ਼ੋਦਕਾਞ੍ਜਲਯਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਕਿਂਵਾ ‘ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ-ਨਾਮ-ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਦਤ੍ਤਮੇਵੋਦਾਹਰਣਂ, ਨਾਮਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ‘ਏਕਾ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧-੩||
Adhikarana ੨ (੪) · Śloka ੪
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸ਼ਣੁ ਮਤ੍ਤੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਮਾਚਕ੍ਸਾਣਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਕਮਨਾ ਯਥਾਵਤ੍|
ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਉਦਕਧਰਾ ਤ੍ਵਗ੍ਬਾਹ੍ਯਾ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤ੍ਵਸਗ੍ਧਰਾ, ਤਤੀਯਾ ਸਿਧ੍ਮਕਿਲਾਸਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ, ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਦਦ੍ਰੂਕੁਸ੍ਠਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ, ਪਞ੍ਚਮੀ ਤ੍ਵਲਜੀਵਿਦ੍ਰਧਿਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ, ਸਸ੍ਠੀ ਤੁ ਯਸ੍ਯਾਂ ਛਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਧ ਇਵ ਚ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਯਾਂ ਚਾਪ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਯਾਰੂਂਸਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਸੁ ਕਸ੍ਣਰਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਿ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮਾਨਿ ਚ; ਇਤਿ ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ|
ਏਤਾਃ ਸਡਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰੀਰਮਵਤਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ||੪||
View original तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्|
शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः|
एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
Hide commentary ਆਚਕ੍ਸਾਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਮਤਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਚਕ੍ਸਾਣਸ੍ਯ ਮੇ ਮਤਂ ਸ਼ਣ੍ਵਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਤਤਸ਼੍ਚ ‘ਨਟਸ੍ਯ ਸ਼ਣੋਤਿ’ ਇਤਿ- ਵਦਨੁਪਯੋਗੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਕਿਂ ਚ ‘ਮੇ ਵਚਨਂ ਸ਼ਣੁ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮਤਾਨ੍ਤਰਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਵਚਃ, ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਤਾਨਿ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਦਿਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਚ੍ਛਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟੀਨਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਵੇਦਵਿਦੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨਿ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ੫) ਇਤਿ| ਅਨੇਨ ਵਚਨੇਨ ਯੋਨ੍ਯੋਪਿ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋਃ ਸ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਪਯੁਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯੋਪਾਦਾਨਾਦੁਨ੍ਨੇਯਃ | ਸਿਧ੍ਮਕਿਲਾਸਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨੇਤਿ ਸਿਧ੍ਮਕਿਲਾਸੌ ਯਤੋ ਦੋਸਾਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਾ; ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਮ੍- ‘ਅਨ੍ਧ ਇਵ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ’ ਇਤਿ; ਕਿਂਵਾ ਤਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਤਮੋਯੁਕ੍ਤ ਇਵ ਚੇਸ੍ਟਤੇ| ਅਰੂਂਸੀਤਿ ਵ੍ਰਣਾਨਿ| ਪਰ੍ਵਸ੍ਵਿਤਿ ਅਵਯਵਸਨ੍ਧਿਸੁ||੪||
Adhikarana ੩ (੫) · Śloka ੫
ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਙ੍ਗਵਿਭਾਗਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ, ਦ੍ਵੇ ਸਕ੍ਥਿਨੀ, ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮ੍, ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ, ਇਤਿ ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਮ੍||੫||
View original तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
Hide commentary ਸਡਙ੍ਗਤਾਮੁਕ੍ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਭਜਤੇ- ਤਤ੍ਰਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰੀਵਾ ਚ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮ੍; ਏਤਚ੍ਚੈਕ੍ਯਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ ਮਧ੍ਯਮ੍||੫||
Adhikarana ੪ (੬) · Śloka ੬
ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟੀਨਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਹ ਦਨ੍ਤੋਲੂਖਲਨਖੇਨ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤਾਃ, ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤੋਲੂਖਲਾਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਖਾਃ, ਸਸ੍ਟਿਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰਸ੍ਥਿਨੀ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਾਦਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਫਾਃ, ਦ੍ਵੌ ਮਣਿਕੌ ਹਸ੍ਤਯੋਃ, ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਰਤ੍ਨ੍ਯੋਰਸ੍ਥੀਨਿ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਜਙ੍ਘਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਨੀ, ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਕਪਾਲਿਕੇ, ਦ੍ਵਾਵੂਰੁਨਲਕੌ, ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੁਨਲਕੌ, ਦ੍ਵਾਵਂਸੌ, ਦ੍ਵੇ ਅਂਸਫਲਕੇ, ਦ੍ਵਾਵਕ੍ਸਕੌ, ਏਕਂ ਜਤ੍ਰੁ, ਦ੍ਵੇ ਤਾਲੁਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕੇ, ਏਕਂ ਭਗਾਸ੍ਥਿ, ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਸ੍ਠਗਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਰਸਿ, ਦ੍ਵਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਃ, ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥਾਲਕਾਨਿ, ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਲਕਾਰ੍ਬੁਦਾਨਿ, ਏਕਂ ਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿ, ਦ੍ਵੇ ਹਨੁਮੂਲਬਨ੍ਧਨੇ, ਏਕਾਸ੍ਥਿ ਨਾਸਿਕਾਗਣ੍ਡਕੂਟਲਲਾਟਂ, ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਙ੍ਖੌ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾਨੀਤਿ; ਏਵਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟੀਨਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਹ ਦਨ੍ਤੋਲੂਖਲਨਖੇਨੇਤਿ||੬||
View original त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन |
तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
Hide commentary ਸਸਸ੍ਟੀਨੀਤਿ ਸਸ੍ਟ੍ਯਾਧਿਕਾਨਿ| ਦਨ੍ਤਾਨਾਮੁਲੂਖਲਾ ਯਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਨ੍ਤਾਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਖਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੇ ਮਲਭਾਗਪੋਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਮਲੇ ਏਵ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪੀਹਾਸ੍ਥਿਤਾਰੂਪਯੋਗਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦਸ੍ਥਿਗਣਨਾਯਾਂ ਪਠਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿ ਪਰ੍ਵਤ੍ਰਯਂ, ਤੇਨ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਗਤਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਤ੍ਰਯਂ ਭਵਤਿ| ਵਦ੍ਧਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇ ਯਦ੍ਧਸ੍ਤਪਾਦਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ਤਤੀਯਂ ਪਰ੍ਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਦ੍ਧਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸ਼ਲਾਕਾਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਅਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਸ਼ਲਾਕਾ ਯਤ੍ਰ ਸਂਲਗ੍ਨਾਸ੍ਤਚ੍ਛਲਾਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਜਾਨੁ ਜਙ੍ਘੋਰ੍ਵੋਃ ਸਨ੍ਧਿਃ| ਅਕ੍ਸਕੌ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ ਜਤ੍ਰੁਸਨ੍ਧੇਃ ਕੀਲਕੌ| ਤਾਲੁਕੇ ਤਾਲ੍ਵਸ੍ਥਿਨੀ| ਭਗਾਸ੍ਥਿ ਅਭਿਮੁਖਂ ਕਟੀਸਨ੍ਧਾਨਕਾਰਕਂ ਤਿਰ੍ਯਗਸ੍ਥਿ| ਸ੍ਥਾਲਕਾਨੀਤਿ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਨਾਂ ਮੂਲਸ੍ਥਾਨਲਗ੍ਨਾਨਿ | ਸ੍ਥਾਲਕਾਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਤੁ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਮੂਲਾਨ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਕਾਰਾਣ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ | ਨਾਸਿਕਾਗਣ੍ਡਕੂਟਲਲਾਟਾਨਾਮੇਕਮੂਲਤ੍ਵਾਦੇਕਮੇਵਾਸ੍ਥਿ ਗਣਨੀਯਂ, ਯੇ ਤੁ ਪਥਗ੍ਗਣਨਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਨਾਸਾਗਣ੍ਡਕੂਟਲਲਾਟਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵਾਸ੍ਥੀਨੀਤਿ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਮ੍||੬||
Adhikarana ੫ (੭-੮) · Śloka ੮
ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤ੍ਵਗ੍, ਜਿਹ੍ਵਾ, ਨਾਸਿਕਾ, ਅਕ੍ਸਿਣੀ, ਕਰ੍ਣੌ ਚ|
ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਰਸਨਂ, ਘ੍ਰਾਣਂ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਿਤਿ|
ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਹਸ੍ਤੌ, ਪਾਦੌ, ਪਾਯੁਃ, ਉਪਸ੍ਥਃ, ਜਿਹ੍ਵਾ ਚੇਤਿ||੭||
ਹਦਯਂ ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮੇਕਮ੍||੮||
View original पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च|
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति|
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७||
हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
Hide commentary ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਪਿ ਏਕੈਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨੈਕਤ੍ਵੇਨੈਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇ| ਏਵਂ ਹਸ੍ਤੌ ਪਾਦੌ ਚ ਏਕਤਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੌ||੭-੮||
Adhikarana ੬ (੯) · Śloka ੯
ਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮੂਰ੍ਧਾ, ਕਣ੍ਠਃ, ਹਦਯਂ, ਨਾਭਿਃ, ਗੁਦਂ, ਬਸ੍ਤਿਃ, ਓਜਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਮਾਂਸਮਿਤਿ|
ਤੇਸੁ ਸਟ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਮਰ੍ਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ||੯||
View original दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति|
तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
