Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో బస్తివ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
వమనవిరేచనానంతరభావిత్వాద్బస్తేః సంశోధనవ్యాపత్సిద్ధేరనంతరం బస్తివ్యాపత్సిద్ధిరుచ్యతే; అత్ర బస్తిశబ్దో నిరూహ ఏవ వర్తతే, తద్వ్యాపదామేవాత్ర వక్తవ్యత్వాత్||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
ధీధైర్యౌదార్యగాంభీర్యక్షమాదమతపోనిధిం| పునర్వసుం శిష్యగణః పప్రచ్ఛ వినయాన్వితః||3|| కాః కతి వ్యాపదో బస్తేః కింసముత్థానలక్షణాః| కా చికిత్సా ఇతి ప్రశ్నాంఛ్రుత్వా తానబ్రవీద్గురుః||4|| నాతియోగౌ క్లమాధ్మానే హిక్కా హృత్ప్రాప్తిరూర్ధ్వతా| ప్రవాహికా శిరోంగార్తిః పరికర్తః పరిస్రవః||5|| ద్వాదశ వ్యాపదో బస్తేరసమ్యగ్యోగసంభవాః| ఆసామేకైకశో రూపం చికిత్సాం చ నిబోధత||6||
धीधैर्यौदार्यगाम्भीर्यक्षमादमतपोनिधिम्| पुनर्वसुं शिष्यगणः पप्रच्छ विनयान्वितः||३|| काः कति व्यापदो बस्तेः किंसमुत्थानलक्षणाः| का चिकित्सा इति प्रश्नाञ्छ्रुत्वा तानब्रवीद्गुरुः||४|| नातियोगौ क्लमाध्माने हिक्का हृत्प्राप्तिरूर्ध्वता| प्रवाहिका शिरोङ्गार्तिः परिकर्तः परिस्रवः||५|| द्वादश व्यापदो बस्तेरसम्यग्योगसम्भवाः| आसामेकैकशो रूपं चिकित्सां च निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
కాః కతీత్యాది పంచ ప్రశ్నాః| నాతియోగావిత్యాదినా ఆద్యప్రశ్నస్యోత్తరం| నాతియోగావితి అయోగాతియోగౌ| ఏతద్ద్వాదశవ్యాపదాం చ వివరణ ఏవ స్ఫుటార్థో భవిష్యతి| అసమ్యగ్యోగసంభవా ఇతి నిరూహస్యాయోగాతియోగమిథ్యాయోగరూపాసమ్యగ్యోగసంభవాః| అనేన చ సముత్థానప్రశ్నస్య సామాన్యకారణాభిధానేనోత్తరం దత్తం భవతి| అత్ర బస్తిప్రయోగస్యాసమ్యగ్యోగేన నిరూహకార్యదోషహరణస్యాతియోగాయోగౌ వ్యాపత్తిరూపౌ జన్యేతే క్లమాదయోఽపి చాతియోగాయోగజాతా ఏవ విశిష్టహేతులక్షణచికిత్సితతయా ఇహాపి పృథగుచ్యంతే, యథా సంశోధనే ఆధ్మానాదయోఽయోగాతియోగజాతా అపి పృథగుక్తాః| కేచిత్ ‘నాతియోగాత్ క్లమాధ్మానే’ ఇత్యాది, తథా ‘దశైతా వ్యాపదో బస్తేః’ ఇత్యాది పఠంతి; తత్ర పూర్వాధ్యాయోక్తవ్యాఖ్యానాదర్థో నేయః ; కింతు పూర్వ ఏవ పాఠో నిర్వ్యూహః| ఆసామిత్యాదౌ రూపశబ్దేనైవ ప్రతి ప్రతి వక్ష్యమాణహేతువిశేషోఽవరుద్ధో జ్ఞేయః, యేన హేతురపి హి వ్యాసగమకతయా రూపమేవ||3-6||
Adhikarana 3 (7-11) · Śloka 11
గురుకోష్ఠేఽనిలప్రాయే రూక్షే వాతోల్బణేఽపి వా| శీతోఽల్పలవణస్నేహద్రవమాత్రో ఘనోఽపి వా||7|| బస్తిః సంక్షోభ్య తం దోషం దుర్బలత్వాదనిర్హరన్| కరోతి గురుకోష్ఠత్వం వాతమూత్రశకృద్గ్రహం||8|| నాభిబస్తిరుజం దాహం హృల్లేపం శ్వయథుం గుదే| కండూగండాని వైవర్ణ్యమరుచిం వహ్నిమార్దవం||9|| తత్రోష్ణాయాః ప్రమథ్యాయాః పానం స్వేదాః పృథగ్విధాః| ఫలవర్త్యోఽథవా కాలం జ్ఞాత్వా శస్తం విరేచనం||10|| బిల్వమూలత్రివృద్దారుయవకోలకులత్థవాన్| సురాదిమూత్రవాన్ బస్తిః సప్రాక్పేష్యస్తమానయేత్||11||
