Adhikarana ౧ (౧-౩) · Śloka ౩
అథాతః శరీరసంఖ్యాశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
శరీరసంఖ్యామవయవశః కృత్స్నం శరీరం ప్రవిభజ్య సర్వశరీరసంఖ్యానప్రమాణజ్ఞానహేతోర్భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశః పప్రచ్ఛ||3||
View original अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
Hide commentary పూర్వాధ్యాయే ధాతుభేదేన శరీరమభిధాయ ఏతదేవ శరీరమవయవసంఖ్యాభేదేన ప్రతిపాదయితుం శరీరసంఖ్యాధ్యాయోఽభిధీయతే| అవయవసంఖ్యాభేదేన చ శరీరజ్ఞానం ప్రాధాన్యేన సాక్షాత్ సాధనం చికిత్సోపయుక్తం కథయిష్యత్యధ్యాయాంతే ‘శరీరసంఖ్యాం యో వేద’ ఇత్యాదినా| అవయవశః శరీరం ప్రవిభజ్య శరీరసంఖ్యాం పప్రచ్ఛేతి యోజనా| పృచ్ఛాప్రయోజనమాహ- సర్వశరీరసంఖ్యానప్రమాణజ్ఞానహేతోరితి|- సంఖ్యానస్య ప్రమాణమియత్తా సంఖ్యానప్రమాణం, తచ్చ ‘షట్ త్వచః’ ఇత్యాదిగ్రంథవాచ్యం; కింవా సంఖ్యానం చ ప్రమాణం చ సంఖ్యానప్రమాణం; తత్ర ‘షట్ త్వచః’ ఇత్యాది సంఖ్యానం, ‘దశోదకాంజలయః’ ఇత్యాది శరీరావయవప్రమాణం; కింవా ‘సంఖ్యా-నామ-ప్రమాణజ్ఞానహేతోః’ ఇతి పాఠః, తత్ర సంఖ్యానస్య ప్రమాణస్య చ దత్తమేవోదాహరణం, నామజ్ఞానం తు ‘ఏకా గోజిహ్వికా’ ఇత్యాదిగ్రంథేన భవతీతి వ్యాఖ్యానయంతి||1-3||
Adhikarana ౨ (౪) · Śloka ౪
తమువాచ భగవానాత్రేయః- శృణు మత్తోఽగ్నివేశ! సర్వశరీరమాచక్షాణస్య యథా ప్రశ్నమేకమనా యథావత్|
శరీరే షట్ త్వచః; తద్యథా- ఉదకధరా త్వగ్బాహ్యా, ద్వితీయా త్వసృగ్ధరా, తృతీయా సిధ్మకిలాససంభవాధిష్ఠానా, చతుర్థీ దద్రూకుష్ఠసంభవాధిష్ఠానా, పంచమీ త్వలజీవిద్రధిసంభవాధిష్ఠానా, షష్ఠీ తు యస్యాం ఛిన్నాయాం తామ్యత్యంధ ఇవ చ తమః ప్రవిశతి యాం చాప్యధిష్ఠాయారూంషి జాయంతే పర్వసు కృష్ణరక్తాని స్థూలమూలాని దుశ్చికిత్స్యతమాని చ; ఇతి షట్ త్వచః|
ఏతాః షడంగం శరీరమవతత్య తిష్ఠంతి||4||
View original तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्|
शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः|
एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
Hide commentary ఆచక్షాణస్యేత్యత్ర ‘మతం’ ఇతి శేషః; తేన సర్వం శరీరమాచక్షాణస్య మే మతం శృణ్వితి యోజనా| తతశ్చ ‘నటస్య శృణోతి’ ఇతి- వదనుపయోగే షష్ఠీ| కిం చ ‘మే వచనం శృణు’ ఇత్యనేన మతాంతరమప్యస్తి శరీరావయవసంఖ్యాన ఇతి సూచయతి| తతశ్చ సుశ్రుతే- “సప్త త్వచః, త్రీణ్యస్థిశతాని” (సు. శా. 5) ఇత్యాదినా యదిహ ప్రతిపాదితసంఖ్యావిరుద్ధముచ్యతే, తచ్ఛల్యశాస్త్రోపయుక్తత్వాదితి దర్శయతి| యదుక్తం సుశ్రుతే- “త్రీణి సషష్టీని శతాన్యస్థ్నాం వేదవిదో భాషంతే, శల్యతంత్రే తు త్రీణ్యేవ శతాని” (సు. శా. 5) ఇతి| అనేన వచనేన యోఽన్యోఽపి త్వగాదిసంఖ్యాభేదశ్చరకసుశ్రుతయోః స స్వతంత్రోపయుక్తసంఖ్యోపాదానాదున్నేయః | సిధ్మకిలాససంభవాధిష్ఠానేతి సిధ్మకిలాసౌ యతో దోషాత్ సంభవతస్తస్య దోషస్యాధిష్ఠానభూతా; ఏవముత్తరత్రాపి వ్యాఖ్యేయం| తామ్యతీత్యస్య వివరణం- ‘అంధ ఇవ తమః ప్రవిశతి’ ఇతి; కింవా తామ్యతీతి తమోయుక్త ఇవ చేష్టతే| అరూంషీతి వ్రణాని| పర్వస్వితి అవయవసంధిషు||4||
Adhikarana ౩ (౫) · Śloka ౫
తత్రాయం శరీరస్యాంగవిభాగః; తద్యథా- ద్వౌ బాహూ, ద్వే సక్థినీ, శిరోగ్రీవం, అంతరాధిః, ఇతి షడంగమంగం||5||
View original तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
Hide commentary షడంగతాముక్తాం శరీరస్య విభజతే- తత్రాయమిత్యాది| శిరశ్చ గ్రీవా చ శిరోగ్రీవం; ఏతచ్చైక్యవివక్షయా జ్ఞేయం| అంతరాధిః మధ్యం||5||
Adhikarana ౪ (౬) · Śloka ౬
త్రీణి సషష్టీని శతాన్యస్థ్నాం సహ దంతోలూఖలనఖేన |
తద్యథా- ద్వాత్రింశద్దంతాః, ద్వాత్రింశద్దంతోలూఖలాని, వింశతిర్నఖాః, షష్టిః పాణిపాదాంగుల్యస్థీని, వింశతిః పాణిపాదశలాకాః, చత్వారి పాణిపాదశలాకాధిష్ఠానాని, ద్వే పార్ష్ణ్యోరస్థినీ, చత్వారః పాదయోర్గుల్ఫాః, ద్వౌ మణికౌ హస్తయోః, చత్వార్యరత్న్యోరస్థీని, చత్వారి జంఘయోః, ద్వే జానునీ, ద్వే జానుకపాలికే, ద్వావూరునలకౌ, ద్వౌ బాహునలకౌ, ద్వావంసౌ, ద్వే అంసఫలకే, ద్వావక్షకౌ, ఏకం జత్రు, ద్వే తాలుకే, ద్వే శ్రోణిఫలకే, ఏకం భగాస్థి, పంచచత్వారింశత్ పృష్ఠగతాన్యస్థీని, పంచదశ గ్రీవాయాం, చతుర్దశోరసి, ద్వయోః పార్శ్వయోశ్చతుర్వింశతిః పర్శుకాః, తావంతి స్థాలకాని, తావంతి చైవ స్థాలకార్బుదాని, ఏకం హన్వస్థి, ద్వే హనుమూలబంధనే, ఏకాస్థి నాసికాగండకూటలలాటం, ద్వౌ శంఖౌ, చత్వారి శిరఃకపాలానీతి; ఏవం త్రీణి సషష్టీని శతాన్యస్థ్నాం సహ దంతోలూఖలనఖేనేతి||6||
View original त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन |
तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
Hide commentary సషష్టీనీతి షష్ట్యాఽధికాని| దంతానాములూఖలా యత్రాశ్రితా దంతాః| యద్యపి నఖా వివిధాశితపీతీయే మలభాగపోష్యత్వేన మలే ఏవ ప్రక్షిప్తాః, తథాఽపీహాస్థితారూపయోగస్యాపి విద్యమానత్వాదస్థిగణనాయాం పఠితాః| ప్రత్యంగులి పర్వత్రయం, తేన వింశత్యంగులిగతమస్థ్నాం వింశతిత్రయం భవతి| వృద్ధాంగుష్ఠే యద్ధస్తపాదప్రవిష్టం తత్తృతీయం పర్వ జ్ఞేయం| వృద్ధాంగుష్ఠశలాకాఽపి స్వల్పప్రమాణా జ్ఞేయా| అంగులీనాం శలాకా యత్ర సంలగ్నాస్తచ్ఛలాకాధిష్ఠానం| జాను జంఘోర్వోః సంధిః| అక్షకౌ అర్వాక్ జత్రుసంధేః కీలకౌ| తాలుకే తాల్వస్థినీ| భగాస్థి అభిముఖం కటీసంధానకారకం తిర్యగస్థి| స్థాలకానీతి పర్శుకానాం మూలస్థానలగ్నాని | స్థాలకార్బుదాని తు పర్శుకామూలాన్యర్బుదాకారాణ్యస్థీని | నాసికాగండకూటలలాటానామేకమూలత్వాదేకమేవాస్థి గణనీయం, యే తు పృథగ్గణనాం కుర్వంతి తేషాం నాసాగండకూటలలాటానాం త్రయాణాం త్రీణ్యేవాస్థీనీతి న సంఖ్యాపూరణం||6||
Adhikarana ౫ (౭-౮) · Śloka ౮
పంచేంద్రియాధిష్ఠానాని; తద్యథా- త్వగ్, జిహ్వా, నాసికా, అక్షిణీ, కర్ణౌ చ|
పంచ బుద్ధీంద్రియాణి; తద్యథా- స్పర్శనం, రసనం, ఘ్రాణం, దర్శనం, శ్రోత్రమితి|
పంచ కర్మేంద్రియాణి; తద్యథా- హస్తౌ, పాదౌ, పాయుః, ఉపస్థః, జిహ్వా చేతి||7||
హృదయం చేతనాధిష్ఠానమేకం||8||
View original पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च|
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति|
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७||
हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
Hide commentary అక్షిణీ కర్ణౌ చ పృథక్త్వేఽపి ఏకైకేంద్రియాధిష్ఠానత్వేనైకత్వేనైవ గ్రాహ్యే| ఏవం హస్తౌ పాదౌ చ ఏకతయా గ్రాహ్యౌ||7-8||
Adhikarana ౬ (౯) · Śloka ౯
దశ ప్రాణాయతనాని; తద్యథా- మూర్ధా, కంఠః, హృదయం, నాభిః, గుదం, బస్తిః, ఓజః, శుక్రం, శోణితం, మాంసమితి|
తేషు షట్ పూర్వాణి మర్మసంఖ్యాతాని||9||
View original दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति|
तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
Hide commentary ఇహ దశప్రాణాయతనేషు దశప్రాణాయతనీయోక్తౌ శంఖౌ పరిత్యజ్య నాభిర్మాంసం చ గృహీతం, తేన నాభిమాంసయోరపి ప్రాణాయతనత్వం తథా శంఖయోశ్చ పాఠద్వయదర్శనాద్బోద్ధవ్యం| యదుక్తం దశప్రాణాయతనీయే- “దశైవాయతనాన్యాహుః ప్రాణా యేషు ప్రతిష్ఠితాః, శంఖౌ మర్మత్రయం కంఠో రక్తం శుక్రౌజసీ గుదం” (సూ.అ.29) ఇతి||9||
Adhikarana ౭ (౧౦) · Śloka ౧౦
పంచదశ కోష్ఠాంగాని; తద్యథా- నాభిశ్చ, హృదయం చ, క్లోమ చ, యకృచ్చ, ప్లీహా చ, వృక్కౌ చ, బస్తిశ్చ, పురీషాధారశ్చ, ఆమాశయశ్చ, పక్వాశయశ్చ, ఉత్తరగుదం చ, అధరగుదం చ, క్షుద్రాంత్రం చ, స్థూలాంత్రం చ, వపావహనం చేతి||10||
View original पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
Hide commentary క్లోమ పిపాసాస్థానం| బస్తిః మూత్రాశయః| ఉత్తరగుదః యత్ర పురీషమవతిష్ఠతే, యేన తు పురీషం నిష్క్రామతి తదధరగుదం| వపావహనం మేదఃస్థానం ‘తైలవర్తికా’ ఇతి ఖ్యాతం||10||
Adhikarana ౮ (౧౧) · Śloka ౧౧
షట్పంచాశత్ ప్రత్యంగాని షట్స్వంగేషూపనిబద్ధాని, యాన్యపరిసంఖ్యాతాని పూర్వమంగేషు పరిసంఖ్యాయమానేషు, తాన్యన్యైః పర్యాయైరిహ ప్రకాశ్యాని భవంతి|
తద్యథా- ద్వే జంఘాపిండికే, ద్వే ఊరుపిండికే, ద్వౌ స్ఫిచౌ, ద్వౌ వృషణౌ, ఏకం శేఫః, ద్వే ఉఖే, ద్వౌ వంక్షణౌ, ద్వౌ కుకుందరౌ, ఏకం బస్తిశీర్షం, ఏకముదరం, ద్వౌ స్తనౌ, ద్వౌ శ్లేష్మభువౌ , ద్వే బాహుపిండికే, చిబుకమేకం, ద్వావోష్ఠౌ, ద్వే సృక్కణ్యౌ, ద్వౌ దంతవేష్టకౌ, ఏకం తాలు, ఏకా గలశుండికా, ద్వే ఉపజిహ్వికే, ఏకా గోజిహ్వికా, ద్వౌ గండౌ, ద్వే కర్ణశష్కులికే, ద్వౌ కర్ణపుత్రకౌ, ద్వే అక్షికూటే, చత్వార్యక్షివర్త్మాని, ద్వే అక్షికనీనికే, ద్వే భ్రువౌ, ఏకాఽవటుః, చత్వారి పాణిపాదహృదయాని||11||
View original षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति|
तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
Hide commentary షట్పంచాశత్ ప్రత్యంగానీతి ‘తద్యథా- ద్వే జంఘాపిండికే’ ఇత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణాని| యానీత్యాది యాని వక్ష్యమాణాని షట్పంచాశత్ ప్రత్యంగాని, పూర్వమంగేషు హస్తాదిషు షట్సు, పరిసంఖ్యాయమానేష్వపరిసంఖ్యాతాని, తాన్యన్యైః పర్యాయైః ప్రకాశ్యాని భవంతీతి యోజనా| పర్యాయాశ్చ జంఘాపిండికాదయః శబ్దా ఏవ| ఏతేన హస్తాదిషడంగకథనేనైవ తదాశ్రితా అపి జంఘాపిండికాదయ ఉక్తా ఏవ, సంప్రతి త్వవయవవిశేషవ్యవహారార్థం జంఘాపిండికాదయః పృథగుక్తా ఇతి వాక్యార్థః| ‘పూర్వమంగేషు’ ఇత్యస్య స్థానే ‘పూర్వమన్యేషు’ ఇతి వా పాఠః; తత్రాప్యన్యశబ్దేన హస్తాదీని షడంగాని గ్రాహ్యాణి| ఉఖే ఇతి కక్షశిరోపార్శ్వయోర్నిమ్నభాగౌ| కుకుందరౌ స్ఫిచోరుపరి ఉన్నతభాగౌ| బస్తిశిరో నాభేరధః| శ్లేష్మభువౌ కంఠస్య పార్శ్వయోర్వ్యవస్థితౌ కఠినౌ భాగౌ| సృక్కణ్యౌ వదనాంతే| ద్వే ఉపజిహ్వికే ఇతి జిహ్వాయా అధోగతా జిహ్వా తథా ఉపరిగతా గ్రాహ్యా| ఏకా గోజిహ్వికేతి గౌర్వాక్, తస్యాః కారణభూతా జిహ్వా గోజిహ్వా; తేన వచనకారణభూతా ప్రధానజిహ్వైవ గృహ్యతే| కర్ణశష్కులికే కర్ణగతావర్తకౌ| కర్ణపుత్రకౌ తు బాహ్యకర్ణావేవ| అక్షికూటకే అక్షిగోలకే| ద్వే అక్షికనీనికే ఇత్యత్ర కనీనికాశబ్దేన నాసాయాః సమమక్షిసంధిరభిధీయతే| అవటుః ఘాటా| చత్వారి పాణిపాదహృదయానీతి పాణ్యోః పాదయోశ్చ తలాని మధ్యాని చత్వారీత్యర్థః| ఏతావతైవ షట్పంచాశత్ ప్రత్యంగాని పూర్యంతే||11||
Adhikarana ౯ (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
నవ మహంతి ఛిద్రాణి- సప్త శిరసి, ద్వే చాధః||12||
ఏతావద్దృశ్యం శక్యమపి నిర్దేష్టుం||13||
View original नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२||
एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
Hide commentary నవ మహాంతి ఛిద్రాణీతి గ్రంథం వ్యాకరోతి- సప్త శిరసి ద్వే చాధ ఇతి| ఏతావద్దృశ్యమితి ఏతావత్త్వగాది దృశ్యం ప్రాయః ప్రత్యక్షోపలబ్ధివిషయమిత్యర్థః||12-13||
Adhikarana ౧౦ (౧౪) · Śloka ౧౪
అనిర్దేశ్యమతః పరం తర్క్యమేవ|
తద్యథా- నవ స్నాయుశతాని, సప్త సిరాశతాని, ద్వే ధమనీశతే, చత్వారి పేశీశతాని, సప్తోత్తరం మర్మశతం, ద్వే సంధిశతే, ఏకోనత్రింశత్సహస్రాణి నవ చ శతాని షట్పంచాశత్కాని సిరాధమనీనామణుశః ప్రవిభజ్యమానానాం ముఖాగ్రపరిమాణం, తావంతి చైవ కేశశ్మశ్రులోమానీతి|
ఏతద్యథావత్సంఖ్యాతం త్వక్ప్రభృతి దృశ్యం, తర్క్యమతః పరం|
ఏతదుభయమపి న వికల్పతే, ప్రకృతిభావాచ్ఛరీరస్య||14||
View original अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव|
तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति|
एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्|
एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
Hide commentary అతః పరం తర్క్యమేవేతి అతస్త్వగాదేః పరం యత్ స్నాయ్వాది తత్ ప్రాయస్తర్క్యమేవ అనుమానగమ్యమేవేత్యర్థః| యద్యపి స్నాయ్వాద్యపి ప్రత్యక్షం భవతి, తథాఽపీహ వక్ష్యమాణసంఖ్యాయుక్తం సర్వం స్నాయ్వాది న ప్రత్యక్షేణ సుకరగ్రహమితి తర్క్యమిత్యుక్తం| స్నాయ్వాదిభేదానేవాహ- నవ స్నాయుశతానీత్యాది| అణుశః ప్రవిభజ్యమానానామితి అణుప్రభేదేన భిద్యమానానాం| ముఖాగ్రపరిమాణమితి ముఖరూపస్యాగ్రస్య పరిమాణం| అత్ర యాన్యేవ సప్త సిరాశతాని ధమనీశతద్వయం చోక్తం తదేవ సూక్ష్మప్రతానాగ్రభేదగణనయా ఏకోనత్రింశత్సహస్రాణి నవ చ శతాని షట్పంచాశత్కాని భవంతి, స్థూలగణనతయా తు పూర్వసంఖ్యా సిరాధమన్యంతర్భవతీతి న విరోధః| తావంతి చైవ కేశశ్మశ్రులోమానీతి ఏకోనత్రింశత్సహస్రాణి నవశతాని షట్పంచాశత్కాని కేశశ్మశ్రులోమ్నాం భవంతీత్యర్థః| ఏతచ్చ కేశాదిసంఖ్యానం స్థూలసిరాముఖగతకేశాదివిభాగేన జ్ఞేయం, సూక్ష్మతమవిభాగేన తు కేశాదీనాం బహుత్వమపి శాస్త్రాంతరోక్తం భవతీతి జ్ఞేయం| ఏతత్ త్వక్ప్రభృతి దృశ్యం తర్క్యం చ స్నాయ్వాది యథావత్ సంఖ్యాతమితి యోజనా| సంప్రతి యథోక్తం త్వగాదీనాం మానం ప్రకృతిస్థే శరీరే న వ్యభిచరతీతి దర్శయన్నాహ- ఏతదుభయమిత్యాది| ఉభయమితి దృశ్యం తర్క్యం చ| ప్రకృతిభావాదితి అవికృతత్వాచ్ఛరీరస్య| యత్ర తు శరీరం వికృతం భవతి తత్ర యథోక్తం త్వగాదిమానమపి వికృతం భవతీతి భావః| కింవా, ఏతద్యథావత్సంఖ్యాతమితి ఛేదః| ఏకీయమతమాహ- ‘త్వక్ప్రభృతి దృశ్యం తర్క్యమేవ చైకే’ ఇతి పాఠః| అర్థస్తు- త్వక్ప్రభృతి యదుక్తం దృశ్యం తదపి తర్క్యమేవేత్యేకే ఆచార్యా బ్రువతే, తదుభయమితి తదేకీయమతమస్మన్మతం చ, న వికల్పతే ఇతి యథోక్తావయవసంఖ్యా(వ్య)తిరేకేణ న వ్యవస్థాప్యతే; ప్రకృతిభావాచ్ఛరీరస్యేతి పూర్వవద్ వ్యాఖ్యేయం| ఏతేన యత్త్వగాది తర్క్యమేవ వా భవతు, దృశ్యం తర్క్యభేదభిన్నం వా భవతు, తథాఽపి యథోక్తం సంఖ్యాం నాతిక్రామతీతి వాక్యార్థః||14||
Adhikarana ౧౧ (౧౫) · Śloka ౧౫
యత్త్వంజలిసంఖ్యేయం తదుపదేక్ష్యామః; తత్ పరం ప్రమాణమభిజ్ఞేయం, తచ్చ వృద్ధిహ్రాసయోగి, తర్క్యమేవ|
తద్యథా- దశోదకస్యాంజలయః శరీరే స్వేనాంజలిప్రమాణేన, యత్తు ప్రచ్యవమానం పురీషమనుబధ్నాత్యతియోగేన తథా మూత్రం రుధిరమన్యాంశ్చ శరీరధాతూన్, యత్తు సర్వశరీరచరం బాహ్యా త్వగ్బిభర్తి, యత్తు త్వగంతరే వ్రణగతం లసీకాశబ్దం లభతే, యచ్చోష్మణాఽనుబద్ధం లోమకూపేభ్యో నిష్పతత్ స్వేదశబ్దమవాప్నోతి, తదుదకం దశాంజలిప్రమాణం; నవాంజలయః పూర్వస్యాహారపరిణామధాతోః, యం ‘రస’ ఇత్యాచక్షతే; అష్టౌ శోణితస్య, సప్త పురీషస్య, షట్ శ్లేష్మణః, పంచ పిత్తస్య, చత్వారో మూత్రస్య, త్రయో వసాయాః, ద్వౌ మేదసః, ఏకో మజ్జాయాః, మస్తిష్కస్యార్ధాంజలిః, శుక్రస్య తావదేవ ప్రమాణం, తావదేవ శ్లైష్మికస్యౌజస ఇతి|
ఏతచ్ఛరీరతత్త్వముక్తం||15||
View original यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव|
तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति|
एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
Hide commentary నను యథా ప్రకృతిస్థే శరీరే యథోక్తం మానం త్వగాది న వ్యభిచరతి, తథా కిం ప్రకృతిస్థే శరీరే తదుదకాద్యపి యథోక్తం మానం న వ్యభిచరతీత్యాహ- యత్త్వంజలీత్యాది| యత్తు ఉదకాది అంజలిసంఖ్యేయమగ్రే వక్ష్యమాణం, తదుదకాదేః పరముత్కృష్టం ప్రమాణం| తేన ప్రకృతిస్థేఽపి శరీరే ఉదకాది వృద్ధిహ్రాసయోగి భవతీతి తర్క్యమేవ| ఏతేన, యదుదకాదేరిహ ప్రమాణమభిధాతవ్యం తత్ ప్రకృష్టస్యోదకాదేః ప్రమాణం; తేనోక్తప్రమాణాత్ కించిన్న్యూనమపి తథాఽధికమపి యదుదకాదిమానం తదపి ప్రకృతమానమేవ| దశోదకాంజయ ఇత్యాదావభిధాయాపి తదుదకం దశాంజలిప్రమాణమితి పునర్యత్ కరోతి, తేన మధ్యగ్రంథకృతలసీకాస్వేదాదిసంజ్ఞయా ఉదకస్యానన్యతాం దర్శయతి| పూర్వస్యేతి ప్రథమస్య| వసా మాంసస్నేహః| మస్తిష్కః శిరోగతస్నేహః| శ్లైష్మికస్యౌజస ఇత్యనేన యదోజోఽష్టబిందుకం తద్వ్యతిరిక్తస్యౌజస ఓజోవహధమనీవాహ్యస్య విశుద్ధశ్లేష్మసమానగుణస్యార్ధాంజలిప్రమాణతాం దర్శయతి| ఓజో హి పరావరభేదేన ద్వివిధమర్థేదశమహామూలీయే దర్శితమేవ||15||
Adhikarana ౧౨ (౧౬) · Śloka ౧౬
తత్ర యద్విశేషతః స్థూలం స్థిరం మూర్తిమద్గురుఖరకఠినమంగం నఖాస్థిదంతమాంసచర్మవర్చఃకేశశ్మశ్రులోమకండరాది తత్ పార్థివం గంధో ఘ్రాణం చ; యద్ద్రవసరమందస్నిగ్ధమృదుపిచ్ఛిలం రసరుధిరవసాకఫపిత్తమూత్రస్వేదాది తదాప్యం రసో రసనం చ; యత్ పిత్తమూష్మా చ యో యా చ భాః శరీరే తత్ సర్వమాగ్నేయం రూపం దర్శనం చ; యదుచ్ఛ్వాసప్రశ్వాసోన్మేషనిమేషాకుంచనప్రసారణగమనప్రేరణధారణాది తద్వాయవీయం స్పర్శః స్పర్శనం చ; యద్వివిక్తం యదుచ్యతే మహాంతి చాణూని స్రోతాంసి తదాంతరీక్షం శబ్దః శ్రోత్రం చ; యత్ ప్రయోక్తృ తత్ ప్రధానం బుద్ధిర్మనశ్చ|
ఇతి శరీరావయవసంఖ్యా యథాస్థూలభేదేనావయవానాం నిర్దిష్టా||16||
View original तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च|
इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
Hide commentary శరీరావయవసంఖ్యాం ప్రమాణతోఽభిధాయ పార్థివాదిభేదేనావయవానభిధాతుమాహ- తత్రేత్యాది| సరం కించిద్గతిమత్| మందం మందక్రియం| వివిక్తమితి విభక్తం| యదుచ్యత ఇతి వచనమిత్యర్థః| శబ్దగ్రహణేనేహ వచనవ్యతిరిక్తః శబ్దః శారీరో గృహ్యతే, వచనస్య యదుచ్యత ఇతిపదేనైవ గృహీతత్వాత్| ప్రయోక్తృ ఇతి యచ్ఛరీరాదిప్రేరకం చేతనం| యథాస్థూలభేదేనేతి వచనాత్ సూక్ష్మావయవభేదేన పరమాణురూపేణాసంఖ్యేయతాం వక్ష్యమాణాం సూచయతి| అతిబహుత్వాదిత్యనేనాతిబహుత్వమపి గంగావాలుకానామివాసంఖ్యాతహేతుర్భవతీతి దర్శయతి||16||
Adhikarana ౧౩ (౧౭) · Śloka ౧౭
శరీరావయవాస్తు పరమాణుభేదేనాపరిసంఖ్యేయా భవంతి, అతిబహుత్వాదతిసౌక్ష్మ్యాదతీంద్రియత్వాచ్చ|
తేషాం సంయోగవిభాగే పరమాణూనాం కారణం వాయుః కర్మస్వభావశ్చ||17||
View original शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च|
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
Hide commentary అతిసౌక్ష్మ్యాదితి అతిసూక్ష్మబుద్ధిబోధ్యత్వాత్| అతీంద్రియత్వం చ పరమాణూనాం స్వభావసిద్ధమేవాస్మదాదీన్ ప్రతి| యత్తు సూక్ష్మమతీంద్రియం వా తత్ పరిసంఖ్యాతుం నితరామేవ దుఃశకం భవతీతి యుక్తం హేతుత్రయమపరిసంఖ్యానే| అథైతే విషయకలితాః పరమాణవః కథం శరీరారంభే సంయుజ్యంతే, శరీరవినాశే చ వియుజ్యంత ఇత్యాహ- తేషామిత్యాది| నను యది వాయుః కారణం పరమాణూనాం సంయోగవిభాగే, తత్ కిమితి సర్వదా తౌ న కరోతీత్యాహ- కర్మస్వభావశ్చేతి| న కేవలో వాయుః కింతు కర్మస్వభావపరిగృహీత ఏవ| తేన యదా సంయోజకస్వభావేన కర్మణా పరిగృహీతో వాయుర్భవతి తదా పరమాణూనాం సంయోగం కుర్వంఛరీరమారభతే; యదా తు వియోజనస్వభావేన కర్మణా వాయుః పరిగృహీతో భవతి తదా విభాగం పరమాణూనాం వినాశరూపం జనయతీత్యర్థః||17||
Adhikarana ౧౪ (౧౮) · Śloka ౧౮
తదేతచ్ఛరీరం సంఖ్యాతమనేకావయవం దృష్టమేకత్వేన సంగః, పృథక్త్వేనాపవర్గః|
తత్ర ప్రధానమసక్తం సర్వసత్తానివృత్తౌ నివర్తతే ఇతి||18||
View original तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः|
तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
Hide commentary ఇదానీం శరీరసంఖ్యానఫలమాహ- తదేతదిత్యాది| పరమార్థతోఽనేకావయవమపి త(స)చ్ఛరీరం సంఖ్యానే మోహాదేకత్వేన దృష్టం సంగ ఉచ్యతే సంగహేతుర్భవతీత్యర్థః| ఏకత్వేన హి శరీరం పశ్యన్ తదుపకారాయ ప్రవర్తమానో రాగద్వేషాభ్యాం సక్తో భవతి| అపవర్గ ఇతి అపవర్గహేతురిత్యర్థః| శరీరం హి పృథగవయవభేదేన భావ్యమానం న మమతాస్పదం భవతి, మమతాభావాచ్చ న తదుపకారకాపకారకేషు రాగద్వేషౌ భవతః, తదభావాచ్చ ప్రవృత్త్యుపరమే సతి ధర్మాధర్మాభావాదపవర్గో భవతీత్యర్థః| శరీరపృథక్త్వసంఖ్యానే యథా మోక్షో భవతి తదాహ- తత్రేత్యాది| ప్రధానం ఆత్మా| తత్రేతి శరీరపృథక్త్వభావనాయాం| అసక్తమితి యథోక్తక్రమేణ రాగద్వేషరహితం| సర్వసత్తానివృత్తావితి సర్వత్రోపకారకే వాఽపకారకే చ భావే ఆస్థానివృత్తౌ సత్యాం| నివర్తత ఇతి సంసారో నివర్తతే||18||
Adhikarana ౧౫ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
తత్ర శ్లోకౌ- శరీరసంఖ్యాం యో వేద సర్వావయవశో భిషక్|
తదజ్ఞాననిమిత్తేన స మోహేన న యుజ్యతే||19||
అమూఢో మోహమూలైశ్చ న దోషైరభిభూయతే|
నిర్దోషో నిఃస్పృహః శాంతః ప్రశామ్యత్యపునర్భవః||20||
View original तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्|
तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९||
अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते|
निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
Hide commentary ఇమమేవ గద్యోక్తమర్థం శ్లోకేనాహ- శరీరేత్యాది| తదజ్ఞాననిమిత్తేనేతి శరీరైకతారూపమిథ్యాజ్ఞానజన్యేన| మోహేనేతి ‘అహం స్థిరశరీరీ ఏకో, మమేదముపకారకం, మమేదముపకారకం’ ఇత్యాదిరూపేణ మోహేన| మోహమూలైరితి మోహకారణకైః| దోషైరితి రాగద్వేషైః; నిర్దోషత్వేన నిఃస్పృహో భవతి, రాగద్వేషమూలా హీచ్ఛా తదభావాన్న భవతి, నిఃస్పృహశ్చ సన్ సర్వక్రియోపరమాచ్ఛాంతో భవతి, శాంతశ్చ సన్ ప్రశామ్యతి సంసరణే విశ్రామ్యతి; తతశ్చ నాస్య పునర్భవో జన్మరూపో భవతీతి||19-20||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౭
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే శరీరసంఖ్యాశారీరం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
View original इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
Hide commentary ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం శారీరస్థానే శరీరసంఖ్యాశారీరం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||