Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō bastivyāpatsiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
vamanavirēcanānantarabhāvitvādbastēḥ saṁśōdhanavyāpatsiddhēranantaraṁ bastivyāpatsiddhirucyatē; atra bastiśabdō nirūha ēva vartatē, tadvyāpadāmēvātra vaktavyatvāt||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
dhīdhairyaudāryagāmbhīryakṣamādamatapōnidhim| punarvasuṁ śiṣyagaṇaḥ papraccha vinayānvitaḥ||3|| kāḥ kati vyāpadō bastēḥ kiṁsamutthānalakṣaṇāḥ| kā cikitsā iti praśnāñchrutvā tānabravīdguruḥ||4|| nātiyōgau klamādhmānē hikkā hr̥tprāptirūrdhvatā| pravāhikā śirōṅgārtiḥ parikartaḥ parisravaḥ||5|| dvādaśa vyāpadō bastērasamyagyōgasambhavāḥ| āsāmēkaikaśō rūpaṁ cikitsāṁ ca nibōdhata||6||
धीधैर्यौदार्यगाम्भीर्यक्षमादमतपोनिधिम्| पुनर्वसुं शिष्यगणः पप्रच्छ विनयान्वितः||३|| काः कति व्यापदो बस्तेः किंसमुत्थानलक्षणाः| का चिकित्सा इति प्रश्नाञ्छ्रुत्वा तानब्रवीद्गुरुः||४|| नातियोगौ क्लमाध्माने हिक्का हृत्प्राप्तिरूर्ध्वता| प्रवाहिका शिरोङ्गार्तिः परिकर्तः परिस्रवः||५|| द्वादश व्यापदो बस्तेरसम्यग्योगसम्भवाः| आसामेकैकशो रूपं चिकित्सां च निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
kāḥ katītyādi pañca praśnāḥ| nātiyōgāvityādinā ādyapraśnasyōttaram| nātiyōgāviti ayōgātiyōgau| ētaddvādaśavyāpadāṁ ca vivaraṇa ēva sphuṭārthō bhaviṣyati| asamyagyōgasambhavā iti nirūhasyāyōgātiyōgamithyāyōgarūpāsamyagyōgasambhavāḥ| anēna ca samutthānapraśnasya sāmānyakāraṇābhidhānēnōttaraṁ dattaṁ bhavati| atra bastiprayōgasyāsamyagyōgēna nirūhakāryadōṣaharaṇasyātiyōgāyōgau vyāpattirūpau janyētē klamādayō'pi cātiyōgāyōgajātā ēva viśiṣṭahētulakṣaṇacikitsitatayā ihāpi pr̥thagucyantē, yathā saṁśōdhanē ādhmānādayō'yōgātiyōgajātā api pr̥thaguktāḥ| kēcit ‘nātiyōgāt klamādhmānē’ ityādi, tathā ‘daśaitā vyāpadō bastēḥ’ ityādi paṭhanti; tatra pūrvādhyāyōktavyākhyānādarthō nēyaḥ ; kintu pūrva ēva pāṭhō nirvyūhaḥ| āsāmityādau rūpaśabdēnaiva prati prati vakṣyamāṇahētuviśēṣō'varuddhō jñēyaḥ, yēna hēturapi hi vyāsagamakatayā rūpamēva||3-6||
Adhikarana 3 (7-11) · Śloka 11
gurukōṣṭhē'nilaprāyē rūkṣē vātōlbaṇē'pi vā| śītō'lpalavaṇasnēhadravamātrō ghanō'pi vā||7|| bastiḥ saṅkṣōbhya taṁ dōṣaṁ durbalatvādanirharan| karōti gurukōṣṭhatvaṁ vātamūtraśakr̥dgraham||8|| nābhibastirujaṁ dāhaṁ hr̥llēpaṁ śvayathuṁ gudē| kaṇḍūgaṇḍāni vaivarṇyamaruciṁ vahnimārdavam||9|| tatrōṣṇāyāḥ pramathyāyāḥ pānaṁ svēdāḥ pr̥thagvidhāḥ| phalavartyō'thavā kālaṁ jñātvā śastaṁ virēcanam||10|| bilvamūlatrivr̥ddāruyavakōlakulatthavān| surādimūtravān bastiḥ saprākpēṣyastamānayēt||11||
गुरुकोष्ठेऽनिलप्राये रूक्षे वातोल्बणेऽपि वा| शीतोऽल्पलवणस्नेहद्रवमात्रो घनोऽपि वा||७|| बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्| करोति गुरुकोष्ठत्वं वातमूत्रशकृद्ग्रहम्||८|| नाभिबस्तिरुजं दाहं हृल्लेपं श्वयथुं गुदे| कण्डूगण्डानि वैवर्ण्यमरुचिं वह्निमार्दवम्||९|| तत्रोष्णायाः प्रमथ्यायाः पानं स्वेदाः पृथग्विधाः| फलवर्त्योऽथवा कालं ज्ञात्वा शस्तं विरेचनम्||१०|| बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्| सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
gurukōṣṭhē iti krūrakōṣṭhē malapūrṇakōṣṭhē vā| alpaśabdō mātrāntaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| uṣṇāyāḥ pramathyāyā iti atīsārōktapramathyānāṁ yā pramathyā uṣṇā tasyāḥ prayōgaḥ; pramathyēti pācanakaṣāyasyāyurvēdasamayasiddhasañjñēti pratipāditamēvātīsārē| kālaṁ jñātvēti virēcanayōgyāvasthāṁ jñātvā| surādimūtravānityatra ādiśabdēna sauvīrakatuṣōdakādīnāṁ grahaṇam| saprākpēṣya iti bastisūtrīyōktabalādibastyuktakalkayuktaḥ| tamānayēditi ayōgakārakaṁ vibaddhaṁ bastiṁ harati||7-11||
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
snigdhasvinnē'titīkṣṇōṣṇō mr̥dukōṣṭhē'tiyujyatē| tasya liṅgaṁ cikitsā ca śōdhanābhyāṁ samā bhavēt||12|| pr̥śniparṇīṁ sthirāṁ padmaṁ kāśmaryaṁ madhukaṁ balām| piṣṭvā drākṣāṁ madhūkaṁ ca kṣīrē taṇḍuladhāvanē||13|| drākṣāyāḥ pakvalōṣṭasya prasādē madhukasya ca| vinīya saghr̥taṁ bastiṁ dadyāddāhē'tiyōgajē ||14||
स्निग्धस्विन्नेऽतितीक्ष्णोष्णो मृदुकोष्ठेऽतियुज्यते| तस्य लिङ्गं चिकित्सा च शोधनाभ्यां समा भवेत्||१२|| पृश्निपर्णीं स्थिरां पद्मं काश्मर्यं मधुकं बलाम्| पिष्ट्वा द्राक्षां मधूकं च क्षीरे तण्डुलधावने||१३|| द्राक्षायाः पक्वलोष्टस्य प्रसादे मधुकस्य च| विनीय सघृतं बस्तिं दद्याद्दाहेऽतियोगजे ||१४||
🔊 Audio coming soon
ayōgamabhidhāyātiyōgamāha- snigdhasvinnē ityādi| atiyujyatē iti atiyōgakārakō bhavati| śōdhanābhyāṁ samā bhavēditi vamanavirēcanātiyōgōktaliṅgacikitsitābhyāṁ samā bhavēt| bastyatiyōgajē dāhē viśiṣṭacikitsāmāha- pr̥śniparṇīmityādi| atra kṣīrādiṣu pañcadravēṣu kalkasya vilayanam| drākṣādiprasādāḥ śītakaṣāyavidhikr̥tā jñēyāḥ||12-14||
Adhikarana 5 (15-20) · Śloka 20
āmaśēṣē nirūhēṇa mr̥dunā dōṣa īritaḥ| mārgaṁ ruṇaddhi vātasya hantyagniṁ mūrcchayatyapi||15|| klamaṁ vidāhaṁ hr̥cchūlaṁ mōhavēṣṭanagauravam| kuryāt svēdairvirūkṣaistaṁ pācanaiścāpyupācarēt||16|| pippalīkattr̥ṇōśīradārumūrvāśr̥taṁ jalam| pibēt sauvarcalōnmiśraṁ dīpanaṁ hr̥dviśōdhanam||17|| vacānāgaraśaṭyēlā dadhimaṇḍēna mūrcchitāḥ| pēyāḥ prasannayā vā syurariṣṭēnāsavēna vā||18|| dāru trikaṭukaṁ pathyāṁ palāśaṁ citrakaṁ śaṭīm| piṣṭvā kuṣṭhaṁ ca mūtrēṇa pibēt kṣārāṁśca dīpanān||19|| bastimasya vidadhyācca samūtraṁ dāśamūlikam| samūtramathavā vyaktalavaṇaṁ mādhutailikam||20||
आमशेषे निरूहेण मृदुना दोष ईरितः| मार्गं रुणद्धि वातस्य हन्त्यग्निं मूर्च्छयत्यपि||१५|| क्लमं विदाहं हृच्छूलं मोहवेष्टनगौरवम्| कुर्यात् स्वेदैर्विरूक्षैस्तं पाचनैश्चाप्युपाचरेत्||१६|| पिप्पलीकत्तृणोशीरदारुमूर्वाशृतं जलम्| पिबेत् सौवर्चलोन्मिश्रं दीपनं हृद्विशोधनम्||१७|| वचानागरशट्येला दधिमण्डेन मूर्च्छिताः| पेयाः प्रसन्नया वा स्युररिष्टेनासवेन वा||१८|| दारु त्रिकटुकं पथ्यां पलाशं चित्रकं शटीम्| पिष्ट्वा कुष्ठं च मूत्रेण पिबेत् क्षारांश्च दीपनान्||१९|| बस्तिमस्य विदध्याच्च समूत्रं दाशमूलिकम्| समूत्रमथवा व्यक्तलवणं माधुतैलिकम्||२०||
🔊 Audio coming soon
āmaśēṣē ityādinā klamamāha| āmaśēṣē sati dattēna nirūhēṇa dōṣa īrita iti yōjyam| dōṣaśabdēna cātra pittakaphāvāmasahitau mārgāvarakāvucyētē| mūrcchayatīti mārgāvarōdhāt kōpayati| mārgaṁ ruṇaddhīti dēhē srōtāṁsi ruṇaddhi| yē tu, dōṣaśabdēnēha kaphamātraṁ grāhayanti, tanmatē sadāhatvaṁ klamasyāpyanupapannam| vacētyādau mūrcchitā iti ālōḍitāḥ| kṣārāṁśca dīpanāniti grahaṇīcikitsādyuktān| dāśamūlikamiti “dvipañcamūlasya rasō'mlayuktaḥ” (si.a.3) ityādinōktaṁ; kiṁvā daśamūlakvāthakr̥tam| mādhutailikaḥ vakṣyamāṇaḥ||15-20||
Adhikarana 6 (21-26) · Śloka 26
alpavīryō mahādōṣē rūkṣē krūrāśayē kr̥taḥ| bastirdōṣāvr̥tō ruddhamārgō rundhyāt samīraṇam||21|| sa vimārgō'nilaḥ kuryādādhmānaṁ marmapīḍanam| vidāhaṁ gurukōṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavēdanām||22|| ruṇaddhi hr̥dayaṁ śūlairitaścētaśca dhāvati| śyāmāphalādibhiḥ kuṣṭhakr̥ṣṇālavaṇasarṣapaiḥ||23|| dhūmamāṣavacākiṇvakṣāracūrṇaguḍaiḥ kr̥tām| karāṅguṣṭhanibhāṁ vartiṁ yavamadhyāṁ nidhāpayēt ||24|| abhyaktasvinnagātrasya tailāktāṁ snēhitē gudē| athavā lavaṇāgāradhūmasiddhārthakaiḥ kr̥tām||25|| bilvādinā nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saralāmaradārubhyāṁ siddhaṁ caivānuvāsanam||26||
अल्पवीर्यो महादोषे रूक्षे क्रूराशये कृतः| बस्तिर्दोषावृतो रुद्धमार्गो रुन्ध्यात् समीरणम्||२१|| स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्| विदाहं गुरुकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्||२२|| रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति| श्यामाफलादिभिः कुष्ठकृष्णालवणसर्षपैः||२३|| धूममाषवचाकिण्वक्षारचूर्णगुडैः कृताम्| कराङ्गुष्ठनिभां वर्तिं यवमध्यां निधापयेत् ||२४|| अभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तैलाक्तां स्नेहिते गुदे| अथवा लवणागारधूमसिद्धार्थकैः कृताम्||२५|| बिल्वादिना निरूहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान्| सरलामरदारुभ्यां सिद्धं चैवानुवासनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
alpavīrya ityādinā ādhmānamāha| ruddhamārga iti nivāritādhōmārgaḥ; sa cānilaṁ ruṇaddhi, anilaśca ruddhamārgatayā ādhmānaṁ karōtīti| marmapīḍanamityādhmānaviśēṣaṇam| ruṇaddhi hr̥dayaṁ śūlairiti śūlairhr̥dayaṁ vyāpnōti| śyāmāphalādibhiriti śyāmādibhirnavabhiḥ, phalādibhiśca ṣaḍbhiḥ kalpasthānōktaiḥ| dhūmaśabdēnēha gr̥hadhūmagrahaṇam| guḍaścātra tāvanmātrō bhavati yāvatā vartiḥ kartuṁ yujyatē| karāṅguṣṭhētyatra karagrahaṇaṁ pādāṅguṣṭhaniṣēdhārtham| athavētyādinōktadvitīyavartāvapi vartitvasampattyarthaṁ guḍō dēyaḥ| bilvādibhiśca nirūha iti “bilvamūlatrivr̥ddāruyavakōlakulatthavān” ityādinōktaḥ| saralētyādau siddhamityatra ‘tailaṁ’ iti śēṣaḥ||21-26||
Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29
mr̥dukōṣṭhē'balē bastiratitīkṣṇō'tinirharan| kuryāddhikkāṁ, hitaṁ tasmai hikkāghnaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca yat||27|| balāsthirādikāśmaryatriphalāguḍasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṁ paktvā'nuvāsayēt||28|| kr̥ṣṇālavaṇayōrakṣaṁ pibēduṣṇāmbunā yutam | dhūmalēharasakṣīrasvēdāścānnaṁ ca vātanut||29||
मृदुकोष्ठेऽबले बस्तिरतितीक्ष्णोऽतिनिर्हरन्| कुर्याद्धिक्कां, हितं तस्मै हिक्काघ्नं बृंहणं च यत्||२७|| बलास्थिरादिकाश्मर्यत्रिफलागुडसैन्धवैः| सप्रसन्नारनालाम्लैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्||२८|| कृष्णालवणयोरक्षं पिबेदुष्णाम्बुना युतम् | धूमलेहरसक्षीरस्वेदाश्चान्नं च वातनुत्||२९||
🔊 Audio coming soon
mr̥dvityādinā hikkāmāha| atinirharanniti atiyōgēna dōṣānnirharan| hikkāghnamiti hikkācikitsōktaṁ bhēṣajam| hikkāyāṁ ca yadyapi “prasaktacchardiniṣṭhīvikākāsaśvāsahikkārtānāmūrdhvībhūtō vāyurūrdhvaṁ bastiṁ nayēt” (si.a.2) ityanēna bastirniṣiddhaḥ, tathā'pīha viśiṣṭahikkāyāmanuvāsanasya hitatvāt, “balāsthirādi” ityādinōktamanuvāsanamanavadyam| vātanuditi padaṁ liṅgavipariṇāmēna dhūmādibhiśca sambadhyatē; tēna vātahitānāmēvātra dhūmādīnāṁ prayōgaḥ||27-29||
Adhikarana 8 (30-31) · Śloka 31
atitīkṣṇaḥ savātō vā na vā samyak prapīḍitaḥ| ghaṭṭayēddhr̥dayaṁ bastistatra kāśakuśētkaṭaiḥ||30|| syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ| śr̥tairbastirhitaḥ siddhaṁ vātaghnaiścānuvāsanam||31||
अतितीक्ष्णः सवातो वा न वा सम्यक् प्रपीडितः| घट्टयेद्धृदयं बस्तिस्तत्र काशकुशेत्कटैः||३०|| स्यात् साम्ललवणस्कन्धकरीरबदरीफलैः| शृतैर्बस्तिर्हितः सिद्धं वातघ्नैश्चानुवासनम्||३१||
🔊 Audio coming soon
atitīkṣṇa ityādinā hr̥tprāptimāha| savātatvaṁ bastērniḥśēṣadānādinā jñēyam| asamyakpīḍitatvamēva hr̥tprāptijanakatayā jñēyam| lavaṇaskandhaḥ rōgabhiṣagjitīyōktaḥ| vātaghnairiti daśamūlādibhiḥ||30-31||
Adhikarana 9 (32-39) · Śloka 39
vātamūtrapurīṣāṇāṁ dattē vēgānnigr̥hṇataḥ| ati vā pīḍitō bastirmukhēnāyāti vēgavān||32|| mūrcchāvikāraṁ tasyādau dr̥ṣṭvā śītāmbunā mukham| siñcēt pārśvōdaraṁ cādhaḥ pramr̥jyādvījayēcca tam||33|| kēśēṣvālambya cākāśē dhunuyāttrāsayēcca tam| gōkharāśvagajaiḥ siṁhai rājaprēṣyaistathōragaiḥ||34|| ulkābhirēvamanyaiśca bhītasyādhaḥ pravartatē| vastrapāṇigrahaiḥ kaṇṭhaṁ rundhyānna mriyatē yathā||35|| prāṇōdānanirōdhāddhi prasiddhataramārgavān | apānaḥ pavanō bastiṁ tamāśvēvāpakarṣati||36|| tataḥ kramukakalkākṣaṁ pāyayētāmlasaṁyutam| auṣṇyāttaikṣyāt saratvācca bastiṁ sō'syānulōmayēt||37|| pakvāśayasthitē svinnē nirūhō dāśamūlikaḥ| yavakōlakulatthaiśca vidhēyō mūtrasādhitaḥ||38|| bilvādipañcamūlēna siddhō bastiruraḥsthitē| śiraḥsthē nāvanaṁ dhūmaḥ pracchādyaṁ sarṣapaiḥ śiraḥ||39||
वातमूत्रपुरीषाणां दत्ते वेगान्निगृह्णतः| अति वा पीडितो बस्तिर्मुखेनायाति वेगवान्||३२|| मूर्च्छाविकारं तस्यादौ दृष्ट्वा शीताम्बुना मुखम्| सिञ्चेत् पार्श्वोदरं चाधः प्रमृज्याद्वीजयेच्च तम्||३३|| केशेष्वालम्ब्य चाकाशे धुनुयात्त्रासयेच्च तम्| गोखराश्वगजैः सिंहै राजप्रेष्यैस्तथोरगैः||३४|| उल्काभिरेवमन्यैश्च भीतस्याधः प्रवर्तते| वस्त्रपाणिग्रहैः कण्ठं रुन्ध्यान्न म्रियते यथा||३५|| प्राणोदाननिरोधाद्धि प्रसिद्धतरमार्गवान् | अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति||३६|| ततः क्रमुककल्काक्षं पाययेताम्लसंयुतम्| औष्ण्यात्तैक्ष्यात् सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत्||३७|| पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः| यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितः||३८|| बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते| शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः||३९||
🔊 Audio coming soon
vātamūtrētyādinōrdhvatāmāha| dattē iti bastau dattē| tasyōrdhvaṁ gacchatō bastērmūrcchārūpaṁ vikāraṁ dr̥ṣṭvā mukhasēcanādi kartavyam| ākāśē dhunuyāditi niravalambaṁ dhunuyāt| trāsayēcca gōkharādibhiriti jñēyam| ēvamanyairiti anuktairapi trāsanaprakāraiḥ| kaṇṭhāvarōdhō yathā kartavyastadāha- na mriyatē yathēti| kaṇṭhōparōdhaprayōjanamāha- prāṇōdānanirōdhāddhi prasiddhataramārgavānityādi| kaṇṭhapragrahēṇa prāṇōdānanirōdhāt prasiddhataramārgavānapānō bhavati, gudapravartanasvarūpō bhavatītyarthaḥ; tataśca bastimūrdhvakṣiptamadhō nayati; prāṇōdānanirōdhēna tu prāṇōdānābhyāṁ pīḍitō'pānaḥ svamārgagāmī bhavatīti jñēyam| kēcittu ‘yāvat prāṇōparōdhāddhi’ iti paṭhanti, tatra prāṇōparōdhaṁ yāvat kaṇṭhapīḍanaṁ kartavyamityarthaḥ| kramukaṁ pūgaphalam| śiraḥstha iti bastyēkadēśē śirasi sthitē sati| pracchādyamiti ālēpanīyam||32-39||
Adhikarana 10 (40-42) · Śloka 42
snigdhasvinnē mahādōṣē bastirmr̥dvalpabhēṣajaḥ| utkliśyālpaṁ harēddōṣaṁ janayēcca pravāhikām||40|| sa bastipāyuśōphēna jaṅghōrusadanēna vā| niruddhamārutō janturabhīkṣṇaṁ sampravāhatē||41|| svēdābhyaṅgānnirūhāṁśca śōdhanīyānulōmikān| vidadhyāllaṅghayitvā tu vr̥ttiṁ kuryādviriktavat||42||
स्निग्धस्विन्ने महादोषे बस्तिर्मृद्वल्पभेषजः| उत्क्लिश्याल्पं हरेद्दोषं जनयेच्च प्रवाहिकाम्||४०|| स बस्तिपायुशोफेन जङ्घोरुसदनेन वा| निरुद्धमारुतो जन्तुरभीक्ष्णं सम्प्रवाहते||४१|| स्वेदाभ्यङ्गान्निरूहांश्च शोधनीयानुलोमिकान्| विदध्याल्लङ्घयित्वा तु वृत्तिं कुर्याद्विरिक्तवत्||४२||
🔊 Audio coming soon
snigdhasvinnētyādinā pravāhikāmāha| pravāhikāmatīsārōktalakṣaṇāmuktāṁ janayati| śōdhanīyānulōmikānityatra śōdhanīyāniti trivr̥dādiśōdhanadravyayuktān; ānulōmikāniti anulōmanakṣīrēkṣurasayuktān| vr̥ttimiti pēyādikramam||40-42||
Adhikarana 11 (43-46) · Śloka 46
durbalē krūrakōṣṭhē ca tīvradōṣē tanurmr̥duḥ| śītō'lpaścāvr̥tō dōṣairbastistadvihatō'nilaḥ||43|| mārgairgātrāṇi sandhāvannūrdhvaṁ mūrdhni vihanyatē| grīvāṁ manyē ca gr̥hṇāti śiraḥ kaṇṭhaṁ bhinatti ca||44|| bādhiryaṁ karṇanādaṁ ca pīnasaṁ nētravibhramam| kuryādabhyañjanaṁ tailalavaṇēna yathāvidhi||45|| yuñjyāt pradhamanairnasyairdhūmairasya virēcayēt| tīkṣṇānulōmikēnātha snigdhaṁ bhuktē'nuvāsayēt ||46||
दुर्बले क्रूरकोष्ठे च तीव्रदोषे तनुर्मृदुः| शीतोऽल्पश्चावृतो दोषैर्बस्तिस्तद्विहतोऽनिलः||४३|| मार्गैर्गात्राणि सन्धावन्नूर्ध्वं मूर्ध्नि विहन्यते| ग्रीवां मन्ये च गृह्णाति शिरः कण्ठं भिनत्ति च||४४|| बाधिर्यं कर्णनादं च पीनसं नेत्रविभ्रमम्| कुर्यादभ्यञ्जनं तैललवणेन यथाविधि||४५|| युञ्ज्यात् प्रधमनैर्नस्यैर्धूमैरस्य विरेचयेत्| तीक्ष्णानुलोमिकेनाथ स्निग्धं भुक्तेऽनुवासयेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
durbalē ityādinā śirōrtimāha| tanuḥ aghanaḥ| tadvihata iti nirūhabastiprakōpitaḥ| ūrdhvaṁ mūrdhni vihanyatē iti ūrdhvamanusaran mūrdhni vihanyatē; yē tu ‘ūrdhvaṁ vidhāvati’ iti paṭhanti, tanmatē uparyupari dhāvatītyarthaḥ| asya virēcayēditi atra ‘śira’ iti śēṣaḥ, ‘anu virēcayēt’ iti vā pāṭhaḥ| tīkṣṇānulōmikē'nnē bhuktē sati anuvāsayēditi yōjyam; kiṁvā tīkṣṇānulōmikēnaivānuvāsanaṁ sādhyamityarthaḥ||43-46||
Adhikarana 12 (47-53) · Śloka 53
snēhasvēdairanāpādya gurustīkṣṇō'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyēta sō'timātraṁ pravartayēt||47|| srutēṣu tasya dōṣēṣu nirūḍhasyātimātraśaḥ| stabdhōdāvr̥takōṣṭhasya vāyuḥ sampratihanyatē||48|| vilōmanasamudbhūtō rujatyaṅgāni dēhinaḥ| gātravēṣṭananistōdabhēdasphuraṇajr̥mbhaṇaiḥ ||49|| taṁ tailalavaṇābhyaktaṁ sēcayēduṣṇavāriṇā| ēraṇḍapatraniṣkvāthaiḥ prastaraiścōpapādayēt||50|| yavān kulatthān kōlāni pañcamūlē tathōbhayē| jalāḍhakadvayē paktvā pādaśēṣēṇa tēna ca||51|| kuryāt sabilvatailōṣṇalavaṇēna nirūhaṇam| taṁ nirūḍhaṁ samāśvastaṁ drōṇyāṁ samavagāhayēt||52|| tatō bhuktavatastasya kārayēdanuvāsanam| yaṣṭīmadhukatailēna bilvatailēna vā bhiṣak ||53||
स्नेहस्वेदैरनापाद्य गुरुस्तीक्ष्णोऽतिमात्रया| यस्य बस्तिः प्रयुज्येत सोऽतिमात्रं प्रवर्तयेत्||४७|| स्रुतेषु तस्य दोषेषु निरूढस्यातिमात्रशः| स्तब्धोदावृतकोष्ठस्य वायुः सम्प्रतिहन्यते||४८|| विलोमनसमुद्भूतो रुजत्यङ्गानि देहिनः| गात्रवेष्टननिस्तोदभेदस्फुरणजृम्भणैः ||४९|| तं तैललवणाभ्यक्तं सेचयेदुष्णवारिणा| एरण्डपत्रनिष्क्वाथैः प्रस्तरैश्चोपपादयेत्||५०|| यवान् कुलत्थान् कोलानि पञ्चमूले तथोभये| जलाढकद्वये पक्त्वा पादशेषेण तेन च||५१|| कुर्यात् सबिल्वतैलोष्णलवणेन निरूहणम्| तं निरूढं समाश्वस्तं द्रोण्यां समवगाहयेत्||५२|| ततो भुक्तवतस्तस्य कारयेदनुवासनम्| यष्टीमधुकतैलेन बिल्वतैलेन वा भिषक् ||५३||
🔊 Audio coming soon
snēhasvēdairityādinā aṅgārtimāha| anāpādyēti snēhasvēdaiḥ śarīraṁ nōpapādya| sō'timātraṁ pravartayēt ‘dōṣān’ iti śēṣaḥ| tataḥ stabdhōdāvr̥takōṣṭhasya rujāṁ karōti| bhuktavatō yadyapyanuvāsanaṁ sarvatra bhavati, tathā'pi bhuktavata iti vacanēna bhōjanānantaramēvānuvāsanaṁ darśayati||47-53||
Adhikarana 13 (54-57) · Śloka 57
mr̥dukōṣṭhālpadōṣasya rūkṣastīkṣṇō'timātravān| bastirdōṣānnirasyāśu janayēt parikartikām||54|| trikavaṅkṣaṇabastīnāṁ tōdaṁ nābhēradhō rujam| vibandhō'lpālpamutthānaṁ bastinirlēkhanādbhavēt||55|| svāduśītauṣadhaistatra paya ikṣvādibhiḥ śr̥tam| yaṣṭyāhvatilakalkābhyāṁ bastiḥ syāt kṣīrabhōjinaḥ||56|| sasarjarasayaṣṭyāhvajiṅginīkardamāñjanam| vinīya dugdhē bastiḥ syāt vyaktāmlamr̥dubhōjinaḥ||57||
मृदुकोष्ठाल्पदोषस्य रूक्षस्तीक्ष्णोऽतिमात्रवान्| बस्तिर्दोषान्निरस्याशु जनयेत् परिकर्तिकाम्||५४|| त्रिकवङ्क्षणबस्तीनां तोदं नाभेरधो रुजम्| विबन्धोऽल्पाल्पमुत्थानं बस्तिनिर्लेखनाद्भवेत्||५५|| स्वादुशीतौषधैस्तत्र पय इक्ष्वादिभिः शृतम्| यष्ट्याह्वतिलकल्काभ्यां बस्तिः स्यात् क्षीरभोजिनः||५६|| ससर्जरसयष्ट्याह्वजिङ्गिनीकर्दमाञ्जनम्| विनीय दुग्धे बस्तिः स्यात् व्यक्ताम्लमृदुभोजिनः||५७||
🔊 Audio coming soon
mr̥dvityādinā parikartikāmāha| bastinirlēkhanāditi vāyunā ca tīkṣṇēna bastikarṣaṇāt| vyaktāmla iti bastiviśēṣaṇam||54-57||
Adhikarana 14 (58-62) · Śloka 62
pittarōgē'mla uṣṇō vā tīkṣṇō vā lavaṇō'thavā| bastirlikhati pāyuṁ tu kṣiṇōti vidahatyapi||58|| sa vidagdhaḥ sravatyasraṁ pittaṁ cānēkavarṇavat| sāryatē bahuvēgēna mōhaṁ gacchati cāsakr̥t||59|| ārdraśālmalivr̥ntaistu kṣuṇṇairājaṁ payaḥ śr̥tam| sarpiṣā yōjitaṁ śītaṁ bastimasmai pradāpayēt||60|| vaṭādipallavēṣvēṣa kalpō yavatilēṣu ca| suvarcalōpōdikayōḥ karbudārē ca śasyatē||61|| gudē sēkāḥ pradēhāśca śītāḥ syurmadhurāśca yē| raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyatē||62||
पित्तरोगेऽम्ल उष्णो वा तीक्ष्णो वा लवणोऽथवा| बस्तिर्लिखति पायुं तु क्षिणोति विदहत्यपि||५८|| स विदग्धः स्रवत्यस्रं पित्तं चानेकवर्णवत्| सार्यते बहुवेगेन मोहं गच्छति चासकृत्||५९|| आर्द्रशाल्मलिवृन्तैस्तु क्षुण्णैराजं पयः शृतम्| सर्पिषा योजितं शीतं बस्तिमस्मै प्रदापयेत्||६०|| वटादिपल्लवेष्वेष कल्पो यवतिलेषु च| सुवर्चलोपोदिकयोः कर्बुदारे च शस्यते||६१|| गुदे सेकाः प्रदेहाश्च शीताः स्युर्मधुराश्च ये| रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया चात्र प्रशस्यते||६२||
🔊 Audio coming soon
pittarōgē ityādinā parisrāvamāha| kṣiṇōtīti hinasti| ēṣa kalpa iti ārdraśālmalīvr̥ntōktakṣīrasaṁskārakalpaḥ| suvarcalamiti suniṣaṇṇakamāhuḥ| karbudāraḥ kāñcanāraḥ||58-62||
Adhikarana 15 (63) · Śloka 63
tīkṣṇatvaṁ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṁ vidhātavyaṁ kṣīrādyairmārdavaṁ tathā||63||
तीक्ष्णत्वं मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः| प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराद्यैर्मार्दवं तथा||६३||
🔊 Audio coming soon
samprati tatra tatra bastīnāṁ mr̥dutvaṁ tīkṣṇatvaṁ ca vihitaṁ; tēna tadvijñānārthaṁ mārdavatīkṣṇatvakārakadravyagaṇamāha- tīkṣṇatvamityādi| pīluḥ auttarapathikaṁ phalaṁ; pīlusthānē kēcid bilvaṁ paṭhanti| prāptakālamiti uktāvastham||63||
Adhikarana 16 (64) · Śloka 64
āpādatalamūrdhasthān dōṣān pakvāśayē sthitaḥ| vīryēṇa bastirādattē khasthō'rkō bhūrasāniva||64||
आपादतलमूर्धस्थान् दोषान् पक्वाशये स्थितः| वीर्येण बस्तिरादत्ते खस्थोऽर्को भूरसानिव||६४||
🔊 Audio coming soon
bastiprabhāvamāha- āpādētyādi| pakvāśayē sthita iti pakvāśayagata ēva| ādattē vīryēṇēti śaktyā svabhāvasambaddhayā| ēvambhūtavīryaṁ bastāvēva; tēna pācanādiprayōgāṇāṁ na bastivattadaharēva sakaladēhagatadōṣavijētr̥tvaṁ bhavati| khastha iti ākāśagataḥ| suśrutē tūktaṁ- “vīryēṇa bastirādattē dōṣānāpādamastakāt| pakvāśayasthō'mbaragō bhūmērarkō rasāniva” (su.ci.a.35) iti||64||
Adhikarana 17 (65) · Śloka 65
yadvat kusumbhasammiśrāttōyādrāgaṁ harēt paṭaḥ| tadvaddravīkr̥tāddēhānnirūhō nirharēnmalān||65||
यद्वत् कुसुम्भसम्मिश्रात्तोयाद्रागं हरेत् पटः| तद्वद्द्रवीकृताद्देहान्निरूहो निर्हरेन्मलान्||६५||
🔊 Audio coming soon
samprati bastēḥ śarīrē malaprasādasahitē'pi yathā malāṁśamātrahārakatvaṁ bhavati, taddr̥ṣṭāntēna darśayannāha- yadvadityādi| dravīkr̥tāditi snēhasvēdābhyāṁ vilāyitāt| malāniti dōṣān purīṣaṁ ca||65||
Adhikarana 18 (66) · Śloka 66
tatra ślōkaḥ- ityētā vyāpadaḥ prōktā bastēḥ sākr̥tibhēṣajāḥ| buddhvā kārtsnyēna tān bastīnniyuñjannāparādhyati||66||
तत्र श्लोकः- इत्येता व्यापदः प्रोक्ता बस्तेः साकृतिभेषजाः| बुद्ध्वा कार्त्स्न्येन तान् बस्तीन्नियुञ्जन्नापराध्यति||६६||
🔊 Audio coming soon
ityētā ityādisaṅgrahaḥ| yasmādētā vyāpadō bastiduṣprayōgajanyā bhavanti, tasmāt kārtsnyēna bastīn buddhvā niyuñjannāparādhyati, bastivyāpadaṁ nāsādayatītyarthaḥ||66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē bastivyāpatsiddhirnāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē bastivyāpatsiddhirnāma saptamō'dhyāyaḥ||7||