Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ prāsr̥tayōgīyāṁ siddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः प्रासृतयोगीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
samprati bastivyāpatpraśamakabastyabhidhāyakatayaiva prāsr̥tayōgīyā siddhirucyatē| prasr̥tōpalakṣitā yē yōgāḥ tānadhikr̥tya kr̥tā siddhiḥ; tēna prasr̥tālakṣitā apyatra yōgā vaktavyā ēva||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
athēmān sukumārāṇāṁ nirūhān snēhanān mr̥dūn| karmaṇā viplutānāṁ ca vakṣyāmi prasr̥taiḥ pr̥thak||3||
अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्| कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्||३||
🔊 Audio coming soon
imāniti agrē vakṣyamāṇān| tēnādhyāyaśēṣavaktavyānāṁ nāvaśyaṁ prasr̥tōpalakṣitavidhānam| sukumārāṇāmiti tanvādiguṇasambaddhaṁ bhavati||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
kṣīrāddvau prasr̥tau kāryau madhutailaghr̥tāttrayaḥ| khajēna mathitō bastirvātaghnō balavarṇakr̥t||4|| ēkaikaḥ prasr̥tastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātanut||5|| pañcamūlarasāt pañca dvau tailāt kṣaudrasarpiṣōḥ| ēkaikaḥ prasr̥tō bastiḥ snēhanīyō'nilāpahaḥ||6||
क्षीराद्द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः| खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्||४|| एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्| बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातनुत्||५|| पञ्चमूलरसात् पञ्च द्वौ तैलात् क्षौद्रसर्पिषोः| एकैकः प्रसृतो बस्तिः स्नेहनीयोऽनिलापहः||६||
🔊 Audio coming soon
prasr̥taṁ paladvayam| madhutailaghr̥tāttraya iti militāt| atra ca yathōktairēva dravyairbastirdēyaḥ; tēna nētarabastinyāyēnānuktakalkādikalpanā; yatra niyatamānadravyavibhāgēna bastyabhidhānaṁ, tatra sāmānyabastidravyamānānavakāśaḥ; yatra tvēkadēśakathanaṁ, tatra nirūhayōgitayōktadravyamānādhikāraḥ; saindhavapravēśastvatyājya ēva| bilvādimūlaṁ daśamūlam| sa vātanuditi sa bastirvātaṁ hantīti||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
saindhavārdhākṣa ēkaikaḥ kṣaudratailapayōghr̥tāt| prasr̥tō hapuṣākarṣō nirūhaḥ śukrakr̥t param||7||
सैन्धवार्धाक्ष एकैकः क्षौद्रतैलपयोघृतात्| प्रसृतो हपुषाकर्षो निरूहः शुक्रकृत् परम्||७||
🔊 Audio coming soon
hapuṣākarṣaḥ||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
paṭōlanimbabhūnimbarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| catvāraḥ prasr̥tā ēkō ghr̥tāt sarṣapakalkitaḥ||8|| nirūhaḥ pañcatiktō'yaṁ mēhābhiṣyandakuṣṭhanut |9|
पटोलनिम्बभूनिम्बरास्नासप्तच्छदाम्भसः| चत्वारः प्रसृता एको घृतात् सर्षपकल्कितः||८|| निरूहः पञ्चतिक्तोऽयं मेहाभिष्यन्दकुष्ठनुत् |९|
🔊 Audio coming soon
paṭōlētyādau ambhasaḥ iti kvāthāt| sarṣapakalkita iti atra yadyapi kalkamānaṁ nōktaṁ, tathā'pi dvādaśaprasr̥tē nirūhē dvipalakalkasya vihitatvādiha pañcaprasr̥tē tadanusārāt ṣaḍbhāgōnaṁ palaṁ bhavati; ēvamanyatrāpyanuktamānakalkavyavasthā||8||-
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhuparṇijāt||9|| kaṣāyāt prasr̥tāḥ pañca tailādēkō vimathya tān| viḍaṅgapippalīkalkō nirūhaḥ krimināśanaḥ||10||
विडङ्गत्रिफलाशिग्रुफलमुस्ताखुपर्णिजात्||९|| कषायात् प्रसृताः पञ्च तैलादेको विमथ्य तान्| विडङ्गपिप्पलीकल्को निरूहः क्रिमिनाशनः||१०||
🔊 Audio coming soon
viḍaṅgētyādau phalaṁ madanaphalam| ākhuparṇī dantī||10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
payasyēkṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām| ēkaikaḥ prasr̥tō bastiḥ kr̥ṣṇākalkō vr̥ṣatvakr̥t||11|| catvārastailagōmūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasr̥tāḥ sarṣapaiḥ kalkairviṭsaṅgānāhabhēdanaḥ ||12||
पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्| एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्||११|| चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्| प्रसृताः सर्षपैः कल्कैर्विट्सङ्गानाहभेदनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
payasyētyādau yadyapi payasyādīnāṁ kvāthō na śrūyatē, tathā'pi dravāntaraiḥ samamēkaikaprasr̥tavidhānāt pratyēkaṁ payasyādikvāthasya prasr̥tamānatvam| vr̥ṣatvakr̥diti śukravr̥ddhikr̥t||11-12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
śvadaṁṣṭrāśmabhidēraṇḍarasāttailāt surāsavāt| prasr̥tāḥ pañca yaṣṭyāhvakauntīmāgadhikāsitāḥ||13|| kalkaḥ syānmūtrakr̥cchrē tu sānāhē bastiruttamaḥ| ētē salavaṇāḥ kōṣṇā nirūhāḥ prasr̥tairnava||14||
श्वदंष्ट्राश्मभिदेरण्डरसात्तैलात् सुरासवात्| प्रसृताः पञ्च यष्ट्याह्वकौन्तीमागधिकासिताः||१३|| कल्कः स्यान्मूत्रकृच्छ्रे तु सानाहे बस्तिरुत्तमः| एते सलवणाः कोष्णा निरूहाः प्रसृतैर्नव||१४||
🔊 Audio coming soon
śvadaṁṣṭrētyādau śvadaṁṣṭrādidravyatrayakvāthasya pratyēkaṁ prasr̥tamānatvam, ēvaṁ tailasurāsavaprasr̥tābhyāṁ saha pañcaprasr̥tāḥ pūraṇīyāḥ; surākr̥ta āsavaḥ surāsavaḥ||13-14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
mr̥dubastijaḍībhūtē tīkṣṇō'nyō bastiriṣyatē| tīkṣṇairvikarṣitē svādu pratyāsthāpanamiṣyatē ||15||
मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते| तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्वादु प्रत्यास्थापनमिष्यते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ētaduktamr̥dubastiprayōgānāmantē kartavyamāha- mr̥dvityādi| svādu pratyāsthāpanamiṣyata ityatra svādu drākṣādidravyakr̥tam| kēcittadaharēva pratyāsthāpanamicchanti| āsthāpanaṁ lakṣyīkr̥tya dīyata iti pratyāsthāpanam||15||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
vātōpasr̥ṣṭasyōṣṇaiḥ syurgudadāhādayō yadi| drākṣāmbunā trivr̥tkalkaṁ dadyāddōṣānulōmanam||16|| taddhi pittaśakr̥dvātān hr̥tvā dāhādikāñjayēt| śuddhaścāpi pibēcchītāṁ yavāgūṁ śarkarāyutām||17||
वातोपसृष्टस्योष्णैः स्युर्गुददाहादयो यदि| द्राक्षाम्बुना त्रिवृत्कल्कं दद्याद्दोषानुलोमनम्||१६|| तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकाञ्जयेत्| शुद्धश्चापि पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्||१७||
🔊 Audio coming soon
vātōpasr̥ṣṭasyētyādau uṣṇairiti bastiviśēṣaṇam| dāhādayō dāhamōhatr̥ḍādayō vātapittajanyāḥ| drākṣāmbunā trivr̥tpānasya dāhādikārakē pittē vātē ca hitatvaṁ darśayannāha- taddhītyādi||16-17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
athavā'tiviriktaḥ syāt kṣīṇaviṭkaḥ sa bhakṣayēt| māṣayūṣēṇa kulmāṣān pibēnmadhvathavā surām||18||
अथवाऽतिविरिक्तः स्यात् क्षीणविट्कः स भक्षयेत्| माषयूषेण कुल्माषान् पिबेन्मध्वथवा सुराम्||१८||
🔊 Audio coming soon
kulmāṣā iti ardhasvinnayavādimayā bhakṣyāḥ||18||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
sāmaṁ cēt kuṇapaṁ śūlairupaviśēdarōcakī| sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibēt||19||
सामं चेत् कुणपं शूलैरुपविशेदरोचकी| स घनातिविषाकुष्ठनतदारुवचाः पिबेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
bastimithyāprayōgōdīritānāmatīsārabhēdānāṁ cikitsitamāha- sāmaṁ cēdityādi| sāmaṁ yathā syāt tathōpaviśēditi; tēna malādivyatiriktāmamātrōpavēśarūpō'yamatīsāraḥ kēvalāmaśakr̥dvātaraktapittakaphajanyānāmiha ṣaṇṇāmatīsārāṇāṁ vaktavyānāṁ prathama uktō bhavati| kuṇapamiti śavagandham| śūlaiḥ ‘yukta’ iti śēṣaḥ| ghanaṁ mustakam||19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
śakr̥dvātamasr̥k pittaṁ kaphaṁ vā yō'tisāryatē| pakvaṁ , tatra svavargīyairbastiḥ śrēṣṭhaṁ bhiṣagjitam||20||
शकृद्वातमसृक् पित्तं कफं वा योऽतिसार्यते| पक्वं , तत्र स्ववर्गीयैर्बस्तिः श्रेष्ठं भिषग्जितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
kēvalaśakr̥dādijanyāṁścātisārānāha- śakr̥dvātamityādi| pakvamiti nirāmam| āmaśabdēnēhāgnidaurbalyādavipakvāhārarasa ēva kōṣṭhōpalēpaka āmō gr̥hyatē; yaduktamanyatra- “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| svavargīyairiti purīṣasaṅgrahaṇavātaghnaśōṇitāsthāpanapittakaphaharabhēṣajavargaiḥ; kiṁvā uttaratra pratyēkaṁ śakr̥dādivakṣyamāṇabhēṣajaiḥ||20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ṣaṇṇāmēṣāṁ dvisaṁsargāt triṁśadbhēdā bhavanti tu| kēvalaiḥ saha ṣaṭtriṁśadvidyāt sōpadravānapi||21||
षण्णामेषां द्विसंसर्गात् त्रिंशद्भेदा भवन्ति तु| केवलैः सह षट्त्रिंशद्विद्यात् सोपद्रवानपि||२१||
🔊 Audio coming soon
atīsārabhēdānāha- ṣaṇṇāmityādi| ēṣāmiti ētadabhihitānām| anyē tu bastivibhraṁśajāḥ ṣaṭsaṅkhyā bhavantīti vadanti; pūrvavyākhyānamēva sādhu||21||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
śūlapravāhikādhmānaparikartyarucijvarān| tr̥ṣṇōṣṇadāhamūrcchādīṁścaiṣāṁ vidyādupadravān||22||
शूलप्रवाहिकाध्मानपरिकर्त्यरुचिज्वरान्| तृष्णोष्णदाहमूर्च्छादींश्चैषां विद्यादुपद्रवान्||२२||
🔊 Audio coming soon
upadravānēṣāmāha- śūlētyādi||22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
tatrāmē'ntarapānaṁ syāt vyōṣāmlalavaṇairyutam| pācanaṁ śasyatē bastirāmē hi pratiṣidhyatē||23||
तत्रामेऽन्तरपानं स्यात् व्योषाम्ललवणैर्युतम्| पाचनं शस्यते बस्तिरामे हि प्रतिषिध्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
yathōktātīsārēṣu cikitsāmāha- tatrāmē ityādi| antarapānaṁ pācanamāhuḥ| pācanamityanēna cēha pūrvaṁ ‘sa ghanātiviṣā’ ityādyuktaṁ pācanaṁ gr̥hyatē| vyōṣāmlalavaṇairyutamiti vyōṣāmlalavaṇayōgēna kr̥tam||23||
Adhikarana 17 (24) · Śloka 24
vātaghnairgrāhivargīyairbastiḥ śakr̥ti śasyatē|24|
वातघ्नैर्ग्राहिवर्गीयैर्बस्तिः शकृति शस्यते|२४|
🔊 Audio coming soon
vātaghnairityādau vātaghnaṁ daśamūlaṁ; grāhivargaśca ṣaḍvirēcanaśatāśritīyōkta ēva| atra jatūkarṇaḥ- “śakr̥ti śōphaghnagrāhibhirbastiḥ” ityāha; śōphaghnaṁ ca daśamūlamēva|24|
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snēhabastiḥ samīraṇē||24||
स्वाद्वम्ललवणैः शस्तः स्नेहबस्तिः समीरणे||२४||
🔊 Audio coming soon
svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snēhabastiriti svādvamlalavaṇadravyasādhitasnēhakr̥tamanuvāsanamityarthaḥ| samīraṇē iti kēvalavātātīsārē||24||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
raktē raktēna, pittē tu kaṣāyasvādutiktakaiḥ| sāryamāṇē kaphē bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ||25||
रक्ते रक्तेन, पित्ते तु कषायस्वादुतिक्तकैः| सार्यमाणे कफे बस्तिः कषायकटुतिक्तकैः||२५||
🔊 Audio coming soon
raktē raktēnēti saraktē'tīsāryamāṇē raktēna bastirdēyaḥ| pittē tviti pittē'tīsāryamāṇē kaṣāyādikr̥tō bastirēva||25||
Adhikarana 20 (26-33) · Śloka 33
śakr̥tā vāyunā vā''mē tēna varcasyathānilē| saṁsr̥ṣṭē'ntarapānaṁ syād vyōṣāmlalavaṇairyutam||26|| pittēnāmē'sr̥jā vā'pi tayōrāmēna vā punaḥ| saṁsr̥ṣṭayōrbhavēt pānaṁ savyōṣasvādutiktakam||27|| tathā''mē kaphasaṁsr̥ṣṭē kaṣāyavyōṣatiktakam| āmēna tu kaphē vyōṣakaṣāyalavaṇairyutam||28|| vātēna viśi pittē vā viṭpittābhyāṁ tathā'nilē| madhurāmlakaṣāyaḥ syāt saṁsr̥ṣṭē bastiruttamaḥ||29|| śakr̥cchōṇitayōḥ pittaśakr̥tō raktapittayōḥ| bastiranyōnyasaṁsargē kaṣāyasvādutiktakaḥ||30|| kaphēna viśi pittē vā kaphē viṭpittaśōṇitaiḥ| vyōṣatiktakaṣāyaḥ syāt saṁsr̥ṣṭē bastiruttamaḥ||31|| syādbastirvyōṣatiktāmlaḥ saṁsr̥ṣṭē vāyunā kaphē| madhuravyōṣatiktastu raktē kaphavimūrcchitē||32|| mārutē kaphasaṁsr̥ṣṭē vyōṣāmlalavaṇō bhavēt| bastirvātēna pittē tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ||33||
शकृता वायुना वाऽऽमे तेन वर्चस्यथानिले| संसृष्टेऽन्तरपानं स्याद् व्योषाम्ललवणैर्युतम्||२६|| पित्तेनामेऽसृजा वाऽपि तयोरामेन वा पुनः| संसृष्टयोर्भवेत् पानं सव्योषस्वादुतिक्तकम्||२७|| तथाऽऽमे कफसंसृष्टे कषायव्योषतिक्तकम्| आमेन तु कफे व्योषकषायलवणैर्युतम्||२८|| वातेन विशि पित्ते वा विट्पित्ताभ्यां तथाऽनिले| मधुराम्लकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः||२९|| शकृच्छोणितयोः पित्तशकृतो रक्तपित्तयोः| बस्तिरन्योन्यसंसर्गे कषायस्वादुतिक्तकः||३०|| कफेन विशि पित्ते वा कफे विट्पित्तशोणितैः| व्योषतिक्तकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः||३१|| स्याद्बस्तिर्व्योषतिक्ताम्लः संसृष्टे वायुना कफे| मधुरव्योषतिक्तस्तु रक्ते कफविमूर्च्छिते||३२|| मारुते कफसंसृष्टे व्योषाम्ललवणो भवेत्| बस्तिर्वातेन पित्ते तु कार्यः स्वाद्वम्लतिक्तकः||३३||
🔊 Audio coming soon
saṁsargē cikitsāmāha- śakr̥tētyādi| śakr̥tā''mē pradhānē saṁsr̥ṣṭē, tathā vāyunā vā''mē saṁsr̥ṣṭē; tēnētyāmēnāpradhānēna varcasi anilē ca pr̥thak saṁsr̥ṣṭē, atra tēnēti pūrvavadvyākhyēyam| atra saṁsr̥ṣṭēṣu tr̥tīyānirdiṣṭamalpamānatayā'pradhānaṁ, saptamīnirdiṣṭaṁ bahumānatvāt pradhānaṁ jñēyam| tayōriti pittāsr̥jōḥ| saṁsr̥ṣṭayōriti ēkamānēna yuktayōḥ| kaphē vyōṣakaṣāyalavaṇairyutamityantaṁ yāvat ‘antarapānaṁ’ ityanuvartatē| vātēna viśītyādau madhurāmlakaṣāyō bastiriti madhurādidravyakvāthādikr̥tō bastirdēya ityarthaḥ| śakr̥cchōṇitayōrityādau anyōnyasaṁsargē sati śakr̥tā śōṇitē śōṇitēna vā śakr̥ti saṁsr̥ṣṭē; ēvaṁ pittaśakr̥tōḥ raktapittayōśca dvividhaḥ saṁsargō vyākhyēyaḥ| viṭpittaśōṇitairiti pratyēkaṁ viḍādibhiḥ kaphē saṁsr̥ṣṭē| kaphavimūrcchitē iti kaphēnāpradhānēna saṁsr̥ṣṭē ityarthaḥ||26-33||
Adhikarana 21 (34) · Śloka 34
tricatuḥpañcasaṁsargānēvamēva vikalpayēt| yuktiścaiṣātisārōktā sarvarōgēṣvapi smr̥tā||34||
त्रिचतुःपञ्चसंसर्गानेवमेव विकल्पयेत्| युक्तिश्चैषातिसारोक्ता सर्वरोगेष्वपि स्मृता||३४||
🔊 Audio coming soon
anuktasaṁsargacikitsāṁ sūtrayannāha- tricaturityādi| tricatuḥpañcasaṁsargāniti āmādīnāṁ trika-catuṣka-pañcakarūpān saṁsargān| ēvamēva vikalpayēditi pradhānādimēlakēna vikalpayēt, tathā bhēṣajamapi tēṣāṁ yathōktabhēṣajānusārēṇa kalpayēdityarthaḥ| ētē ca bhēdā likhyamānā atibahuprabhēdatayā granthagauravamāpādayanti, svayaṁ ca buddhimatā sukaravibhāgā ēvēti na likhyantē| ēvamādisaṁsargakr̥taṁ rōgabhēdamanyatrāpi buddhyā kartavyatayā'tidiśannāha- sarvarōgēṣvapi smr̥tēti| iyaṁ vyavasthā sarvarōgēṣvēvayathāsambhavamācāryānumatētyarthaḥ| tatra grahaṇīgadē yatra tu ṣaḍapyāmādayaḥ sambhavanti, tatraivaṁ saṁsargāḥ prakalpyantē; yatra ca trayōdōṣāḥ sambhavanti, śōṇitēna vā samaṁ catvāraḥ, tatra tēṣāmēva parasparasaṁsargō bhēṣajavibhāgārthaṁ kalpanīyaḥ||34||
Adhikarana 22 (35) · Śloka 35
yugapat ṣaḍrasaṁ ṣaṇṇāṁ saṁsargē pācanaṁ bhavēt | nirāmāṇāṁ tu pañcānāṁ bastiḥ ṣāḍrasikō mataḥ||35||
युगपत् षड्रसं षण्णां संसर्गे पाचनं भवेत् | निरामाणां तु पञ्चानां बस्तिः षाड्रसिको मतः||३५||
🔊 Audio coming soon
āmādiṣaṭkasamudayarūpasaṁsargē kāryamāha- yugapadityādi| yugapaditi ēkadaiva militānāṁ ṣaṇṇāmiti yāvat| ṣaḍrasamiti militaṣaḍrasakr̥tam| nirāmāṇāmiti āmavarjitānāṁ śakr̥dādīnāṁ pañcānām| ṣāḍrasika iti ṣaḍrasamēlakēna kr̥taḥ||35||
Adhikarana 23 (36-42) · Śloka 42
udumbaraśalāṭūni jambvāmrōdumbaratvacaḥ| śaṅkhaṁ sarjarasaṁ lākṣāṁ kardamaṁ ca palāṁśikam||36|| piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ kṣīradviguṇitaṁ pacēt| atīsārēṣu sarvēṣu pēyamētadyathābalam||37|| kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktaśālibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjalē śr̥taiḥ||38|| bālōdumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ | masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavēt||39|| sthirādīnāṁ balādīnāmikṣvādīnāmathāpi vā| kvāthēṣu samasūrāṇāṁ yavāgvaḥ syuḥ pr̥thak pr̥thak||40|| kacchurāmūlaśālyāditaṇḍulairupasādhitāḥ| dadhitakrāranālāmlakṣīrēṣvikṣurasē'pi vā||41|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāḥ sarvātisāranāśanāḥ| sasarpirmaricājājyō madhurā lavaṇāḥ śivāḥ||42||
उदुम्बरशलाटूनि जम्ब्वाम्रोदुम्बरत्वचः| शङ्खं सर्जरसं लाक्षां कर्दमं च पलांशिकम्||३६|| पिष्ट्वा तैः सर्पिषः प्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्| अतीसारेषु सर्वेषु पेयमेतद्यथाबलम्||३७|| कच्छुराधातकीबिल्वसमङ्गारक्तशालिभिः| मसूराश्वत्थशुङ्गैश्च यवागूः स्याज्जले शृतैः||३८|| बालोदुम्बरकट्वङ्गसमङ्गाप्लक्षपल्लवैः | मसूरधातकीपुष्पबलाभिश्च तथा भवेत्||३९|| स्थिरादीनां बलादीनामिक्ष्वादीनामथापि वा| क्वाथेषु समसूराणां यवाग्वः स्युः पृथक् पृथक्||४०|| कच्छुरामूलशाल्यादितण्डुलैरुपसाधिताः| दधितक्रारनालाम्लक्षीरेष्विक्षुरसेऽपि वा||४१|| शीताः सशर्कराक्षौद्राः सर्वातिसारनाशनाः| ससर्पिर्मरिचाजाज्यो मधुरा लवणाः शिवाः||४२||
🔊 Audio coming soon
sarvātīsārasādhāraṇaṁ bhēṣajamāha- udumbarētyādi| ‘raktaśālibhiḥ’ ityatra ‘raktamūlibhiḥ’ iti pāṭhē ‘raktamūlī raktairaṇḍam’ ityaparē| jalē śr̥tairiti ṣaḍaṅgavidhānēna jalē śr̥taiḥ| bālōdumbaram udumbaraśalāṭu| bhavēditi yavāgūrbhavēt| ikṣvādīnāmiti tr̥ṇapañcamūlapaṭhitānāṁ śaravarjitānāmikṣukuśakāśaśālimūlānām| śālyāditaṇḍulairiti raktaśālikalamāditaṇḍulaiḥ| dadhyādibhiratra jalasthānīyairyavāgūḥ sādhanīyā||36-42||
Adhikarana 24 (43-45) · Śloka 45
bhavanti cātra ślōkāḥ- snigdhāmlalavaṇamadhuraṁ pānaṁ bastiśca mārutē kōṣṇaḥ| śītaṁ tiktakaṣāyaṁ madhuraṁ pittē ca raktē ca||43|| tiktōṣṇakaṣāyakaṭuślēṣmaṇi saṅgrāhi vātanucchakr̥ti| pācanamāmē pānaṁ picchāsr̥gbastayō raktē||44|| atisāraṁ pratyuktaṁ miśraṁ dvandvādiyōgajēṣvapi ca| tatrōdrēkaviśēṣāddōṣēṣūpakramaḥ kāryaḥ||45||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- स्निग्धाम्ललवणमधुरं पानं बस्तिश्च मारुते कोष्णः| शीतं तिक्तकषायं मधुरं पित्ते च रक्ते च||४३|| तिक्तोष्णकषायकटुश्लेष्मणि सङ्ग्राहि वातनुच्छकृति| पाचनमामे पानं पिच्छासृग्बस्तयो रक्ते||४४|| अतिसारं प्रत्युक्तं मिश्रं द्वन्द्वादियोगजेष्वपि च| तत्रोद्रेकविशेषाद्दोषेषूपक्रमः कार्यः||४५||
🔊 Audio coming soon
prapañcōktaṁ bhēṣajaṁ saṅgrahēṇābhidadhāti- bhavanti cātrētyādi| pānamiti pācanapānam| bastiścēti snigdhāmlalavaṇamadhura ēva bastiḥ| mārutē iti mārutātisārē; ēvamanyatrāpi pittē ityādau pittādijātisārē iti jñēyam| saṅgrāhi vātanudityatra ‘bhēṣajaṁ’ iti śēṣaḥ; tacca bhēṣajaṁ yathōktabastyādirūpamēva| pācanamāmē pānamiti pācanaghanātiviṣādidravyakr̥taṁ pānamityarthaḥ| picchābastayō'sr̥gbastayaścēti picchāsr̥gbastayaḥ| uktamiti sākṣādatidēśēna ca trikādisaṁsargē prōktam| miśramiti ētadēva pratyēkaṁ miśrīkr̥tam| dvandvādiyōgajēṣviti tricatuṣkādisaṁsargajē'tisārē| tatrōdrēkādiviśēṣāditi saṁsarga ēva balābalaviśēṣādupakramasyāpi viśēṣō bhavati| ētadēva balāpēkṣaṁ bahudurbalā'pratyanīkaṁ bastyēkabhēṣajamiti śēṣaḥ(?)||43-45||
Adhikarana 25 (46) · Śloka 46
tatra ślōkaḥ- prāsr̥tikāḥ savyāpatkriyā nirūhāstathā'tisārahitāḥ| rasakalpaghr̥tayavāgvaścōktā guruṇā prasr̥tasiddhau||46||
तत्र श्लोकः- प्रासृतिकाः सव्यापत्क्रिया निरूहास्तथाऽतिसारहिताः| रसकल्पघृतयवाग्वश्चोक्ता गुरुणा प्रसृतसिद्धौ||४६||
🔊 Audio coming soon
prāsr̥tikā ityādyadhyāyārthasaṅgrahaḥ| savyāpatkriyā iti vyāpadaśca mr̥dubastikr̥tajāḍyādikā uktāḥ, tathā kriyāśca tāsāmēva vyāpadāmuktāḥ| nirūhāścātisāracikitsitē prōktāḥ| rasakalpaścātīsārēṣu rasōddēśacikitsayā kr̥taḥ| ghr̥taṁ cōdumbarētyādinōktam||46||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē prāsr̥tayōgīyasiddhirnāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने प्रासृतयोगीयसिद्धिर्नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē prāsr̥tayōgīyasiddhirnāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||