Hide commentary ਇਹ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨੇਸੁ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨੀਯੋਕ੍ਤੌ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਨਾਭਿਰ੍ਮਾਂਸਂ ਚ ਗਹੀਤਂ, ਤੇਨ ਨਾਭਿਮਾਂਸਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਸ਼੍ਚ ਪਾਠਦ੍ਵਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨੀਯੇ- “ਦਸ਼ੈਵਾਯਤਨਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ, ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਮਰ੍ਮਤ੍ਰਯਂ ਕਣ੍ਠੋ ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੀ ਗੁਦਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੯) ਇਤਿ||੯||
Adhikarana ੭ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕੋਸ੍ਠਾਙ੍ਗਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਾਭਿਸ਼੍ਚ, ਹਦਯਂ ਚ, ਕ੍ਲੋਮ ਚ, ਯਕਚ੍ਚ, ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ, ਵਕ੍ਕੌ ਚ, ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਪੁਰੀਸਾਧਾਰਸ਼੍ਚ, ਆਮਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ, ਉਤ੍ਤਰਗੁਦਂ ਚ, ਅਧਰਗੁਦਂ ਚ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ, ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ, ਵਪਾਵਹਨਂ ਚੇਤਿ||੧੦||
View original पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
Hide commentary ਕ੍ਲੋਮ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਬਸ੍ਤਿਃ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ| ਉਤ੍ਤਰਗੁਦਃ ਯਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਯੇਨ ਤੁ ਪੁਰੀਸਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਤਦਧਰਗੁਦਮ੍| ਵਪਾਵਹਨਂ ਮੇਦਃਸ੍ਥਾਨਂ ‘ਤੈਲਵਰ੍ਤਿਕਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਮ੍||੧੦||
Adhikarana ੮ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਸਟ੍ਸ੍ਵਙ੍ਗੇਸੂਪਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ, ਯਾਨ੍ਯਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਮਙ੍ਗੇਸੁ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਮਾਨੇਸੁ, ਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵੇ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਊਰੁਪਿਣ੍ਡਿਕੇ, ਦ੍ਵੌ ਸ੍ਫਿਚੌ, ਦ੍ਵੌ ਵਸਣੌ, ਏਕਂ ਸ਼ੇਫਃ, ਦ੍ਵੇ ਉਖੇ, ਦ੍ਵੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ, ਦ੍ਵੌ ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੌ, ਏਕਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਸਮ੍, ਏਕਮੁਦਰਂ, ਦ੍ਵੌ ਸ੍ਤਨੌ, ਦ੍ਵੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੁਵੌ , ਦ੍ਵੇ ਬਾਹੁਪਿਣ੍ਡਿਕੇ, ਚਿਬੁਕਮੇਕਂ, ਦ੍ਵਾਵੋਸ੍ਠੌ, ਦ੍ਵੇ ਸਕ੍ਕਣ੍ਯੌ, ਦ੍ਵੌ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਕੌ, ਏਕਂ ਤਾਲੁ, ਏਕਾ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾ, ਦ੍ਵੇ ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕੇ, ਏਕਾ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕਾ, ਦ੍ਵੌ ਗਣ੍ਡੌ, ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲਿਕੇ, ਦ੍ਵੌ ਕਰ੍ਣਪੁਤ੍ਰਕੌ, ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਕੂਟੇ, ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਕ੍ਸਿਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਕਨੀਨਿਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਭ੍ਰੁਵੌ, ਏਕਾਵਟੁਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਾਣਿਪਾਦਹਦਯਾਨਿ||੧੧||
View original षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति|
तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
Hide commentary ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨੀਤਿ ‘ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵੇ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ| ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ, ਪੂਰ੍ਵਮਙ੍ਗੇਸੁ ਹਸ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸਟ੍ਸੁ, ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਮਾਨੇਸ੍ਵਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਪਰ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕਾਦਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾ ਏਵ| ਏਤੇਨ ਹਸ੍ਤਾਦਿਸਡਙ੍ਗਕਥਨੇਨੈਵ ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਅਪਿ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕਾਦਯ ਉਕ੍ਤਾ ਏਵ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤ੍ਵਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕਾਦਯਃ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ‘ਪੂਰ੍ਵਮਙ੍ਗੇਸੁ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਯੇਸੁ’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ; ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਸ੍ਤਾਦੀਨਿ ਸਡਙ੍ਗਾਨਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ| ਉਖੇ ਇਤਿ ਕਕ੍ਸਸ਼ਿਰੋਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਿਮ੍ਨਭਾਗੌ| ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੌ ਸ੍ਫਿਚੋਰੁਪਰਿ ਉਨ੍ਨਤਭਾਗੌ| ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋ ਨਾਭੇਰਧਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੁਵੌ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ ਕਠਿਨੌ ਭਾਗੌ| ਸਕ੍ਕਣ੍ਯੌ ਵਦਨਾਨ੍ਤੇ| ਦ੍ਵੇ ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕੇ ਇਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋਗਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਤਥਾ ਉਪਰਿਗਤਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ| ਏਕਾ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕੇਤਿ ਗੌਰ੍ਵਾਕ੍, ਤਸ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਭੂਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾ; ਤੇਨ ਵਚਨਕਾਰਣਭੂਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਜਿਹ੍ਵੈਵ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲਿਕੇ ਕਰ੍ਣਗਤਾਵਰ੍ਤਕੌ| ਕਰ੍ਣਪੁਤ੍ਰਕੌ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਕਰ੍ਣਾਵੇਵ| ਅਕ੍ਸਿਕੂਟਕੇ ਅਕ੍ਸਿਗੋਲਕੇ| ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਕਨੀਨਿਕੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਨੀਨਿਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਸਾਯਾਃ ਸਮਮਕ੍ਸਿਸਨ੍ਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਅਵਟੁਃ ਘਾਟਾ| ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਾਣਿਪਾਦਹਦਯਾਨੀਤਿ ਪਾਣ੍ਯੋਃ ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚ ਤਲਾਨਿ ਮਧ੍ਯਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਾਵਤੈਵ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੧||
Adhikarana ੯ (੧੨-੧੩) · Śloka ੧੩
ਨਵ ਮਹਨ੍ਤਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ- ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ, ਦ੍ਵੇ ਚਾਧਃ||੧੨||
ਏਤਾਵਦ੍ਦਸ਼੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮਪਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮ੍||੧੩||
View original नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२||
एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
Hide commentary ਨਵ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣੀਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ ਦ੍ਵੇ ਚਾਧ ਇਤਿ| ਏਤਾਵਦ੍ਦਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਏਤਾਵਤ੍ਤ੍ਵਗਾਦਿ ਦਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੋਪਲਬ੍ਧਿਵਿਸਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨-੧੩||
Adhikarana ੧੦ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਤਃ ਪਰਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ, ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਧਮਨੀਸ਼ਤੇ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ, ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਂ, ਦ੍ਵੇ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਤੇ, ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵ ਚ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕਾਨਿ ਸਿਰਾਧਮਨੀਨਾਮਣੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਮੁਖਾਗ੍ਰਪਰਿਮਾਣਂ, ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਾਨੀਤਿ|
ਏਤਦ੍ਯਥਾਵਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਦਸ਼੍ਯਂ, ਤਰ੍ਕ੍ਯਮਤਃ ਪਰਮ੍|
ਏਤਦੁਭਯਮਪਿ ਨ ਵਿਕਲ੍ਪਤੇ, ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ||੧੪||
View original अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव|
तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति|
एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्|
एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
Hide commentary ਅਤਃ ਪਰਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵੇਤਿ ਅਤਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦੇਃ ਪਰਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ ਅਨੁਮਾਨਗਮ੍ਯਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਸੁਕਰਗ੍ਰਹਮਿਤਿ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿਭੇਦਾਨੇਵਾਹ- ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਣੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮਿਤਿ ਅਣੁਪ੍ਰਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾਨਾਮ੍| ਮੁਖਾਗ੍ਰਪਰਿਮਾਣਮਿਤਿ ਮੁਖਰੂਪਸ੍ਯਾਗ੍ਰਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਯਾਨ੍ਯੇਵ ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਧਮਨੀਸ਼ਤਦ੍ਵਯਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਦੇਵ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪ੍ਰਤਾਨਾਗ੍ਰਭੇਦਗਣਨਯਾ ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵ ਚ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਥੂਲਗਣਨਤਯਾ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸਿਰਾਧਮਨ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਾਨੀਤਿ ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵਸ਼ਤਾਨਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕਾਨਿ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮ੍ਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਕੇਸ਼ਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਸ੍ਥੂਲਸਿਰਾਮੁਖਗਤਕੇਸ਼ਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਮਵਿਭਾਗੇਨ ਤੁ ਕੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਮਪਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਦਸ਼੍ਯਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦਿ ਯਥਾਵਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਗਾਦੀਨਾਂ ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਦੁਭਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਭਯਮਿਤਿ ਦਸ਼੍ਯਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਂ ਚ| ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਾਦਿਤਿ ਅਵਿਕਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਕਤਂ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿਮਾਨਮਪਿ ਵਿਕਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਿਂਵਾ, ਏਤਦ੍ਯਥਾਵਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਏਕੀਯਮਤਮਾਹ- ‘ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਦਸ਼੍ਯਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ ਚੈਕੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਅਰ੍ਥਸ੍ਤੁ- ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦਸ਼੍ਯਂ ਤਦਪਿ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵੇਤ੍ਯੇਕੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ, ਤਦੁਭਯਮਿਤਿ ਤਦੇਕੀਯਮਤਮਸ੍ਮਨ੍ਮਤਂ ਚ, ਨ ਵਿਕਲ੍ਪਤੇ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ(ਵ੍ਯ)ਤਿਰੇਕੇਣ ਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ; ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਏਤੇਨ ਯਤ੍ਤ੍ਵਗਾਦਿ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ਭਵਤੁ, ਦਸ਼੍ਯਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਭੇਦਭਿਨ੍ਨਂ ਵਾ ਭਵਤੁ, ਤਥਾਪਿ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ||੧੪||
Adhikarana ੧੧ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਯਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਜਲਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਤਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਤ੍ ਪਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਯੋਗਿ, ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦਸ਼ੋਦਕਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਯਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਵੇਨਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣੇਨ, ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਮਾਨਂ ਪੁਰੀਸਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਤਿਯੋਗੇਨ ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਮਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍, ਯਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਂ ਬਾਹ੍ਯਾ ਤ੍ਵਗ੍ਬਿਭਰ੍ਤਿ, ਯਤ੍ਤੁ ਤ੍ਵਗਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਰਣਗਤਂ ਲਸੀਕਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਤੇ, ਯਚ੍ਚੋਸ੍ਮਣਾਨੁਬਦ੍ਧਂ ਲੋਮਕੂਪੇਭ੍ਯੋ ਨਿਸ੍ਪਤਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਸ਼ਬ੍ਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦੁਦਕਂ ਦਸ਼ਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਨਵਾਞ੍ਜਲਯਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੋਃ, ਯਂ ‘ਰਸ’ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਅਸ੍ਟੌ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ, ਸਪ੍ਤ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਸਟ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ, ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤ੍ਰਯੋ ਵਸਾਯਾਃ, ਦ੍ਵੌ ਮੇਦਸਃ, ਏਕੋ ਮਜ੍ਜਾਯਾਃ, ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤਾਵਦੇਵ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਤਾਵਦੇਵ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੌਜਸ ਇਤਿ|
ਏਤਚ੍ਛਰੀਰਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧੫||
View original यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव|
तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति|
एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
Hide commentary ਨਨੁ ਯਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਮਾਨਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤਿ, ਤਥਾ ਕਿਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਦੁਦਕਾਦ੍ਯਪਿ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਮਾਨਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਜਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਉਦਕਾਦਿ ਅਞ੍ਜਲਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਮਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ, ਤਦੁਦਕਾਦੇਃ ਪਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਉਦਕਾਦਿ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਯੋਗਿ ਭਵਤੀਤਿ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ| ਏਤੇਨ, ਯਦੁਦਕਾਦੇਰਿਹ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ੍ਯੋਦਕਾਦੇਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਤੇਨੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ੍ਯੂਨਮਪਿ ਤਥਾਧਿਕਮਪਿ ਯਦੁਦਕਾਦਿਮਾਨਂ ਤਦਪਿ ਪ੍ਰਕਤਮਾਨਮੇਵ| ਦਸ਼ੋਦਕਾਞ੍ਜਯ ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਭਿਧਾਯਾਪਿ ਤਦੁਦਕਂ ਦਸ਼ਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਪੁਨਰ੍ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਮਧ੍ਯਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਲਸੀਕਾਸ੍ਵੇਦਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਉਦਕਸ੍ਯਾਨਨ੍ਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯ| ਵਸਾ ਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ| ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਃ ਸ਼ਿਰੋਗਤਸ੍ਨੇਹਃ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੌਜਸ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦੋਜੋਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯੌਜਸ ਓਜੋਵਹਧਮਨੀਵਾਹ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮਾਨਗੁਣਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਓਜੋ ਹਿ ਪਰਾਵਰਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਰ੍ਥੇਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮੇਵ||੧੫||
Adhikarana ੧੨ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਦ੍ਗੁਰੁਖਰਕਠਿਨਮਙ੍ਗਂ ਨਖਾਸ੍ਥਿਦਨ੍ਤਮਾਂਸਚਰ੍ਮਵਰ੍ਚਃਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਕਣ੍ਡਰਾਦਿ ਤਤ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਗਨ੍ਧੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ; ਯਦ੍ਦ੍ਰਵਸਰਮਨ੍ਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਰਸਰੁਧਿਰਵਸਾਕਫਪਿਤ੍ਤਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਾਦਿ ਤਦਾਪ੍ਯਂ ਰਸੋ ਰਸਨਂ ਚ; ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸ੍ਮਾ ਚ ਯੋ ਯਾ ਚ ਭਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਰੂਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ; ਯਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋਨ੍ਮੇਸਨਿਮੇਸਾਕੁਞ੍ਚਨਪ੍ਰਸਾਰਣਗਮਨਪ੍ਰੇਰਣਧਾਰਣਾਦਿ ਤਦ੍ਵਾਯਵੀਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ; ਯਦ੍ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚਾਣੂਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤਦਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ; ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚ|
ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਭੇਦੇਨਾਵਯਵਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ||੧੬||
View original तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च|
इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
Hide commentary ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤੋਭਿਧਾਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਭੇਦੇਨਾਵਯਵਾਨਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗਤਿਮਤ੍| ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਕ੍ਰਿਯਮ੍| ਵਿਵਿਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਭਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਚਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਬ੍ਦਗ੍ਰਹਣੇਨੇਹ ਵਚਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਵਚਨਸ੍ਯ ਯਦੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿਪਦੇਨੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯਚ੍ਛਰੀਰਾਦਿਪ੍ਰੇਰਕਂ ਚੇਤਨਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਭੇਦੇਨੇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਵਯਵਭੇਦੇਨ ਪਰਮਾਣੁਰੂਪੇਣਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਅਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਤਿਬਹੁਤ੍ਵਮਪਿ ਗਙ੍ਗਾਵਾਲੁਕਾਨਾਮਿਵਾਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੬||
Adhikarana ੧੩ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਣੁਭੇਦੇਨਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਦਤਿਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ|
ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗੇ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਵਾਯੁਃ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚ||੧੭||
View original शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च|
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
Hide commentary ਅਤਿਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਬੋਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਚ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸਿਦ੍ਧਮੇਵਾਸ੍ਮਦਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਾ ਤਤ੍ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਨਿਤਰਾਮੇਵ ਦੁਃਸ਼ਕਂ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਹੇਤੁਤ੍ਰਯਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੇ| ਅਥੈਤੇ ਵਿਸਯਕਲਿਤਾਃ ਪਰਮਾਣਵਃ ਕਥਂ ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭੇ ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਰੀਰਵਿਨਾਸ਼ੇ ਚ ਵਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਯਦਿ ਵਾਯੁਃ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗੇ, ਤਤ੍ ਕਿਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਤੌ ਨ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲੋ ਵਾਯੁਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵਪਰਿਗਹੀਤ ਏਵ| ਤੇਨ ਯਦਾ ਸਂਯੋਜਕਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਪਰਿਗਹੀਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਸਂਯੋਗਂ ਕੁਰ੍ਵਞ੍ਛਰੀਰਮਾਰਭਤੇ; ਯਦਾ ਤੁ ਵਿਯੋਜਨਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਯੁਃ ਪਰਿਗਹੀਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵਿਭਾਗਂ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਰੂਪਂ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||
Adhikarana ੧੪ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਤਦੇਤਚ੍ਛਰੀਰਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਨੇਕਾਵਯਵਂ ਦਸ੍ਟਮੇਕਤ੍ਵੇਨ ਸਙ੍ਗਃ, ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਪਵਰ੍ਗਃ|
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਨਿਵਤ੍ਤੌ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ||੧੮||
View original तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः|
तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
Hide commentary ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਫਲਮਾਹ- ਤਦੇਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋਨੇਕਾਵਯਵਮਪਿ ਤ(ਸ)ਚ੍ਛਰੀਰਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੇ ਮੋਹਾਦੇਕਤ੍ਵੇਨ ਦਸ੍ਟਂ ਸਙ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ਸਙ੍ਗਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਤਦੁਪਕਾਰਾਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਪਵਰ੍ਗ ਇਤਿ ਅਪਵਰ੍ਗਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਪਥਗਵਯਵਭੇਦੇਨ ਭਾਵ੍ਯਮਾਨਂ ਨ ਮਮਤਾਸ੍ਪਦਂ ਭਵਤਿ, ਮਮਤਾਭਾਵਾਚ੍ਚ ਨ ਤਦੁਪਕਾਰਕਾਪਕਾਰਕੇਸੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸੌ ਭਵਤਃ, ਤਦਭਾਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਰਮੇ ਸਤਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਭਾਵਾਦਪਵਰ੍ਗੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਰੀਰਪਥਕ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੇ ਯਥਾ ਮੋਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਪਥਕ੍ਤ੍ਵਭਾਵਨਾਯਾਮ੍| ਅਸਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮੇਣ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਰਹਿਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਨਿਵਤ੍ਤਾਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਪਕਾਰਕੇ ਵਾਪਕਾਰਕੇ ਚ ਭਾਵੇ ਆਸ੍ਥਾਨਿਵਤ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍| ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਂਸਾਰੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ||੧੮||
Adhikarana ੧੫ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਯੋ ਵੇਦ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਸ਼ੋ ਭਿਸਕ੍|
ਤਦਜ੍ਞਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਸ ਮੋਹੇਨ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੧੯||
ਅਮੂਢੋ ਮੋਹਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਨ ਦੋਸੈਰਭਿਭੂਯਤੇ|
ਨਿਰ੍ਦੋਸੋ ਨਿਃਸ੍ਪਹਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਪੁਨਰ੍ਭਵਃ||੨੦||
View original तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्|
तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९||
अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते|
निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
Hide commentary ਇਮਮੇਵ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਮਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਜ੍ਞਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰੈਕਤਾਰੂਪਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਜਨ੍ਯੇਨ| ਮੋਹੇਨੇਤਿ ‘ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰੀ ਏਕੋ, ਮਮੇਦਮੁਪਕਾਰਕਂ, ਮਮੇਦਮੁਪਕਾਰਕਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੂਪੇਣ ਮੋਹੇਨ| ਮੋਹਮੂਲੈਰਿਤਿ ਮੋਹਕਾਰਣਕੈਃ| ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸੈਃ; ਨਿਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵੇਨ ਨਿਃਸ੍ਪਹੋ ਭਵਤਿ, ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਮੂਲਾ ਹੀਚ੍ਛਾ ਤਦਭਾਵਾਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਨਿਃਸ੍ਪਹਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯੋਪਰਮਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਂਸਰਣੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਨਾਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਭਵੋ ਜਨ੍ਮਰੂਪੋ ਭਵਤੀਤਿ||੧੯-੨੦||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੭
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
View original इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
Hide commentary ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||