गुरुकोष्ठेऽनिलप्राये रूक्षे वातोल्बणेऽपि वा| शीतोऽल्पलवणस्नेहद्रवमात्रो घनोऽपि वा||७|| बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्| करोति गुरुकोष्ठत्वं वातमूत्रशकृद्ग्रहम्||८|| नाभिबस्तिरुजं दाहं हृल्लेपं श्वयथुं गुदे| कण्डूगण्डानि वैवर्ण्यमरुचिं वह्निमार्दवम्||९|| तत्रोष्णायाः प्रमथ्यायाः पानं स्वेदाः पृथग्विधाः| फलवर्त्योऽथवा कालं ज्ञात्वा शस्तं विरेचनम्||१०|| बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्| सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
గురుకోష్ఠే ఇతి క్రూరకోష్ఠే మలపూర్ణకోష్ఠే వా| అల్పశబ్దో మాత్రాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఉష్ణాయాః ప్రమథ్యాయా ఇతి అతీసారోక్తప్రమథ్యానాం యా ప్రమథ్యా ఉష్ణా తస్యాః ప్రయోగః; ప్రమథ్యేతి పాచనకషాయస్యాయుర్వేదసమయసిద్ధసంజ్ఞేతి ప్రతిపాదితమేవాతీసారే| కాలం జ్ఞాత్వేతి విరేచనయోగ్యావస్థాం జ్ఞాత్వా| సురాదిమూత్రవానిత్యత్ర ఆదిశబ్దేన సౌవీరకతుషోదకాదీనాం గ్రహణం| సప్రాక్పేష్య ఇతి బస్తిసూత్రీయోక్తబలాదిబస్త్యుక్తకల్కయుక్తః| తమానయేదితి అయోగకారకం విబద్ధం బస్తిం హరతి||7-11||
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
స్నిగ్ధస్విన్నేఽతితీక్ష్ణోష్ణో మృదుకోష్ఠేఽతియుజ్యతే| తస్య లింగం చికిత్సా చ శోధనాభ్యాం సమా భవేత్||12|| పృశ్నిపర్ణీం స్థిరాం పద్మం కాశ్మర్యం మధుకం బలాం| పిష్ట్వా ద్రాక్షాం మధూకం చ క్షీరే తండులధావనే||13|| ద్రాక్షాయాః పక్వలోష్టస్య ప్రసాదే మధుకస్య చ| వినీయ సఘృతం బస్తిం దద్యాద్దాహేఽతియోగజే ||14||
स्निग्धस्विन्नेऽतितीक्ष्णोष्णो मृदुकोष्ठेऽतियुज्यते| तस्य लिङ्गं चिकित्सा च शोधनाभ्यां समा भवेत्||१२|| पृश्निपर्णीं स्थिरां पद्मं काश्मर्यं मधुकं बलाम्| पिष्ट्वा द्राक्षां मधूकं च क्षीरे तण्डुलधावने||१३|| द्राक्षायाः पक्वलोष्टस्य प्रसादे मधुकस्य च| विनीय सघृतं बस्तिं दद्याद्दाहेऽतियोगजे ||१४||
🔊 Audio coming soon
అయోగమభిధాయాతియోగమాహ- స్నిగ్ధస్విన్నే ఇత్యాది| అతియుజ్యతే ఇతి అతియోగకారకో భవతి| శోధనాభ్యాం సమా భవేదితి వమనవిరేచనాతియోగోక్తలింగచికిత్సితాభ్యాం సమా భవేత్| బస్త్యతియోగజే దాహే విశిష్టచికిత్సామాహ- పృశ్నిపర్ణీమిత్యాది| అత్ర క్షీరాదిషు పంచద్రవేషు కల్కస్య విలయనం| ద్రాక్షాదిప్రసాదాః శీతకషాయవిధికృతా జ్ఞేయాః||12-14||
Adhikarana 5 (15-20) · Śloka 20
ఆమశేషే నిరూహేణ మృదునా దోష ఈరితః| మార్గం రుణద్ధి వాతస్య హంత్యగ్నిం మూర్చ్ఛయత్యపి||15|| క్లమం విదాహం హృచ్ఛూలం మోహవేష్టనగౌరవం| కుర్యాత్ స్వేదైర్విరూక్షైస్తం పాచనైశ్చాప్యుపాచరేత్||16|| పిప్పలీకత్తృణోశీరదారుమూర్వాశృతం జలం| పిబేత్ సౌవర్చలోన్మిశ్రం దీపనం హృద్విశోధనం||17|| వచానాగరశట్యేలా దధిమండేన మూర్చ్ఛితాః| పేయాః ప్రసన్నయా వా స్యురరిష్టేనాసవేన వా||18|| దారు త్రికటుకం పథ్యాం పలాశం చిత్రకం శటీం| పిష్ట్వా కుష్ఠం చ మూత్రేణ పిబేత్ క్షారాంశ్చ దీపనాన్||19|| బస్తిమస్య విదధ్యాచ్చ సమూత్రం దాశమూలికం| సమూత్రమథవా వ్యక్తలవణం మాధుతైలికం||20||
आमशेषे निरूहेण मृदुना दोष ईरितः| मार्गं रुणद्धि वातस्य हन्त्यग्निं मूर्च्छयत्यपि||१५|| क्लमं विदाहं हृच्छूलं मोहवेष्टनगौरवम्| कुर्यात् स्वेदैर्विरूक्षैस्तं पाचनैश्चाप्युपाचरेत्||१६|| पिप्पलीकत्तृणोशीरदारुमूर्वाशृतं जलम्| पिबेत् सौवर्चलोन्मिश्रं दीपनं हृद्विशोधनम्||१७|| वचानागरशट्येला दधिमण्डेन मूर्च्छिताः| पेयाः प्रसन्नया वा स्युररिष्टेनासवेन वा||१८|| दारु त्रिकटुकं पथ्यां पलाशं चित्रकं शटीम्| पिष्ट्वा कुष्ठं च मूत्रेण पिबेत् क्षारांश्च दीपनान्||१९|| बस्तिमस्य विदध्याच्च समूत्रं दाशमूलिकम्| समूत्रमथवा व्यक्तलवणं माधुतैलिकम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ఆమశేషే ఇత్యాదినా క్లమమాహ| ఆమశేషే సతి దత్తేన నిరూహేణ దోష ఈరిత ఇతి యోజ్యం| దోషశబ్దేన చాత్ర పిత్తకఫావామసహితౌ మార్గావరకావుచ్యేతే| మూర్చ్ఛయతీతి మార్గావరోధాత్ కోపయతి| మార్గం రుణద్ధీతి దేహే స్రోతాంసి రుణద్ధి| యే తు, దోషశబ్దేనేహ కఫమాత్రం గ్రాహయంతి, తన్మతే సదాహత్వం క్లమస్యాప్యనుపపన్నం| వచేత్యాదౌ మూర్చ్ఛితా ఇతి ఆలోడితాః| క్షారాంశ్చ దీపనానితి గ్రహణీచికిత్సాద్యుక్తాన్| దాశమూలికమితి “ద్విపంచమూలస్య రసోఽమ్లయుక్తః” (సి.అ.3) ఇత్యాదినోక్తం; కింవా దశమూలక్వాథకృతం| మాధుతైలికః వక్ష్యమాణః||15-20||
Adhikarana 6 (21-26) · Śloka 26
అల్పవీర్యో మహాదోషే రూక్షే క్రూరాశయే కృతః| బస్తిర్దోషావృతో రుద్ధమార్గో రుంధ్యాత్ సమీరణం||21|| స విమార్గోఽనిలః కుర్యాదాధ్మానం మర్మపీడనం| విదాహం గురుకోష్ఠస్య ముష్కవంక్షణవేదనాం||22|| రుణద్ధి హృదయం శూలైరితశ్చేతశ్చ ధావతి| శ్యామాఫలాదిభిః కుష్ఠకృష్ణాలవణసర్షపైః||23|| ధూమమాషవచాకిణ్వక్షారచూర్ణగుడైః కృతాం| కరాంగుష్ఠనిభాం వర్తిం యవమధ్యాం నిధాపయేత్ ||24|| అభ్యక్తస్విన్నగాత్రస్య తైలాక్తాం స్నేహితే గుదే| అథవా లవణాగారధూమసిద్ధార్థకైః కృతాం||25|| బిల్వాదినా నిరూహః స్యాత్ పీలుసర్షపమూత్రవాన్| సరలామరదారుభ్యాం సిద్ధం చైవానువాసనం||26||
अल्पवीर्यो महादोषे रूक्षे क्रूराशये कृतः| बस्तिर्दोषावृतो रुद्धमार्गो रुन्ध्यात् समीरणम्||२१|| स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्| विदाहं गुरुकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्||२२|| रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति| श्यामाफलादिभिः कुष्ठकृष्णालवणसर्षपैः||२३|| धूममाषवचाकिण्वक्षारचूर्णगुडैः कृताम्| कराङ्गुष्ठनिभां वर्तिं यवमध्यां निधापयेत् ||२४|| अभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तैलाक्तां स्नेहिते गुदे| अथवा लवणागारधूमसिद्धार्थकैः कृताम्||२५|| बिल्वादिना निरूहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान्| सरलामरदारुभ्यां सिद्धं चैवानुवासनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
