Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પઞ્ચકર્મીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः पञ्चकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
કલ્પનાસિદ્ધૌ જ્ઞાતપઞ્ચકર્મોપયોગસ્ય કર્મપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયકજિજ્ઞાસા ભવત્યતસ્તદુપદર્શનાર્થં પઞ્ચકર્મીયસિદ્ધિરુચ્યતે| પઞ્ચકર્મપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયજ્ઞાનાર્થમધિકૃત્ય કૃતા સિદ્ધિઃ પઞ્ચકર્મીયસિદ્ધિઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
યેષાં યસ્માત્ પઞ્ચકર્માણ્યગ્નિવેશ ન કારયેત્| યેષાં ચ કારયેત્તાનિ તત્ સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૩||
येषां यस्मात् पञ्चकर्माण्यग्निवेश न कारयेत्| येषां च कारयेत्तानि तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
યેષામિત્યાદિનાઽધ્યાયાર્થં સઙ્કલ્પ્ય પ્રતિજાનીતે| પઞ્ચકર્માણિ યેષાં ન કાર્યાણીત્યનેન વ્યસ્તાનિ સમસ્તાનિ ચ યેષાં ન કાર્યાણિ, તાનિ પૃથગ્વક્ષ્યન્તે||૩||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
ચણ્ડઃ સાહસિકો ભીરુઃ કૃતઘ્નો વ્યગ્ર એવ ચ| સદ્રાજભિષજાં દ્વેષ્ટા તદ્દ્વિષ્ટઃ શોકપીડિતઃ||૪|| યાદૃચ્છિકો મુમૂર્ષુશ્ચ વિહીનઃ કરણૈશ્ચ યઃ| વૈરી વૈદ્યવિદગ્ધશ્ચ શ્રદ્ધાહીનઃ સુશઙ્કિતઃ||૫|| ભિષજામવિધેયશ્ચ નોપક્રમ્યા ભિષગ્વિદા| એતાનુપચરન્ વૈદ્યો બહૂન્ દોષાનવાપ્નુયાત્||૬|| એભ્યોઽન્યે સમુપક્રમ્યા નરાઃ સર્વૈરુપક્રમૈઃ| અવસ્થાં પ્રવિભજ્યૈષાં વર્જ્યં કાર્યં ચ વક્ષ્યતે||૭||
चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च| सद्राजभिषजां द्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः||४|| यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः| वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः||५|| भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विदा| एतानुपचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात्||६|| एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः| अवस्थां प्रविभज्यैषां वर्ज्यं कार्यं च वक्ष्यते||७||
🔊 Audio coming soon
ચણ્ડ ઇત્યાદિના સકલપઞ્ચકર્માવિષયાનાહ| યદ્યપિ ચ વિમાને જનપદોદ્ધ્વંસનીયે (વિ.અ.૩) રોગભિષગ્જિતીયે (વિ.અ.૮) ચ અનપવાદપ્રતીકારાદયોઽનુપક્રમણીયત્વેનોક્તા એવ, તથાઽપીહ પ્રકરણાગતત્વાત્ પુનરુચ્યન્તે| ચણ્ડાદિષુ પ્રવૃત્તિર્ભેષજસ્યાશક્યત્વાન્નિષિધ્યતે; કૃતઘ્નાદિષુ ચાધર્મવશાદેવ ભેષજં ન સિધ્યતિ, પ્રત્યુતાધાર્મિકપ્રતિક્રિયયાઽધર્મ એવ ભવતીતિ નિવૃત્તિર્વિધીયતે| સતો રાજ્ઞઃ ભિષજશ્ચ દ્વેષ્ટીતિ સદ્રાજભિષજાં દ્વેષ્ટા, કિંવા સદિતિ રાજ્ઞો ભિષજશ્ચ વિશેષણમ્| તદ્દ્વિષ્ટ ઇતિ સદાદિદ્વેષ્યઃ| યાદૃચ્છિકઃ નાસ્તિકઃ| વિહીનઃ કરણૈરિતિ ઉપકરણૈઃ| વૈરી વૈદ્યાપકારકઃ, વૈદ્યદ્વેષ્ટા તુ નાપકારક ઇતિ વિશેષઃ| વૈદ્યવિદગ્ધઃ વૈદ્યમાની| ભિષજામવિધેય ઇતિ ભિષજામનાયત્તઃ| સર્વૈરિતિ વમનાદિભિરન્યૈશ્ચ સંશમનાદિભિઃ| એષામિતિ ચણ્ડાદિવ્યતિરિક્તાનામ્||૪-૭||
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
અવમ્યાસ્તાવત્- ક્ષતક્ષીણાતિસ્થૂલાતિકૃશબાલવૃદ્ધદુર્બલશ્રાન્તપિપાસિતક્ષુધિતકર્મભારાધ્વહતોપવાસમૈથુનાધ્યયનવ્યાયામચિન્તા- પ્રસક્તક્ષામગર્ભિણીસુકુમારસંવૃતકોષ્ઠદુશ્છર્દનોર્ધ્વરક્તપિત્તપ્રસક્તચ્છર્દિરૂર્ધ્વવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતહૃદ્રોગોદાવર્તમૂત્રાઘાત- પ્લીહગુલ્મોદરાષ્ઠીલાસ્વરોપઘાતતિમિરશિરશઙ્ખકર્ણાક્ષિશૂલાર્તાઃ||૮|| તત્ર ક્ષતસ્ય ભૂયઃ ક્ષણનાદ્રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્, ક્ષીણાતિસ્થૂલકૃશબાલવૃદ્ધદુર્બલાનામૌષધબલાસહત્વાત્ પ્રાણોપરોધઃ, શ્રાન્તપિપાસિતક્ષુધિતાનાં ચ તદ્વત્, કર્મભારાધ્વહતોપવાસમૈથુનાધ્યયનવ્યાયામચિન્તાપ્રસક્તક્ષામાણાં રૌક્ષ્યાદ્વાતરક્તચ્છેદક્ષતભયં સ્યાત્, ગર્ભિણ્યા ગર્ભવ્યાપદામગર્ભભ્રંશાચ્ચદારુણા રોગપ્રાપ્તિઃ, સુકુમારસ્ય હૃદયાપકર્ષણાદૂર્ધ્વમધો વા રુધિરાતિપ્રવૃત્તિઃ, સંવૃતકોષ્ઠદુશ્છછર્દનયોરતિમાત્રપ્રવાહણાદ્દોષાઃ સમુત્ક્લિષ્ટા અન્તઃકોષ્ઠે જનયન્ત્યન્તર્વિસર્પં સ્તમ્ભં જાડ્યં વૈચિત્ત્યં મરણં વા, ઊર્ધ્વગરક્તપિત્તિન ઉદાનમુત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાન્ હરેદ્રક્તં ચાતિપ્રવર્તયેત્, પ્રસક્તચ્છર્દેસ્તદ્વત્, ઊર્ધ્વવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતાનામૂર્ધ્વં વાતાતિપ્રવૃત્તિઃ, હૃદ્રોગિણોહૃદયોપરોધઃ, ઉદાવર્તિનો ઘોરતર ઉદાવર્તઃ સ્યાચ્છીઘ્રતરહન્તા, મૂત્રાઘાતાદિભિરાર્તાનાં તીવ્રતરશૂલપ્રાદુર્ભાવઃ, તિમિરાર્તાનાં તિમિરાતિવૃદ્ધિઃ, શિરઃશૂલાદિષુ શૂલાતિવૃદ્ધિઃ; તસ્માદેતે ન વમ્યાઃ| સર્વેષ્વપિ તુ ખલ્વેતેષુ વિષગરવિરુદ્ધાજીર્ણાભ્યવહારામકૃતેષ્વપ્રતિષિદ્ધં શીઘ્રતરકારિત્વાદેષામિતિ ||૯||
अवम्यास्तावत्- क्षतक्षीणातिस्थूलातिकृशबालवृद्धदुर्बलश्रान्तपिपासितक्षुधितकर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ता- प्रसक्तक्षामगर्भिणीसुकुमारसंवृतकोष्ठदुश्छर्दनोर्ध्वरक्तपित्तप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्ववातास्थापितानुवासितहृद्रोगोदावर्तमूत्राघात- प्लीहगुल्मोदराष्ठीलास्वरोपघाततिमिरशिरशङ्खकर्णाक्षिशूलार्ताः||८|| तत्र क्षतस्य भूयः क्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः स्यात्, क्षीणातिस्थूलकृशबालवृद्धदुर्बलानामौषधबलासहत्वात् प्राणोपरोधः, श्रान्तपिपासितक्षुधितानां च तद्वत्, कर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ताप्रसक्तक्षामाणां रौक्ष्याद्वातरक्तच्छेदक्षतभयं स्यात्, गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्चदारुणा रोगप्राप्तिः, सुकुमारस्य हृदयापकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरातिप्रवृत्तिः, संवृतकोष्ठदुश्छछर्दनयोरतिमात्रप्रवाहणाद्दोषाः समुत्क्लिष्टा अन्तःकोष्ठे जनयन्त्यन्तर्विसर्पं स्तम्भं जाड्यं वैचित्त्यं मरणं वा, ऊर्ध्वगरक्तपित्तिन उदानमुत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्, प्रसक्तच्छर्देस्तद्वत्, ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः, हृद्रोगिणोहृदयोपरोधः, उदावर्तिनो घोरतर उदावर्तः स्याच्छीघ्रतरहन्ता, मूत्राघातादिभिरार्तानां तीव्रतरशूलप्रादुर्भावः, तिमिरार्तानां तिमिरातिवृद्धिः, शिरःशूलादिषु शूलातिवृद्धिः; तस्मादेते न वम्याः| सर्वेष्वपि तु खल्वेतेषु विषगरविरुद्धाजीर्णाभ्यवहारामकृतेष्वप्रतिषिद्धं शीघ्रतरकारित्वादेषामिति ||९||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યુપક્રમણીયાનામેવ રોગાદિયોગકૃતાવસ્થાભેદેનાકર્તવ્યપઞ્ચકર્મતાં દર્શયન્નાહ- અવમ્યાસ્તાવદિત્યાદિ| અવમ્યાદૌ તાવદિતિપદં પ્રાક્પ્રસ્તુતોપદર્શનાર્થમ્| પ્રસક્તશબ્દો મૈથુનાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સંવૃતકોષ્ઠઃ વાયુનાઽલ્પીકૃતકોષ્ઠઃ, ‘વાયુવ્યાપ્તકોષ્ઠઃ’ ઇત્યેકે| તત્ર ક્ષતસ્યેત્યદિના યથોક્તવમનાદાને હેતુમાહ| પ્રાણોપરોધઃ મરણં, ‘બલક્ષયઃ’ ઇત્યન્યે| શ્રાન્તાદીનાં વિચ્છેદપાઠેન પ્રાણોપરોધસ્ય પૂર્વાપેક્ષયા હીનમાત્રત્વં દર્શયતિ| વાતરક્તચ્છેદક્ષતભયમિત્યત્ર રક્તચ્છેદો રક્તમોક્ષઃ| સુકુમારસ્યેતિ મૃદુશરીરસ્ય| હૃદયાપકર્ષણાદિતિ હૃદયહિંસનાત્| તદ્વદિતિ ઊર્ધ્વરક્તપિત્તિનામિત્યત્રોક્તો દોષઃ| અવમ્યાનામવસ્થાયાં વમનમાહ- સર્વેષ્વપીત્યાદિ| યદ્યપિ ચાત્રાધ્યાયાન્તે સર્વેષ્વેવ નિર્દિષ્ટેષ્વવસ્થાયાં નિષિદ્ધમપિ વક્ષ્યતિ, તથાઽપીહ વિધાનેનાત્રાવશ્યં કર્તવ્યં વમનમિતિ બોધ્યમ્||૮-૯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
શેષાસ્તુ વમ્યાઃ; વિશેષતસ્તુ પીનસકુષ્ઠનવજ્વરરાજયક્ષ્મકાસશ્વાસગલગ્રહગલગણ્ડશ્લીપદમેહમન્દાગ્નિવિરુદ્ધાજીર્ણાન્ન વિસૂચિકાલસકવિષગરપીતદષ્ટદિગ્ધવિદ્ધાધઃશોણિતપિત્તપ્રસેક (દુર્નામ ) હૃલ્લાસારોચકાવિપાકાપચ્યપસ્મારોન્માદાતિસારશોફપાણ્ડુરોગમુખપાકદુષ્ટસ્તન્યાદયઃ શ્લેષ્મવ્યાધયો વિશેષેણ મહારોગાધ્યાયોક્તાશ્ચ; એતેષુ હિ વમનં પ્રધાનતમમિત્યુક્તં કેદારસેતુભેદે શાલ્યાદ્યશોષદોષવિનાશવત્||૧૦||
शेषास्तु वम्याः; विशेषतस्तु पीनसकुष्ठनवज्वरराजयक्ष्मकासश्वासगलग्रहगलगण्डश्लीपदमेहमन्दाग्निविरुद्धाजीर्णान्न विसूचिकालसकविषगरपीतदष्टदिग्धविद्धाधःशोणितपित्तप्रसेक (दुर्नाम ) हृल्लासारोचकाविपाकापच्यपस्मारोन्मादातिसारशोफपाण्डुरोगमुखपाकदुष्टस्तन्यादयः श्लेष्मव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि वमनं प्रधानतममित्युक्तं केदारसेतुभेदे शाल्याद्यशोषदोषविनाशवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
શેષાસ્તુ વમ્યા ઇત્યભિધાયાપિ પીનસાદીન્ પુનર્વમનવિષયતયા દર્શયન્ તેષુ વિશેષેણ વમનસ્ય યૌગિકતાં દર્શયતિ; એવમુત્તરત્રાપિ પુનર્વિરેચનાદિવિષયોપદર્શને વ્યાખ્યેયમ્| પ્રધાનતમમિત્યનેન મહારોગાધ્યાયે “કેદારસેતુભેદે” (સૂ.અ.૨૦) ઇત્યાદિનૈકદેશેનોક્તં પ્રાધાન્યખ્યાપકં ગ્રન્થં ગ્રાહયતિ; તેન યદુક્તં તત્ર- “વમનં ખલુ સર્વોપક્રમેભ્યઃ શ્લેષ્મણિ પ્રધાનતમં મન્યન્તે ભિષજઃ, તદ્ધ્યાદિત એવામાશયમનુપ્રવિશ્ય કેવલં વૈકારિકં શ્લેષ્મમૂલમપકર્ષતિ, તત્રાવજિતે શ્લેષ્મણ્યપિ શરીરાન્તર્ગતાઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ પ્રશાન્તિમાપદ્યન્તે, યથા- ભિન્ને કેદારસેતૌ શાલિષષ્ટિકાદીન્યભિષ્યન્દમાનાન્યમ્ભસા પ્રશોષમાપદ્યન્તે, તદ્વત્” (સૂ.અ.૨૦) ઇતિ ગ્રન્થખણ્ડકં, તદિહ સમ્બધ્યતે; એવં વિરેચનપ્રાધાન્યે તથા બસ્તિપ્રાધાન્યેઽપિ યદિહૈકદેશં મહારોગાધ્યાયોક્તપ્રાધાન્યખ્યાપકગ્રન્થખણ્ડકં વક્ષ્યતિ, તત્ર તદ્ગ્રન્થાધ્યાહારેણ યોજનીયમ્||૧૦||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
અવિરેચ્યાસ્તુ સુભગક્ષતગુદમુક્તનાલાધોભાગરક્તપિત્તિવિલઙ્ઘિતદુર્બલેન્દ્રિયાલ્પાગ્નિનિરૂઢકામાદિવ્યગ્રાજીર્ણિનવજ્વરિ- મદાત્યયિતાધ્માતશલ્યાર્દિતાભિહતાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષદારુણકોષ્ઠાઃ ક્ષતાદયશ્ચ ગર્ભિણ્યન્તાઃ||૧૧|| તત્ર સુભગસ્ય સુકુમારોક્તો દોષઃ સ્યાત્, ક્ષતગુદસ્ય ક્ષતે ગુદે પ્રાણોપરોધકરીં રુજાં જનયેત્, મુક્તનાલમતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્, અધોભાગરક્તપિત્તિનં તદ્વત્, વિલઙ્ઘિતદુર્બલેન્દ્રિયાલ્પાગ્નિનિરૂઢા ઔષધવેગં ન સહેરન્, કામાદિવ્યગ્રમનસો ન પ્રવર્તતે કૃચ્છ્રેણ વા પ્રવર્તમાનમયોગદોષાન્ કુર્યાત્, અજીર્ણિન આમદોષઃ સ્યાત્, નવજ્વરિણોઽવિપક્વાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેદ્ વાતમેવ ચ કોપયેત્, મદાત્યયિતસ્ય મદ્યક્ષીણે દેહે વાયુઃ પ્રાણોપરોધં કુર્યાત્, આધ્માતસ્યાધમતો વા પુરીષકોષ્ઠે નિચિતો વાયુર્વિસર્પન્ સહસાઽઽનાહં તીવ્રતરં મરણં વા જનયેત્, શલ્યાર્દિતાભિહતયોઃ ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્, અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગભયં ભવેત્, રૂક્ષસ્ય વાયુરઙ્ગપ્રગ્રહં કુર્યાત્, દારુણકોષ્ઠસ્ય વિરેચનોદ્ધતા દોષા હૃચ્છૂલપર્વભેદાનાહાઙ્ગમર્દચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લમાઞ્જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ, ક્ષતાદીનાં ગર્ભિણ્યન્તાનાં છર્દનોક્તો દોષઃ સ્યાત્; તસ્માદેતે ન વિરેચ્યાઃ||૧૨||
अविरेच्यास्तु सुभगक्षतगुदमुक्तनालाधोभागरक्तपित्तिविलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढकामादिव्यग्राजीर्णिनवज्वरि- मदात्ययिताध्मातशल्यार्दिताभिहतातिस्निग्धरूक्षदारुणकोष्ठाः क्षतादयश्च गर्भिण्यन्ताः||११|| तत्र सुभगस्य सुकुमारोक्तो दोषः स्यात्, क्षतगुदस्य क्षते गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजां जनयेत्, मुक्तनालमतिप्रवृत्त्या हन्यात्, अधोभागरक्तपित्तिनं तद्वत्, विलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढा औषधवेगं न सहेरन्, कामादिव्यग्रमनसो न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात्, अजीर्णिन आमदोषः स्यात्, नवज्वरिणोऽविपक्वान् दोषान् न निर्हरेद् वातमेव च कोपयेत्, मदात्ययितस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधं कुर्यात्, आध्मातस्याधमतो वा पुरीषकोष्ठे निचितो वायुर्विसर्पन् सहसाऽऽनाहं तीव्रतरं मरणं वा जनयेत्, शल्यार्दिताभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्, अतिस्निग्धस्यातियोगभयं भवेत्, रूक्षस्य वायुरङ्गप्रग्रहं कुर्यात्, दारुणकोष्ठस्य विरेचनोद्धता दोषा हृच्छूलपर्वभेदानाहाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाक्लमाञ्जनयित्वा प्राणान् हन्युः, क्षतादीनां गर्भिण्यन्तानां छर्दनोक्तो दोषः स्यात्; तस्मादेते न विरेच्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
વિરેચનાવિષયમાહ- અવિરેચ્યાસ્ત્વિત્યાદિ| સુભગક્ષતગુદ ઇતિ સુભગગુદઃ, ક્ષતગુદશ્ચ; અન્યે તુ સુભગં સુખસંવર્ધિતમાહુઃ| મુક્તનાલઃ અસંવૃતગુદઃ| ક્ષતાદયશ્ચ ગર્ભિણ્યન્તા ઇતિ વમનાવિષયમધ્યપઠિતાઃ| રુજાં જનયેદ્ ‘વિરેચનં’ ઇતિ શેષઃ| અધોભાગરક્તપિત્તિનં તદ્વદિતિ અતિપ્રવૃત્યા હન્યાદિત્યર્થઃ| કામાદીત્યાદાવાદિશબ્દેન શોકક્રોધાદીનાં ગ્રહણમ્| અત્ર ચાપ્રવૃત્તિઃ સ્તોકપ્રવૃત્તિશ્ચાયોગ એવ; ઉક્તં હિ- “અયોગઃ પ્રાતિલોમ્યેન ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમ્” (સિ.અ.૬) ઇતિ| અયોગદોષાશ્ચ વિભ્રંશહિક્કાસ્તમ્ભાદયો વક્ષ્યમાણાઃ| આમદોષ ઇતિ આમદોષનિમિત્તવિસૂચિકાદિઃ| પુરીષકોષ્ઠ ઇતિ પુરીષાદ્યાસક્તકોષ્ઠઃ| દુશ્છર્દનોક્ત ઇતિ પ્રાગ્વમનોક્તદોષઃ સ્યાત્||૧૧-૧૨||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
શેષાસ્તુ વિરેચ્યાઃ; વિશેષતસ્તુ કુષ્ઠજ્વરમેહોર્ધ્વરક્તપિત્તભગન્દરોદરાર્શોબ્રધપ્લીહગુલ્માર્બુદગલગણ્ડગ્રન્થિવિસૂચિકાલસકમૂત્રાઘાતક્રિમિકોષ્ઠવિસર્પ- પાણ્ડુરોગશિરઃપાર્શ્વશૂલોદાવર્તનેત્રાસ્યદાહહૃદ્રોગવ્યઙ્ગનીલિકાનેત્રનાસિકાસ્યસ્રવણહલીમકશ્વાસકાસકામલા- પચ્યપસ્મારોન્માદવાતરક્તયોનિરેતોદોષતૈમિર્યારોચકાવિપાકચ્છર્દિશ્વયથૂદરવિસ્ફોટકાદયઃ પિત્તવ્યાધયો વિશેષેણ મહારોગાધ્યાયોક્તાશ્ચ; એતેષુ હિ વિરેચનં પ્રધાનતમમિત્યુક્તમગ્ન્યુપશમેઽગ્નિગૃહવત્||૧૩||
शेषास्तु विरेच्याः; विशेषतस्तु कुष्ठज्वरमेहोर्ध्वरक्तपित्तभगन्दरोदरार्शोब्रधप्लीहगुल्मार्बुदगलगण्डग्रन्थिविसूचिकालसकमूत्राघातक्रिमिकोष्ठविसर्प- पाण्डुरोगशिरःपार्श्वशूलोदावर्तनेत्रास्यदाहहृद्रोगव्यङ्गनीलिकानेत्रनासिकास्यस्रवणहलीमकश्वासकासकामला- पच्यपस्मारोन्मादवातरक्तयोनिरेतोदोषतैमिर्यारोचकाविपाकच्छर्दिश्वयथूदरविस्फोटकादयः पित्तव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि विरेचनं प्रधानतममित्युक्तमग्न्युपशमेऽग्निगृहवत्||१३||
🔊 Audio coming soon
વિશેષેણ વિરેચ્યાનાહ- કુષ્ઠેત્યાદિ| વિસૂચિકાયાં વિરેચનમુત્તરકાલં શેષદોષહરણાર્થં જ્ઞેયમ્||૧૩||
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
અનાસ્થાપ્યાસ્તુ અજીર્ણ્યતિસ્નિગ્ધપીતસ્નેહોત્ક્લિષ્ટદોષાલ્પાગ્નિયાનક્લાન્તાતિદુર્બલક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમાર્તાતિકૃશભુક્તભક્તપીતોદકવમિતવિરિક્તકૃતનસ્તઃ કર્મકુદ્ધભીતમત્તમૂર્ચ્છિતપ્રસક્તચ્છર્દિનિષ્ઠીવિકાશ્વાસકાસહિક્કાબદ્ધચ્છિદ્રોદકોદરાધ્માનાલસકવિસૂચિકામપ્રજાતામાતિસાર- મધુમેહકુષ્ઠાર્તાઃ||૧૪|| તત્રાજીર્ણ્યતિસ્નિગ્ધપીતસ્નેહાનાં દૂષ્યોદરં મૂર્ચ્છાશ્વયથુર્વા સ્યાત્, ઉત્ક્લિષ્ટદોષમન્દાગ્ન્યોરરોચકસ્તીવ્રઃ, યાનક્લાન્તસ્ય ક્ષોભવ્યાપન્નો બસ્તિરાશુ દેહં શોષયેત્, અતિદુર્બલક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમાર્તાનાં પૂર્વોક્તોદોષઃ સ્યાત્, અતિકૃશસ્ય કાર્શ્યં પુનર્જનયેત્, ભુક્તભક્તપીતોદકયોરુત્ક્લિશ્યોર્ધ્વમધો વા વાયુર્બસ્તિમુત્ક્ષિપ્ય ક્ષિપ્રં ઘોરાન્ વિકારાઞ્જનયેત્, વમિતવિરિક્તયોસ્તુ રૂક્ષં શરીરં નિરૂહઃ ક્ષતં ક્ષાર ઇવ દહેત્, કૃતનસ્તઃકર્મણો વિભ્રંશં ભૃશસંરુદ્ધસ્રોતસઃ કુર્યાત્, ક્રુદ્ધભીતયોર્બસ્તિરૂર્ધ્વમુપપ્લવેત્, મત્તમૂર્ચ્છિતયો ર્ભૃશં વિચલિતાયાં સઞ્જ્ઞાયાં ચિત્તોપઘાતાદ્ વ્યાપત્ સ્યાત્, પ્રસક્તચ્છર્દિર્નિષ્ઠીવિકાશ્વાસકાસહિક્કાર્તાનામૂર્ધ્વીભૂતો વાયુરૂર્ધ્વં બસ્તિં નયેત્, બદ્ધચ્છિદ્રોદકોદરાધ્માનાર્તાનાં ભૃશતરમાધ્યાપ્ય બસ્તિઃ પ્રાણાન્ હિંસ્યાત્, અલસકવિસૂચિકામપ્રજાતામાતિસારિણામામકૃતો દોષઃ સ્યાત્, મધુમેહકુષ્ઠિનોર્વ્યાધેઃ પુનર્વૃદ્ધિઃ; તસ્માદેતે નાસ્થાપ્યાઃ||૧૫||
अनास्थाप्यास्तु अजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहोत्क्लिष्टदोषाल्पाग्नियानक्लान्तातिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तातिकृशभुक्तभक्तपीतोदकवमितविरिक्तकृतनस्तः कर्मकुद्धभीतमत्तमूर्च्छितप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाश्वासकासहिक्काबद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानालसकविसूचिकामप्रजातामातिसार- मधुमेहकुष्ठार्ताः||१४|| तत्राजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहानां दूष्योदरं मूर्च्छाश्वयथुर्वा स्यात्, उत्क्लिष्टदोषमन्दाग्न्योररोचकस्तीव्रः, यानक्लान्तस्य क्षोभव्यापन्नो बस्तिराशु देहं शोषयेत्, अतिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तानां पूर्वोक्तोदोषः स्यात्, अतिकृशस्य कार्श्यं पुनर्जनयेत्, भुक्तभक्तपीतोदकयोरुत्क्लिश्योर्ध्वमधो वा वायुर्बस्तिमुत्क्षिप्य क्षिप्रं घोरान् विकाराञ्जनयेत्, वमितविरिक्तयोस्तु रूक्षं शरीरं निरूहः क्षतं क्षार इव दहेत्, कृतनस्तःकर्मणो विभ्रंशं भृशसंरुद्धस्रोतसः कुर्यात्, क्रुद्धभीतयोर्बस्तिरूर्ध्वमुपप्लवेत्, मत्तमूर्च्छितयो र्भृशं विचलितायां सञ्ज्ञायां चित्तोपघाताद् व्यापत् स्यात्, प्रसक्तच्छर्दिर्निष्ठीविकाश्वासकासहिक्कार्तानामूर्ध्वीभूतो वायुरूर्ध्वं बस्तिं नयेत्, बद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानार्तानां भृशतरमाध्याप्य बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्, अलसकविसूचिकामप्रजातामातिसारिणामामकृतो दोषः स्यात्, मधुमेहकुष्ठिनोर्व्याधेः पुनर्वृद्धिः; तस्मादेते नास्थाप्याः||१५||
🔊 Audio coming soon
અનાસ્થાપ્યાનાહ- અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વિત્યાદિ| મધુમેહશબ્દેન સર્વપ્રમેહગ્રહણમ્| દૂષ્યોદરમિતિ સન્નિપાતોદરમ્| યાનં રથાદિયાનમ્| દહેદ્ ‘બસ્તિઃ’ ઇતિ શેષઃ| વિભ્રંશમિત્યત્ર ‘ઇન્દ્રિયાણામ્’ ઇતિ શેષઃ| ઊર્ધ્વમુપલ્પવેદિતિ મુખાદિભિરુદ્ગચ્છેત્| મત્તમૂર્ચ્છિતયોર્વ્યાપત્ સ્યાદિતિ મદમૂર્ચ્છારૂપા વ્યાપત્ સ્યાદિત્યાહુઃ| બદ્ધોદરાદાવાધ્માતાનાં બસ્તિર્નિષિધ્યતે; તેન “સ્નિગ્ધાય બદ્ધોદરિણે” ઇત્યાદિના યાવચ્ચ “નિરૂહં સાનુવાસનમ્” (ચિ.અ.૧૩) ઇતિ ગ્રન્થેન નિરૂહવિધાનમવિરુદ્ધં ભવતિ; અન્યે તુ ઉદરાધ્યાય એવ ‘બદ્ધોદરિણે’ ઇત્યનેન સવિબન્ધોદરિવિષયં નિરૂહં વર્ણયન્તિ, તેનાત્ર સામાન્યેન બદ્ધોદરે નિરૂહનિષેધો ન વિરુદ્ધઃ||૧૪-૧૫||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
શેષાસ્ત્વાસ્થાપ્યાઃ; વિશેષતસ્તુ સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગકુક્ષિરોગવાતવર્ચોમૂત્રશુક્રસઙ્ગબલવર્ણમાંસરેતઃક્ષયદોષાધ્માનાઙ્ગસુપ્તિક્રિમિકોષ્ઠોદાવર્તશુદ્ધાતિસાર- પર્વભેદાભિતાપપ્લીહગુલ્મશૂલહૃદ્રોગભગન્દરોન્માદજ્વરબ્રધ્નશિરઃકર્ણશૂલહૃદયપાર્શ્વપૃષ્ઠકટીગ્રહવેપનાક્ષેપકગૌરવાતિલાઘવ- રજઃક્ષયાર્તવિષમાગ્નિસ્ફિગ્જાનુજઙ્ઘોરુગુલ્ફપાર્ષ્ણિપ્રપદયોનિબાહ્વઙ્ગુલિસ્તનાન્તદન્તનખપર્વાસ્થિશૂલ- શોષસ્તમ્ભાન્ત્રકૂજપરિકર્તિકાલ્પાલ્પસશબ્દોગ્રગન્ધોત્થાનાદયો વાતવ્યાધયો વિશેષેણ મહારોગાધ્યાયોક્તાશ્ચ; એતેષ્વાસ્થાપનં પ્રધાનતમમિત્યુક્તં વનસ્પતિમૂલચ્છેદવત્||૧૬||
शेषास्त्वास्थाप्याः; विशेषतस्तु सर्वाङ्गैकाङ्गकुक्षिरोगवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गबलवर्णमांसरेतःक्षयदोषाध्मानाङ्गसुप्तिक्रिमिकोष्ठोदावर्तशुद्धातिसार- पर्वभेदाभितापप्लीहगुल्मशूलहृद्रोगभगन्दरोन्मादज्वरब्रध्नशिरःकर्णशूलहृदयपार्श्वपृष्ठकटीग्रहवेपनाक्षेपकगौरवातिलाघव- रजःक्षयार्तविषमाग्निस्फिग्जानुजङ्घोरुगुल्फपार्ष्णिप्रपदयोनिबाह्वङ्गुलिस्तनान्तदन्तनखपर्वास्थिशूल- शोषस्तम्भान्त्रकूजपरिकर्तिकाल्पाल्पसशब्दोग्रगन्धोत्थानादयो वातव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेष्वास्थापनं प्रधानतममित्युक्तं वनस्पतिमूलच्छेदवत्||१६||
🔊 Audio coming soon
વિશેષેણાસ્થાપ્યાનાહ- સર્વાઙ્ગેત્યાદિ| સ્ફિગાદિભિઃ શૂલશોષસ્તમ્ભાઃ સમ્બધ્યન્તે||૧૬||
Adhikarana 10 (17-19) · Śloka 19
ય એવાનાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનનુવાસ્યાઃ સ્યુઃ; વિશેષતસ્ત્વભુક્તભક્તનવજ્વરપાણ્ડુરોગકામલાપ્રમેહાર્શઃપ્રતિશ્યાયારોચકમન્દાગ્નિદુર્બલપ્લીહકફોદરોરુસ્તમ્ભવર્ચોભેદ- વિષગરપીતપિત્તકફાભિષ્યન્દગુરુકોષ્ઠશ્લીપદગલગણ્ડાપચિક્રિમિકોષ્ઠિનઃ ||૧૭|| તત્રાભુક્તભક્તસ્યાનાવૃતમાર્ગત્વાદૂર્ધ્વમતિવર્તતે સ્નેહઃ, નવજ્વરપાણ્ડુરોગકામલાપ્રમેહિણાં દોષાનુત્ક્લિશ્યોદરઞ્જનયેત્, અર્શસસ્યાર્શાંસ્યભિષ્યન્દ્યાધ્માનં કુર્યાત્, અરોચકાર્તસ્યાન્નગૃદ્ધિં પુનર્હન્યાત્, મન્દાગ્નિદુર્બલયોર્મન્દતરમગ્નિં કુર્યાત્, પ્રતિશ્યાયપ્લીહાદિમતાં ભૃશમુત્ક્લિષ્ટદોષાણાં ભૂય એવ દોષં વર્ધયેત્; તસ્માદેતે નાનુવાસ્યાઃ||૧૮|| ય એવાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનુવાસ્યાઃ; વિશેષતસ્તુ રૂક્ષતીક્ષ્ણાગ્નયઃ કેવલવાતરોગાર્તાશ્ચ; એતેષુ હ્યનુવાસનં પ્રધાનતમમિત્યુક્તં મૂલે દ્રુમપ્રસેકવત્||૧૯||
य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः स्युः; विशेषतस्त्वभुक्तभक्तनवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहार्शःप्रतिश्यायारोचकमन्दाग्निदुर्बलप्लीहकफोदरोरुस्तम्भवर्चोभेद- विषगरपीतपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठश्लीपदगलगण्डापचिक्रिमिकोष्ठिनः ||१७|| तत्राभुक्तभक्तस्यानावृतमार्गत्वादूर्ध्वमतिवर्तते स्नेहः, नवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहिणां दोषानुत्क्लिश्योदरञ्जनयेत्, अर्शसस्यार्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानं कुर्यात्, अरोचकार्तस्यान्नगृद्धिं पुनर्हन्यात्, मन्दाग्निदुर्बलयोर्मन्दतरमग्निं कुर्यात्, प्रतिश्यायप्लीहादिमतां भृशमुत्क्लिष्टदोषाणां भूय एव दोषं वर्धयेत्; तस्मादेते नानुवास्याः||१८|| य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः; विशेषतस्तु रूक्षतीक्ष्णाग्नयः केवलवातरोगार्ताश्च; एतेषु ह्यनुवासनं प्रधानतममित्युक्तं मूले द्रुमप्रसेकवत्||१९||
🔊 Audio coming soon
અનનુવાસનવિષયોપદર્શને અનાસ્થાપ્યેષુ ભુક્તભક્તઃ પઠિતઃ, તવ્દ્યુદાસાર્થમભુક્તભક્તોપાદનમ્; અનુવાસનમભુક્તસ્યાનાવૃતત્વાદૂર્ધ્વં યાતિ, ન તુ નિરૂહ ઇતિ વિશેષઃ; અનુવાસનં તુ સ્નેહસ્ય સૂક્ષ્મતયા વિસરણશીલં સાયં દીયતે; તેન તાંવત્કાલમભોજનાચ્છૂન્યશરીરસ્યોર્ધ્વં યાતિ| અનુવાસનં ચ “શૂલે ચ ભક્તાનભિનન્દને ચ” (સિ.અ.૧) ઇત્યનેન યદ્યપિ વિહિતં, તથાઽપીહ ભક્તાનભિનન્દનહેત્વન્તર્ભૂતાયામરુચૌ તન્નિષેધો ન વિરુદ્ધઃ; અનભિનન્દનં હ્યશ્રદ્ધામાત્રં વાતકૃતમ્, અરુચિસ્તુ સર્વદા અનિચ્છા; કેવલવાતરોગશ્ચાશ્રદ્ધા, શુદ્ધવાતરોગયુક્તોઽનુવાસનાર્હઃ| નિરૂહપ્રાધાન્યખ્યાપને વનસ્પતિમૂલોચ્છેદનવદિત્યનેન મહારોગાધ્યાયોક્તબસ્તિપ્રાધાન્યખ્યાપનગ્રન્થોપદર્શનં; “યથા વનસ્પતેર્મૂલે ચ્છિન્ને સ્કન્ધશાખાવરોહકુસુમફલપલાશાદીનાં નિયતો વિનાશસ્તદ્વત્” (સૂ.અ.૨૦) ઇતિ, મૂલે દ્રુમપ્રસેકવચ્ચેત્યનેન કલ્પનાસિદ્ધ્યુક્તં- “મૂલે નિષિક્તો હિ યથા દ્રુમઃ સ્યાત્” (સિ.અ.૧) ઇત્યાદિયથોક્તાનુવાસનપ્રાધાન્યખ્યાપનગ્રન્થગ્રહણં કરોતિ||૧૭-૧૯||
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21
અશિરોવિરેચનાર્હાસ્તુ અજીર્ણિભુક્તભક્તપીતસ્નેહમદ્યતોયપાતુકામાઃ સ્નાતશિરાઃ સ્નાતુકામઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમાર્તમત્તમૂર્ચ્છિતશસ્ત્રદણ્ડહતવ્યવાયવ્યાયામપાનક્લાન્તનવજ્વરશોકાભિતપ્તવિરિક્તાનુવાસિતગર્ભિણીનવપ્રતિશ્યાયાર્તાઃ, અનૃતૌ દુર્દિને ચેતિ||૨૦|| તત્રાજીર્ણિભુક્તભક્તયોર્દોષ ઊર્ધ્વવહાનિ સ્રોતાંસ્યાવૃત્ય કાસશ્વાસચ્છર્દિપ્રતિશ્યાયાઞ્જનયેત્, પીતસ્નેહમદ્યતોયપાતુકામાનાં કૃતે ચ પિબતાં મુખનાસાસ્રાવાક્ષ્યુપદેહતિમિરશિરોરોગાઞ્જનયેત્, સ્નાતશિરસઃ કૃતે ચ સ્નાનાચ્છિરસઃ પ્રતિશ્યાયં, ક્ષુધાર્તસ્ય વાતપ્રકોપં, તૃષ્ણાર્તસ્ય પુનસ્તૃષ્ણાભિવૃદ્ધિં મુખશોષં ચ, શ્રમાર્તમત્તમૂર્ચ્છિતાનામાસ્થાપનોક્તં દોષં જનયેત્, શસ્ત્રદણ્ડહતયોસ્તીવ્રતરાં રુજં જનયેત્, વ્યવાયવ્યાયામપાનક્લાન્તાનાં શિરઃસ્કન્ધનેત્રોરઃપીડનં, નવજ્વરશોકાભિતપ્તયોરૂષ્મા નેત્રનાડીરનુસૃત્ય તિમિરં જ્વરવૃદ્ધિં ચ કુર્યાત્, વિરિક્તસ્ય વાયુરિન્દ્રિયોપઘાતં કુર્યાત્, અનુવાસિતસ્ય કફઃ શિરોગુરુત્વકણ્ડૂક્રિમિદોષાઞ્જનયેત્, ગર્ભિણ્યા ગર્ભં સ્તમ્ભયેત્ સ કાણઃ કુણિઃ પક્ષહતઃ પીઠસર્પી વા જાયતે, નવપ્રતિશ્યાયાર્તસ્ય સ્રોતાંસિ વ્યાપાદયેત્, અનૃતૌ દુર્દિને ચ શીતદોષાન્ પૂતિનસ્યં શિરોરોગં ચ જનયેત્; તસ્માદેતે ન શિરોવિરેચનાર્હાઃ||૨૧||
अशिरोविरेचनार्हास्तु अजीर्णिभुक्तभक्तपीतस्नेहमद्यतोयपातुकामाः स्नातशिराः स्नातुकामः क्षुत्तृष्णाश्रमार्तमत्तमूर्च्छितशस्त्रदण्डहतव्यवायव्यायामपानक्लान्तनवज्वरशोकाभितप्तविरिक्तानुवासितगर्भिणीनवप्रतिश्यायार्ताः, अनृतौ दुर्दिने चेति||२०|| तत्राजीर्णिभुक्तभक्तयोर्दोष ऊर्ध्ववहानि स्रोतांस्यावृत्य कासश्वासच्छर्दिप्रतिश्यायाञ्जनयेत्, पीतस्नेहमद्यतोयपातुकामानां कृते च पिबतां मुखनासास्रावाक्ष्युपदेहतिमिरशिरोरोगाञ्जनयेत्, स्नातशिरसः कृते च स्नानाच्छिरसः प्रतिश्यायं, क्षुधार्तस्य वातप्रकोपं, तृष्णार्तस्य पुनस्तृष्णाभिवृद्धिं मुखशोषं च, श्रमार्तमत्तमूर्च्छितानामास्थापनोक्तं दोषं जनयेत्, शस्त्रदण्डहतयोस्तीव्रतरां रुजं जनयेत्, व्यवायव्यायामपानक्लान्तानां शिरःस्कन्धनेत्रोरःपीडनं, नवज्वरशोकाभितप्तयोरूष्मा नेत्रनाडीरनुसृत्य तिमिरं ज्वरवृद्धिं च कुर्यात्, विरिक्तस्य वायुरिन्द्रियोपघातं कुर्यात्, अनुवासितस्य कफः शिरोगुरुत्वकण्डूक्रिमिदोषाञ्जनयेत्, गर्भिण्या गर्भं स्तम्भयेत् स काणः कुणिः पक्षहतः पीठसर्पी वा जायते, नवप्रतिश्यायार्तस्य स्रोतांसि व्यापादयेत्, अनृतौ दुर्दिने च शीतदोषान् पूतिनस्यं शिरोरोगं च जनयेत्; तस्मादेते न शिरोविरेचनार्हाः||२१||
🔊 Audio coming soon
અશિરોવિરેચનાર્હાનાહ- અશિરોવિરેચનાર્હા ઇત્યાદિ| પાતુકામ ઇતિ સ્નેહાદિપાનકામઃ, પાનક્લાન્તો દિનાન્તરેઽપિ પાનજવ્યાધિપીડિતઃ| અનૃતૌ શીતગ્રીષ્મવર્ષાસુ| દુર્દિને ઇતિ મેઘાચ્છાદિતેઽહ્નિ| કૃતે પિબતામિતિ શિરોવિરેચને કૃતે સ્નેહાન્ પિબતામિત્યર્થઃ| કુણિઃ કુબ્જિતકરઃ ; પીઠસર્પી પઙ્ગુઃ| અનૃતૌ દુર્દિને ચેત્યાદૌ શીતદોષાનિત્યનેન શીતકાલે દીયમાનસ્ય દુર્દિને ચ કૃતસ્ય પૂતિનાસાકર્તૃત્વં, ગ્રીષ્મવર્ષાકૃતસ્ય તુ શિરોરોગકર્તૃત્વમ્; અન્યે તુ, અનૃતુદુર્દિનમિત્યનેન અવાર્ષિકં દુર્દિનમાહુઃ||૨૦-૨૧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
શેષાસ્ત્વર્હાઃ, વિશેષતસ્તુ શિરોદન્તમન્યાસ્તમ્ભગલહનુગ્રહપીનસગલશુણ્ડિકાશાલૂકશુક્રતિમિરવર્ત્મરોગવ્યઙ્ગો પજિહ્વિકાર્ધાવભેદકગ્રીવાસ્કન્ધાંસાસ્યનાસિકાકર્ણાક્ષિમૂર્ધકપાલશિરોરોગાર્દિતાપતન્ત્રકાપતાનકગલગણ્ડ- દન્તશૂલહર્ષચાલાક્ષિરાજ્યર્બુદસ્વરભેદવાગ્ગ્રહગદ્ગદક્રથનાદય ઊર્ધ્વજત્રુગતાશ્ચવાતાદિવિકારાઃ પરિપક્વાશ્ચ; એતેષુ શિરોવિરેચનં પ્રધાનતમમિત્યુક્તં, તદ્ધ્યુત્તમાઙ્ગમનુપ્રવિશ્ય મુઞ્જાદીષિકામિવાસક્તાં કેવલં વિકારકરં દોષમપકર્ષતિ||૨૨||
शेषास्त्वर्हाः, विशेषतस्तु शिरोदन्तमन्यास्तम्भगलहनुग्रहपीनसगलशुण्डिकाशालूकशुक्रतिमिरवर्त्मरोगव्यङ्गो पजिह्विकार्धावभेदकग्रीवास्कन्धांसास्यनासिकाकर्णाक्षिमूर्धकपालशिरोरोगार्दितापतन्त्रकापतानकगलगण्ड- दन्तशूलहर्षचालाक्षिराज्यर्बुदस्वरभेदवाग्ग्रहगद्गदक्रथनादय ऊर्ध्वजत्रुगताश्चवातादिविकाराः परिपक्वाश्च; एतेषु शिरोविरेचनं प्रधानतममित्युक्तं, तद्ध्युत्तमाङ्गमनुप्रविश्य मुञ्जादीषिकामिवासक्तां केवलं विकारकरं दोषमपकर्षति||२२||
🔊 Audio coming soon
શિરોદન્તેત્યાદિના વિશેષેણ શિરોવિરેચનાર્હાનાહ| શિરોદન્તમન્યાભિઃ સ્તમ્ભશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| પીનસોઽત્ર પક્વપ્રતિશ્યાયઃ, તરુણે ચ પ્રતિશ્યાયે શિરોવિરેકનિષેધ ઇતિ ન વિરોધઃ| અપતન્ત્રકઃ અપતાનકભેદ એવ નિઃસઞ્જ્ઞઃ; ઉક્તં હિ- “નિઃસઞ્જ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ” (સિ.અ.૯) ઇતિ| શૂલહર્ષચાલા દન્તેન સમ્બધ્યન્તે| અક્ષિરાજી નેત્રરાજી , નેત્રરોગવિશેષઃ| વાતવિકારેઽપ્યત્રવિરેચનં સ્થાનસમ્બન્ધાગતશ્લેષ્મવાતહન્તૃત્વેનૈવોપપન્નમ્| મુઞ્જાદીષિકામિવાસક્તામિતિ મુઞ્જાચ્છરાવયવાદ્યથા ઈષિકા શરિકા આસક્તા આકૃષ્યતે મુઞ્જાનુપઘાતેન, તથા શિરસિ પક્વો દોષો હ્રિયત ઇત્યર્થઃ||૨૨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેતરેષ્વાત્યયિકેષુ રોગેષુ નાવનં કુર્યાત્ કૃત્રિમગુણોપધાનાત્; ગ્રીષ્મે પૂર્વાહ્ણે, શીતે મધ્યાહ્ને, વર્ષાસ્વદુર્દિને ચેતિ||૨૩||
प्रावृट्शरद्वसन्तेतरेष्वात्ययिकेषु रोगेषु नावनं कुर्यात् कृत्रिमगुणोपधानात्; ग्रीष्मे पूर्वाह्णे, शीते मध्याह्ने, वर्षास्वदुर्दिने चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
અનૃતૌ શિરોવિરેચનં નિષિદ્ધમ્, અવસ્થાવશેન તદ્વિધાનમાહ- પ્રાવૃડિત્યાદિ| ઇતરેષ્વિતિ હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાસુ| આત્યયિકેષ્વિતિવચનાદનાત્યયિકેષુ ગદેષુ નિષેધયતિ| આત્યયિકેઽપિ શીતાદિપ્રતીકારાર્થમાહ- કૃત્રિમગુણોપધાનાદિતિ; કૃત્રિમગુણોપધાનં રોગભિષગ્જિતીયોક્તં કર્તવ્યમ્| ગ્રીષ્માદિષ્વેવ કાલવિશેષેણૌષ્ણ્યાદિપ્રતિક્રિયાં દર્શયન્નાહ- ગ્રીષ્મે પૂર્વાહ્ણે ઇત્યાદિ||૨૩||
Adhikarana 14 (24-28) · Śloka 28
તત્ર શ્લોકાઃ- ઇતિ પઞ્ચવિધં કર્મ વિસ્તરેણ નિદર્શિતમ્| યેભ્યો યન્ન હિતં યસ્માત્ કર્મ યેભ્યશ્ચ યદ્ધિતમ્||૨૪|| ન ચૈકાન્તેન નિર્દિષ્ટેઽપ્યર્થેઽભિનિવિશેદ્બુધઃ| સ્વયમપ્યત્ર વૈદ્યેન તર્ક્યં બુદ્ધિમતા ભવેત્||૨૫|| ઉત્પદ્યેત હિ સાઽવસ્થા દેશકાલબલં પ્રતિ| યસ્યાં કાર્યમકાર્યં સ્યાત્ કર્મ કાર્યં ચ વર્જિતમ્||૨૬|| છર્દિર્હૃદ્રોગગુલ્માનાં વમનં સ્વે ચિકિત્સિતે| અવસ્થાં પ્રાપ્ય નિર્દિષ્ટં કુષ્ઠિનાં બસ્તિકર્મ ચ||૨૭|| તસ્માત્ સત્યપિ નિર્દેશે કુર્યાદૂહ્ય સ્વયં ધિયા| વિના તર્કેણ યા સિદ્ધિર્યદૃચ્છાસિદ્ધિરેવ સા||૨૮||
तत्र श्लोकाः- इति पञ्चविधं कर्म विस्तरेण निदर्शितम्| येभ्यो यन्न हितं यस्मात् कर्म येभ्यश्च यद्धितम्||२४|| न चैकान्तेन निर्दिष्टेऽप्यर्थेऽभिनिविशेद्बुधः| स्वयमप्यत्र वैद्येन तर्क्यं बुद्धिमता भवेत्||२५|| उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति| यस्यां कार्यमकार्यं स्यात् कर्म कार्यं च वर्जितम्||२६|| छर्दिर्हृद्रोगगुल्मानां वमनं स्वे चिकित्सिते| अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च||२७|| तस्मात् सत्यपि निर्देशे कुर्यादूह्य स्वयं धिया| विना तर्केण या सिद्धिर्यदृच्छासिद्धिरेव सा||२८||
🔊 Audio coming soon
અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહમભિધાય વમનાદ્યવિષયત્વેન તથા વમનાદિવિષયત્વેન ચ પ્રતિપાદિતે વમનાદિનિવૃત્તિપ્રવૃત્તિનિશ્ચયં નિષેધયન્નાહ- ન ચૈકાન્તેનેત્યાદિ| અભિનિવિશેદિતિ નિશ્ચયં કુર્યાત્| તર્ક્યમિતિ અનુક્તમપ્યુહનીયમ્| બુદ્ધિમતેતિવચનેન અબુદ્ધિમતામનુક્તોહં નિષેધયતિ; ઉક્તં હિ- “તસ્માદ્બુદ્ધિમતામૂહાપોહવિતર્કાઃ, અલ્પબુદ્ધેસ્તુ યથોક્તાનુગમનમેવ શ્રેયઃ” (વિ.અ.૮) ઇતિ| અથ કિમર્થં યથોક્તાનુગમનમેવ શ્રેય ઇતિ, તથા કિમર્થમેકાન્તતાવધારણં ન કર્તવ્યમિત્યાહ- ઉત્પદ્યતેહીત્યાદિ| દેશકાલબલં પ્રતીતિ દેશાદિભેદકૃતેત્યર્થઃ| કાર્યમકાર્યં સ્યાદિતિ કર્તવ્યતયોક્તમકરણીયં સ્યાદિતિ, તથા વર્જિતં ચ યત્ કર્મ તત્ કાર્યં સ્યાદવસ્થાવિશેષાત્| નિષિદ્ધસ્યૈવાવસ્થાવશાત્ ક્રિયમાણસ્ય વમનાદેરુદાહરણમાહ- છર્દિહૃદ્રોગેત્યાદિ| સ્વે ચિકિત્સિતે ઇતિ છર્દિચિકિત્સાધ્યાયે| અવસ્થાં પ્રાપ્ય નિર્દિષ્ટમિત્યનેન અવસ્થાવિશેષ એવ નિષિદ્ધવિધાનમુત્સર્ગાપવાદત ઇત્યવિરોધં દર્શયતિ; એવમન્યત્રાપ્યપવાદવિષયે વમનાદિવિધાનમવસ્થાવિશેષપરતયા સમાધેયમ્| ન્યાયોપપાદિતમુક્તં ચાર્થમુપસંહરન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ| શાસ્ત્રોપદેશે સત્યપિ સ્વબુવ્દ્યૈવશાસ્ત્રાનુગતયાઽનુક્તમપિ કર્તવ્યં; યદુક્તં- “પ્રચરણમિવ ભિક્ષુકસ્ય બીજમિવ કર્ષકસ્ય સૂત્રં બુદ્ધિમતામલ્પમપ્યનલ્પજ્ઞાનાય ભવતિ” (વિ.અ.૮) ઇતિ||૨૪-૨૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને પઞ્ચકર્મીયસિદ્ધિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने पञ्चकर्मीयसिद्धिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને પઞ્ચકર્મીયસિદ્ધિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||