Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨|| ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਵਯਵਸ਼ਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਹੇਤੋਰ੍ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ||੩||
अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸ਼ਣੁ ਮਤ੍ਤੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਮਾਚਕ੍ਸਾਣਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਕਮਨਾ ਯਥਾਵਤ੍| ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਉਦਕਧਰਾ ਤ੍ਵਗ੍ਬਾਹ੍ਯਾ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤ੍ਵਸਗ੍ਧਰਾ, ਤਤੀਯਾ ਸਿਧ੍ਮਕਿਲਾਸਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ, ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਦਦ੍ਰੂਕੁਸ੍ਠਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ, ਪਞ੍ਚਮੀ ਤ੍ਵਲਜੀਵਿਦ੍ਰਧਿਸਮ੍ਭਵਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾ, ਸਸ੍ਠੀ ਤੁ ਯਸ੍ਯਾਂ ਛਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਧ ਇਵ ਚ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਯਾਂ ਚਾਪ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਯਾਰੂਂਸਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਸੁ ਕਸ੍ਣਰਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਿ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮਾਨਿ ਚ; ਇਤਿ ਸਟ੍ ਤ੍ਵਚਃ| ਏਤਾਃ ਸਡਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰੀਰਮਵਤਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ||੪||
तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्| शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः| एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਙ੍ਗਵਿਭਾਗਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ, ਦ੍ਵੇ ਸਕ੍ਥਿਨੀ, ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮ੍, ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ, ਇਤਿ ਸਡਙ੍ਗਮਙ੍ਗਮ੍||੫||
तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟੀਨਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਹ ਦਨ੍ਤੋਲੂਖਲਨਖੇਨ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤਾਃ, ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤੋਲੂਖਲਾਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਖਾਃ, ਸਸ੍ਟਿਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਲਾਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰਸ੍ਥਿਨੀ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਾਦਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਫਾਃ, ਦ੍ਵੌ ਮਣਿਕੌ ਹਸ੍ਤਯੋਃ, ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਰਤ੍ਨ੍ਯੋਰਸ੍ਥੀਨਿ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਜਙ੍ਘਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਨੀ, ਦ੍ਵੇ ਜਾਨੁਕਪਾਲਿਕੇ, ਦ੍ਵਾਵੂਰੁਨਲਕੌ, ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੁਨਲਕੌ, ਦ੍ਵਾਵਂਸੌ, ਦ੍ਵੇ ਅਂਸਫਲਕੇ, ਦ੍ਵਾਵਕ੍ਸਕੌ, ਏਕਂ ਜਤ੍ਰੁ, ਦ੍ਵੇ ਤਾਲੁਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕੇ, ਏਕਂ ਭਗਾਸ੍ਥਿ, ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਸ੍ਠਗਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਰਸਿ, ਦ੍ਵਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਃ, ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥਾਲਕਾਨਿ, ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਲਕਾਰ੍ਬੁਦਾਨਿ, ਏਕਂ ਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿ, ਦ੍ਵੇ ਹਨੁਮੂਲਬਨ੍ਧਨੇ, ਏਕਾਸ੍ਥਿ ਨਾਸਿਕਾਗਣ੍ਡਕੂਟਲਲਾਟਂ, ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਙ੍ਖੌ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾਨੀਤਿ; ਏਵਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਸਸ੍ਟੀਨਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਹ ਦਨ੍ਤੋਲੂਖਲਨਖੇਨੇਤਿ||੬||
त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन | तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8
ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤ੍ਵਗ੍, ਜਿਹ੍ਵਾ, ਨਾਸਿਕਾ, ਅਕ੍ਸਿਣੀ, ਕਰ੍ਣੌ ਚ| ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਰਸਨਂ, ਘ੍ਰਾਣਂ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਿਤਿ| ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਹਸ੍ਤੌ, ਪਾਦੌ, ਪਾਯੁਃ, ਉਪਸ੍ਥਃ, ਜਿਹ੍ਵਾ ਚੇਤਿ||੭|| ਹਦਯਂ ਚੇਤਨਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮੇਕਮ੍||੮||
पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च| पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति| पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७|| हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮੂਰ੍ਧਾ, ਕਣ੍ਠਃ, ਹਦਯਂ, ਨਾਭਿਃ, ਗੁਦਂ, ਬਸ੍ਤਿਃ, ਓਜਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਮਾਂਸਮਿਤਿ| ਤੇਸੁ ਸਟ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਮਰ੍ਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ||੯||
दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति| तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕੋਸ੍ਠਾਙ੍ਗਾਨਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਾਭਿਸ਼੍ਚ, ਹਦਯਂ ਚ, ਕ੍ਲੋਮ ਚ, ਯਕਚ੍ਚ, ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ, ਵਕ੍ਕੌ ਚ, ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਪੁਰੀਸਾਧਾਰਸ਼੍ਚ, ਆਮਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ, ਉਤ੍ਤਰਗੁਦਂ ਚ, ਅਧਰਗੁਦਂ ਚ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ, ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ, ਵਪਾਵਹਨਂ ਚੇਤਿ||੧੦||
पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਸਟ੍ਸ੍ਵਙ੍ਗੇਸੂਪਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ, ਯਾਨ੍ਯਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਮਙ੍ਗੇਸੁ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਮਾਨੇਸੁ, ਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦ੍ਵੇ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਊਰੁਪਿਣ੍ਡਿਕੇ, ਦ੍ਵੌ ਸ੍ਫਿਚੌ, ਦ੍ਵੌ ਵਸਣੌ, ਏਕਂ ਸ਼ੇਫਃ, ਦ੍ਵੇ ਉਖੇ, ਦ੍ਵੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ, ਦ੍ਵੌ ਕੁਕੁਨ੍ਦਰੌ, ਏਕਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਸਮ੍, ਏਕਮੁਦਰਂ, ਦ੍ਵੌ ਸ੍ਤਨੌ, ਦ੍ਵੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੁਵੌ , ਦ੍ਵੇ ਬਾਹੁਪਿਣ੍ਡਿਕੇ, ਚਿਬੁਕਮੇਕਂ, ਦ੍ਵਾਵੋਸ੍ਠੌ, ਦ੍ਵੇ ਸਕ੍ਕਣ੍ਯੌ, ਦ੍ਵੌ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਕੌ, ਏਕਂ ਤਾਲੁ, ਏਕਾ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾ, ਦ੍ਵੇ ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕੇ, ਏਕਾ ਗੋਜਿਹ੍ਵਿਕਾ, ਦ੍ਵੌ ਗਣ੍ਡੌ, ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲਿਕੇ, ਦ੍ਵੌ ਕਰ੍ਣਪੁਤ੍ਰਕੌ, ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਕੂਟੇ, ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਕ੍ਸਿਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਕਨੀਨਿਕੇ, ਦ੍ਵੇ ਭ੍ਰੁਵੌ, ਏਕਾਵਟੁਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਾਣਿਪਾਦਹਦਯਾਨਿ||੧੧||
षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति| तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13
ਨਵ ਮਹਨ੍ਤਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ- ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ, ਦ੍ਵੇ ਚਾਧਃ||੧੨|| ਏਤਾਵਦ੍ਦਸ਼੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮਪਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮ੍||੧੩||
नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२|| एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਤਃ ਪਰਂ ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਵ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼ਤਾਨਿ, ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ, ਦ੍ਵੇ ਧਮਨੀਸ਼ਤੇ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ, ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਂ, ਦ੍ਵੇ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਤੇ, ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵ ਚ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕਾਨਿ ਸਿਰਾਧਮਨੀਨਾਮਣੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਮੁਖਾਗ੍ਰਪਰਿਮਾਣਂ, ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਾਨੀਤਿ| ਏਤਦ੍ਯਥਾਵਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਦਸ਼੍ਯਂ, ਤਰ੍ਕ੍ਯਮਤਃ ਪਰਮ੍| ਏਤਦੁਭਯਮਪਿ ਨ ਵਿਕਲ੍ਪਤੇ, ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਾਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯ||੧੪||
अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव| तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति| एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्| एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
ਯਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਜਲਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਤਦੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਤ੍ ਪਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਯੋਗਿ, ਤਰ੍ਕ੍ਯਮੇਵ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦਸ਼ੋਦਕਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਯਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਵੇਨਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣੇਨ, ਯਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਮਾਨਂ ਪੁਰੀਸਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਤਿਯੋਗੇਨ ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਮਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍, ਯਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਂ ਬਾਹ੍ਯਾ ਤ੍ਵਗ੍ਬਿਭਰ੍ਤਿ, ਯਤ੍ਤੁ ਤ੍ਵਗਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਰਣਗਤਂ ਲਸੀਕਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਤੇ, ਯਚ੍ਚੋਸ੍ਮਣਾਨੁਬਦ੍ਧਂ ਲੋਮਕੂਪੇਭ੍ਯੋ ਨਿਸ੍ਪਤਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਸ਼ਬ੍ਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦੁਦਕਂ ਦਸ਼ਾਞ੍ਜਲਿਪ੍ਰਮਾਣਂ; ਨਵਾਞ੍ਜਲਯਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਧਾਤੋਃ, ਯਂ ‘ਰਸ’ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਅਸ੍ਟੌ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ, ਸਪ੍ਤ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਸਟ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ, ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤ੍ਰਯੋ ਵਸਾਯਾਃ, ਦ੍ਵੌ ਮੇਦਸਃ, ਏਕੋ ਮਜ੍ਜਾਯਾਃ, ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤਾਵਦੇਵ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਤਾਵਦੇਵ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੌਜਸ ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਛਰੀਰਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧੫||
यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव| तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति| एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਦ੍ਗੁਰੁਖਰਕਠਿਨਮਙ੍ਗਂ ਨਖਾਸ੍ਥਿਦਨ੍ਤਮਾਂਸਚਰ੍ਮਵਰ੍ਚਃਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਕਣ੍ਡਰਾਦਿ ਤਤ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਗਨ੍ਧੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ; ਯਦ੍ਦ੍ਰਵਸਰਮਨ੍ਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਰਸਰੁਧਿਰਵਸਾਕਫਪਿਤ੍ਤਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਾਦਿ ਤਦਾਪ੍ਯਂ ਰਸੋ ਰਸਨਂ ਚ; ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸ੍ਮਾ ਚ ਯੋ ਯਾ ਚ ਭਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਰੂਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ; ਯਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋਨ੍ਮੇਸਨਿਮੇਸਾਕੁਞ੍ਚਨਪ੍ਰਸਾਰਣਗਮਨਪ੍ਰੇਰਣਧਾਰਣਾਦਿ ਤਦ੍ਵਾਯਵੀਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ; ਯਦ੍ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚਾਣੂਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤਦਾਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ; ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚ| ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਭੇਦੇਨਾਵਯਵਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ||੧੬||
तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च| इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਣੁਭੇਦੇਨਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਦਤਿਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗੇ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਵਾਯੁਃ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚ||੧੭||
शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च| तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਤਦੇਤਚ੍ਛਰੀਰਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਨੇਕਾਵਯਵਂ ਦਸ੍ਟਮੇਕਤ੍ਵੇਨ ਸਙ੍ਗਃ, ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨਾਪਵਰ੍ਗਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਸਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਨਿਵਤ੍ਤੌ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ||੧੮||
तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः| तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਯੋ ਵੇਦ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਸ਼ੋ ਭਿਸਕ੍| ਤਦਜ੍ਞਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਸ ਮੋਹੇਨ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ||੧੯|| ਅਮੂਢੋ ਮੋਹਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਨ ਦੋਸੈਰਭਿਭੂਯਤੇ| ਨਿਰ੍ਦੋਸੋ ਨਿਃਸ੍ਪਹਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਪੁਨਰ੍ਭਵਃ||੨੦||
तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्| तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९|| अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते| निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon