Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః శరీరసంఖ్యాశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| శరీరసంఖ్యామవయవశః కృత్స్నం శరీరం ప్రవిభజ్య సర్వశరీరసంఖ్యానప్రమాణజ్ఞానహేతోర్భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశః పప్రచ్ఛ||3||
अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తమువాచ భగవానాత్రేయః- శృణు మత్తోఽగ్నివేశ! సర్వశరీరమాచక్షాణస్య యథా ప్రశ్నమేకమనా యథావత్| శరీరే షట్ త్వచః; తద్యథా- ఉదకధరా త్వగ్బాహ్యా, ద్వితీయా త్వసృగ్ధరా, తృతీయా సిధ్మకిలాససంభవాధిష్ఠానా, చతుర్థీ దద్రూకుష్ఠసంభవాధిష్ఠానా, పంచమీ త్వలజీవిద్రధిసంభవాధిష్ఠానా, షష్ఠీ తు యస్యాం ఛిన్నాయాం తామ్యత్యంధ ఇవ చ తమః ప్రవిశతి యాం చాప్యధిష్ఠాయారూంషి జాయంతే పర్వసు కృష్ణరక్తాని స్థూలమూలాని దుశ్చికిత్స్యతమాని చ; ఇతి షట్ త్వచః| ఏతాః షడంగం శరీరమవతత్య తిష్ఠంతి||4||
तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य यथा प्रश्नमेकमना यथावत्| शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः| एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తత్రాయం శరీరస్యాంగవిభాగః; తద్యథా- ద్వౌ బాహూ, ద్వే సక్థినీ, శిరోగ్రీవం, అంతరాధిః, ఇతి షడంగమంగం||5||
तत्रायं शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
త్రీణి సషష్టీని శతాన్యస్థ్నాం సహ దంతోలూఖలనఖేన | తద్యథా- ద్వాత్రింశద్దంతాః, ద్వాత్రింశద్దంతోలూఖలాని, వింశతిర్నఖాః, షష్టిః పాణిపాదాంగుల్యస్థీని, వింశతిః పాణిపాదశలాకాః, చత్వారి పాణిపాదశలాకాధిష్ఠానాని, ద్వే పార్ష్ణ్యోరస్థినీ, చత్వారః పాదయోర్గుల్ఫాః, ద్వౌ మణికౌ హస్తయోః, చత్వార్యరత్న్యోరస్థీని, చత్వారి జంఘయోః, ద్వే జానునీ, ద్వే జానుకపాలికే, ద్వావూరునలకౌ, ద్వౌ బాహునలకౌ, ద్వావంసౌ, ద్వే అంసఫలకే, ద్వావక్షకౌ, ఏకం జత్రు, ద్వే తాలుకే, ద్వే శ్రోణిఫలకే, ఏకం భగాస్థి, పంచచత్వారింశత్ పృష్ఠగతాన్యస్థీని, పంచదశ గ్రీవాయాం, చతుర్దశోరసి, ద్వయోః పార్శ్వయోశ్చతుర్వింశతిః పర్శుకాః, తావంతి స్థాలకాని, తావంతి చైవ స్థాలకార్బుదాని, ఏకం హన్వస్థి, ద్వే హనుమూలబంధనే, ఏకాస్థి నాసికాగండకూటలలాటం, ద్వౌ శంఖౌ, చత్వారి శిరఃకపాలానీతి; ఏవం త్రీణి సషష్టీని శతాన్యస్థ్నాం సహ దంతోలూఖలనఖేనేతి||6||
त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन | तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 8
పంచేంద్రియాధిష్ఠానాని; తద్యథా- త్వగ్, జిహ్వా, నాసికా, అక్షిణీ, కర్ణౌ చ| పంచ బుద్ధీంద్రియాణి; తద్యథా- స్పర్శనం, రసనం, ఘ్రాణం, దర్శనం, శ్రోత్రమితి| పంచ కర్మేంద్రియాణి; తద్యథా- హస్తౌ, పాదౌ, పాయుః, ఉపస్థః, జిహ్వా చేతి||7|| హృదయం చేతనాధిష్ఠానమేకం||8||
पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च| पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति| पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति||७|| हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
దశ ప్రాణాయతనాని; తద్యథా- మూర్ధా, కంఠః, హృదయం, నాభిః, గుదం, బస్తిః, ఓజః, శుక్రం, శోణితం, మాంసమితి| తేషు షట్ పూర్వాణి మర్మసంఖ్యాతాని||9||
दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति| तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
పంచదశ కోష్ఠాంగాని; తద్యథా- నాభిశ్చ, హృదయం చ, క్లోమ చ, యకృచ్చ, ప్లీహా చ, వృక్కౌ చ, బస్తిశ్చ, పురీషాధారశ్చ, ఆమాశయశ్చ, పక్వాశయశ్చ, ఉత్తరగుదం చ, అధరగుదం చ, క్షుద్రాంత్రం చ, స్థూలాంత్రం చ, వపావహనం చేతి||10||
पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
షట్పంచాశత్ ప్రత్యంగాని షట్స్వంగేషూపనిబద్ధాని, యాన్యపరిసంఖ్యాతాని పూర్వమంగేషు పరిసంఖ్యాయమానేషు, తాన్యన్యైః పర్యాయైరిహ ప్రకాశ్యాని భవంతి| తద్యథా- ద్వే జంఘాపిండికే, ద్వే ఊరుపిండికే, ద్వౌ స్ఫిచౌ, ద్వౌ వృషణౌ, ఏకం శేఫః, ద్వే ఉఖే, ద్వౌ వంక్షణౌ, ద్వౌ కుకుందరౌ, ఏకం బస్తిశీర్షం, ఏకముదరం, ద్వౌ స్తనౌ, ద్వౌ శ్లేష్మభువౌ , ద్వే బాహుపిండికే, చిబుకమేకం, ద్వావోష్ఠౌ, ద్వే సృక్కణ్యౌ, ద్వౌ దంతవేష్టకౌ, ఏకం తాలు, ఏకా గలశుండికా, ద్వే ఉపజిహ్వికే, ఏకా గోజిహ్వికా, ద్వౌ గండౌ, ద్వే కర్ణశష్కులికే, ద్వౌ కర్ణపుత్రకౌ, ద్వే అక్షికూటే, చత్వార్యక్షివర్త్మాని, ద్వే అక్షికనీనికే, ద్వే భ్రువౌ, ఏకాఽవటుః, చత్వారి పాణిపాదహృదయాని||11||
षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति| तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13
నవ మహంతి ఛిద్రాణి- సప్త శిరసి, ద్వే చాధః||12|| ఏతావద్దృశ్యం శక్యమపి నిర్దేష్టుం||13||
नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः||१२|| एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
అనిర్దేశ్యమతః పరం తర్క్యమేవ| తద్యథా- నవ స్నాయుశతాని, సప్త సిరాశతాని, ద్వే ధమనీశతే, చత్వారి పేశీశతాని, సప్తోత్తరం మర్మశతం, ద్వే సంధిశతే, ఏకోనత్రింశత్సహస్రాణి నవ చ శతాని షట్పంచాశత్కాని సిరాధమనీనామణుశః ప్రవిభజ్యమానానాం ముఖాగ్రపరిమాణం, తావంతి చైవ కేశశ్మశ్రులోమానీతి| ఏతద్యథావత్సంఖ్యాతం త్వక్ప్రభృతి దృశ్యం, తర్క్యమతః పరం| ఏతదుభయమపి న వికల్పతే, ప్రకృతిభావాచ్ఛరీరస్య||14||
अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव| तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति| एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्| एतदुभयमपि न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
యత్త్వంజలిసంఖ్యేయం తదుపదేక్ష్యామః; తత్ పరం ప్రమాణమభిజ్ఞేయం, తచ్చ వృద్ధిహ్రాసయోగి, తర్క్యమేవ| తద్యథా- దశోదకస్యాంజలయః శరీరే స్వేనాంజలిప్రమాణేన, యత్తు ప్రచ్యవమానం పురీషమనుబధ్నాత్యతియోగేన తథా మూత్రం రుధిరమన్యాంశ్చ శరీరధాతూన్, యత్తు సర్వశరీరచరం బాహ్యా త్వగ్బిభర్తి, యత్తు త్వగంతరే వ్రణగతం లసీకాశబ్దం లభతే, యచ్చోష్మణాఽనుబద్ధం లోమకూపేభ్యో నిష్పతత్ స్వేదశబ్దమవాప్నోతి, తదుదకం దశాంజలిప్రమాణం; నవాంజలయః పూర్వస్యాహారపరిణామధాతోః, యం ‘రస’ ఇత్యాచక్షతే; అష్టౌ శోణితస్య, సప్త పురీషస్య, షట్ శ్లేష్మణః, పంచ పిత్తస్య, చత్వారో మూత్రస్య, త్రయో వసాయాః, ద్వౌ మేదసః, ఏకో మజ్జాయాః, మస్తిష్కస్యార్ధాంజలిః, శుక్రస్య తావదేవ ప్రమాణం, తావదేవ శ్లైష్మికస్యౌజస ఇతి| ఏతచ్ఛరీరతత్త్వముక్తం||15||
यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव| तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति| एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
తత్ర యద్విశేషతః స్థూలం స్థిరం మూర్తిమద్గురుఖరకఠినమంగం నఖాస్థిదంతమాంసచర్మవర్చఃకేశశ్మశ్రులోమకండరాది తత్ పార్థివం గంధో ఘ్రాణం చ; యద్ద్రవసరమందస్నిగ్ధమృదుపిచ్ఛిలం రసరుధిరవసాకఫపిత్తమూత్రస్వేదాది తదాప్యం రసో రసనం చ; యత్ పిత్తమూష్మా చ యో యా చ భాః శరీరే తత్ సర్వమాగ్నేయం రూపం దర్శనం చ; యదుచ్ఛ్వాసప్రశ్వాసోన్మేషనిమేషాకుంచనప్రసారణగమనప్రేరణధారణాది తద్వాయవీయం స్పర్శః స్పర్శనం చ; యద్వివిక్తం యదుచ్యతే మహాంతి చాణూని స్రోతాంసి తదాంతరీక్షం శబ్దః శ్రోత్రం చ; యత్ ప్రయోక్తృ తత్ ప్రధానం బుద్ధిర్మనశ్చ| ఇతి శరీరావయవసంఖ్యా యథాస్థూలభేదేనావయవానాం నిర్దిష్టా||16||
तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च| इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
శరీరావయవాస్తు పరమాణుభేదేనాపరిసంఖ్యేయా భవంతి, అతిబహుత్వాదతిసౌక్ష్మ్యాదతీంద్రియత్వాచ్చ| తేషాం సంయోగవిభాగే పరమాణూనాం కారణం వాయుః కర్మస్వభావశ్చ||17||
शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च| तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
తదేతచ్ఛరీరం సంఖ్యాతమనేకావయవం దృష్టమేకత్వేన సంగః, పృథక్త్వేనాపవర్గః| తత్ర ప్రధానమసక్తం సర్వసత్తానివృత్తౌ నివర్తతే ఇతి||18||
तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः| तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ निवर्तते इति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20
తత్ర శ్లోకౌ- శరీరసంఖ్యాం యో వేద సర్వావయవశో భిషక్| తదజ్ఞాననిమిత్తేన స మోహేన న యుజ్యతే||19|| అమూఢో మోహమూలైశ్చ న దోషైరభిభూయతే| నిర్దోషో నిఃస్పృహః శాంతః ప్రశామ్యత్యపునర్భవః||20||
तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्| तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते||१९|| अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते| निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే శరీరసంఖ్యాశారీరం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon