Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः स्नेहव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വസിദ്ധൌ ബില്വതൈലാദീന്യഭ്യങ്ഗസേവാനുവാസനാര്ഥം നിര്ദിഷ്ടാനി, തദഭിധായികാ ചേയം സിദ്ധിരിത്യനന്തരം സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധിരുച്യതേ; സ്നേഹാനാമാനുവാസനികാനാം തദ്വ്യാപദാം ച ഭേഷജാനാമഭിധായികാ സിദ്ധിഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സ്നേഹബസ്തീന്നിബോധേമാന് വാതപിത്തകഫാപഹാന്| മിഥ്യാപ്രണിഹിതാനാം ച വ്യാപദഃ സചികിത്സിതാഃ||൩||
स्नेहबस्तीन्निबोधेमान् वातपित्तकफापहान्| मिथ्याप्रणिहितानां च व्यापदः सचिकित्सिताः||३||
🔊 Audio coming soon
അധ്യായവക്തവ്യമാഹ- സ്നേഹബസ്തീനിത്യാദി| ബസ്തിപ്രയോജ്യാഃ സ്നേഹാ ഏതച്ഛ്ലോകാഭിഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ; പ്രപഞ്ചാനഭിധേയാ യേ ത്വപരേऽത്രാര്ഥാഃ “സ്നേഹബസ്തിം നിരൂഹം ച” ഇത്യാദിനാ വക്തവ്യാഃ, തേ ന പ്രപഞ്ചവാച്യാ ഇതി തേ ന പ്രതിജ്ഞാതാഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
ദശമൂലം ബലാം രാസ്നാമശ്വഗന്ധാം പുനര്നവാമ്| ഗുഡൂച്യേരണ്ഡഭൂതീകഭാര്ഗീവൃഷകരോഹിഷമ്||൪|| ശതാവരീം സഹചരം കാകനാസാം പലാംശികമ് | യവമാഷാതസീകോലകുലത്ഥാന് പ്രസൃതോന്മിതാന്||൫|| ചതുര്ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പക്ത്വാ ദ്രോണശേഷേണ തേന ച| തൈലാഢകം സമക്ഷീരം ജീവനീയൈഃ പലോന്മിതൈഃ||൬|| അനുവാസനമേതദ്ധി സര്വവാതവികാരനുത്| ആനൂപാനാം വസാ തദ്വജ്ജീവനീയോപസാധിതാ||൭||
दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्| गुडूच्येरण्डभूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्||४|| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशिकम् | यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्||५|| चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च| तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः||६|| अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्| आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता||७||
🔊 Audio coming soon
ദശമൂലമിത്യാദൌ ഭൂതീകം കത്തൃണം യവാനികാ വാ; കാകനാസാ വായസീഫലമ്, അന്യേ തു വാസാഫലം ‘കായുയാടുടീ’ ഇതി ഖ്യാതം ദ്രവ്യാന്തരമേവാഹുഃ| ഏതദ് ദശമൂലസ്ഥിതബില്വേന ബില്വതൈലമിതി വദന്തി||൪-൭||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
ശതാഹ്വായവബില്വാമ്ലൈഃ സിദ്ധം തൈലം സമീരണേ| സൈന്ധവേനാഗ്നിതപ്തേന തപ്തം ചാനിലനുദ്ധൃതമ്||൮||
शताह्वायवबिल्वाम्लैः सिद्धं तैलं समीरणे| सैन्धवेनाग्नितप्तेन तप्तं चानिलनुद्धृतम्||८||
🔊 Audio coming soon
ആനൂപാനാമിത്യാദൌ തദ്വദിതി പൂര്വക്വാഥേന സാധിതാ| ശതാഹ്വേത്യാദി യോഗാന്തരമ്| സൈന്ധവേനേത്യപി യോഗാന്തരമ്||൮||
Adhikarana 5 (9-12) · Śloka 12
ജീവന്തീം മദനം മേദാം ശ്രാവണീം മധുകം ബലാമ്| ശതാഹ്വര്ഷഭകൌ കൃഷ്ണാം കാകനാസാം ശതാവരീമ്||൯|| സ്വഗുപ്താം ക്ഷീരകാകോലീം കര്കടാഖ്യാം ശടീം വചാമ്| പിഷ്ട്വാ തൈലം ഘൃതം ക്ഷീരേ സാധയേത്തച്ചതുര്ഗുണേ||൧൦|| ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം ബലശുക്രാഗ്നിവര്ധനമ്| മൂത്രരേതോരജോദോഷാന് ഹരേത്തദനുവാസനമ്||൧൧|| ലാഭതശ്ചന്ദനാദ്യൈശ്ച പിഷ്ടൈഃ ക്ഷീരചതുര്ഗുണമ്| തൈലപാദം ഘൃതം സിദ്ധം പിത്തഘ്നമനുവാസനമ്||൧൨||
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्||९|| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शटीं वचाम्| पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे||१०|| बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्| मूत्ररेतोरजोदोषान् हरेत्तदनुवासनम्||११|| लाभतश्चन्दनाद्यैश्च पिष्टैः क्षीरचतुर्गुणम्| तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ജീവന്തീമിത്യാദിനാ യമകമനുവാസനമ്| ഏതദ്യമകം പൂര്വാധ്യായേ ജീവനീയസഞ്ജ്ഞയാ വ്യാപദിഷ്ടമ്| ലാഭത ഇതി യഥാലാഭമ്| ചന്ദനാദ്യം ജ്വരചികിത്സിതോക്തമ്| തൈലം പാദം യസ്മിന് തത് തൈലപാദമ്||൯-൧൨||
Adhikarana 6 (13-17) · Śloka 17
സൈന്ധവം മദനം കുഷ്ഠം ശതാഹ്വാം നിചുലം വചാമ് | ഹ്രീവേരം മധുകം ഭാര്ഗീം ദേവദാരു സകട്ഫലമ്||൧൩|| നാഗരം പുഷ്കരം മേദാം ചവികാം ചിത്രകം ശടീമ്| വിഡങ്ഗാതിവിഷേ ശ്യാമാം ഹരേണും നീലിനീം സ്ഥിരാമ്||൧൪|| ബില്വാജമോദേ കൃഷ്ണാം ച ദന്തീം രാസ്നാം ച പേഷയേത്| സാധ്യമേരണ്ഡജം തൈലം തൈലം വാ കഫരോഗനുത്||൧൫|| വ്രധ്നോദാവര്തഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹമേഹാഢ്യമാരുതാന്| ആനാഹമശ്മരീം ചൈവ ഹന്യാത്തദനുവാസനാത്||൧൬|| മദനൈര്വാऽമ്ലസംയുക്തൈര്ബില്വാദ്യേന ഗണേന വാ| തൈലം കഫഹരൈര്വാऽപി കഫഘ്നം കല്പയേദ്ഭിഷക്||൧൭||
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वां निचुलं वचाम् | ह्रीवेरं मधुकं भार्गीं देवदारु सकट्फलम्||१३|| नागरं पुष्करं मेदां चविकां चित्रकं शटीम्| विडङ्गातिविषे श्यामां हरेणुं नीलिनीं स्थिराम्||१४|| बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीं रास्नां च पेषयेत्| साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफरोगनुत्||१५|| व्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्| आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात्||१६|| मदनैर्वाऽम्लसंयुक्तैर्बिल्वाद्येन गणेन वा| तैलं कफहरैर्वाऽपि कफघ्नं कल्पयेद्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
മദനൈര്വാऽമ്ലസംയുക്തൈരിത്യത്ര മദനസ്യ കല്കത്വമ്, കാഞ്ജികാദീനാമമ്ലാനാം ദ്രവത്വമ്| ഏതച്ച മദനതൈലമിതി ഖ്യാതമ്| ബില്വാദ്യോ ഗണഃ ദശമൂലം; ദശമൂലം ചാത്ര ക്വാഥകല്കാഭ്യാമപി ദേയമ്| ഉക്തം ഹി- “ക്വാഥകല്കാവനിര്ദേശേ ഗണാത്തസ്മാത് സമാവപേത്” ഇതി| കഫഹരൈരിതി പൂര്വോധ്യായോക്തകഫഹരഭേഷജൈഃ, കിംവാ ത്രികടുകപഞ്ചകോലാദിഭിഃ||൧൩-൧൭||
Adhikarana 7 (18-24) · Śloka 24
വിഡങ്ഗൈരണ്ഡരജനീപടോലത്രിഫലാമൃതാഃ| ജാതീപ്രവാലനിര്ഗുണ്ഡീദശമൂലാഖുപര്ണികാഃ||൧൮|| നിമ്ബപാഠാസഹചരശമ്പാകകരവീരകാഃ| ഏഷാം ക്വാഥേന വിപചേത്തൈലമേഭിശ്ച കല്കിതൈഃ||൧൯|| ഫലബില്വത്രിവൃത്കൃഷ്ണാരാസ്നാഭൂനിമ്ബദാരുഭിഃ| സപ്തപര്ണവചോശീരദാര്വീകുഷ്ഠകലിങ്ഗകൈഃ||൨൦|| ലതാഗൌരീശതാഹ്വാഗ്നിശടീചോരകപൌഷ്കരൈഃ | തത് കുഷ്ഠാനി ക്രിമീന് മേഹാനര്ശാംസി ഗ്രഹണീഗദമ്||൨൧|| ക്ലീബതാം വിഷമാഗ്നിത്വം മലം ദോഷത്രയം തഥാ| പ്രയുക്തം പ്രണുദത്യാശു പാനാഭ്യങ്ഗാനുവാസനൈഃ||൨൨|| വ്യാധിവ്യായാമകര്മാധ്വക്ഷീണാബലനിരോജസാമ്| ക്ഷീണശുക്രസ്യ ചാതീവ സ്നേഹവസ്തിര്ബലപ്രദഃ||൨൩|| പാദജങ്ഘോരുപൃഷ്ഠാംസകടീനാം സ്ഥിരതാം പരാമ്| ജനയേദപ്രജാനാം ച പ്രജാം സ്ത്രീണാം തഥാ നൃണാമ്||൨൪||
विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृताः| जातीप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखुपर्णिकाः||१८|| निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकाः| एषां क्वाथेन विपचेत्तैलमेभिश्च कल्कितैः||१९|| फलबिल्वत्रिवृत्कृष्णारास्नाभूनिम्बदारुभिः| सप्तपर्णवचोशीरदार्वीकुष्ठकलिङ्गकैः||२०|| लतागौरीशताह्वाग्निशटीचोरकपौष्करैः | तत् कुष्ठानि क्रिमीन् मेहानर्शांसि ग्रहणीगदम्||२१|| क्लीबतां विषमाग्नित्वं मलं दोषत्रयं तथा| प्रयुक्तं प्रणुदत्याशु पानाभ्यङ्गानुवासनैः||२२|| व्याधिव्यायामकर्माध्वक्षीणाबलनिरोजसाम्| क्षीणशुक्रस्य चातीव स्नेहवस्तिर्बलप्रदः||२३|| पादजङ्घोरुपृष्ठांसकटीनां स्थिरतां पराम्| जनयेदप्रजानां च प्रजां स्त्रीणां तथा नृणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
വിഡങ്ഗേത്യാദൌ ഏഭിശ്ച കല്കിതൈരിതി വക്ഷ്യമാണൈഃ| ലതാ മഞ്ജിഷ്ഠാ, ഗൌരീ ഹരിദ്രാ| സ്നേഹബസ്തിര്ബലപ്രദ ഇതി ഏതൈസ്തൈലൈഃ കൃതഃ സ്നേഹബസ്തിരിത്യര്ഥഃ||൧൮-൨൪||
Adhikarana 8 (25) · Śloka 25
വാതപിത്തകഫാത്യന്നപുരീഷൈരാവൃതസ്യ ച| അഭുക്തേ ച പ്രണീതസ്യ സ്നേഹബസ്തേഃ ഷഡാപദഃ||൨൫||
वातपित्तकफात्यन्नपुरीषैरावृतस्य च| अभुक्ते च प्रणीतस्य स्नेहबस्तेः षडापदः||२५||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്തേത്യാദിനാ സ്നേഹബസ്തേര്വ്യാപദഃ പ്രാഹ| ഏതാശ്ച വ്യാപദോ മിഥ്യായോഗേന സ്നേഹസ്യ ക്രിയമാണാ ഉച്യന്തേ; പ്രതിജ്ഞാതം ഹി ‘മിഥ്യാപ്രണിഹിതാനാം ച വ്യാപദ’ ഇതി, തേന സ്നേഹായോഗാതിയോഗജന്യവ്യാപദാമിഹാനവസര ഏവ; അനുവാസനായോഗാതിയോഗജന്യാശ്ച വ്യാപദഃ കല്പനാസിദ്ധാവേവോക്താഃ; തദ്ഭേഷജം ചാതിസ്നേഹിതേ ശോധനബസ്തിഃ, അസ്നേഹിതേ പുനഃ സ്നേഹബസ്തിദാനമേവ ജ്ഞേയമ്| ഏതച്ച “തസ്മാന്നിരൂഢഃ സംസ്നേഹ്യോ നിരൂഹ്യശ്ചാനുവാസിതഃ” ഇത്യാദിനോക്തത്വാത് പ്രസങ്ഗേനേഹോക്തമ് ||൨൫||
Adhikarana 9 (26-28) · Śloka 28
ശീതോऽല്പോ വാऽധികേ വാതേ പിത്തേऽത്യുഷ്ണഃ കഫേ മൃദുഃ| അതിഭുക്തേ ഗുരുര്വര്ചഃസഞ്ചയേऽല്പബലസ്തഥാ||൨൬|| ദത്തസ്തൈരാവൃതഃ സ്നേഹോ ന യാത്യഭിഭവാദപി | അഭുക്തേऽനാവൃതത്വാച്ച യാത്യൂര്ധ്വം തസ്യ ലക്ഷണമ്||൨൭|| അങ്ഗമര്ദജ്വരാധ്മാനശീതസ്തമ്ഭോരുപീഡനൈഃ | പാര്ശ്വരുഗ്വേഷ്ടനൈര്വിദ്യാത് സ്നേഹം വാതാവൃതം ഭിഷക്||൨൮||
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२६|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो न यात्यभिभवादपि | अभुक्तेऽनावृतत्वाच्च यात्यूर्ध्वं तस्य लक्षणम्||२७|| अङ्गमर्दज्वराध्मानशीतस्तम्भोरुपीडनैः | पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्यात् स्नेहं वातावृतं भिषक्||२८||
🔊 Audio coming soon
യഥാക്രമം ഷഡ്വ്യാപദാം ഹേതുമാഹ- ശീത ഇത്യാദി| ഗുരുരിതി ഗുരുത്വയുക്തഃ | വര്ചഃസഞ്ചയേऽല്പബല ഇതി സഞ്ചിതേ മലേ സതി അല്പബലോ വര്ചഃസഞ്ചയപ്രവര്തനാക്ഷമ ഇത്യര്ഥഃ| തൈരാവൃത ഇതി പദം പ്രത്യേകം വാതാദിഷു പഞ്ചസു യോജനീയമ്| അഭിഭവാദപീതി വാതാദിനാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാന്ന യാതി; തഥാ തേന വാതാദിനോല്ബണേനാഭിഭൂതഗുണത്വാച്ച ന ആയാതി| അനാവൃതത്വാദിതി അന്നേനോര്ധ്വമാര്ഗസ്യാപിഹിതത്വാത്| തസ്യ ലക്ഷണമിതി യഥാക്രമം വാതാദ്യാവൃതസ്യ ലക്ഷണം വക്ഷ്യമാണമങ്ഗമര്ദാദി| വേഷ്ടനൈരിതി പാര്ശ്വവേഷ്ടനൈരേവ| ഏതേ ച സ്തമ്ഭാദയോ വാതാവൃതസ്നേഹമഹിമ്നൈവ ജായന്തേ, തേന സ്നേഹപ്രയോഗാത് പൂര്വം ന ഭവന്ത്യേവ||൨൬-൨൮||
Adhikarana 10 (29-31) · Śloka 31
സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോഷ്ണൈസ്തം രാസ്നാപീതദ്രുതൈലികൈഃ | സൌവീരകസുരാകോലകുലത്ഥയവസാധിതൈഃ||൨൯|| നിരൂഹൈര്നിര്ഹരേത് സമ്യക് സമൂത്രൈഃ പാഞ്ചമൂലികൈഃ| താഭ്യാമേവ ച തൈലാഭ്യാം സായം ഭുക്തേऽനുവാസയേത്||൩൦|| ദാഹരാഗതൃഷാമോഹതമകജ്വരദൂഷണൈഃ| വിദ്യാത് പിത്താവൃതം സ്വാദുതിക്തൈസ്തം ബസ്തിഭിര്ഹരേത്||൩൧||
स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः | सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः||२९|| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||३०|| दाहरागतृषामोहतमकज्वरदूषणैः| विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
രാസ്നാതൈലം “രാസ്നാസഹസ്രനിര്യൂഹേ” (ചി.അ.൨൮) ഇത്യാദിനാ വിഹിതം വാതവ്യാധാവുക്തമ്| പീതദ്രുതൈലം ച പീതദ്രു-സൌവീരകാദിദ്രവേണ സാധ്യമിതി ബ്രുവതേ| താഭ്യാമിതി രാസ്നാപീതദ്രുതൈലാഭ്യാമ്||൨൯-൩൧||
Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33
തന്ദ്രാശീതജ്വരാലസ്യപ്രസേകാരുചിഗൌരവൈഃ| സമ്മൂര്ച്ഛാഗ്ലാനിഭിര്വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മണാ സ്നേഹമാവൃതമ്||൩൨|| കഷായകടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണൈഃ സുരാമൂത്രോപസാധിതൈഃ| ഫലതൈലയുതൈഃ സാമ്ലൈര്ബസ്തിഭിസ്തം വിനിര്ഹരേത്||൩൩||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्||३२|| कषायकटुतीक्ष्णोष्णैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
ഫലതൈലം പൂര്വവ്യാഹൃതമേവ ജ്ഞേയമ്||൩൨-൩൩||
Adhikarana 12 (34-35) · Śloka 35
ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാരുചിഗ്ലാനിശൂലനിദ്രാങ്ഗമര്ദനൈഃ | ആമലിങ്ഗൈഃ സദാഹൈസ്തം വിദ്യാദത്യശനാവൃതമ്||൩൪|| കടൂനാം ലവണാനാം ച ക്വാഥൈശ്ചൂര്ണൈശ്ച പാചനമ്| വിരേകോ മൃദുരത്രാമവിഹിതാ ച ക്രിയാ ഹിതാ||൩൫||
छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः | आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्||३४|| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| विरेको मृदुरत्रामविहिता च क्रिया हिता||३५||
🔊 Audio coming soon
ആമലിങ്ഗൈരിതി ആമലക്ഷണൈരാലസ്യാദിഭിഃ| ആമവിഹിതാ ക്രിയേതി “ആമം പ്രദുഷ്ടമന്നാഭിഭൂതം പുനരുല്ലിഖേത്” (വി.അ.൨) ഇത്യാദിനാ വിഹിതാऽനുസര്തവ്യാ||൩൪-൩൫||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
വിണ്മൂത്രാനിലസങ്ഗാര്തിഗുരുത്വാധ്മാനഹൃദ്ഗ്രഹൈഃ| സ്നേഹം വിഡാവൃതം ജ്ഞാത്വാ സ്നേഹസ്വേദൈഃ സവര്തിഭിഃ||൩൬|| ശ്യാമാബില്വാദിസിദ്ധൈശ്ച നിരൂഹൈഃ സാനുവാസനൈഃ| നിര്ഹരേദ്വിധിനാ സമ്യഗുദാവര്തഹരേണ ച||൩൭||
विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः||३६|| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च||३७||
