Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō bastisiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēya||2||
अथातो बस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेय||२||
🔊 Audio coming soon
trimarmīyāyāṁ bahurōgapratipādanādbahurōgahitabastipratipādanārthaṁ bastisiddhirucyatē| atraiva bastiśabdēna siddhibastayōvakṣyamāṇā abhiprētāḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
siddhānāṁ bastīnāṁ śastānāṁ tēṣu tēṣu rōgēṣu| śr̥ṇvagnivēśa ! gadataḥ siddhiṁ siddhipradāṁ bhiṣajām||3||
सिद्धानां बस्तीनां शस्तानां तेषु तेषु रोगेषु| शृण्वग्निवेश ! गदतः सिद्धिं सिद्धिप्रदां भिषजाम्||३||
🔊 Audio coming soon
siddhānāmiti prasiddhaphalānām| tēṣu tēṣviti vakṣyamāṇavātagadādiṣu| siddhimiti bastiniṣpādikāṁ, kiṁvā bastyabhidhāyakagrantham||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
baladōṣakālarōgaprakr̥tīḥ pravibhajya yōjitāḥ samyak svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rōgānniyacchanti||4|| karmānyadbastisamaṁ na vidyatē śīghrasukhaviśōdhitvāt| āśvapatarpaṇatarpaṇayōgācca niratyayatvācca||5||
बलदोषकालरोगप्रकृतीः प्रविभज्य योजिताः सम्यक् स्वैः स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान्नियच्छन्ति||४|| कर्मान्यद्बस्तिसमं न विद्यते शीघ्रसुखविशोधित्वात्| आश्वपतर्पणतर्पणयोगाच्च निरत्ययत्वाच्च||५||
🔊 Audio coming soon
bastēritikartavyatāṁ guṇāṁśca pratipādanīyabastyaṅgabhūtānāha- baladōṣētyādi| atra ca balādau yathāpradhānamiha gr̥hītē sarvaparīkṣāvarōdhō vyākhyēyaḥ; “parīkṣya dōṣauṣadha ... ” (si.a.3) ityādinōktō'pyayamarthaḥ punaḥ prakaraṇavaśāducyatē| svaiḥ svairauṣadhavargairiti yathāvyādhipratipāditairauṣadhaiḥ| svān svāniti tattadbastividhēyauṣadhapraśamanīyān| āśvapataparṇatarpaṇayōgāditi apatarpaṇārthaprayuktō bastiranyāpatarpaṇabhēṣajēbhyaḥ śīghramapatarpaṇaṁ karōti; ēvaṁ tarpaṇadravyayuktō'pi bastiḥ śīghramitaratarpaṇāpēkṣayā tarpaṇaṁ karōti||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 8
satyapi dōṣaharatvē kaṭutīkṣṇōṣṇādi bhēṣajādānāt| duḥkhōdgārōtklēśāhr̥dyatvakōṣṭharujā virēkē syuḥ||6|| avirēcyau śiśuvr̥ddhau tāvaprāptaprahīnadhātubalau| āsthāpanamēva tayōḥ sarvārthakr̥duttamaṁ karma||7|| balavarṇaharṣamārdavagātrasnēhānnr̥ṇāṁ dadātyāśu|8|
सत्यपि दोषहरत्वे कटुतीक्ष्णोष्णादि भेषजादानात्| दुःखोद्गारोत्क्लेशाहृद्यत्वकोष्ठरुजा विरेके स्युः||६|| अविरेच्यौ शिशुवृद्धौ तावप्राप्तप्रहीनधातुबलौ| आस्थापनमेव तयोः सर्वार्थकृदुत्तमं कर्म||७|| बलवर्णहर्षमार्दवगात्रस्नेहान्नृणां ददात्याशु|८|
🔊 Audio coming soon
bastyapēkṣyā śōdhanāntarēṇa dōṣaharaṇē dōṣamāha- satyapītyādi| kaṭukādibhēṣajairvirēkadānādduḥkhaṁ cōdgāraścōtklēśaścāhr̥dyatvaṁ ca kōṣṭharujāścaitai sarvē bhavanti; tatra duḥkhaṁ kaṭukādinā rasēnōdvēgādēva bhavati; ētē dōṣā bastau na sambhavantīti bhāvaḥ| virēkaśabdēna vamanavirēkāvapi grāhyau; kiṁvā vamanaṁ bastinā samamatyantabhinnaviṣayatvādēva nōdāhr̥taṁ, virēkastu pakvāśayasthē'pi dōṣē bastiviṣayē bhavatīti kr̥tvā virēkamēva prati bastēḥ prādhānyamihōcyatē| avirēkādiviṣayē bastēryaugikatayā prādhānyamāha- avirēcyāvityādi| tāvityādau yathāsaṅkhyaṁ vyākhyēyam- aprāptadhāturaprāptabalaśca bālaḥ, prahīṇadhātuḥ prahīṇabalaśca vr̥ddhaḥ, ēvambhūtatvāccāvirēcyāvētau| sarvārthakr̥diti niratyayadōṣaharaṇabr̥ṁhaṇādikr̥t||6-7||-
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
anuvāsanaṁ nirūhaścōttarabastiśca sa trividhaḥ||8|| śākhāvātārtānāṁ sakuñcitastabdhabhagnarugṇānām | viṭsaṅgādhmānāruciparikartirugādiṣu ca śastaḥ||9|| uṣṇārtānāṁ śītāñchītārtānāṁ tathā sukhōṣṇāṁśca| tadyōgyauṣadhayuktān bastīn santarkya viniyujyāt||10||
अनुवासनं निरूहश्चोत्तरबस्तिश्च स त्रिविधः||८|| शाखावातार्तानां सकुञ्चितस्तब्धभग्नरुग्णानाम् | विट्सङ्गाध्मानारुचिपरिकर्तिरुगादिषु च शस्तः||९|| उष्णार्तानां शीताञ्छीतार्तानां तथा सुखोष्णांश्च| तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् सन्तर्क्य विनियुज्यात्||१०||
🔊 Audio coming soon
bastērbhēdānāha- anuvāsanamityādi| tadyōgyauṣadhayuktāniti uṣṇārtiharēṇa śītārtiharēṇa vā auṣadhēna kalpitān||8-10||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
bastīnna br̥ṁhaṇīyān dadyād vyādhiṣu viśōdhanīyēṣu| mēdasvinō viśōdhyā yē'pi narāḥ kuṣṭhamēhārtāḥ||11|| na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakr̥śaśuṣkadēhānām| yuñjādviśōdhanīyān dōṣanibaddhāyuṣō yē ca||12||
बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद् व्याधिषु विशोधनीयेषु| मेदस्विनो विशोध्या येऽपि नराः कुष्ठमेहार्ताः||११|| न क्षीणक्षतदुर्बलमूर्च्छितकृशशुष्कदेहानाम्| युञ्जाद्विशोधनीयान् दोषनिबद्धायुषो ये च||१२||
🔊 Audio coming soon
viśōdhanīyān vyādhīnudāharati- mēdasvina ityādi| viśōdhyā yē'pīti bhūridōṣatvēna yē śōdhanārhā ityarthaḥ| dōṣanibaddhāyuṣa iti dōṣē malādirūpē dēhasthē nibaddhamāyuryēṣāṁ śōṣyatidurbalaprabhr̥tīnāṁ tē tathā; uktaṁ hi ‘śōṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṁsanādapi| abalāpēkṣiṇīṁ mātrāṁ kiṁ punaryō viricyatē’ (ci.a.8) iti||11-12||
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14
vājīkaraṇē'sr̥kpittayōśca madhughr̥tapayōyuktāḥ| śastāḥ satailamūtrāranālalavaṇāśca kaphavātē||13|| yuñjāddravyāṇi bastiṣvamlaṁ mūtraṁ payaḥ surāṁ kvāthān| avirōdhāddhātūnāṁ rasayōnitvācca jalamuṣṇam||14||
वाजीकरणेऽसृक्पित्तयोश्च मधुघृतपयोयुक्ताः| शस्ताः सतैलमूत्रारनाललवणाश्च कफवाते||१३|| युञ्जाद्द्रव्याणि बस्तिष्वम्लं मूत्रं पयः सुरां क्वाथान्| अविरोधाद्धातूनां रसयोनित्वाच्च जलमुष्णम्||१४||
🔊 Audio coming soon
kāryaviśēṣāpēkṣayā bastīnāṁ saṁskāraviśēṣānāha- vājīkaraṇē ityādi| madhuprakṣēpō bastau pūrvōktasāmānyavidhānalabdhō'pyadhikamātrayā prakṣēpārthamavaśyaprakṣēpārthaṁ cēhōcyatē| avirōdhāddhātūnāmiti pūrvēṇa sambadhyatē, tēna yasmin saṁskārē amlādiṣu madhyē yaddhātuvirōdhi na bhavati taddēyaṁ, yattu dhātuvirōdhi bhavati na taddēyaṁ; vyādhitaprakr̥tyaviruddhaṁ yad yasya bhavati tat tasya dēyamityarthaḥ| rasayōnitvācca jalamuṣṇamiti jalaṁ yasmādrasayōniḥ, tēna taduṣṇaṁ sat sarvabastigatarasasya pōṣaṇārthaṁ sarvabastiṣu dēyam; ētacca jalaṁ bastiṣu sākṣāt prakṣēpādarśanāt kalkādipēṣaṇē viniyōjyaṁ; kiṁvā atra tadvacanaprāmāṇyādēva jñēyaṁ; kiṁvā jalaśabdō'yaṁ dravōpalakṣaṇaḥ, tēnāmlādidravadānasyaivēyamupapattiḥ| rasayōnitvaṁ dravasambandhādēvāmlādīnāmupapannam| anyē tu jalamuṣṇaṁ pratiniyatamēva, cūrṇabastāvēvēcchanti, cūrṇabastiśca yaḥ kēvaladravēna dīyatē; tantrāntarē'pyuktaṁ yathā “rāsnāvacābilvaśatāhvayailāpūtīkakr̥ṣṇāphaladārukuṣṭhaiḥ| sasaindhavāmlōṣṇajalaḥ satailaḥ śūlaghna iṣṭaḥ khalu cūrṇabastiḥ” iti||13-14||
Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17
suradāruśatāhvailākuṣṭhamadhukapippalīmadhusnēhāḥ| ūrdhvānulōmabhāgāḥ sasarṣapāḥ śarkarā lavaṇam||15|| āvāpā bastīnāmatḥ prayōjyāni yēṣu yāni syuḥ| yuktāni saha kaṣāyaistānyuttarataḥ pravakṣyāmi||16|| cirajātakaṭhinabalēṣu vyādhiṣu tīkṣṇā viparyayē mr̥davaḥ| saprativāpakaṣāyā yōjyāstvanuvāsananirūhāḥ||17||
सुरदारुशताह्वैलाकुष्ठमधुकपिप्पलीमधुस्नेहाः| ऊर्ध्वानुलोमभागाः ससर्षपाः शर्करा लवणम्||१५|| आवापा बस्तीनामतः प्रयोज्यानि येषु यानि स्युः| युक्तानि सह कषायैस्तान्युत्तरतः प्रवक्ष्यामि||१६|| चिरजातकठिनबलेषु व्याधिषु तीक्ष्णा विपर्यये मृदवः| सप्रतिवापकषाया योज्यास्त्वनुवासननिरूहाः||१७||
🔊 Audio coming soon
suradārvityādinā bastiṣu dōṣādyapēkṣayā vyastasamastavidhayā prakṣēpyānāha| āvāpā bastīnāmiti bastiṣvāvāpyā ityarthaḥ| yānīti kaṣāyayuktāni| cirajātakaṭhinabalēṣu tīkṣṇā iti atrōktatīkṣṇadravyayōgēna tīkṣṇāḥ| viparyayē cēti acirajātē akaṭhinabalē ca| anuvāsananirūhā iti anuvāsanē kaṣāyayōgaḥ snēhasādhanārthamēva, āvāpastvanuvāsanē'pi śatāhvādīnāṁ kartavya ēva; yaduktamanyatra- “pippalīṁ madanaṁ kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ madhukaṁ vacām| yōjayēnmātrayā piṣṭvā āvāpamanuvāsanē” iti||15-17||
Adhikarana 9 (18-24) · Śloka 24
ardhaślōkairataḥ siddhān nānāvyādhiṣu sarvaśaḥ | bastīn vīryasamairbhāgairyathārhālōḍanāñchr̥ṇu||18|| bilvō'gnimanthaḥ śyōnākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā| śālaparṇī pr̥śniparṇī br̥hatyau vardhamānakaḥ||19|| yavāḥ kulatthāḥ kōlāni sthirā cēti trayō'nilē| śasyantē sacatuḥsnēhāḥ piśitasya rasānvitāḥ||20|| nalavañjulavānīraśatapatrāṇi śaivalam| mañjiṣṭhā sārivā'nantā payasyā madhuyaṣṭikā||21|| candanaṁ padmakōśīraṁ tuṅgaṁ tē paittikē trayaḥ| saśarkarākṣaudraghr̥tāḥ sakṣīrā bastayō hitāḥ||22|| arkastathaiva cālarka ēkāṣṭhīlā punarnavā| haridrā triphalā mustaṁ pītadāru kuṭannaṭam||23|| pippalyaścitrakaścēti trayastē ślēṣmarōgiṣu | sakṣārakṣaudragōmūtrā nātisnēhānvitā hitāḥ||24||
अर्धश्लोकैरतः सिद्धान् नानाव्याधिषु सर्वशः | बस्तीन् वीर्यसमैर्भागैर्यथार्हालोडनाञ्छृणु||१८|| बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिस्तथा| शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वर्धमानकः||१९|| यवाः कुलत्थाः कोलानि स्थिरा चेति त्रयोऽनिले| शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः पिशितस्य रसान्विताः||२०|| नलवञ्जुलवानीरशतपत्राणि शैवलम्| मञ्जिष्ठा सारिवाऽनन्ता पयस्या मधुयष्टिका||२१|| चन्दनं पद्मकोशीरं तुङ्गं ते पैत्तिके त्रयः| सशर्कराक्षौद्रघृताः सक्षीरा बस्तयो हिताः||२२|| अर्कस्तथैव चालर्क एकाष्ठीला पुनर्नवा| हरिद्रा त्रिफला मुस्तं पीतदारु कुटन्नटम्||२३|| पिप्पल्यश्चित्रकश्चेति त्रयस्ते श्लेष्मरोगिषु | सक्षारक्षौद्रगोमूत्रा नातिस्नेहान्विता हिताः||२४||
🔊 Audio coming soon
pūrvaṁ siddhānāṁ bastīnāmityādinā pratijñātārthān bastīnāha- ardhaślōkairityādi| vyādhiṣvityatra vyādhiśabdō dōṣē'pi vartanīyaḥ| bahuśa iti ēkaikasmin vyādhau dōṣē ca bahuśa ityarthaḥ| vīryasamairbhāgairiti anyōnyānupahatasāmarthyairdravyabhāgaiḥ| vardhamānaka ēraṇḍaḥ| piśitasya rasānvitā iti prakṣiptamāṁsarasāḥ| vañjulaḥ vētasaḥ, vānīraḥ tadbhēdaḥ| tuṅgaḥ punnāgaḥ| alarkaḥ mandāraḥ| ēkāṣṭhīlā pāṭhā| kuṭannaṭaṁ kaivartamustakam, anyē tagaramāhuḥ||18-24||
Adhikarana 10 (25-27) · Śloka 27
phalajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakavatsakāḥ | śyāmā ca triphalā caiva sthirā dantī dravantyapi||25|| prakīryā cōdakīryā ca nīlinī kṣīriṇī tathā| saptalā śaṅkhinī lōdhraṁ phalaṁ kampillakasya ca||26|| catvārō mūtrasiddhāstē pakvāśayaviśōdhanāḥ| (vyastairapi samastaiśca caturyōgā udāhr̥tāḥ )||27||
फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकवत्सकाः | श्यामा च त्रिफला चैव स्थिरा दन्ती द्रवन्त्यपि||२५|| प्रकीर्या चोदकीर्या च नीलिनी क्षीरिणी तथा| सप्तला शङ्खिनी लोध्रं फलं कम्पिल्लकस्य च||२६|| चत्वारो मूत्रसिद्धास्ते पक्वाशयविशोधनाः| (व्यस्तैरपि समस्तैश्च चतुर्योगा उदाहृताः )||२७||
🔊 Audio coming soon
kṣvēḍaḥ kr̥tavēdhanaḥ| dravantī dantībhēdaḥ| prakīryā karañjaḥ| nīlinī nīlavuhnā, ‘nīlāñjanikā’ ityanyē||25-27||
Adhikarana 11 (28-29) · Śloka 29
kākōlī kṣīrakākōlī mudgaparṇī śatāvarī| vidārī madhuyaṣṭyāhvā śr̥ṅgāṭakakaśērukē||28|| ātmaguptāphalaṁ māṣāḥ sagōdhūmā yavāstathā| jalajānūpajaṁ māṁsamityētē śukramāṁsalāḥ ||29||
काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी शतावरी| विदारी मधुयष्ट्याह्वा शृङ्गाटककशेरुके||२८|| आत्मगुप्ताफलं माषाः सगोधूमा यवास्तथा| जलजानूपजं मांसमित्येते शुक्रमांसलाः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ētē śukramāṁsalā ityatra ētē iti catvāraḥ pūrvōktāḥ||28-29||
Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31
jīvantī cāgnimanthaśca dhātakīpuṣpavatsakau| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṁ śamī piṇḍītakō yavāḥ||30|| priyaṅgū raktamūlī ca taruṇī svarṇayūthikā| vaṭādyāḥ kiṁśukaṁ lōdhramiti sāṅgrāhikā matāḥ||31||
जीवन्ती चाग्निमन्थश्च धातकीपुष्पवत्सकौ| प्रग्रहः खदिरः कुष्ठं शमी पिण्डीतको यवाः||३०|| प्रियङ्गू रक्तमूली च तरुणी स्वर्णयूथिका| वटाद्याः किंशुकं लोध्रमिति साङ्ग्राहिका मताः||३१||
🔊 Audio coming soon
piṇḍītakaḥ madanaḥ| raktamūlī samaṅgā| taruṇī ārāmataruṇī, navamālikā vā||30-31||
Adhikarana 13 (32) · Śloka 32
parisrāvē śr̥taṁ kṣīraṁ savr̥ścīrapunarnavam| ākhuparṇikayā vā'pi taṇḍulīyakayuktayā||32||
परिस्रावे शृतं क्षीरं सवृश्चीरपुनर्नवम्| आखुपर्णिकया वाऽपि तण्डुलीयकयुक्तया||३२||
🔊 Audio coming soon
taṇḍulīyakayuktayētyantēna parisrāvē dvāvuktau||32||
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
kālaṅkatakakāṇḍēkṣudarbhapōṭagalēkṣubhiḥ | dāhaghnaḥ saghr̥takṣīrō dvitīyaścōtpalādibhiḥ||33||
कालङ्कतककाण्डेक्षुदर्भपोटगलेक्षुभिः | दाहघ्नः सघृतक्षीरो द्वितीयश्चोत्पलादिभिः||३३||
🔊 Audio coming soon
kāṇḍēkṣuḥ br̥hadikṣuḥ; pōṭagalaḥ hōggalaḥ| utpalādibhiriti utpalādayō nalinasaugandhikādayō jalajāḥ puṣpaviśēṣāḥ||33||
Adhikarana 15 (34-35) · Śloka 35
karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ| bastiḥ pradēyō bhiṣajā śītaḥ samadhuśarkaraḥ||34|| parikartē tathā vr̥ntaiḥ śrīparṇīkōvidārajaiḥ| (dēyō bastiḥ suvaidyaistu yathāvadviditakriyaiḥ )||35||
कर्बुदाराढकीनीपविदुलैः क्षीरसाधितैः| बस्तिः प्रदेयो भिषजा शीतः समधुशर्करः||३४|| परिकर्ते तथा वृन्तैः श्रीपर्णीकोविदारजैः| (देयो बस्तिः सुवैद्यैस्तु यथावद्विदितक्रियैः )||३५||
🔊 Audio coming soon
karbudāraḥ kāñcanāraḥ, vidulō vētasaḥ| kōvidārajairityantēna dvitīyaḥ parikartē||34-35||
Adhikarana 16 (36) · Śloka 36
bastiḥ śālmalivr̥ntānāṁ kṣīrasiddhō ghr̥tānvitaḥ| hitaḥ pravāhaṇē tadvadvēṣṭaiḥ śālmalikasya ca||36||
बस्तिः शाल्मलिवृन्तानां क्षीरसिद्धो घृतान्वितः| हितः प्रवाहणे तद्वद्वेष्टैः शाल्मलिकस्य च||३६||
🔊 Audio coming soon
vēṣṭaiḥ śālmalikasya cētyantēna dvitīyaḥ pravāhaṇē||36||
Adhikarana 17 (37) · Śloka 38
aśvāvarōhikākākanāsārājakaśērukaiḥ| siddhāḥ kṣīrē'tiyōgē syuḥ kṣaudrāñjanaghr̥tairyutāḥ||37|| nyagrōdhādyaiścaturbhiśca tēnaiva vidhinā paraḥ|38|
अश्वावरोहिकाकाकनासाराजकशेरुकैः| सिद्धाः क्षीरेऽतियोगे स्युः क्षौद्राञ्जनघृतैर्युताः||३७|| न्यग्रोधाद्यैश्चतुर्भिश्च तेनैव विधिना परः|३८|
🔊 Audio coming soon
aśvāvarōhikā aśvagandhā, aśvakarṇaḥ, ikṣurakō vā; jatūkarṇadarśanāttu aśvāvarōhakaḥ aśvakarṇaḥ| nyagrōdhādyāścatvāraḥ nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣāḥ| tēnaiva vidhinēti pūrvayōgavidhinā| ētau dvāvatiyōgē||37||-
Adhikarana 18 (38-42) · Śloka 42
br̥hatī kṣīrakākōlī pr̥śniparṇī śatāvarī||38|| kāśmaryabadarīdūrvāstathōśīrapriyaṅgavaḥ| jīvādānē śr̥tau kṣīrē dvau ghr̥tāñjanasaṁyutau||39|| bastī pradēyau bhiṣajā śītau samadhuśarkarau| gō'vyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutaistathā||40|| śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśōṇitaiḥ| sadyaskairmr̥ditairbastirjīvādānē praśasyatē||41|| madhūkamadhukadrākṣādūrvākāśmaryacandanaiḥ| tēnaiva vidhinā bastirdēyaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||42||
बृहती क्षीरकाकोली पृश्निपर्णी शतावरी||३८|| काश्मर्यबदरीदूर्वास्तथोशीरप्रियङ्गवः| जीवादाने शृतौ क्षीरे द्वौ घृताञ्जनसंयुतौ||३९|| बस्ती प्रदेयौ भिषजा शीतौ समधुशर्करौ| गोऽव्यजामहिषीक्षीरैर्जीवनीययुतैस्तथा||४०|| शशैणदक्षमार्जारमहिषाव्यजशोणितैः| सद्यस्कैर्मृदितैर्बस्तिर्जीवादाने प्रशस्यते||४१|| मधूकमधुकद्राक्षादूर्वाकाश्मर्यचन्दनैः| तेनैव विधिना बस्तिर्देयः सक्षौद्रशर्करः||४२||
🔊 Audio coming soon
jīvādānē iti jīvaśōṇitapravr̥ttau| gō'vyajētyādinā jīvādānē praśasyatē ityantēna jīvādānē tr̥tīyō bastirucyatē| ayaṁ ca yadyapi ślōkārdhāvihitō bastiḥ, tathā'pi ślōkārdhairiti pratijñā bhūriprayōgāṇāṁ ślōkārdhavihitatvēna jñēyā; kiṁvā atrāpi gō'vyajētyādinā'rdhaślōkavihita ēva vyavasthitaḥ; pūrvārdhēna tu tasyētikartavyatōcyatē; itikartavyatābhidhānaṁ ca ślōkārdhādatirēkēṇāpi bhavatīti yōgāntarēṣvapi dr̥ṣṭam||38-42||
Adhikarana 19 (43) · Śloka 43
mañjiṣṭhāsārivānantāpayasyāmadhukaistathā| śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalōtpalaiḥ| raktapittē, pramēhē tu kaṣāyaḥ sōmavalkajaḥ||43||
मञ्जिष्ठासारिवानन्तापयस्यामधुकैस्तथा| शर्कराचन्दनद्राक्षामधुधात्रीफलोत्पलैः| रक्तपित्ते, प्रमेहे तु कषायः सोमवल्कजः||४३||
🔊 Audio coming soon
raktapittē iti cchēdaḥ| ētau dvau militvā saṅgrahē paṭhitau ‘dvau raktapittē’ ityanēna| sōmavalkaḥ viṭkhadiraḥ||43||
Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45
gulmātisārōdāvartastambhasaṅkucitādiṣu| sarvāṅgaikāṅgarōgēṣu rōgēṣvēvaṁvidhēṣu ca||44|| yathāsvairauṣadhaiḥ siddhān bastīn dadyādvicakṣaṇaḥ| pūrvōktēna vidhānēna kurvan yōgān pr̥thagvidhān||45||
गुल्मातिसारोदावर्तस्तम्भसङ्कुचितादिषु| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगेषु रोगेष्वेवंविधेषु च||४४|| यथास्वैरौषधैः सिद्धान् बस्तीन् दद्याद्विचक्षणः| पूर्वोक्तेन विधानेन कुर्वन् योगान् पृथग्विधान्||४५||
🔊 Audio coming soon
anuktabastikalpanārthamāha- gulmātisārētyādi| yathāsvairauṣadhairiti yathāsvavyādhipratyanīkairbhaiṣajaiḥ| kuryādyōgān pr̥thagvidhāniti yathōktavidhinā dravyāvāpādinā yōgān yathōcitān gulmādikalpanīyān bastiṣu kuryāt||44-45||
Adhikarana 21 (46-48) · Śloka 48
tatra ślōkāḥ- trikāstrayō'nilādīnāṁ catuṣkāścāparē trayaḥ| pakvāśayaviśuddhyarthaṁ vr̥ṣyāḥ sāṅgrāhikāstathā||46|| parisrāvē tathā dāhē parikartē pravāhaṇē| sātiyōgē matau dvau dvau jīvādānē tathā trayaḥ||47|| dvau raktapittē mēhē ca ēkatriṁśacca sapta tē| sulabhālpauṣadhaklēśā bastayō guṇavattamāḥ||48||
तत्र श्लोकाः- त्रिकास्त्रयोऽनिलादीनां चतुष्काश्चापरे त्रयः| पक्वाशयविशुद्ध्यर्थं वृष्याः साङ्ग्राहिकास्तथा||४६|| परिस्रावे तथा दाहे परिकर्ते प्रवाहणे| सातियोगे मतौ द्वौ द्वौ जीवादाने तथा त्रयः||४७|| द्वौ रक्तपित्ते मेहे च एकत्रिंशच्च सप्त ते| सुलभाल्पौषधक्लेशा बस्तयो गुणवत्तमाः||४८||
🔊 Audio coming soon
trikāstraya ityādiḥ saṅgrahō vyakta ēva| alpauṣadhaklēśā iti alpauṣadhā alpaklēśāśca||46-48||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē bastisiddhirnāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसिद्धिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ siddhisthānē bastisiddhirnāma daśamō'dhyāyaḥ||10||