Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೀಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातः पञ्चकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧೌ ಜ್ಞಾತಪಞ್ಚಕರ್ಮೋಪಯೋಗಸ್ಯ ಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿವಿಷಯಕಜಿಜ್ಞಾಸಾ ಭವತ್ಯತಸ್ತದುಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿವಿಷಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಾ ಸಿದ್ಧಿಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಯೇಷಾಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣ್ಯಗ್ನಿವೇಶ ನ ಕಾರಯೇತ್| ಯೇಷಾಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್ತಾನಿ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೩||
येषां यस्मात् पञ्चकर्माण्यग्निवेश न कारयेत्| येषां च कारयेत्तानि तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾಽಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ನ ಕಾರ್ಯಾಣೀತ್ಯನೇನ ವ್ಯಸ್ತಾನಿ ಸಮಸ್ತಾನಿ ಚ ಯೇಷಾಂ ನ ಕಾರ್ಯಾಣಿ, ತಾನಿ ಪೃಥಗ್ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೩||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
ಚಣ್ಡಃ ಸಾಹಸಿಕೋ ಭೀರುಃ ಕೃತಘ್ನೋ ವ್ಯಗ್ರ ಏವ ಚ| ಸದ್ರಾಜಭಿಷಜಾಂ ದ್ವೇಷ್ಟಾ ತದ್ದ್ವಿಷ್ಟಃ ಶೋಕಪೀಡಿತಃ||೪|| ಯಾದೃಚ್ಛಿಕೋ ಮುಮೂರ್ಷುಶ್ಚ ವಿಹೀನಃ ಕರಣೈಶ್ಚ ಯಃ| ವೈರೀ ವೈದ್ಯವಿದಗ್ಧಶ್ಚ ಶ್ರದ್ಧಾಹೀನಃ ಸುಶಙ್ಕಿತಃ||೫|| ಭಿಷಜಾಮವಿಧೇಯಶ್ಚ ನೋಪಕ್ರಮ್ಯಾ ಭಿಷಗ್ವಿದಾ| ಏತಾನುಪಚರನ್ ವೈದ್ಯೋ ಬಹೂನ್ ದೋಷಾನವಾಪ್ನುಯಾತ್||೬|| ಏಭ್ಯೋಽನ್ಯೇ ಸಮುಪಕ್ರಮ್ಯಾ ನರಾಃ ಸರ್ವೈರುಪಕ್ರಮೈಃ| ಅವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯೈಷಾಂ ವರ್ಜ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೭||
चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च| सद्राजभिषजां द्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः||४|| यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः| वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः||५|| भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विदा| एतानुपचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात्||६|| एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः| अवस्थां प्रविभज्यैषां वर्ज्यं कार्यं च वक्ष्यते||७||
🔊 Audio coming soon
ಚಣ್ಡ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಕಲಪಞ್ಚಕರ್ಮಾವಿಷಯಾನಾಹ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ವಿಮಾನೇ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೩) ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ಚ ಅನಪವಾದಪ್ರತೀಕಾರಾದಯೋಽನುಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾ ಏವ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾತ್ ಪುನರುಚ್ಯನ್ತೇ| ಚಣ್ಡಾದಿಷು ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೇಷಜಸ್ಯಾಶಕ್ಯತ್ವಾನ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ; ಕೃತಘ್ನಾದಿಷು ಚಾಧರ್ಮವಶಾದೇವ ಭೇಷಜಂ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಪ್ರತ್ಯುತಾಧಾರ್ಮಿಕಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಯಾಽಧರ್ಮ ಏವ ಭವತೀತಿ ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ| ಸತೋ ರಾಜ್ಞಃ ಭಿಷಜಶ್ಚ ದ್ವೇಷ್ಟೀತಿ ಸದ್ರಾಜಭಿಷಜಾಂ ದ್ವೇಷ್ಟಾ, ಕಿಂವಾ ಸದಿತಿ ರಾಜ್ಞೋ ಭಿಷಜಶ್ಚ ವಿಶೇಷಣಮ್| ತದ್ದ್ವಿಷ್ಟ ಇತಿ ಸದಾದಿದ್ವೇಷ್ಯಃ| ಯಾದೃಚ್ಛಿಕಃ ನಾಸ್ತಿಕಃ| ವಿಹೀನಃ ಕರಣೈರಿತಿ ಉಪಕರಣೈಃ| ವೈರೀ ವೈದ್ಯಾಪಕಾರಕಃ, ವೈದ್ಯದ್ವೇಷ್ಟಾ ತು ನಾಪಕಾರಕ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ವೈದ್ಯವಿದಗ್ಧಃ ವೈದ್ಯಮಾನೀ| ಭಿಷಜಾಮವಿಧೇಯ ಇತಿ ಭಿಷಜಾಮನಾಯತ್ತಃ| ಸರ್ವೈರಿತಿ ವಮನಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಸಂಶಮನಾದಿಭಿಃ| ಏಷಾಮಿತಿ ಚಣ್ಡಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಮ್||೪-೭||
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
ಅವಮ್ಯಾಸ್ತಾವತ್- ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಾತಿಸ್ಥೂಲಾತಿಕೃಶಬಾಲವೃದ್ಧದುರ್ಬಲಶ್ರಾನ್ತಪಿಪಾಸಿತಕ್ಷುಧಿತಕರ್ಮಭಾರಾಧ್ವಹತೋಪವಾಸಮೈಥುನಾಧ್ಯಯನವ್ಯಾಯಾಮಚಿನ್ತಾ- ಪ್ರಸಕ್ತಕ್ಷಾಮಗರ್ಭಿಣೀಸುಕುಮಾರಸಂವೃತಕೋಷ್ಠದುಶ್ಛರ್ದನೋರ್ಧ್ವರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದಿರೂರ್ಧ್ವವಾತಾಸ್ಥಾಪಿತಾನುವಾಸಿತಹೃದ್ರೋಗೋದಾವರ್ತಮೂತ್ರಾಘಾತ- ಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮೋದರಾಷ್ಠೀಲಾಸ್ವರೋಪಘಾತತಿಮಿರಶಿರಶಙ್ಖಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಶೂಲಾರ್ತಾಃ||೮|| ತತ್ರ ಕ್ಷತಸ್ಯ ಭೂಯಃ ಕ್ಷಣನಾದ್ರಕ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕ್ಷೀಣಾತಿಸ್ಥೂಲಕೃಶಬಾಲವೃದ್ಧದುರ್ಬಲಾನಾಮೌಷಧಬಲಾಸಹತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಃ, ಶ್ರಾನ್ತಪಿಪಾಸಿತಕ್ಷುಧಿತಾನಾಂ ಚ ತದ್ವತ್, ಕರ್ಮಭಾರಾಧ್ವಹತೋಪವಾಸಮೈಥುನಾಧ್ಯಯನವ್ಯಾಯಾಮಚಿನ್ತಾಪ್ರಸಕ್ತಕ್ಷಾಮಾಣಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾತರಕ್ತಚ್ಛೇದಕ್ಷತಭಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಗರ್ಭವ್ಯಾಪದಾಮಗರ್ಭಭ್ರಂಶಾಚ್ಚದಾರುಣಾ ರೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಸುಕುಮಾರಸ್ಯ ಹೃದಯಾಪಕರ್ಷಣಾದೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ರುಧಿರಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸಂವೃತಕೋಷ್ಠದುಶ್ಛಛರ್ದನಯೋರತಿಮಾತ್ರಪ್ರವಾಹಣಾದ್ದೋಷಾಃ ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೇ ಜನಯನ್ತ್ಯನ್ತರ್ವಿಸರ್ಪಂ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಜಾಡ್ಯಂ ವೈಚಿತ್ತ್ಯಂ ಮರಣಂ ವಾ, ಊರ್ಧ್ವಗರಕ್ತಪಿತ್ತಿನ ಉದಾನಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹರೇದ್ರಕ್ತಂ ಚಾತಿಪ್ರವರ್ತಯೇತ್, ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದೇಸ್ತದ್ವತ್, ಊರ್ಧ್ವವಾತಾಸ್ಥಾಪಿತಾನುವಾಸಿತಾನಾಮೂರ್ಧ್ವಂ ವಾತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಹೃದ್ರೋಗಿಣೋಹೃದಯೋಪರೋಧಃ, ಉದಾವರ್ತಿನೋ ಘೋರತರ ಉದಾವರ್ತಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛೀಘ್ರತರಹನ್ತಾ, ಮೂತ್ರಾಘಾತಾದಿಭಿರಾರ್ತಾನಾಂ ತೀವ್ರತರಶೂಲಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ, ತಿಮಿರಾರ್ತಾನಾಂ ತಿಮಿರಾತಿವೃದ್ಧಿಃ, ಶಿರಃಶೂಲಾದಿಷು ಶೂಲಾತಿವೃದ್ಧಿಃ; ತಸ್ಮಾದೇತೇ ನ ವಮ್ಯಾಃ| ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತು ಖಲ್ವೇತೇಷು ವಿಷಗರವಿರುದ್ಧಾಜೀರ್ಣಾಭ್ಯವಹಾರಾಮಕೃತೇಷ್ವಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ಶೀಘ್ರತರಕಾರಿತ್ವಾದೇಷಾಮಿತಿ ||೯||
अवम्यास्तावत्- क्षतक्षीणातिस्थूलातिकृशबालवृद्धदुर्बलश्रान्तपिपासितक्षुधितकर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ता- प्रसक्तक्षामगर्भिणीसुकुमारसंवृतकोष्ठदुश्छर्दनोर्ध्वरक्तपित्तप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्ववातास्थापितानुवासितहृद्रोगोदावर्तमूत्राघात- प्लीहगुल्मोदराष्ठीलास्वरोपघाततिमिरशिरशङ्खकर्णाक्षिशूलार्ताः||८|| तत्र क्षतस्य भूयः क्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः स्यात्, क्षीणातिस्थूलकृशबालवृद्धदुर्बलानामौषधबलासहत्वात् प्राणोपरोधः, श्रान्तपिपासितक्षुधितानां च तद्वत्, कर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ताप्रसक्तक्षामाणां रौक्ष्याद्वातरक्तच्छेदक्षतभयं स्यात्, गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्चदारुणा रोगप्राप्तिः, सुकुमारस्य हृदयापकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरातिप्रवृत्तिः, संवृतकोष्ठदुश्छछर्दनयोरतिमात्रप्रवाहणाद्दोषाः समुत्क्लिष्टा अन्तःकोष्ठे जनयन्त्यन्तर्विसर्पं स्तम्भं जाड्यं वैचित्त्यं मरणं वा, ऊर्ध्वगरक्तपित्तिन उदानमुत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्, प्रसक्तच्छर्देस्तद्वत्, ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः, हृद्रोगिणोहृदयोपरोधः, उदावर्तिनो घोरतर उदावर्तः स्याच्छीघ्रतरहन्ता, मूत्राघातादिभिरार्तानां तीव्रतरशूलप्रादुर्भावः, तिमिरार्तानां तिमिरातिवृद्धिः, शिरःशूलादिषु शूलातिवृद्धिः; तस्मादेते न वम्याः| सर्वेष्वपि तु खल्वेतेषु विषगरविरुद्धाजीर्णाभ्यवहारामकृतेष्वप्रतिषिद्धं शीघ्रतरकारित्वादेषामिति ||९||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಪಕ್ರಮಣೀಯಾನಾಮೇವ ರೋಗಾದಿಯೋಗಕೃತಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನಾಕರ್ತವ್ಯಪಞ್ಚಕರ್ಮತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅವಮ್ಯಾಸ್ತಾವದಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಮ್ಯಾದೌ ತಾವದಿತಿಪದಂ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರಸ್ತುತೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಸಕ್ತಶಬ್ದೋ ಮೈಥುನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಂವೃತಕೋಷ್ಠಃ ವಾಯುನಾಽಲ್ಪೀಕೃತಕೋಷ್ಠಃ, ‘ವಾಯುವ್ಯಾಪ್ತಕೋಷ್ಠಃ’ ಇತ್ಯೇಕೇ| ತತ್ರ ಕ್ಷತಸ್ಯೇತ್ಯದಿನಾ ಯಥೋಕ್ತವಮನಾದಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ| ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಃ ಮರಣಂ, ‘ಬಲಕ್ಷಯಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಶ್ರಾನ್ತಾದೀನಾಂ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹೀನಮಾತ್ರತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಾತರಕ್ತಚ್ಛೇದಕ್ಷತಭಯಮಿತ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಚ್ಛೇದೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಃ| ಸುಕುಮಾರಸ್ಯೇತಿ ಮೃದುಶರೀರಸ್ಯ| ಹೃದಯಾಪಕರ್ಷಣಾದಿತಿ ಹೃದಯಹಿಂಸನಾತ್| ತದ್ವದಿತಿ ಊರ್ಧ್ವರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮಿತ್ಯತ್ರೋಕ್ತೋ ದೋಷಃ| ಅವಮ್ಯಾನಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಮನಮಾಹ- ಸರ್ವೇಷ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾತ್ರಾಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇಷ್ವವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಿಷಿದ್ಧಮಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ವಿಧಾನೇನಾತ್ರಾವಶ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವಮನಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್||೮-೯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
ಶೇಷಾಸ್ತು ವಮ್ಯಾಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಪೀನಸಕುಷ್ಠನವಜ್ವರರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕಾಸಶ್ವಾಸಗಲಗ್ರಹಗಲಗಣ್ಡಶ್ಲೀಪದಮೇಹಮನ್ದಾಗ್ನಿವಿರುದ್ಧಾಜೀರ್ಣಾನ್ನ ವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಷಗರಪೀತದಷ್ಟದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಾಧಃಶೋಣಿತಪಿತ್ತಪ್ರಸೇಕ (ದುರ್ನಾಮ ) ಹೃಲ್ಲಾಸಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಪಚ್ಯಪಸ್ಮಾರೋನ್ಮಾದಾತಿಸಾರಶೋಫಪಾಣ್ಡುರೋಗಮುಖಪಾಕದುಷ್ಟಸ್ತನ್ಯಾದಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವ್ಯಾಧಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾಶ್ಚ; ಏತೇಷು ಹಿ ವಮನಂ ಪ್ರಧಾನತಮಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಕೇದಾರಸೇತುಭೇದೇ ಶಾಲ್ಯಾದ್ಯಶೋಷದೋಷವಿನಾಶವತ್||೧೦||
शेषास्तु वम्याः; विशेषतस्तु पीनसकुष्ठनवज्वरराजयक्ष्मकासश्वासगलग्रहगलगण्डश्लीपदमेहमन्दाग्निविरुद्धाजीर्णान्न विसूचिकालसकविषगरपीतदष्टदिग्धविद्धाधःशोणितपित्तप्रसेक (दुर्नाम ) हृल्लासारोचकाविपाकापच्यपस्मारोन्मादातिसारशोफपाण्डुरोगमुखपाकदुष्टस्तन्यादयः श्लेष्मव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि वमनं प्रधानतममित्युक्तं केदारसेतुभेदे शाल्याद्यशोषदोषविनाशवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ಶೇಷಾಸ್ತು ವಮ್ಯಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಪೀನಸಾದೀನ್ ಪುನರ್ವಮನವಿಷಯತಯಾ ದರ್ಶಯನ್ ತೇಷು ವಿಶೇಷೇಣ ವಮನಸ್ಯ ಯೌಗಿಕತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಪುನರ್ವಿರೇಚನಾದಿವಿಷಯೋಪದರ್ಶನೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪ್ರಧಾನತಮಮಿತ್ಯನೇನ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ “ಕೇದಾರಸೇತುಭೇದೇ” (ಸೂ.ಅ.೨೦) ಇತ್ಯಾದಿನೈಕದೇಶೇನೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪಕಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ತೇನ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ- “ವಮನಂ ಖಲು ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಪ್ರಧಾನತಮಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಜಃ, ತದ್ಧ್ಯಾದಿತ ಏವಾಮಾಶಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಕೇವಲಂ ವೈಕಾರಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೂಲಮಪಕರ್ಷತಿ, ತತ್ರಾವಜಿತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಪಿ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಗತಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ- ಭಿನ್ನೇ ಕೇದಾರಸೇತೌ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಾದೀನ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾನಾನ್ಯಮ್ಭಸಾ ಪ್ರಶೋಷಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ತದ್ವತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೦) ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಖಣ್ಡಕಂ, ತದಿಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಏವಂ ವಿರೇಚನಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ತಥಾ ಬಸ್ತಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇಽಪಿ ಯದಿಹೈಕದೇಶಂ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪಕಗ್ರನ್ಥಖಣ್ಡಕಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತತ್ರ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ಯೋಜನೀಯಮ್||೧೦||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
ಅವಿರೇಚ್ಯಾಸ್ತು ಸುಭಗಕ್ಷತಗುದಮುಕ್ತನಾಲಾಧೋಭಾಗರಕ್ತಪಿತ್ತಿವಿಲಙ್ಘಿತದುರ್ಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಾಲ್ಪಾಗ್ನಿನಿರೂಢಕಾಮಾದಿವ್ಯಗ್ರಾಜೀರ್ಣಿನವಜ್ವರಿ- ಮದಾತ್ಯಯಿತಾಧ್ಮಾತಶಲ್ಯಾರ್ದಿತಾಭಿಹತಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷದಾರುಣಕೋಷ್ಠಾಃ ಕ್ಷತಾದಯಶ್ಚ ಗರ್ಭಿಣ್ಯನ್ತಾಃ||೧೧|| ತತ್ರ ಸುಭಗಸ್ಯ ಸುಕುಮಾರೋಕ್ತೋ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕ್ಷತಗುದಸ್ಯ ಕ್ಷತೇ ಗುದೇ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಕರೀಂ ರುಜಾಂ ಜನಯೇತ್, ಮುಕ್ತನಾಲಮತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಹನ್ಯಾತ್, ಅಧೋಭಾಗರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಂ ತದ್ವತ್, ವಿಲಙ್ಘಿತದುರ್ಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಾಲ್ಪಾಗ್ನಿನಿರೂಢಾ ಔಷಧವೇಗಂ ನ ಸಹೇರನ್, ಕಾಮಾದಿವ್ಯಗ್ರಮನಸೋ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವಾ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಮಯೋಗದೋಷಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್, ಅಜೀರ್ಣಿನ ಆಮದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್, ನವಜ್ವರಿಣೋಽವಿಪಕ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ ನ ನಿರ್ಹರೇದ್ ವಾತಮೇವ ಚ ಕೋಪಯೇತ್, ಮದಾತ್ಯಯಿತಸ್ಯ ಮದ್ಯಕ್ಷೀಣೇ ದೇಹೇ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಆಧ್ಮಾತಸ್ಯಾಧಮತೋ ವಾ ಪುರೀಷಕೋಷ್ಠೇ ನಿಚಿತೋ ವಾಯುರ್ವಿಸರ್ಪನ್ ಸಹಸಾಽಽನಾಹಂ ತೀವ್ರತರಂ ಮರಣಂ ವಾ ಜನಯೇತ್, ಶಲ್ಯಾರ್ದಿತಾಭಿಹತಯೋಃ ಕ್ಷತೇ ವಾಯುರಾಶ್ರಿತೋ ಜೀವಿತಂ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್, ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯಾತಿಯೋಗಭಯಂ ಭವೇತ್, ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯುರಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ದಾರುಣಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ವಿರೇಚನೋದ್ಧತಾ ದೋಷಾ ಹೃಚ್ಛೂಲಪರ್ವಭೇದಾನಾಹಾಙ್ಗಮರ್ದಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಕ್ಲಮಾಞ್ಜನಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ಯುಃ, ಕ್ಷತಾದೀನಾಂ ಗರ್ಭಿಣ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಛರ್ದನೋಕ್ತೋ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದೇತೇ ನ ವಿರೇಚ್ಯಾಃ||೧೨||
अविरेच्यास्तु सुभगक्षतगुदमुक्तनालाधोभागरक्तपित्तिविलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढकामादिव्यग्राजीर्णिनवज्वरि- मदात्ययिताध्मातशल्यार्दिताभिहतातिस्निग्धरूक्षदारुणकोष्ठाः क्षतादयश्च गर्भिण्यन्ताः||११|| तत्र सुभगस्य सुकुमारोक्तो दोषः स्यात्, क्षतगुदस्य क्षते गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजां जनयेत्, मुक्तनालमतिप्रवृत्त्या हन्यात्, अधोभागरक्तपित्तिनं तद्वत्, विलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढा औषधवेगं न सहेरन्, कामादिव्यग्रमनसो न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात्, अजीर्णिन आमदोषः स्यात्, नवज्वरिणोऽविपक्वान् दोषान् न निर्हरेद् वातमेव च कोपयेत्, मदात्ययितस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधं कुर्यात्, आध्मातस्याधमतो वा पुरीषकोष्ठे निचितो वायुर्विसर्पन् सहसाऽऽनाहं तीव्रतरं मरणं वा जनयेत्, शल्यार्दिताभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्, अतिस्निग्धस्यातियोगभयं भवेत्, रूक्षस्य वायुरङ्गप्रग्रहं कुर्यात्, दारुणकोष्ठस्य विरेचनोद्धता दोषा हृच्छूलपर्वभेदानाहाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाक्लमाञ्जनयित्वा प्राणान् हन्युः, क्षतादीनां गर्भिण्यन्तानां छर्दनोक्तो दोषः स्यात्; तस्मादेते न विरेच्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
ವಿರೇಚನಾವಿಷಯಮಾಹ- ಅವಿರೇಚ್ಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಭಗಕ್ಷತಗುದ ಇತಿ ಸುಭಗಗುದಃ, ಕ್ಷತಗುದಶ್ಚ; ಅನ್ಯೇ ತು ಸುಭಗಂ ಸುಖಸಂವರ್ಧಿತಮಾಹುಃ| ಮುಕ್ತನಾಲಃ ಅಸಂವೃತಗುದಃ| ಕ್ಷತಾದಯಶ್ಚ ಗರ್ಭಿಣ್ಯನ್ತಾ ಇತಿ ವಮನಾವಿಷಯಮಧ್ಯಪಠಿತಾಃ| ರುಜಾಂ ಜನಯೇದ್ ‘ವಿರೇಚನಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಧೋಭಾಗರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಂ ತದ್ವದಿತಿ ಅತಿಪ್ರವೃತ್ಯಾ ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಮಾದೀತ್ಯಾದಾವಾದಿಶಬ್ದೇನ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅತ್ರ ಚಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ತೋಕಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚಾಯೋಗ ಏವ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಅಯೋಗಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ನ ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತನಮ್” (ಸಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಅಯೋಗದೋಷಾಶ್ಚ ವಿಭ್ರಂಶಹಿಕ್ಕಾಸ್ತಮ್ಭಾದಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ಆಮದೋಷ ಇತಿ ಆಮದೋಷನಿಮಿತ್ತವಿಸೂಚಿಕಾದಿಃ| ಪುರೀಷಕೋಷ್ಠ ಇತಿ ಪುರೀಷಾದ್ಯಾಸಕ್ತಕೋಷ್ಠಃ| ದುಶ್ಛರ್ದನೋಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾಗ್ವಮನೋಕ್ತದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೧-೧೨||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
ಶೇಷಾಸ್ತು ವಿರೇಚ್ಯಾಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಕುಷ್ಠಜ್ವರಮೇಹೋರ್ಧ್ವರಕ್ತಪಿತ್ತಭಗನ್ದರೋದರಾರ್ಶೋಬ್ರಧಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಾರ್ಬುದಗಲಗಣ್ಡಗ್ರನ್ಥಿವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕಮೂತ್ರಾಘಾತಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠವಿಸರ್ಪ- ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೋದಾವರ್ತನೇತ್ರಾಸ್ಯದಾಹಹೃದ್ರೋಗವ್ಯಙ್ಗನೀಲಿಕಾನೇತ್ರನಾಸಿಕಾಸ್ಯಸ್ರವಣಹಲೀಮಕಶ್ವಾಸಕಾಸಕಾಮಲಾ- ಪಚ್ಯಪಸ್ಮಾರೋನ್ಮಾದವಾತರಕ್ತಯೋನಿರೇತೋದೋಷತೈಮಿರ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಚ್ಛರ್ದಿಶ್ವಯಥೂದರವಿಸ್ಫೋಟಕಾದಯಃ ಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾಶ್ಚ; ಏತೇಷು ಹಿ ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರಧಾನತಮಮಿತ್ಯುಕ್ತಮಗ್ನ್ಯುಪಶಮೇಽಗ್ನಿಗೃಹವತ್||೧೩||
शेषास्तु विरेच्याः; विशेषतस्तु कुष्ठज्वरमेहोर्ध्वरक्तपित्तभगन्दरोदरार्शोब्रधप्लीहगुल्मार्बुदगलगण्डग्रन्थिविसूचिकालसकमूत्राघातक्रिमिकोष्ठविसर्प- पाण्डुरोगशिरःपार्श्वशूलोदावर्तनेत्रास्यदाहहृद्रोगव्यङ्गनीलिकानेत्रनासिकास्यस्रवणहलीमकश्वासकासकामला- पच्यपस्मारोन्मादवातरक्तयोनिरेतोदोषतैमिर्यारोचकाविपाकच्छर्दिश्वयथूदरविस्फोटकादयः पित्तव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेषु हि विरेचनं प्रधानतममित्युक्तमग्न्युपशमेऽग्निगृहवत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ವಿಶೇಷೇಣ ವಿರೇಚ್ಯಾನಾಹ- ಕುಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಂ ವಿರೇಚನಮುತ್ತರಕಾಲಂ ಶೇಷದೋಷಹರಣಾರ್ಥಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೩||
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತು ಅಜೀರ್ಣ್ಯತಿಸ್ನಿಗ್ಧಪೀತಸ್ನೇಹೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷಾಲ್ಪಾಗ್ನಿಯಾನಕ್ಲಾನ್ತಾತಿದುರ್ಬಲಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಶ್ರಮಾರ್ತಾತಿಕೃಶಭುಕ್ತಭಕ್ತಪೀತೋದಕವಮಿತವಿರಿಕ್ತಕೃತನಸ್ತಃ ಕರ್ಮಕುದ್ಧಭೀತಮತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದಿನಿಷ್ಠೀವಿಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಹಿಕ್ಕಾಬದ್ಧಚ್ಛಿದ್ರೋದಕೋದರಾಧ್ಮಾನಾಲಸಕವಿಸೂಚಿಕಾಮಪ್ರಜಾತಾಮಾತಿಸಾರ- ಮಧುಮೇಹಕುಷ್ಠಾರ್ತಾಃ||೧೪|| ತತ್ರಾಜೀರ್ಣ್ಯತಿಸ್ನಿಗ್ಧಪೀತಸ್ನೇಹಾನಾಂ ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ವಯಥುರ್ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷಮನ್ದಾಗ್ನ್ಯೋರರೋಚಕಸ್ತೀವ್ರಃ, ಯಾನಕ್ಲಾನ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೋಭವ್ಯಾಪನ್ನೋ ಬಸ್ತಿರಾಶು ದೇಹಂ ಶೋಷಯೇತ್, ಅತಿದುರ್ಬಲಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಶ್ರಮಾರ್ತಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅತಿಕೃಶಸ್ಯ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಪುನರ್ಜನಯೇತ್, ಭುಕ್ತಭಕ್ತಪೀತೋದಕಯೋರುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯೋರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ವಾಯುರ್ಬಸ್ತಿಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಘೋರಾನ್ ವಿಕಾರಾಞ್ಜನಯೇತ್, ವಮಿತವಿರಿಕ್ತಯೋಸ್ತು ರೂಕ್ಷಂ ಶರೀರಂ ನಿರೂಹಃ ಕ್ಷತಂ ಕ್ಷಾರ ಇವ ದಹೇತ್, ಕೃತನಸ್ತಃಕರ್ಮಣೋ ವಿಭ್ರಂಶಂ ಭೃಶಸಂರುದ್ಧಸ್ರೋತಸಃ ಕುರ್ಯಾತ್, ಕ್ರುದ್ಧಭೀತಯೋರ್ಬಸ್ತಿರೂರ್ಧ್ವಮುಪಪ್ಲವೇತ್, ಮತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಯೋ ರ್ಭೃಶಂ ವಿಚಲಿತಾಯಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಚಿತ್ತೋಪಘಾತಾದ್ ವ್ಯಾಪತ್ ಸ್ಯಾತ್, ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದಿರ್ನಿಷ್ಠೀವಿಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಹಿಕ್ಕಾರ್ತಾನಾಮೂರ್ಧ್ವೀಭೂತೋ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ಬಸ್ತಿಂ ನಯೇತ್, ಬದ್ಧಚ್ಛಿದ್ರೋದಕೋದರಾಧ್ಮಾನಾರ್ತಾನಾಂ ಭೃಶತರಮಾಧ್ಯಾಪ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್, ಅಲಸಕವಿಸೂಚಿಕಾಮಪ್ರಜಾತಾಮಾತಿಸಾರಿಣಾಮಾಮಕೃತೋ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್, ಮಧುಮೇಹಕುಷ್ಠಿನೋರ್ವ್ಯಾಧೇಃ ಪುನರ್ವೃದ್ಧಿಃ; ತಸ್ಮಾದೇತೇ ನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ||೧೫||
अनास्थाप्यास्तु अजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहोत्क्लिष्टदोषाल्पाग्नियानक्लान्तातिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तातिकृशभुक्तभक्तपीतोदकवमितविरिक्तकृतनस्तः कर्मकुद्धभीतमत्तमूर्च्छितप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाश्वासकासहिक्काबद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानालसकविसूचिकामप्रजातामातिसार- मधुमेहकुष्ठार्ताः||१४|| तत्राजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहानां दूष्योदरं मूर्च्छाश्वयथुर्वा स्यात्, उत्क्लिष्टदोषमन्दाग्न्योररोचकस्तीव्रः, यानक्लान्तस्य क्षोभव्यापन्नो बस्तिराशु देहं शोषयेत्, अतिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तानां पूर्वोक्तोदोषः स्यात्, अतिकृशस्य कार्श्यं पुनर्जनयेत्, भुक्तभक्तपीतोदकयोरुत्क्लिश्योर्ध्वमधो वा वायुर्बस्तिमुत्क्षिप्य क्षिप्रं घोरान् विकाराञ्जनयेत्, वमितविरिक्तयोस्तु रूक्षं शरीरं निरूहः क्षतं क्षार इव दहेत्, कृतनस्तःकर्मणो विभ्रंशं भृशसंरुद्धस्रोतसः कुर्यात्, क्रुद्धभीतयोर्बस्तिरूर्ध्वमुपप्लवेत्, मत्तमूर्च्छितयो र्भृशं विचलितायां सञ्ज्ञायां चित्तोपघाताद् व्यापत् स्यात्, प्रसक्तच्छर्दिर्निष्ठीविकाश्वासकासहिक्कार्तानामूर्ध्वीभूतो वायुरूर्ध्वं बस्तिं नयेत्, बद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानार्तानां भृशतरमाध्याप्य बस्तिः प्राणान् हिंस्यात्, अलसकविसूचिकामप्रजातामातिसारिणामामकृतो दोषः स्यात्, मधुमेहकुष्ठिनोर्व्याधेः पुनर्वृद्धिः; तस्मादेते नास्थाप्याः||१५||
🔊 Audio coming soon
ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾನಾಹ- ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಪ್ರಮೇಹಗ್ರಹಣಮ್| ದೂಷ್ಯೋದರಮಿತಿ ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಮ್| ಯಾನಂ ರಥಾದಿಯಾನಮ್| ದಹೇದ್ ‘ಬಸ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಭ್ರಂಶಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಊರ್ಧ್ವಮುಪಲ್ಪವೇದಿತಿ ಮುಖಾದಿಭಿರುದ್ಗಚ್ಛೇತ್| ಮತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಯೋರ್ವ್ಯಾಪತ್ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾರೂಪಾ ವ್ಯಾಪತ್ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹುಃ| ಬದ್ಧೋದರಾದಾವಾಧ್ಮಾತಾನಾಂ ಬಸ್ತಿರ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ; ತೇನ “ಸ್ನಿಗ್ಧಾಯ ಬದ್ಧೋದರಿಣೇ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾವಚ್ಚ “ನಿರೂಹಂ ಸಾನುವಾಸನಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೩) ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥೇನ ನಿರೂಹವಿಧಾನಮವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಉದರಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ‘ಬದ್ಧೋದರಿಣೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಸವಿಬನ್ಧೋದರಿವಿಷಯಂ ನಿರೂಹಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ತೇನಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಬದ್ಧೋದರೇ ನಿರೂಹನಿಷೇಧೋ ನ ವಿರುದ್ಧಃ||೧೪-೧೫||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
ಶೇಷಾಸ್ತ್ವಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗಕುಕ್ಷಿರೋಗವಾತವರ್ಚೋಮೂತ್ರಶುಕ್ರಸಙ್ಗಬಲವರ್ಣಮಾಂಸರೇತಃಕ್ಷಯದೋಷಾಧ್ಮಾನಾಙ್ಗಸುಪ್ತಿಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠೋದಾವರ್ತಶುದ್ಧಾತಿಸಾರ- ಪರ್ವಭೇದಾಭಿತಾಪಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಶೂಲಹೃದ್ರೋಗಭಗನ್ದರೋನ್ಮಾದಜ್ವರಬ್ರಧ್ನಶಿರಃಕರ್ಣಶೂಲಹೃದಯಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹವೇಪನಾಕ್ಷೇಪಕಗೌರವಾತಿಲಾಘವ- ರಜಃಕ್ಷಯಾರ್ತವಿಷಮಾಗ್ನಿಸ್ಫಿಗ್ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಗುಲ್ಫಪಾರ್ಷ್ಣಿಪ್ರಪದಯೋನಿಬಾಹ್ವಙ್ಗುಲಿಸ್ತನಾನ್ತದನ್ತನಖಪರ್ವಾಸ್ಥಿಶೂಲ- ಶೋಷಸ್ತಮ್ಭಾನ್ತ್ರಕೂಜಪರಿಕರ್ತಿಕಾಲ್ಪಾಲ್ಪಸಶಬ್ದೋಗ್ರಗನ್ಧೋತ್ಥಾನಾದಯೋ ವಾತವ್ಯಾಧಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾಶ್ಚ; ಏತೇಷ್ವಾಸ್ಥಾಪನಂ ಪ್ರಧಾನತಮಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ವನಸ್ಪತಿಮೂಲಚ್ಛೇದವತ್||೧೬||
शेषास्त्वास्थाप्याः; विशेषतस्तु सर्वाङ्गैकाङ्गकुक्षिरोगवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गबलवर्णमांसरेतःक्षयदोषाध्मानाङ्गसुप्तिक्रिमिकोष्ठोदावर्तशुद्धातिसार- पर्वभेदाभितापप्लीहगुल्मशूलहृद्रोगभगन्दरोन्मादज्वरब्रध्नशिरःकर्णशूलहृदयपार्श्वपृष्ठकटीग्रहवेपनाक्षेपकगौरवातिलाघव- रजःक्षयार्तविषमाग्निस्फिग्जानुजङ्घोरुगुल्फपार्ष्णिप्रपदयोनिबाह्वङ्गुलिस्तनान्तदन्तनखपर्वास्थिशूल- शोषस्तम्भान्त्रकूजपरिकर्तिकाल्पाल्पसशब्दोग्रगन्धोत्थानादयो वातव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च; एतेष्वास्थापनं प्रधानतममित्युक्तं वनस्पतिमूलच्छेदवत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ವಿಶೇಷೇಣಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾನಾಹ- ಸರ್ವಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫಿಗಾದಿಭಿಃ ಶೂಲಶೋಷಸ್ತಮ್ಭಾಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ||೧೬||
Adhikarana 10 (17-19) · Śloka 19
ಯ ಏವಾನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತ ಏವಾನನುವಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವಭುಕ್ತಭಕ್ತನವಜ್ವರಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಪ್ರಮೇಹಾರ್ಶಃಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾರೋಚಕಮನ್ದಾಗ್ನಿದುರ್ಬಲಪ್ಲೀಹಕಫೋದರೋರುಸ್ತಮ್ಭವರ್ಚೋಭೇದ- ವಿಷಗರಪೀತಪಿತ್ತಕಫಾಭಿಷ್ಯನ್ದಗುರುಕೋಷ್ಠಶ್ಲೀಪದಗಲಗಣ್ಡಾಪಚಿಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠಿನಃ ||೧೭|| ತತ್ರಾಭುಕ್ತಭಕ್ತಸ್ಯಾನಾವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದೂರ್ಧ್ವಮತಿವರ್ತತೇ ಸ್ನೇಹಃ, ನವಜ್ವರಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯೋದರಞ್ಜನಯೇತ್, ಅರ್ಶಸಸ್ಯಾರ್ಶಾಂಸ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಅರೋಚಕಾರ್ತಸ್ಯಾನ್ನಗೃದ್ಧಿಂ ಪುನರ್ಹನ್ಯಾತ್, ಮನ್ದಾಗ್ನಿದುರ್ಬಲಯೋರ್ಮನ್ದತರಮಗ್ನಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪ್ಲೀಹಾದಿಮತಾಂ ಭೃಶಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷಾಣಾಂ ಭೂಯ ಏವ ದೋಷಂ ವರ್ಧಯೇತ್; ತಸ್ಮಾದೇತೇ ನಾನುವಾಸ್ಯಾಃ||೧೮|| ಯ ಏವಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತ ಏವಾನುವಾಸ್ಯಾಃ; ವಿಶೇಷತಸ್ತು ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಯಃ ಕೇವಲವಾತರೋಗಾರ್ತಾಶ್ಚ; ಏತೇಷು ಹ್ಯನುವಾಸನಂ ಪ್ರಧಾನತಮಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಮೂಲೇ ದ್ರುಮಪ್ರಸೇಕವತ್||೧೯||
य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः स्युः; विशेषतस्त्वभुक्तभक्तनवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहार्शःप्रतिश्यायारोचकमन्दाग्निदुर्बलप्लीहकफोदरोरुस्तम्भवर्चोभेद- विषगरपीतपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठश्लीपदगलगण्डापचिक्रिमिकोष्ठिनः ||१७|| तत्राभुक्तभक्तस्यानावृतमार्गत्वादूर्ध्वमतिवर्तते स्नेहः, नवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहिणां दोषानुत्क्लिश्योदरञ्जनयेत्, अर्शसस्यार्शांस्यभिष्यन्द्याध्मानं कुर्यात्, अरोचकार्तस्यान्नगृद्धिं पुनर्हन्यात्, मन्दाग्निदुर्बलयोर्मन्दतरमग्निं कुर्यात्, प्रतिश्यायप्लीहादिमतां भृशमुत्क्लिष्टदोषाणां भूय एव दोषं वर्धयेत्; तस्मादेते नानुवास्याः||१८|| य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः; विशेषतस्तु रूक्षतीक्ष्णाग्नयः केवलवातरोगार्ताश्च; एतेषु ह्यनुवासनं प्रधानतममित्युक्तं मूले द्रुमप्रसेकवत्||१९||
🔊 Audio coming soon
ಅನನುವಾಸನವಿಷಯೋಪದರ್ಶನೇ ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯೇಷು ಭುಕ್ತಭಕ್ತಃ ಪಠಿತಃ, ತವ್ದ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮಭುಕ್ತಭಕ್ತೋಪಾದನಮ್; ಅನುವಾಸನಮಭುಕ್ತಸ್ಯಾನಾವೃತತ್ವಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ, ನ ತು ನಿರೂಹ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ; ಅನುವಾಸನಂ ತು ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಯಾ ವಿಸರಣಶೀಲಂ ಸಾಯಂ ದೀಯತೇ; ತೇನ ತಾಂವತ್ಕಾಲಮಭೋಜನಾಚ್ಛೂನ್ಯಶರೀರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ| ಅನುವಾಸನಂ ಚ “ಶೂಲೇ ಚ ಭಕ್ತಾನಭಿನನ್ದನೇ ಚ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನ ಯದ್ಯಪಿ ವಿಹಿತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ಭಕ್ತಾನಭಿನನ್ದನಹೇತ್ವನ್ತರ್ಭೂತಾಯಾಮರುಚೌ ತನ್ನಿಷೇಧೋ ನ ವಿರುದ್ಧಃ; ಅನಭಿನನ್ದನಂ ಹ್ಯಶ್ರದ್ಧಾಮಾತ್ರಂ ವಾತಕೃತಮ್, ಅರುಚಿಸ್ತು ಸರ್ವದಾ ಅನಿಚ್ಛಾ; ಕೇವಲವಾತರೋಗಶ್ಚಾಶ್ರದ್ಧಾ, ಶುದ್ಧವಾತರೋಗಯುಕ್ತೋಽನುವಾಸನಾರ್ಹಃ| ನಿರೂಹಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನೇ ವನಸ್ಪತಿಮೂಲೋಚ್ಛೇದನವದಿತ್ಯನೇನ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಬಸ್ತಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಗ್ರನ್ಥೋಪದರ್ಶನಂ; “ಯಥಾ ವನಸ್ಪತೇರ್ಮೂಲೇ ಚ್ಛಿನ್ನೇ ಸ್ಕನ್ಧಶಾಖಾವರೋಹಕುಸುಮಫಲಪಲಾಶಾದೀನಾಂ ನಿಯತೋ ವಿನಾಶಸ್ತದ್ವತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೦) ಇತಿ, ಮೂಲೇ ದ್ರುಮಪ್ರಸೇಕವಚ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಕಲ್ಪನಾಸಿದ್ಧ್ಯುಕ್ತಂ- “ಮೂಲೇ ನಿಷಿಕ್ತೋ ಹಿ ಯಥಾ ದ್ರುಮಃ ಸ್ಯಾತ್” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿಯಥೋಕ್ತಾನುವಾಸನಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಗ್ರನ್ಥಗ್ರಹಣಂ ಕರೋತಿ||೧೭-೧೯||
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21
ಅಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಹಾಸ್ತು ಅಜೀರ್ಣಿಭುಕ್ತಭಕ್ತಪೀತಸ್ನೇಹಮದ್ಯತೋಯಪಾತುಕಾಮಾಃ ಸ್ನಾತಶಿರಾಃ ಸ್ನಾತುಕಾಮಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಶ್ರಮಾರ್ತಮತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಶಸ್ತ್ರದಣ್ಡಹತವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಪಾನಕ್ಲಾನ್ತನವಜ್ವರಶೋಕಾಭಿತಪ್ತವಿರಿಕ್ತಾನುವಾಸಿತಗರ್ಭಿಣೀನವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾರ್ತಾಃ, ಅನೃತೌ ದುರ್ದಿನೇ ಚೇತಿ||೨೦|| ತತ್ರಾಜೀರ್ಣಿಭುಕ್ತಭಕ್ತಯೋರ್ದೋಷ ಊರ್ಧ್ವವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾವೃತ್ಯ ಕಾಸಶ್ವಾಸಚ್ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಞ್ಜನಯೇತ್, ಪೀತಸ್ನೇಹಮದ್ಯತೋಯಪಾತುಕಾಮಾನಾಂ ಕೃತೇ ಚ ಪಿಬತಾಂ ಮುಖನಾಸಾಸ್ರಾವಾಕ್ಷ್ಯುಪದೇಹತಿಮಿರಶಿರೋರೋಗಾಞ್ಜನಯೇತ್, ಸ್ನಾತಶಿರಸಃ ಕೃತೇ ಚ ಸ್ನಾನಾಚ್ಛಿರಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ, ಕ್ಷುಧಾರ್ತಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಕೋಪಂ, ತೃಷ್ಣಾರ್ತಸ್ಯ ಪುನಸ್ತೃಷ್ಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಂ ಮುಖಶೋಷಂ ಚ, ಶ್ರಮಾರ್ತಮತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾನಾಮಾಸ್ಥಾಪನೋಕ್ತಂ ದೋಷಂ ಜನಯೇತ್, ಶಸ್ತ್ರದಣ್ಡಹತಯೋಸ್ತೀವ್ರತರಾಂ ರುಜಂ ಜನಯೇತ್, ವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಪಾನಕ್ಲಾನ್ತಾನಾಂ ಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧನೇತ್ರೋರಃಪೀಡನಂ, ನವಜ್ವರಶೋಕಾಭಿತಪ್ತಯೋರೂಷ್ಮಾ ನೇತ್ರನಾಡೀರನುಸೃತ್ಯ ತಿಮಿರಂ ಜ್ವರವೃದ್ಧಿಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್, ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ವಾಯುರಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಘಾತಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಅನುವಾಸಿತಸ್ಯ ಕಫಃ ಶಿರೋಗುರುತ್ವಕಣ್ಡೂಕ್ರಿಮಿದೋಷಾಞ್ಜನಯೇತ್, ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಗರ್ಭಂ ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್ ಸ ಕಾಣಃ ಕುಣಿಃ ಪಕ್ಷಹತಃ ಪೀಠಸರ್ಪೀ ವಾ ಜಾಯತೇ, ನವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾರ್ತಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವ್ಯಾಪಾದಯೇತ್, ಅನೃತೌ ದುರ್ದಿನೇ ಚ ಶೀತದೋಷಾನ್ ಪೂತಿನಸ್ಯಂ ಶಿರೋರೋಗಂ ಚ ಜನಯೇತ್; ತಸ್ಮಾದೇತೇ ನ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಹಾಃ||೨೧||
अशिरोविरेचनार्हास्तु अजीर्णिभुक्तभक्तपीतस्नेहमद्यतोयपातुकामाः स्नातशिराः स्नातुकामः क्षुत्तृष्णाश्रमार्तमत्तमूर्च्छितशस्त्रदण्डहतव्यवायव्यायामपानक्लान्तनवज्वरशोकाभितप्तविरिक्तानुवासितगर्भिणीनवप्रतिश्यायार्ताः, अनृतौ दुर्दिने चेति||२०|| तत्राजीर्णिभुक्तभक्तयोर्दोष ऊर्ध्ववहानि स्रोतांस्यावृत्य कासश्वासच्छर्दिप्रतिश्यायाञ्जनयेत्, पीतस्नेहमद्यतोयपातुकामानां कृते च पिबतां मुखनासास्रावाक्ष्युपदेहतिमिरशिरोरोगाञ्जनयेत्, स्नातशिरसः कृते च स्नानाच्छिरसः प्रतिश्यायं, क्षुधार्तस्य वातप्रकोपं, तृष्णार्तस्य पुनस्तृष्णाभिवृद्धिं मुखशोषं च, श्रमार्तमत्तमूर्च्छितानामास्थापनोक्तं दोषं जनयेत्, शस्त्रदण्डहतयोस्तीव्रतरां रुजं जनयेत्, व्यवायव्यायामपानक्लान्तानां शिरःस्कन्धनेत्रोरःपीडनं, नवज्वरशोकाभितप्तयोरूष्मा नेत्रनाडीरनुसृत्य तिमिरं ज्वरवृद्धिं च कुर्यात्, विरिक्तस्य वायुरिन्द्रियोपघातं कुर्यात्, अनुवासितस्य कफः शिरोगुरुत्वकण्डूक्रिमिदोषाञ्जनयेत्, गर्भिण्या गर्भं स्तम्भयेत् स काणः कुणिः पक्षहतः पीठसर्पी वा जायते, नवप्रतिश्यायार्तस्य स्रोतांसि व्यापादयेत्, अनृतौ दुर्दिने च शीतदोषान् पूतिनस्यं शिरोरोगं च जनयेत्; तस्मादेते न शिरोविरेचनार्हाः||२१||
🔊 Audio coming soon
ಅಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಹಾನಾಹ- ಅಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಹಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾತುಕಾಮ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಾದಿಪಾನಕಾಮಃ, ಪಾನಕ್ಲಾನ್ತೋ ದಿನಾನ್ತರೇಽಪಿ ಪಾನಜವ್ಯಾಧಿಪೀಡಿತಃ| ಅನೃತೌ ಶೀತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಸು| ದುರ್ದಿನೇ ಇತಿ ಮೇಘಾಚ್ಛಾದಿತೇಽಹ್ನಿ| ಕೃತೇ ಪಿಬತಾಮಿತಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಕೃತೇ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಪಿಬತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುಣಿಃ ಕುಬ್ಜಿತಕರಃ ; ಪೀಠಸರ್ಪೀ ಪಙ್ಗುಃ| ಅನೃತೌ ದುರ್ದಿನೇ ಚೇತ್ಯಾದೌ ಶೀತದೋಷಾನಿತ್ಯನೇನ ಶೀತಕಾಲೇ ದೀಯಮಾನಸ್ಯ ದುರ್ದಿನೇ ಚ ಕೃತಸ್ಯ ಪೂತಿನಾಸಾಕರ್ತೃತ್ವಂ, ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಕೃತಸ್ಯ ತು ಶಿರೋರೋಗಕರ್ತೃತ್ವಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು, ಅನೃತುದುರ್ದಿನಮಿತ್ಯನೇನ ಅವಾರ್ಷಿಕಂ ದುರ್ದಿನಮಾಹುಃ||೨೦-೨೧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
ಶೇಷಾಸ್ತ್ವರ್ಹಾಃ, ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಶಿರೋದನ್ತಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಗಲಹನುಗ್ರಹಪೀನಸಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾಶಾಲೂಕಶುಕ್ರತಿಮಿರವರ್ತ್ಮರೋಗವ್ಯಙ್ಗೋ ಪಜಿಹ್ವಿಕಾರ್ಧಾವಭೇದಕಗ್ರೀವಾಸ್ಕನ್ಧಾಂಸಾಸ್ಯನಾಸಿಕಾಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಮೂರ್ಧಕಪಾಲಶಿರೋರೋಗಾರ್ದಿತಾಪತನ್ತ್ರಕಾಪತಾನಕಗಲಗಣ್ಡ- ದನ್ತಶೂಲಹರ್ಷಚಾಲಾಕ್ಷಿರಾಜ್ಯರ್ಬುದಸ್ವರಭೇದವಾಗ್ಗ್ರಹಗದ್ಗದಕ್ರಥನಾದಯ ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾಶ್ಚವಾತಾದಿವಿಕಾರಾಃ ಪರಿಪಕ್ವಾಶ್ಚ; ಏತೇಷು ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಪ್ರಧಾನತಮಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತದ್ಧ್ಯುತ್ತಮಾಙ್ಗಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಮುಞ್ಜಾದೀಷಿಕಾಮಿವಾಸಕ್ತಾಂ ಕೇವಲಂ ವಿಕಾರಕರಂ ದೋಷಮಪಕರ್ಷತಿ||೨೨||
शेषास्त्वर्हाः, विशेषतस्तु शिरोदन्तमन्यास्तम्भगलहनुग्रहपीनसगलशुण्डिकाशालूकशुक्रतिमिरवर्त्मरोगव्यङ्गो पजिह्विकार्धावभेदकग्रीवास्कन्धांसास्यनासिकाकर्णाक्षिमूर्धकपालशिरोरोगार्दितापतन्त्रकापतानकगलगण्ड- दन्तशूलहर्षचालाक्षिराज्यर्बुदस्वरभेदवाग्ग्रहगद्गदक्रथनादय ऊर्ध्वजत्रुगताश्चवातादिविकाराः परिपक्वाश्च; एतेषु शिरोविरेचनं प्रधानतममित्युक्तं, तद्ध्युत्तमाङ्गमनुप्रविश्य मुञ्जादीषिकामिवासक्तां केवलं विकारकरं दोषमपकर्षति||२२||
🔊 Audio coming soon
ಶಿರೋದನ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾರ್ಹಾನಾಹ| ಶಿರೋದನ್ತಮನ್ಯಾಭಿಃ ಸ್ತಮ್ಭಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪೀನಸೋಽತ್ರ ಪಕ್ವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ, ತರುಣೇ ಚ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಶಿರೋವಿರೇಕನಿಷೇಧ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಅಪತನ್ತ್ರಕಃ ಅಪತಾನಕಭೇದ ಏವ ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ” (ಸಿ.ಅ.೯) ಇತಿ| ಶೂಲಹರ್ಷಚಾಲಾ ದನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ| ಅಕ್ಷಿರಾಜೀ ನೇತ್ರರಾಜೀ , ನೇತ್ರರೋಗವಿಶೇಷಃ| ವಾತವಿಕಾರೇಽಪ್ಯತ್ರವಿರೇಚನಂ ಸ್ಥಾನಸಮ್ಬನ್ಧಾಗತಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಹನ್ತೃತ್ವೇನೈವೋಪಪನ್ನಮ್| ಮುಞ್ಜಾದೀಷಿಕಾಮಿವಾಸಕ್ತಾಮಿತಿ ಮುಞ್ಜಾಚ್ಛರಾವಯವಾದ್ಯಥಾ ಈಷಿಕಾ ಶರಿಕಾ ಆಸಕ್ತಾ ಆಕೃಷ್ಯತೇ ಮುಞ್ಜಾನುಪಘಾತೇನ, ತಥಾ ಶಿರಸಿ ಪಕ್ವೋ ದೋಷೋ ಹ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದ್ವಸನ್ತೇತರೇಷ್ವಾತ್ಯಯಿಕೇಷು ರೋಗೇಷು ನಾವನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಾತ್; ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ, ಶೀತೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ, ವರ್ಷಾಸ್ವದುರ್ದಿನೇ ಚೇತಿ||೨೩||
प्रावृट्शरद्वसन्तेतरेष्वात्ययिकेषु रोगेषु नावनं कुर्यात् कृत्रिमगुणोपधानात्; ग्रीष्मे पूर्वाह्णे, शीते मध्याह्ने, वर्षास्वदुर्दिने चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
ಅನೃತೌ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್, ಅವಸ್ಥಾವಶೇನ ತದ್ವಿಧಾನಮಾಹ- ಪ್ರಾವೃಡಿತ್ಯಾದಿ| ಇತರೇಷ್ವಿತಿ ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಸು| ಆತ್ಯಯಿಕೇಷ್ವಿತಿವಚನಾದನಾತ್ಯಯಿಕೇಷು ಗದೇಷು ನಿಷೇಧಯತಿ| ಆತ್ಯಯಿಕೇಽಪಿ ಶೀತಾದಿಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಮಾಹ- ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಾದಿತಿ; ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಂ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷ್ವೇವ ಕಾಲವಿಶೇಷೇಣೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೩||
Adhikarana 14 (24-28) · Śloka 28
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಇತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕರ್ಮ ವಿಸ್ತರೇಣ ನಿದರ್ಶಿತಮ್| ಯೇಭ್ಯೋ ಯನ್ನ ಹಿತಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮ ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ಯದ್ಧಿತಮ್||೨೪|| ನ ಚೈಕಾನ್ತೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇಽಪ್ಯರ್ಥೇಽಭಿನಿವಿಶೇದ್ಬುಧಃ| ಸ್ವಯಮಪ್ಯತ್ರ ವೈದ್ಯೇನ ತರ್ಕ್ಯಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾ ಭವೇತ್||೨೫|| ಉತ್ಪದ್ಯೇತ ಹಿ ಸಾಽವಸ್ಥಾ ದೇಶಕಾಲಬಲಂ ಪ್ರತಿ| ಯಸ್ಯಾಂ ಕಾರ್ಯಮಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕರ್ಮ ಕಾರ್ಯಂ ಚ ವರ್ಜಿತಮ್||೨೬|| ಛರ್ದಿರ್ಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಮನಂ ಸ್ವೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ| ಅವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕುಷ್ಠಿನಾಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ||೨೭|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸತ್ಯಪಿ ನಿರ್ದೇಶೇ ಕುರ್ಯಾದೂಹ್ಯ ಸ್ವಯಂ ಧಿಯಾ| ವಿನಾ ತರ್ಕೇಣ ಯಾ ಸಿದ್ಧಿರ್ಯದೃಚ್ಛಾಸಿದ್ಧಿರೇವ ಸಾ||೨೮||
तत्र श्लोकाः- इति पञ्चविधं कर्म विस्तरेण निदर्शितम्| येभ्यो यन्न हितं यस्मात् कर्म येभ्यश्च यद्धितम्||२४|| न चैकान्तेन निर्दिष्टेऽप्यर्थेऽभिनिविशेद्बुधः| स्वयमप्यत्र वैद्येन तर्क्यं बुद्धिमता भवेत्||२५|| उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति| यस्यां कार्यमकार्यं स्यात् कर्म कार्यं च वर्जितम्||२६|| छर्दिर्हृद्रोगगुल्मानां वमनं स्वे चिकित्सिते| अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च||२७|| तस्मात् सत्यपि निर्देशे कुर्यादूह्य स्वयं धिया| विना तर्केण या सिद्धिर्यदृच्छासिद्धिरेव सा||२८||
🔊 Audio coming soon
ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಮಭಿಧಾಯ ವಮನಾದ್ಯವಿಷಯತ್ವೇನ ತಥಾ ವಮನಾದಿವಿಷಯತ್ವೇನ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೇ ವಮನಾದಿನಿವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಶ್ಚಯಂ ನಿಷೇಧಯನ್ನಾಹ- ನ ಚೈಕಾನ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿನಿವಿಶೇದಿತಿ ನಿಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತರ್ಕ್ಯಮಿತಿ ಅನುಕ್ತಮಪ್ಯುಹನೀಯಮ್| ಬುದ್ಧಿಮತೇತಿವಚನೇನ ಅಬುದ್ಧಿಮತಾಮನುಕ್ತೋಹಂ ನಿಷೇಧಯತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ತಸ್ಮಾದ್ಬುದ್ಧಿಮತಾಮೂಹಾಪೋಹವಿತರ್ಕಾಃ, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತಾನುಗಮನಮೇವ ಶ್ರೇಯಃ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ಯಥೋಕ್ತಾನುಗಮನಮೇವ ಶ್ರೇಯ ಇತಿ, ತಥಾ ಕಿಮರ್ಥಮೇಕಾನ್ತತಾವಧಾರಣಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಉತ್ಪದ್ಯತೇಹೀತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲಬಲಂ ಪ್ರತೀತಿ ದೇಶಾದಿಭೇದಕೃತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾರ್ಯಮಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕರ್ತವ್ಯತಯೋಕ್ತಮಕರಣೀಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ, ತಥಾ ವರ್ಜಿತಂ ಚ ಯತ್ ಕರ್ಮ ತತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾತ್| ನಿಷಿದ್ಧಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣಸ್ಯ ವಮನಾದೇರುದಾಹರಣಮಾಹ- ಛರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಇತಿ ಛರ್ದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಧ್ಯಾಯೇ| ಅವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯನೇನ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷ ಏವ ನಿಷಿದ್ಧವಿಧಾನಮುತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದತ ಇತ್ಯವಿರೋಧಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯಪವಾದವಿಷಯೇ ವಮನಾದಿವಿಧಾನಮವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಪರತಯಾ ಸಮಾಧೇಯಮ್| ನ್ಯಾಯೋಪಪಾದಿತಮುಕ್ತಂ ಚಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶೇ ಸತ್ಯಪಿ ಸ್ವಬುವ್ದ್ಯೈವಶಾಸ್ತ್ರಾನುಗತಯಾಽನುಕ್ತಮಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಪ್ರಚರಣಮಿವ ಭಿಕ್ಷುಕಸ್ಯ ಬೀಜಮಿವ ಕರ್ಷಕಸ್ಯ ಸೂತ್ರಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಲ್ಪಮಪ್ಯನಲ್ಪಜ್ಞಾನಾಯ ಭವತಿ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ||೨೪-೨೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने पञ्चकर्मीयसिद्धिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||