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹം വിഡാവൃതമിത്യാദൌ വര്തിഭിരിതി ഫലവര്തിഭിഃ, കേചിത്തു ‘ബസ്തിഭിഃ’ ഇതി പഠന്തി| ശ്യാമാബില്വാദീനി ച ശ്യാമാ ച ബില്വാദീനി ദശമൂലാനി ച ശ്യാമാബില്വാദീനി; കിംവാ, ശ്യാമാദീന്യപ്യത്ര കല്പോക്താനി നവ ഗൃഹ്യന്തേ; തൈര്നിരൂഹസ്യ തഥാऽനുവാസനസ്യ ച സാധനമിഹ ജ്ഞേയമ്| ഉദാവര്തഹരേണേതി ത്രിമര്മീയോക്തോദാവര്തചികിത്സിതേന||൩൬-൩൭||
Adhikarana 14 (38-40) · Śloka 40
അഭുക്തേ ശൂന്യപായൌ വാ വേഗാത് സ്നേഹോऽതിപീഡിതഃ| ധാവത്യൂര്ധ്വം തതഃ കണ്ഠാദൂര്ധ്വേഭ്യഃ ഖേഭ്യ ഏത്യപി||൩൮|| മൂത്രശ്യാമാത്രിവൃത്സിദ്ധോ യവകോലകുലത്ഥവാന്| തത്സിദ്ധതൈല ഇഷ്ടോऽത്ര നിരൂഹഃ സാനുവാസനഃ||൩൯|| കണ്ഠാദാഗച്ഛതഃ സ്തമ്ഭകണ്ഠഗ്രഹവിരേചനൈഃ| ഛര്ദിഘ്നീഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ച തസ്യ കാര്യം നിവര്തനമ്||൪൦||
अभुक्ते शून्यपायौ वा वेगात् स्नेहोऽतिपीडितः| धावत्यूर्ध्वं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||३८|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैल इष्टोऽत्र निरूहः सानुवासनः||३९|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कार्यं निवर्तनम्||४०||
🔊 Audio coming soon
അഭുക്തേ ഇത്യാദിഹേതുത്രയം സ്നേഹബസ്തേരൂര്ധ്വഗമനകാരണം ജ്ഞേയം; പൂര്വം ച യദ്യപ്യഭോജനദാനമേവ കാരണം പ്രതിശ്രുതം, തഥാऽപ്യേകകാര്യതയാ ചികിത്സിതസാമാന്യാച്ച ശൂന്യപായുത്വാതിപീഡനേ അപ്യത്ര ഹേതുത്വേനോക്തേ; ശൂന്യപായുത്വം ചാധോനിരോധാകര്തൃതയാ സ്നേഹമൂര്ധ്വം നയതി| ഊര്ധ്വേഭ്യഃ ഖേഭ്യ ഇതി മുഖനാസാദിഭ്യഃ| ഏതീതി നിര്ഗച്ഛതി| അപിശബ്ദാന്മുഖാദിനിര്ഗമനസ്യ കാദാചിത്കത്വം ദര്ശയതി| തത്സിദ്ധതൈല ഇതി മൂത്രശ്യാമാദിസാധിതതൈലേന യുക്തഃ| സാനുവാസന ഇതി തത്സിദ്ധതൈലേന ചാനുവാസനം ദേയമ്| ആഗച്ഛത ഇതി ആഗമനസമയ ഏവ സ്തമ്ഭാദി കര്തവ്യമ്| സ്തമ്ഭഃ വ്യജനശീതജലസേകാദിനാ; കണ്ഠഗ്രഹഃ ഊര്ധ്വഗമനപ്രതിഷേധാര്ഥം കണ്ഠപീഡനമ്| ഛര്ദിഘ്നീഃ ക്രിയാഃ ഛര്ദിശ്ചികിത്സിതേ “മനോऽഭിഘാതേ തു മനോऽനുകൂലാഃ” ഇത്യാദിനാ “സുഖ ഏവ ജേതുമ്” (ചി.അ.൨൦) ഇത്യന്തേനോക്താ ഇഹാഭിപ്രേതാ ജ്ഞേയാഃ||൩൮-൪൦||
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
യസ്യ നോപദ്രവം കുര്യാത് സ്നേഹബസ്തിരനിഃസൃതഃ| സര്വേऽല്പോ വാऽऽവൃതോ രൌക്ഷ്യാദുപേക്ഷ്യഃ സ വിജാനതാ||൪൧||
यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः| सर्वेऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता||४१||
🔊 Audio coming soon
വാതാദ്യാവൃതസ്നേഹപ്രവര്തനമഭിധായ അപ്രവര്തനീയസ്നേഹമാഹ- യസ്യ നോപദ്രവമിത്യാദി| നോപദ്രവം കുര്യാദിതി അനിഃസൃതോऽപി സ്തമ്ഭരുഗാദീനൂര്ധ്വോക്താന്ന കുര്യാത്| അല്പോ വാऽऽവൃത ഇതി സ്തോകനിഃസൃതഃ, സ്തോകശ്ച വൃതഃ| വൃതസ്യാപി സ്തമ്ഭാദ്യുപദ്രവാകരണേ ