Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો બસ્તિસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેય||૨||
अथातो बस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेय||२||
🔊 Audio coming soon
ત્રિમર્મીયાયાં બહુરોગપ્રતિપાદનાદ્બહુરોગહિતબસ્તિપ્રતિપાદનાર્થં બસ્તિસિદ્ધિરુચ્યતે| અત્રૈવ બસ્તિશબ્દેન સિદ્ધિબસ્તયોવક્ષ્યમાણા અભિપ્રેતાઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સિદ્ધાનાં બસ્તીનાં શસ્તાનાં તેષુ તેષુ રોગેષુ| શૃણ્વગ્નિવેશ ! ગદતઃ સિદ્ધિં સિદ્ધિપ્રદાં ભિષજામ્||૩||
सिद्धानां बस्तीनां शस्तानां तेषु तेषु रोगेषु| शृण्वग्निवेश ! गदतः सिद्धिं सिद्धिप्रदां भिषजाम्||३||
🔊 Audio coming soon
સિદ્ધાનામિતિ પ્રસિદ્ધફલાનામ્| તેષુ તેષ્વિતિ વક્ષ્યમાણવાતગદાદિષુ| સિદ્ધિમિતિ બસ્તિનિષ્પાદિકાં, કિંવા બસ્ત્યભિધાયકગ્રન્થમ્||૩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
બલદોષકાલરોગપ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતાઃ સમ્યક્ સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્નિયચ્છન્તિ||૪|| કર્માન્યદ્બસ્તિસમં ન વિદ્યતે શીઘ્રસુખવિશોધિત્વાત્| આશ્વપતર્પણતર્પણયોગાચ્ચ નિરત્યયત્વાચ્ચ||૫||
बलदोषकालरोगप्रकृतीः प्रविभज्य योजिताः सम्यक् स्वैः स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान्नियच्छन्ति||४|| कर्मान्यद्बस्तिसमं न विद्यते शीघ्रसुखविशोधित्वात्| आश्वपतर्पणतर्पणयोगाच्च निरत्ययत्वाच्च||५||
🔊 Audio coming soon
બસ્તેરિતિકર્તવ્યતાં ગુણાંશ્ચ પ્રતિપાદનીયબસ્ત્યઙ્ગભૂતાનાહ- બલદોષેત્યાદિ| અત્ર ચ બલાદૌ યથાપ્રધાનમિહ ગૃહીતે સર્વપરીક્ષાવરોધો વ્યાખ્યેયઃ; “પરીક્ષ્ય દોષૌષધ ... ” (સિ.અ.૩) ઇત્યાદિનોક્તોઽપ્યયમર્થઃ પુનઃ પ્રકરણવશાદુચ્યતે| સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈરિતિ યથાવ્યાધિપ્રતિપાદિતૈરૌષધૈઃ| સ્વાન્ સ્વાનિતિ તત્તદ્બસ્તિવિધેયૌષધપ્રશમનીયાન્| આશ્વપતપર્ણતર્પણયોગાદિતિ અપતર્પણાર્થપ્રયુક્તો બસ્તિરન્યાપતર્પણભેષજેભ્યઃ શીઘ્રમપતર્પણં કરોતિ; એવં તર્પણદ્રવ્યયુક્તોઽપિ બસ્તિઃ શીઘ્રમિતરતર્પણાપેક્ષયા તર્પણં કરોતિ||૪-૫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 8
સત્યપિ દોષહરત્વે કટુતીક્ષ્ણોષ્ણાદિ ભેષજાદાનાત્| દુઃખોદ્ગારોત્ક્લેશાહૃદ્યત્વકોષ્ઠરુજા વિરેકે સ્યુઃ||૬|| અવિરેચ્યૌ શિશુવૃદ્ધૌ તાવપ્રાપ્તપ્રહીનધાતુબલૌ| આસ્થાપનમેવ તયોઃ સર્વાર્થકૃદુત્તમં કર્મ||૭|| બલવર્ણહર્ષમાર્દવગાત્રસ્નેહાન્નૃણાં દદાત્યાશુ|૮|
सत्यपि दोषहरत्वे कटुतीक्ष्णोष्णादि भेषजादानात्| दुःखोद्गारोत्क्लेशाहृद्यत्वकोष्ठरुजा विरेके स्युः||६|| अविरेच्यौ शिशुवृद्धौ तावप्राप्तप्रहीनधातुबलौ| आस्थापनमेव तयोः सर्वार्थकृदुत्तमं कर्म||७|| बलवर्णहर्षमार्दवगात्रस्नेहान्नृणां ददात्याशु|८|
🔊 Audio coming soon
બસ્ત્યપેક્ષ્યા શોધનાન્તરેણ દોષહરણે દોષમાહ- સત્યપીત્યાદિ| કટુકાદિભેષજૈર્વિરેકદાનાદ્દુઃખં ચોદ્ગારશ્ચોત્ક્લેશશ્ચાહૃદ્યત્વં ચ કોષ્ઠરુજાશ્ચૈતૈ સર્વે ભવન્તિ; તત્ર દુઃખં કટુકાદિના રસેનોદ્વેગાદેવ ભવતિ; એતે દોષા બસ્તૌ ન સમ્ભવન્તીતિ ભાવઃ| વિરેકશબ્દેન વમનવિરેકાવપિ ગ્રાહ્યૌ; કિંવા વમનં બસ્તિના સમમત્યન્તભિન્નવિષયત્વાદેવ નોદાહૃતં, વિરેકસ્તુ પક્વાશયસ્થેઽપિ દોષે બસ્તિવિષયે ભવતીતિ કૃત્વા વિરેકમેવ પ્રતિ બસ્તેઃ પ્રાધાન્યમિહોચ્યતે| અવિરેકાદિવિષયે બસ્તેર્યૌગિકતયા પ્રાધાન્યમાહ- અવિરેચ્યાવિત્યાદિ| તાવિત્યાદૌ યથાસઙ્ખ્યં વ્યાખ્યેયમ્- અપ્રાપ્તધાતુરપ્રાપ્તબલશ્ચ બાલઃ, પ્રહીણધાતુઃ પ્રહીણબલશ્ચ વૃદ્ધઃ, એવમ્ભૂતત્વાચ્ચાવિરેચ્યાવેતૌ| સર્વાર્થકૃદિતિ નિરત્યયદોષહરણબૃંહણાદિકૃત્||૬-૭||-
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
અનુવાસનં નિરૂહશ્ચોત્તરબસ્તિશ્ચ સ ત્રિવિધઃ||૮|| શાખાવાતાર્તાનાં સકુઞ્ચિતસ્તબ્ધભગ્નરુગ્ણાનામ્ | વિટ્સઙ્ગાધ્માનારુચિપરિકર્તિરુગાદિષુ ચ શસ્તઃ||૯|| ઉષ્ણાર્તાનાં શીતાઞ્છીતાર્તાનાં તથા સુખોષ્ણાંશ્ચ| તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ બસ્તીન્ સન્તર્ક્ય વિનિયુજ્યાત્||૧૦||
अनुवासनं निरूहश्चोत्तरबस्तिश्च स त्रिविधः||८|| शाखावातार्तानां सकुञ्चितस्तब्धभग्नरुग्णानाम् | विट्सङ्गाध्मानारुचिपरिकर्तिरुगादिषु च शस्तः||९|| उष्णार्तानां शीताञ्छीतार्तानां तथा सुखोष्णांश्च| तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् सन्तर्क्य विनियुज्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
બસ્તેર્ભેદાનાહ- અનુવાસનમિત્યાદિ| તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાનિતિ ઉષ્ણાર્તિહરેણ શીતાર્તિહરેણ વા ઔષધેન કલ્પિતાન્||૮-૧૦||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
બસ્તીન્ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્ વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ| મેદસ્વિનો વિશોધ્યા યેઽપિ નરાઃ કુષ્ઠમેહાર્તાઃ||૧૧|| ન ક્ષીણક્ષતદુર્બલમૂર્ચ્છિતકૃશશુષ્કદેહાનામ્| યુઞ્જાદ્વિશોધનીયાન્ દોષનિબદ્ધાયુષો યે ચ||૧૨||
बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद् व्याधिषु विशोधनीयेषु| मेदस्विनो विशोध्या येऽपि नराः कुष्ठमेहार्ताः||११|| न क्षीणक्षतदुर्बलमूर्च्छितकृशशुष्कदेहानाम्| युञ्जाद्विशोधनीयान् दोषनिबद्धायुषो ये च||१२||
🔊 Audio coming soon
વિશોધનીયાન્ વ્યાધીનુદાહરતિ- મેદસ્વિન ઇત્યાદિ| વિશોધ્યા યેઽપીતિ ભૂરિદોષત્વેન યે શોધનાર્હા ઇત્યર્થઃ| દોષનિબદ્ધાયુષ ઇતિ દોષે મલાદિરૂપે દેહસ્થે નિબદ્ધમાયુર્યેષાં શોષ્યતિદુર્બલપ્રભૃતીનાં તે તથા; ઉક્તં હિ ‘શોષી મુઞ્ચતિ ગાત્રાણિ પુરીષસ્રંસનાદપિ| અબલાપેક્ષિણીં માત્રાં કિં પુનર્યો વિરિચ્યતે’ (ચિ.અ.૮) ઇતિ||૧૧-૧૨||
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14
વાજીકરણેઽસૃક્પિત્તયોશ્ચ મધુઘૃતપયોયુક્તાઃ| શસ્તાઃ સતૈલમૂત્રારનાલલવણાશ્ચ કફવાતે||૧૩|| યુઞ્જાદ્દ્રવ્યાણિ બસ્તિષ્વમ્લં મૂત્રં પયઃ સુરાં ક્વાથાન્| અવિરોધાદ્ધાતૂનાં રસયોનિત્વાચ્ચ જલમુષ્ણમ્||૧૪||
वाजीकरणेऽसृक्पित्तयोश्च मधुघृतपयोयुक्ताः| शस्ताः सतैलमूत्रारनाललवणाश्च कफवाते||१३|| युञ्जाद्द्रव्याणि बस्तिष्वम्लं मूत्रं पयः सुरां क्वाथान्| अविरोधाद्धातूनां रसयोनित्वाच्च जलमुष्णम्||१४||
🔊 Audio coming soon
કાર્યવિશેષાપેક્ષયા બસ્તીનાં સંસ્કારવિશેષાનાહ- વાજીકરણે ઇત્યાદિ| મધુપ્રક્ષેપો બસ્તૌ પૂર્વોક્તસામાન્યવિધાનલબ્ધોઽપ્યધિકમાત્રયા પ્રક્ષેપાર્થમવશ્યપ્રક્ષેપાર્થં ચેહોચ્યતે| અવિરોધાદ્ધાતૂનામિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે, તેન યસ્મિન્ સંસ્કારે અમ્લાદિષુ મધ્યે યદ્ધાતુવિરોધિ ન ભવતિ તદ્દેયં, યત્તુ ધાતુવિરોધિ ભવતિ ન તદ્દેયં; વ્યાધિતપ્રકૃત્યવિરુદ્ધં યદ્ યસ્ય ભવતિ તત્ તસ્ય દેયમિત્યર્થઃ| રસયોનિત્વાચ્ચ જલમુષ્ણમિતિ જલં યસ્માદ્રસયોનિઃ, તેન તદુષ્ણં સત્ સર્વબસ્તિગતરસસ્ય પોષણાર્થં સર્વબસ્તિષુ દેયમ્; એતચ્ચ જલં બસ્તિષુ સાક્ષાત્ પ્રક્ષેપાદર્શનાત્ કલ્કાદિપેષણે વિનિયોજ્યં; કિંવા અત્ર તદ્વચનપ્રામાણ્યાદેવ જ્ઞેયં; કિંવા જલશબ્દોઽયં દ્રવોપલક્ષણઃ, તેનામ્લાદિદ્રવદાનસ્યૈવેયમુપપત્તિઃ| રસયોનિત્વં દ્રવસમ્બન્ધાદેવામ્લાદીનામુપપન્નમ્| અન્યે તુ જલમુષ્ણં પ્રતિનિયતમેવ, ચૂર્ણબસ્તાવેવેચ્છન્તિ, ચૂર્ણબસ્તિશ્ચ યઃ કેવલદ્રવેન દીયતે; તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તં યથા “રાસ્નાવચાબિલ્વશતાહ્વયૈલાપૂતીકકૃષ્ણાફલદારુકુષ્ઠૈઃ| સસૈન્ધવામ્લોષ્ણજલઃ સતૈલઃ શૂલઘ્ન ઇષ્ટઃ ખલુ ચૂર્ણબસ્તિઃ” ઇતિ||૧૩-૧૪||
Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17
સુરદારુશતાહ્વૈલાકુષ્ઠમધુકપિપ્પલીમધુસ્નેહાઃ| ઊર્ધ્વાનુલોમભાગાઃ સસર્ષપાઃ શર્કરા લવણમ્||૧૫|| આવાપા બસ્તીનામતઃ પ્રયોજ્યાનિ યેષુ યાનિ સ્યુઃ| યુક્તાનિ સહ કષાયૈસ્તાન્યુત્તરતઃ પ્રવક્ષ્યામિ||૧૬|| ચિરજાતકઠિનબલેષુ વ્યાધિષુ તીક્ષ્ણા વિપર્યયે મૃદવઃ| સપ્રતિવાપકષાયા યોજ્યાસ્ત્વનુવાસનનિરૂહાઃ||૧૭||
सुरदारुशताह्वैलाकुष्ठमधुकपिप्पलीमधुस्नेहाः| ऊर्ध्वानुलोमभागाः ससर्षपाः शर्करा लवणम्||१५|| आवापा बस्तीनामतः प्रयोज्यानि येषु यानि स्युः| युक्तानि सह कषायैस्तान्युत्तरतः प्रवक्ष्यामि||१६|| चिरजातकठिनबलेषु व्याधिषु तीक्ष्णा विपर्यये मृदवः| सप्रतिवापकषाया योज्यास्त्वनुवासननिरूहाः||१७||
🔊 Audio coming soon
સુરદાર્વિત્યાદિના બસ્તિષુ દોષાદ્યપેક્ષયા વ્યસ્તસમસ્તવિધયા પ્રક્ષેપ્યાનાહ| આવાપા બસ્તીનામિતિ બસ્તિષ્વાવાપ્યા ઇત્યર્થઃ| યાનીતિ કષાયયુક્તાનિ| ચિરજાતકઠિનબલેષુ તીક્ષ્ણા ઇતિ અત્રોક્તતીક્ષ્ણદ્રવ્યયોગેન તીક્ષ્ણાઃ| વિપર્યયે ચેતિ અચિરજાતે અકઠિનબલે ચ| અનુવાસનનિરૂહા ઇતિ અનુવાસને કષાયયોગઃ સ્નેહસાધનાર્થમેવ, આવાપસ્ત્વનુવાસનેઽપિ શતાહ્વાદીનાં કર્તવ્ય એવ; યદુક્તમન્યત્ર- “પિપ્પલીં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વાં મધુકં વચામ્| યોજયેન્માત્રયા પિષ્ટ્વા આવાપમનુવાસને” ઇતિ||૧૫-૧૭||
Adhikarana 9 (18-24) · Śloka 24
અર્ધશ્લોકૈરતઃ સિદ્ધાન્ નાનાવ્યાધિષુ સર્વશઃ | બસ્તીન્ વીર્યસમૈર્ભાગૈર્યથાર્હાલોડનાઞ્છૃણુ||૧૮|| બિલ્વોઽગ્નિમન્થઃ શ્યોનાકઃ કાશ્મર્યઃ પાટલિસ્તથા| શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી બૃહત્યૌ વર્ધમાનકઃ||૧૯|| યવાઃ કુલત્થાઃ કોલાનિ સ્થિરા ચેતિ ત્રયોઽનિલે| શસ્યન્તે સચતુઃસ્નેહાઃ પિશિતસ્ય રસાન્વિતાઃ||૨૦|| નલવઞ્જુલવાનીરશતપત્રાણિ શૈવલમ્| મઞ્જિષ્ઠા સારિવાઽનન્તા પયસ્યા મધુયષ્ટિકા||૨૧|| ચન્દનં પદ્મકોશીરં તુઙ્ગં તે પૈત્તિકે ત્રયઃ| સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતાઃ સક્ષીરા બસ્તયો હિતાઃ||૨૨|| અર્કસ્તથૈવ ચાલર્ક એકાષ્ઠીલા પુનર્નવા| હરિદ્રા ત્રિફલા મુસ્તં પીતદારુ કુટન્નટમ્||૨૩|| પિપ્પલ્યશ્ચિત્રકશ્ચેતિ ત્રયસ્તે શ્લેષ્મરોગિષુ | સક્ષારક્ષૌદ્રગોમૂત્રા નાતિસ્નેહાન્વિતા હિતાઃ||૨૪||
अर्धश्लोकैरतः सिद्धान् नानाव्याधिषु सर्वशः | बस्तीन् वीर्यसमैर्भागैर्यथार्हालोडनाञ्छृणु||१८|| बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिस्तथा| शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वर्धमानकः||१९|| यवाः कुलत्थाः कोलानि स्थिरा चेति त्रयोऽनिले| शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः पिशितस्य रसान्विताः||२०|| नलवञ्जुलवानीरशतपत्राणि शैवलम्| मञ्जिष्ठा सारिवाऽनन्ता पयस्या मधुयष्टिका||२१|| चन्दनं पद्मकोशीरं तुङ्गं ते पैत्तिके त्रयः| सशर्कराक्षौद्रघृताः सक्षीरा बस्तयो हिताः||२२|| अर्कस्तथैव चालर्क एकाष्ठीला पुनर्नवा| हरिद्रा त्रिफला मुस्तं पीतदारु कुटन्नटम्||२३|| पिप्पल्यश्चित्रकश्चेति त्रयस्ते श्लेष्मरोगिषु | सक्षारक्षौद्रगोमूत्रा नातिस्नेहान्विता हिताः||२४||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વં સિદ્ધાનાં બસ્તીનામિત્યાદિના પ્રતિજ્ઞાતાર્થાન્ બસ્તીનાહ- અર્ધશ્લોકૈરિત્યાદિ| વ્યાધિષ્વિત્યત્ર વ્યાધિશબ્દો દોષેઽપિ વર્તનીયઃ| બહુશ ઇતિ એકૈકસ્મિન્ વ્યાધૌ દોષે ચ બહુશ ઇત્યર્થઃ| વીર્યસમૈર્ભાગૈરિતિ અન્યોન્યાનુપહતસામર્થ્યૈર્દ્રવ્યભાગૈઃ| વર્ધમાનક એરણ્ડઃ| પિશિતસ્ય રસાન્વિતા ઇતિ પ્રક્ષિપ્તમાંસરસાઃ| વઞ્જુલઃ વેતસઃ, વાનીરઃ તદ્ભેદઃ| તુઙ્ગઃ પુન્નાગઃ| અલર્કઃ મન્દારઃ| એકાષ્ઠીલા પાઠા| કુટન્નટં કૈવર્તમુસ્તકમ્, અન્યે તગરમાહુઃ||૧૮-૨૪||
Adhikarana 10 (25-27) · Śloka 27
ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકવત્સકાઃ | શ્યામા ચ ત્રિફલા ચૈવ સ્થિરા દન્તી દ્રવન્ત્યપિ||૨૫|| પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ નીલિની ક્ષીરિણી તથા| સપ્તલા શઙ્ખિની લોધ્રં ફલં કમ્પિલ્લકસ્ય ચ||૨૬|| ચત્વારો મૂત્રસિદ્ધાસ્તે પક્વાશયવિશોધનાઃ| (વ્યસ્તૈરપિ સમસ્તૈશ્ચ ચતુર્યોગા ઉદાહૃતાઃ )||૨૭||
फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकवत्सकाः | श्यामा च त्रिफला चैव स्थिरा दन्ती द्रवन्त्यपि||२५|| प्रकीर्या चोदकीर्या च नीलिनी क्षीरिणी तथा| सप्तला शङ्खिनी लोध्रं फलं कम्पिल्लकस्य च||२६|| चत्वारो मूत्रसिद्धास्ते पक्वाशयविशोधनाः| (व्यस्तैरपि समस्तैश्च चतुर्योगा उदाहृताः )||२७||
🔊 Audio coming soon
ક્ષ્વેડઃ કૃતવેધનઃ| દ્રવન્તી દન્તીભેદઃ| પ્રકીર્યા કરઞ્જઃ| નીલિની નીલવુહ્ના, ‘નીલાઞ્જનિકા’ ઇત્યન્યે||૨૫-૨૭||
Adhikarana 11 (28-29) · Śloka 29
કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મુદ્ગપર્ણી શતાવરી| વિદારી મધુયષ્ટ્યાહ્વા શૃઙ્ગાટકકશેરુકે||૨૮|| આત્મગુપ્તાફલં માષાઃ સગોધૂમા યવાસ્તથા| જલજાનૂપજં માંસમિત્યેતે શુક્રમાંસલાઃ ||૨૯||
काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी शतावरी| विदारी मधुयष्ट्याह्वा शृङ्गाटककशेरुके||२८|| आत्मगुप्ताफलं माषाः सगोधूमा यवास्तथा| जलजानूपजं मांसमित्येते शुक्रमांसलाः ||२९||
🔊 Audio coming soon
એતે શુક્રમાંસલા ઇત્યત્ર એતે ઇતિ ચત્વારઃ પૂર્વોક્તાઃ||૨૮-૨૯||
Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31
જીવન્તી ચાગ્નિમન્થશ્ચ ધાતકીપુષ્પવત્સકૌ| પ્રગ્રહઃ ખદિરઃ કુષ્ઠં શમી પિણ્ડીતકો યવાઃ||૩૦|| પ્રિયઙ્ગૂ રક્તમૂલી ચ તરુણી સ્વર્ણયૂથિકા| વટાદ્યાઃ કિંશુકં લોધ્રમિતિ સાઙ્ગ્રાહિકા મતાઃ||૩૧||
जीवन्ती चाग्निमन्थश्च धातकीपुष्पवत्सकौ| प्रग्रहः खदिरः कुष्ठं शमी पिण्डीतको यवाः||३०|| प्रियङ्गू रक्तमूली च तरुणी स्वर्णयूथिका| वटाद्याः किंशुकं लोध्रमिति साङ्ग्राहिका मताः||३१||
🔊 Audio coming soon
પિણ્ડીતકઃ મદનઃ| રક્તમૂલી સમઙ્ગા| તરુણી આરામતરુણી, નવમાલિકા વા||૩૦-૩૧||
Adhikarana 13 (32) · Śloka 32
પરિસ્રાવે શૃતં ક્ષીરં સવૃશ્ચીરપુનર્નવમ્| આખુપર્ણિકયા વાઽપિ તણ્ડુલીયકયુક્તયા||૩૨||
परिस्रावे शृतं क्षीरं सवृश्चीरपुनर्नवम्| आखुपर्णिकया वाऽपि तण्डुलीयकयुक्तया||३२||
🔊 Audio coming soon
તણ્ડુલીયકયુક્તયેત્યન્તેન પરિસ્રાવે દ્વાવુક્તૌ||૩૨||
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
કાલઙ્કતકકાણ્ડેક્ષુદર્ભપોટગલેક્ષુભિઃ | દાહઘ્નઃ સઘૃતક્ષીરો દ્વિતીયશ્ચોત્પલાદિભિઃ||૩૩||
कालङ्कतककाण्डेक्षुदर्भपोटगलेक्षुभिः | दाहघ्नः सघृतक्षीरो द्वितीयश्चोत्पलादिभिः||३३||
🔊 Audio coming soon
કાણ્ડેક્ષુઃ બૃહદિક્ષુઃ; પોટગલઃ હોગ્ગલઃ| ઉત્પલાદિભિરિતિ ઉત્પલાદયો નલિનસૌગન્ધિકાદયો જલજાઃ પુષ્પવિશેષાઃ||૩૩||
Adhikarana 15 (34-35) · Śloka 35
કર્બુદારાઢકીનીપવિદુલૈઃ ક્ષીરસાધિતૈઃ| બસ્તિઃ પ્રદેયો ભિષજા શીતઃ સમધુશર્કરઃ||૩૪|| પરિકર્તે તથા વૃન્તૈઃ શ્રીપર્ણીકોવિદારજૈઃ| (દેયો બસ્તિઃ સુવૈદ્યૈસ્તુ યથાવદ્વિદિતક્રિયૈઃ )||૩૫||
कर्बुदाराढकीनीपविदुलैः क्षीरसाधितैः| बस्तिः प्रदेयो भिषजा शीतः समधुशर्करः||३४|| परिकर्ते तथा वृन्तैः श्रीपर्णीकोविदारजैः| (देयो बस्तिः सुवैद्यैस्तु यथावद्विदितक्रियैः )||३५||
🔊 Audio coming soon
કર્બુદારઃ કાઞ્ચનારઃ, વિદુલો વેતસઃ| કોવિદારજૈરિત્યન્તેન દ્વિતીયઃ પરિકર્તે||૩૪-૩૫||
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
બસ્તિઃ શાલ્મલિવૃન્તાનાં ક્ષીરસિદ્ધો ઘૃતાન્વિતઃ| હિતઃ પ્રવાહણે તદ્વદ્વેષ્ટૈઃ શાલ્મલિકસ્ય ચ||૩૬||
बस्तिः शाल्मलिवृन्तानां क्षीरसिद्धो घृतान्वितः| हितः प्रवाहणे तद्वद्वेष्टैः शाल्मलिकस्य च||३६||
🔊 Audio coming soon
વેષ્ટૈઃ શાલ્મલિકસ્ય ચેત્યન્તેન દ્વિતીયઃ પ્રવાહણે||૩૬||
Adhikarana 17 (37) · Śloka 38
અશ્વાવરોહિકાકાકનાસારાજકશેરુકૈઃ| સિદ્ધાઃ ક્ષીરેઽતિયોગે સ્યુઃ ક્ષૌદ્રાઞ્જનઘૃતૈર્યુતાઃ||૩૭|| ન્યગ્રોધાદ્યૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ તેનૈવ વિધિના પરઃ|૩૮|
अश्वावरोहिकाकाकनासाराजकशेरुकैः| सिद्धाः क्षीरेऽतियोगे स्युः क्षौद्राञ्जनघृतैर्युताः||३७|| न्यग्रोधाद्यैश्चतुर्भिश्च तेनैव विधिना परः|३८|
🔊 Audio coming soon
અશ્વાવરોહિકા અશ્વગન્ધા, અશ્વકર્ણઃ, ઇક્ષુરકો વા; જતૂકર્ણદર્શનાત્તુ અશ્વાવરોહકઃ અશ્વકર્ણઃ| ન્યગ્રોધાદ્યાશ્ચત્વારઃ ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષાઃ| તેનૈવ વિધિનેતિ પૂર્વયોગવિધિના| એતૌ દ્વાવતિયોગે||૩૭||-
Adhikarana 18 (38-42) · Śloka 42
બૃહતી ક્ષીરકાકોલી પૃશ્નિપર્ણી શતાવરી||૩૮|| કાશ્મર્યબદરીદૂર્વાસ્તથોશીરપ્રિયઙ્ગવઃ| જીવાદાને શૃતૌ ક્ષીરે દ્વૌ ઘૃતાઞ્જનસંયુતૌ||૩૯|| બસ્તી પ્રદેયૌ ભિષજા શીતૌ સમધુશર્કરૌ| ગોઽવ્યજામહિષીક્ષીરૈર્જીવનીયયુતૈસ્તથા||૪૦|| શશૈણદક્ષમાર્જારમહિષાવ્યજશોણિતૈઃ| સદ્યસ્કૈર્મૃદિતૈર્બસ્તિર્જીવાદાને પ્રશસ્યતે||૪૧|| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાદૂર્વાકાશ્મર્યચન્દનૈઃ| તેનૈવ વિધિના બસ્તિર્દેયઃ સક્ષૌદ્રશર્કરઃ||૪૨||
बृहती क्षीरकाकोली पृश्निपर्णी शतावरी||३८|| काश्मर्यबदरीदूर्वास्तथोशीरप्रियङ्गवः| जीवादाने शृतौ क्षीरे द्वौ घृताञ्जनसंयुतौ||३९|| बस्ती प्रदेयौ भिषजा शीतौ समधुशर्करौ| गोऽव्यजामहिषीक्षीरैर्जीवनीययुतैस्तथा||४०|| शशैणदक्षमार्जारमहिषाव्यजशोणितैः| सद्यस्कैर्मृदितैर्बस्तिर्जीवादाने प्रशस्यते||४१|| मधूकमधुकद्राक्षादूर्वाकाश्मर्यचन्दनैः| तेनैव विधिना बस्तिर्देयः सक्षौद्रशर्करः||४२||
🔊 Audio coming soon
જીવાદાને ઇતિ જીવશોણિતપ્રવૃત્તૌ| ગોઽવ્યજેત્યાદિના જીવાદાને પ્રશસ્યતે ઇત્યન્તેન જીવાદાને તૃતીયો બસ્તિરુચ્યતે| અયં ચ યદ્યપિ શ્લોકાર્ધાવિહિતો બસ્તિઃ, તથાઽપિ શ્લોકાર્ધૈરિતિ પ્રતિજ્ઞા ભૂરિપ્રયોગાણાં શ્લોકાર્ધવિહિતત્વેન જ્ઞેયા; કિંવા અત્રાપિ ગોઽવ્યજેત્યાદિનાઽર્ધશ્લોકવિહિત એવ વ્યવસ્થિતઃ; પૂર્વાર્ધેન તુ તસ્યેતિકર્તવ્યતોચ્યતે; ઇતિકર્તવ્યતાભિધાનં ચ શ્લોકાર્ધાદતિરેકેણાપિ ભવતીતિ યોગાન્તરેષ્વપિ દૃષ્ટમ્||૩૮-૪૨||
Adhikarana 19 (43) · Śloka 43
મઞ્જિષ્ઠાસારિવાનન્તાપયસ્યામધુકૈસ્તથા| શર્કરાચન્દનદ્રાક્ષામધુધાત્રીફલોત્પલૈઃ| રક્તપિત્તે, પ્રમેહે તુ કષાયઃ સોમવલ્કજઃ||૪૩||
मञ्जिष्ठासारिवानन्तापयस्यामधुकैस्तथा| शर्कराचन्दनद्राक्षामधुधात्रीफलोत्पलैः| रक्तपित्ते, प्रमेहे तु कषायः सोमवल्कजः||४३||
🔊 Audio coming soon
રક્તપિત્તે ઇતિ ચ્છેદઃ| એતૌ દ્વૌ મિલિત્વા સઙ્ગ્રહે પઠિતૌ ‘દ્વૌ રક્તપિત્તે’ ઇત્યનેન| સોમવલ્કઃ વિટ્ખદિરઃ||૪૩||
Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45
ગુલ્માતિસારોદાવર્તસ્તમ્ભસઙ્કુચિતાદિષુ| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગેષુ રોગેષ્વેવંવિધેષુ ચ||૪૪|| યથાસ્વૈરૌષધૈઃ સિદ્ધાન્ બસ્તીન્ દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ| પૂર્વોક્તેન વિધાનેન કુર્વન્ યોગાન્ પૃથગ્વિધાન્||૪૫||
गुल्मातिसारोदावर्तस्तम्भसङ्कुचितादिषु| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगेषु रोगेष्वेवंविधेषु च||४४|| यथास्वैरौषधैः सिद्धान् बस्तीन् दद्याद्विचक्षणः| पूर्वोक्तेन विधानेन कुर्वन् योगान् पृथग्विधान्||४५||
🔊 Audio coming soon
અનુક્તબસ્તિકલ્પનાર્થમાહ- ગુલ્માતિસારેત્યાદિ| યથાસ્વૈરૌષધૈરિતિ યથાસ્વવ્યાધિપ્રત્યનીકૈર્ભૈષજૈઃ| કુર્યાદ્યોગાન્ પૃથગ્વિધાનિતિ યથોક્તવિધિના દ્રવ્યાવાપાદિના યોગાન્ યથોચિતાન્ ગુલ્માદિકલ્પનીયાન્ બસ્તિષુ કુર્યાત્||૪૪-૪૫||
Adhikarana 21 (46-48) · Śloka 48
તત્ર શ્લોકાઃ- ત્રિકાસ્ત્રયોઽનિલાદીનાં ચતુષ્કાશ્ચાપરે ત્રયઃ| પક્વાશયવિશુદ્ધ્યર્થં વૃષ્યાઃ સાઙ્ગ્રાહિકાસ્તથા||૪૬|| પરિસ્રાવે તથા દાહે પરિકર્તે પ્રવાહણે| સાતિયોગે મતૌ દ્વૌ દ્વૌ જીવાદાને તથા ત્રયઃ||૪૭|| દ્વૌ રક્તપિત્તે મેહે ચ એકત્રિંશચ્ચ સપ્ત તે| સુલભાલ્પૌષધક્લેશા બસ્તયો ગુણવત્તમાઃ||૪૮||
तत्र श्लोकाः- त्रिकास्त्रयोऽनिलादीनां चतुष्काश्चापरे त्रयः| पक्वाशयविशुद्ध्यर्थं वृष्याः साङ्ग्राहिकास्तथा||४६|| परिस्रावे तथा दाहे परिकर्ते प्रवाहणे| सातियोगे मतौ द्वौ द्वौ जीवादाने तथा त्रयः||४७|| द्वौ रक्तपित्ते मेहे च एकत्रिंशच्च सप्त ते| सुलभाल्पौषधक्लेशा बस्तयो गुणवत्तमाः||४८||
🔊 Audio coming soon
ત્રિકાસ્ત્રય ઇત્યાદિઃ સઙ્ગ્રહો વ્યક્ત એવ| અલ્પૌષધક્લેશા ઇતિ અલ્પૌષધા અલ્પક્લેશાશ્ચ||૪૬-૪૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિસિદ્ધિર્નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसिद्धिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિસિદ્ધિર્નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||