అల్పవీర్య ఇత్యాదినా ఆధ్మానమాహ| రుద్ధమార్గ ఇతి నివారితాధోమార్గః; స చానిలం రుణద్ధి, అనిలశ్చ రుద్ధమార్గతయా ఆధ్మానం కరోతీతి| మర్మపీడనమిత్యాధ్మానవిశేషణం| రుణద్ధి హృదయం శూలైరితి శూలైర్హృదయం వ్యాప్నోతి| శ్యామాఫలాదిభిరితి శ్యామాదిభిర్నవభిః, ఫలాదిభిశ్చ షడ్భిః కల్పస్థానోక్తైః| ధూమశబ్దేనేహ గృహధూమగ్రహణం| గుడశ్చాత్ర తావన్మాత్రో భవతి యావతా వర్తిః కర్తుం యుజ్యతే| కరాంగుష్ఠేత్యత్ర కరగ్రహణం పాదాంగుష్ఠనిషేధార్థం| అథవేత్యాదినోక్తద్వితీయవర్తావపి వర్తిత్వసంపత్త్యర్థం గుడో దేయః| బిల్వాదిభిశ్చ నిరూహ ఇతి “బిల్వమూలత్రివృద్దారుయవకోలకులత్థవాన్” ఇత్యాదినోక్తః| సరలేత్యాదౌ సిద్ధమిత్యత్ర ‘తైలం’ ఇతి శేషః||21-26||
Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29
మృదుకోష్ఠేఽబలే బస్తిరతితీక్ష్ణోఽతినిర్హరన్| కుర్యాద్ధిక్కాం, హితం తస్మై హిక్కాఘ్నం బృంహణం చ యత్||27|| బలాస్థిరాదికాశ్మర్యత్రిఫలాగుడసైంధవైః| సప్రసన్నారనాలామ్లైస్తైలం పక్త్వాఽనువాసయేత్||28|| కృష్ణాలవణయోరక్షం పిబేదుష్ణాంబునా యుతం | ధూమలేహరసక్షీరస్వేదాశ్చాన్నం చ వాతనుత్||29||
मृदुकोष्ठेऽबले बस्तिरतितीक्ष्णोऽतिनिर्हरन्| कुर्याद्धिक्कां, हितं तस्मै हिक्काघ्नं बृंहणं च यत्||२७|| बलास्थिरादिकाश्मर्यत्रिफलागुडसैन्धवैः| सप्रसन्नारनालाम्लैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्||२८|| कृष्णालवणयोरक्षं पिबेदुष्णाम्बुना युतम् | धूमलेहरसक्षीरस्वेदाश्चान्नं च वातनुत्||२९||
🔊 Audio coming soon
మృద్విత్యాదినా హిక్కామాహ| అతినిర్హరన్నితి అతియోగేన దోషాన్నిర్హరన్| హిక్కాఘ్నమితి హిక్కాచికిత్సోక్తం భేషజం| హిక్కాయాం చ యద్యపి “ప్రసక్తచ్ఛర్దినిష్ఠీవికాకాసశ్వాసహిక్కార్తానామూర్ధ్వీభూతో వాయురూర్ధ్వం బస్తిం నయేత్” (సి.అ.2) ఇత్యనేన బస్తిర్నిషిద్ధః, తథాఽపీహ విశిష్టహిక్కాయామనువాసనస్య హితత్వాత్, “బలాస్థిరాది” ఇత్యాదినోక్తమనువాసనమనవద్యం| వాతనుదితి పదం లింగవిపరిణామేన ధూమాదిభిశ్చ సంబధ్యతే; తేన వాతహితానామేవాత్ర ధూమాదీనాం ప్రయోగః||27-29||
Adhikarana 8 (30-31) · Śloka 31
అతితీక్ష్ణః సవాతో వా న వా సమ్యక్ ప్రపీడితః| ఘట్టయేద్ధృదయం బస్తిస్తత్ర కాశకుశేత్కటైః||30|| స్యాత్ సామ్లలవణస్కంధకరీరబదరీఫలైః| శృతైర్బస్తిర్హితః సిద్ధం వాతఘ్నైశ్చానువాసనం||31||
अतितीक्ष्णः सवातो वा न वा सम्यक् प्रपीडितः| घट्टयेद्धृदयं बस्तिस्तत्र काशकुशेत्कटैः||३०|| स्यात् साम्ललवणस्कन्धकरीरबदरीफलैः| शृतैर्बस्तिर्हितः सिद्धं वातघ्नैश्चानुवासनम्||३१||
🔊 Audio coming soon
అతితీక్ష్ణ ఇత్యాదినా హృత్ప్రాప్తిమాహ| సవాతత్వం బస్తేర్నిఃశేషదానాదినా జ్ఞేయం| అసమ్యక్పీడితత్వమేవ హృత్ప్రాప్తిజనకతయా జ్ఞేయం| లవణస్కంధః రోగభిషగ్జితీయోక్తః| వాతఘ్నైరితి దశమూలాదిభిః||30-31||
Adhikarana 9 (32-39) · Śloka 39
వాతమూత్రపురీషాణాం దత్తే వేగాన్నిగృహ్ణతః| అతి వా పీడితో బస్తిర్ముఖేనాయాతి వేగవాన్||32|| మూర్చ్ఛావికారం తస్యాదౌ దృష్ట్వా శీతాంబునా ముఖం| సించేత్ పార్శ్వోదరం చాధః ప్రమృజ్యాద్వీజయేచ్చ తం||33|| కేశేష్వాలంబ్య చాకాశే ధునుయాత్త్రాసయేచ్చ తం| గోఖరాశ్వగజైః సింహై రాజప్రేష్యైస్తథోరగైః||34|| ఉల్కాభిరేవమన్యైశ్చ భీతస్యాధః ప్రవర్తతే| వస్త్రపాణిగ్రహైః కంఠం రుంధ్యాన్న మ్రియతే యథా||35|| ప్రాణోదాననిరోధాద్ధి ప్రసిద్ధతరమార్గవాన్ | అపానః పవనో బస్తిం తమాశ్వేవాపకర్షతి||36|| తతః క్రముకకల్కాక్షం పాయయేతామ్లసంయుతం| ఔష్ణ్యాత్తైక్ష్యాత్ సరత్వాచ్చ బస్తిం సోఽస్యానులోమయేత్||37|| పక్వాశయస్థితే స్విన్నే నిరూహో దాశమూలికః| యవకోలకులత్థైశ్చ విధేయో మూత్రసాధితః||38|| బిల్వాదిపంచమూలేన సిద్ధో బస్తిరురఃస్థితే| శిరఃస్థే నావనం ధూమః ప్రచ్ఛాద్యం సర్షపైః శిరః||39||
वातमूत्रपुरीषाणां दत्ते वेगान्निगृह्णतः| अति वा पीडितो बस्तिर्मुखेनायाति वेगवान्||३२|| मूर्च्छाविकारं तस्यादौ दृष्ट्वा शीताम्बुना मुखम्| सिञ्चेत् पार्श्वोदरं चाधः प्रमृज्याद्वीजयेच्च तम्||३३|| केशेष्वालम्ब्य चाकाशे धुनुयात्त्रासयेच्च तम्| गोखराश्वगजैः सिंहै राजप्रेष्यैस्तथोरगैः||३४|| उल्काभिरेवमन्यैश्च भीतस्याधः प्रवर्तते| वस्त्रपाणिग्रहैः कण्ठं रुन्ध्यान्न म्रियते यथा||३५|| प्राणोदाननिरोधाद्धि प्रसिद्धतरमार्गवान् | अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति||३६|| ततः क्रमुककल्काक्षं पाययेताम्लसंयुतम्| औष्ण्यात्तैक्ष्यात् सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत्||३७|| पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः| यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितः||३८|| बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते| शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः||३९||
🔊 Audio coming soon
వాతమూత్రేత్యాదినోర్ధ్వతామాహ| దత్తే ఇతి బస్తౌ దత్తే| తస్యోర్ధ్వం గచ్ఛతో బస్తేర్మూర్చ్ఛారూపం వికారం దృష్ట్వా ముఖసేచనాది కర్తవ్యం| ఆకాశే ధునుయాదితి నిరవలంబం ధునుయాత్| త్రాసయేచ్చ గోఖరాదిభిరితి జ్ఞేయం| ఏవమన్యైరితి అనుక్తైరపి త్రాసనప్రకారైః| కంఠావరోధో యథా కర్తవ్యస్తదాహ- న మ్రియతే యథేతి| కంఠోపరోధప్రయోజనమాహ- ప్రాణోదాననిరోధాద్ధి ప్రసిద్ధతరమార్గవానిత్యాది| కంఠప్రగ్రహేణ ప్రాణోదాననిరోధాత్ ప్రసిద్ధతరమార్గవానపానో భవతి, గుదప్రవర్తనస్వరూపో భవతీత్యర్థః; తతశ్చ బస్తిమూర్ధ్వక్షిప్తమధో నయతి; ప్రాణోదాననిరోధేన తు ప్రాణోదానాభ్యాం పీడితోఽపానః స్వమార్గగామీ భవతీతి జ్ఞేయం| కేచిత్తు ‘యావత్ ప్రాణోపరోధాద్ధి’ ఇతి పఠంతి, తత్ర ప్రాణోపరోధం యావత్ కంఠపీడనం కర్తవ్యమిత్యర్థః| క్రముకం పూగఫలం| శిరఃస్థ ఇతి బస్త్యేకదేశే శిరసి స్థితే సతి| ప్రచ్ఛాద్యమితి ఆలేపనీయం||32-39||
Adhikarana 10 (40-42) · Śloka 42
స్నిగ్ధస్విన్నే మహాదోషే బస్తిర్మృద్వల్పభేషజః| ఉత్క్లిశ్యాల్పం హరేద్దోషం జనయేచ్చ ప్రవాహికాం||40|| స బస్తిపాయుశోఫేన జంఘోరుసదనేన వా| నిరుద్ధమారుతో జంతురభీక్ష్ణం సంప్రవాహతే||41|| స్వేదాభ్యంగాన్నిరూహాంశ్చ శోధనీయానులోమికాన్| విదధ్యాల్లంఘయిత్వా తు వృత్తిం కుర్యాద్విరిక్తవత్||42||
स्निग्धस्विन्ने महादोषे बस्तिर्मृद्वल्पभेषजः| उत्क्लिश्याल्पं हरेद्दोषं जनयेच्च प्रवाहिकाम्||४०|| स बस्तिपायुशोफेन जङ्घोरुसदनेन वा| निरुद्धमारुतो जन्तुरभीक्ष्णं सम्प्रवाहते||४१|| स्वेदाभ्यङ्गान्निरूहांश्च शोधनीयानुलोमिकान्| विदध्याल्लङ्घयित्वा तु वृत्तिं कुर्याद्विरिक्तवत्||४२||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధస్విన్నేత్యాదినా ప్రవాహికామాహ| ప్రవాహికామతీసారోక్తలక్షణాముక్తాం జనయతి| శోధనీయానులోమికానిత్యత్ర శోధనీయానితి త్రివృదాదిశోధనద్రవ్యయుక్తాన్; ఆనులోమికానితి అనులోమనక్షీరేక్షురసయుక్తాన్| వృత్తిమితి పేయాదిక్రమం||40-42||
Adhikarana 11 (43-46) · Śloka 46
దుర్బలే క్రూరకోష్ఠే చ తీవ్రదోషే తనుర్మృదుః| శీతోఽల్పశ్చావృతో దోషైర్బస్తిస్తద్విహతోఽనిలః||43|| మార్గైర్గాత్రాణి సంధావన్నూర్ధ్వం మూర్ధ్ని విహన్యతే| గ్రీవాం మన్యే చ గృహ్ణాతి శిరః కంఠం భినత్తి చ||44|| బాధిర్యం కర్ణనాదం చ పీనసం నేత్రవిభ్రమం| కుర్యాదభ్యంజనం తైలలవణేన యథావిధి||45|| యుంజ్యాత్ ప్రధమనైర్నస్యైర్ధూమైరస్య విరేచయేత్| తీక్ష్ణానులోమికేనాథ స్నిగ్ధం భుక్తేఽనువాసయేత్ ||46||
दुर्बले क्रूरकोष्ठे च तीव्रदोषे तनुर्मृदुः| शीतोऽल्पश्चावृतो दोषैर्बस्तिस्तद्विहतोऽनिलः||४३|| मार्गैर्गात्राणि सन्धावन्नूर्ध्वं मूर्ध्नि विहन्यते| ग्रीवां मन्ये च गृह्णाति शिरः कण्ठं भिनत्ति च||४४|| बाधिर्यं कर्णनादं च पीनसं नेत्रविभ्रमम्| कुर्यादभ्यञ्जनं तैललवणेन यथाविधि||४५|| युञ्ज्यात् प्रधमनैर्नस्यैर्धूमैरस्य विरेचयेत्| तीक्ष्णानुलोमिकेनाथ स्निग्धं भुक्तेऽनुवासयेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
దుర్బలే ఇత్యాదినా శిరోర్తిమాహ| తనుః అఘనః| తద్విహత ఇతి నిరూహబస్తిప్రకోపితః| ఊర్ధ్వం మూర్ధ్ని విహన్యతే ఇతి ఊర్ధ్వమనుసరన్ మూర్ధ్ని విహన్యతే; యే తు ‘ఊర్ధ్వం విధావతి’ ఇతి పఠంతి, తన్మతే ఉపర్యుపరి ధావతీత్యర్థః| అస్య విరేచయేదితి అత్ర ‘శిర’ ఇతి శేషః, ‘అను విరేచయేత్’ ఇతి వా పాఠః| తీక్ష్ణానులోమికేఽన్నే భుక్తే సతి అనువాసయేదితి యోజ్యం; కింవా తీక్ష్ణానులోమికేనైవానువాసనం సాధ్యమిత్యర్థః||43-46||
Adhikarana 12 (47-53) · Śloka 53
స్నేహస్వేదైరనాపాద్య గురుస్తీక్ష్ణోఽతిమాత్రయా| యస్య బస్తిః ప్రయుజ్యేత సోఽతిమాత్రం ప్రవర్తయేత్||47|| స్రుతేషు తస్య దోషేషు నిరూఢస్యాతిమాత్రశః| స్తబ్ధోదావృతకోష్ఠస్య వాయుః సంప్రతిహన్యతే||48|| విలోమనసముద్భూతో రుజత్యంగాని దేహినః| గాత్రవేష్టననిస్తోదభేదస్ఫురణజృంభణైః ||49|| తం తైలలవణాభ్యక్తం సేచయేదుష్ణవారిణా| ఏరండపత్రనిష్క్వాథైః ప్రస్తరైశ్చోపపాదయేత్||50|| యవాన్ కులత్థాన్ కోలాని పంచమూలే తథోభయే| జలాఢకద్వయే పక్త్వా పాదశేషేణ తేన చ||51|| కుర్యాత్ సబిల్వతైలోష్ణలవణేన నిరూహణం| తం నిరూఢం సమాశ్వస్తం ద్రోణ్యాం సమవగాహయేత్||52|| తతో భుక్తవతస్తస్య కారయేదనువాసనం| యష్టీమధుకతైలేన బిల్వతైలేన వా భిషక్ ||53||
स्नेहस्वेदैरनापाद्य गुरुस्तीक्ष्णोऽतिमात्रया| यस्य बस्तिः प्रयुज्येत सोऽतिमात्रं प्रवर्तयेत्||४७|| स्रुतेषु तस्य दोषेषु निरूढस्यातिमात्रशः| स्तब्धोदावृतकोष्ठस्य वायुः सम्प्रतिहन्यते||४८|| विलोमनसमुद्भूतो रुजत्यङ्गानि देहिनः| गात्रवेष्टननिस्तोदभेदस्फुरणजृम्भणैः ||४९|| तं तैललवणाभ्यक्तं सेचयेदुष्णवारिणा| एरण्डपत्रनिष्क्वाथैः प्रस्तरैश्चोपपादयेत्||५०|| यवान् कुलत्थान् कोलानि पञ्चमूले तथोभये| जलाढकद्वये पक्त्वा पादशेषेण तेन च||५१|| कुर्यात् सबिल्वतैलोष्णलवणेन निरूहणम्| तं निरूढं समाश्वस्तं द्रोण्यां समवगाहयेत्||५२|| ततो भुक्तवतस्तस्य कारयेदनुवासनम्| यष्टीमधुकतैलेन बिल्वतैलेन वा भिषक् ||५३||
🔊 Audio coming soon
స్నేహస్వేదైరిత్యాదినా అంగార్తిమాహ| అనాపాద్యేతి స్నేహస్వేదైః శరీరం నోపపాద్య| సోఽతిమాత్రం ప్రవర్తయేత్ ‘దోషాన్’ ఇతి శేషః| తతః స్తబ్ధోదావృతకోష్ఠస్య రుజాం కరోతి| భుక్తవతో యద్యప్యనువాసనం సర్వత్ర భవతి, తథాఽపి భుక్తవత ఇతి వచనేన భోజనానంతరమేవానువాసనం దర్శయతి||47-53||
Adhikarana 13 (54-57) · Śloka 57
మృదుకోష్ఠాల్పదోషస్య రూక్షస్తీక్ష్ణోఽతిమాత్రవాన్| బస్తిర్దోషాన్నిరస్యాశు జనయేత్ పరికర్తికాం||54|| త్రికవంక్షణబస్తీనాం తోదం నాభేరధో రుజం| విబంధోఽల్పాల్పముత్థానం బస్తినిర్లేఖనాద్భవేత్||55|| స్వాదుశీతౌషధైస్తత్ర పయ ఇక్ష్వాదిభిః శృతం| యష్ట్యాహ్వతిలకల్కాభ్యాం బస్తిః స్యాత్ క్షీరభోజినః||56|| ససర్జరసయష్ట్యాహ్వజింగినీకర్దమాంజనం| వినీయ దుగ్ధే బస్తిః స్యాత్ వ్యక్తామ్లమృదుభోజినః||57||
मृदुकोष्ठाल्पदोषस्य रूक्षस्तीक्ष्णोऽतिमात्रवान्| बस्तिर्दोषान्निरस्याशु जनयेत् परिकर्तिकाम्||५४|| त्रिकवङ्क्षणबस्तीनां तोदं नाभेरधो रुजम्| विबन्धोऽल्पाल्पमुत्थानं बस्तिनिर्लेखनाद्भवेत्||५५|| स्वादुशीतौषधैस्तत्र पय इक्ष्वादिभिः शृतम्| यष्ट्याह्वतिलकल्काभ्यां बस्तिः स्यात् क्षीरभोजिनः||५६|| ससर्जरसयष्ट्याह्वजिङ्गिनीकर्दमाञ्जनम्| विनीय दुग्धे बस्तिः स्यात् व्यक्ताम्लमृदुभोजिनः||५७||
🔊 Audio coming soon
మృద్విత్యాదినా పరికర్తికామాహ| బస్తినిర్లేఖనాదితి వాయునా చ తీక్ష్ణేన బస్తికర్షణాత్| వ్యక్తామ్ల ఇతి బస్తివిశేషణం||54-57||
Adhikarana 14 (58-62) · Śloka 62
పిత్తరోగేఽమ్ల ఉష్ణో వా తీక్ష్ణో వా లవణోఽథవా| బస్తిర్లిఖతి పాయుం తు క్షిణోతి విదహత్యపి||58|| స విదగ్ధః స్రవత్యస్రం పిత్తం చానేకవర్ణవత్| సార్యతే బహువేగేన మోహం గచ్ఛతి చాసకృత్||59|| ఆర్ద్రశాల్మలివృంతైస్తు క్షుణ్ణైరాజం పయః శృతం| సర్పిషా యోజితం శీతం బస్తిమస్మై ప్రదాపయేత్||60|| వటాదిపల్లవేష్వేష కల్పో యవతిలేషు చ| సువర్చలోపోదికయోః కర్బుదారే చ శస్యతే||61|| గుదే సేకాః ప్రదేహాశ్చ శీతాః స్యుర్మధురాశ్చ యే| రక్తపిత్తాతిసారఘ్నీ క్రియా చాత్ర ప్రశస్యతే||62||
पित्तरोगेऽम्ल उष्णो वा तीक्ष्णो वा लवणोऽथवा| बस्तिर्लिखति पायुं तु क्षिणोति विदहत्यपि||५८|| स विदग्धः स्रवत्यस्रं पित्तं चानेकवर्णवत्| सार्यते बहुवेगेन मोहं गच्छति चासकृत्||५९|| आर्द्रशाल्मलिवृन्तैस्तु क्षुण्णैराजं पयः शृतम्| सर्पिषा योजितं शीतं बस्तिमस्मै प्रदापयेत्||६०|| वटादिपल्लवेष्वेष कल्पो यवतिलेषु च| सुवर्चलोपोदिकयोः कर्बुदारे च शस्यते||६१|| गुदे सेकाः प्रदेहाश्च शीताः स्युर्मधुराश्च ये| रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया चात्र प्रशस्यते||६२||
🔊 Audio coming soon
పిత్తరోగే ఇత్యాదినా పరిస్రావమాహ| క్షిణోతీతి హినస్తి| ఏష కల్ప ఇతి ఆర్ద్రశాల్మలీవృంతోక్తక్షీరసంస్కారకల్పః| సువర్చలమితి సునిషణ్ణకమాహుః| కర్బుదారః కాంచనారః||58-62||
Adhikarana 15 (63) · Śloka 63
తీక్ష్ణత్వం మూత్రపీల్వగ్నిలవణక్షారసర్షపైః| ప్రాప్తకాలం విధాతవ్యం క్షీరాద్యైర్మార్దవం తథా||63||
तीक्ष्णत्वं मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः| प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराद्यैर्मार्दवं तथा||६३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి తత్ర తత్ర బస్తీనాం మృదుత్వం తీక్ష్ణత్వం చ విహితం; తేన తద్విజ్ఞానార్థం మార్దవతీక్ష్ణత్వకారకద్రవ్యగణమాహ- తీక్ష్ణత్వమిత్యాది| పీలుః ఔత్తరపథికం ఫలం; పీలుస్థానే కేచిద్ బిల్వం పఠంతి| ప్రాప్తకాలమితి ఉక్తావస్థం||63||
Adhikarana 16 (64) · Śloka 64
ఆపాదతలమూర్ధస్థాన్ దోషాన్ పక్వాశయే స్థితః| వీర్యేణ బస్తిరాదత్తే ఖస్థోఽర్కో భూరసానివ||64||
आपादतलमूर्धस्थान् दोषान् पक्वाशये स्थितः| वीर्येण बस्तिरादत्ते खस्थोऽर्को भूरसानिव||६४||
🔊 Audio coming soon
బస్తిప్రభావమాహ- ఆపాదేత్యాది| పక్వాశయే స్థిత ఇతి పక్వాశయగత ఏవ| ఆదత్తే వీర్యేణేతి శక్త్యా స్వభావసంబద్ధయా| ఏవంభూతవీర్యం బస్తావేవ; తేన పాచనాదిప్రయోగాణాం న బస్తివత్తదహరేవ సకలదేహగతదోషవిజేతృత్వం భవతి| ఖస్థ ఇతి ఆకాశగతః| సుశ్రుతే తూక్తం- “వీర్యేణ బస్తిరాదత్తే దోషానాపాదమస్తకాత్| పక్వాశయస్థోఽంబరగో భూమేరర్కో రసానివ” (సు.చి.అ.35) ఇతి||64||
Adhikarana 17 (65) · Śloka 65
యద్వత్ కుసుంభసమ్మిశ్రాత్తోయాద్రాగం హరేత్ పటః| తద్వద్ద్రవీకృతాద్దేహాన్నిరూహో నిర్హరేన్మలాన్||65||
यद्वत् कुसुम्भसम्मिश्रात्तोयाद्रागं हरेत् पटः| तद्वद्द्रवीकृताद्देहान्निरूहो निर्हरेन्मलान्||६५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి బస్తేః శరీరే మలప్రసాదసహితేఽపి యథా మలాంశమాత్రహారకత్వం భవతి, తద్దృష్టాంతేన దర్శయన్నాహ- యద్వదిత్యాది| ద్రవీకృతాదితి స్నేహస్వేదాభ్యాం విలాయితాత్| మలానితి దోషాన్ పురీషం చ||65||
Adhikarana 18 (66) · Śloka 66
తత్ర శ్లోకః- ఇత్యేతా వ్యాపదః ప్రోక్తా బస్తేః సాకృతిభేషజాః| బుద్ధ్వా కార్త్స్న్యేన తాన్ బస్తీన్నియుంజన్నాపరాధ్యతి||66||
तत्र श्लोकः- इत्येता व्यापदः प्रोक्ता बस्तेः साकृतिभेषजाः| बुद्ध्वा कार्त्स्न्येन तान् बस्तीन्नियुञ्जन्नापराध्यति||६६||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యేతా ఇత్యాదిసంగ్రహః| యస్మాదేతా వ్యాపదో బస్తిదుష్ప్రయోగజన్యా భవంతి, తస్మాత్ కార్త్స్న్యేన బస్తీన్ బుద్ధ్వా నియుంజన్నాపరాధ్యతి, బస్తివ్యాపదం నాసాదయతీత్యర్థః||66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే బస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే బస్తివ్యాపత్సిద్ధిర్నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||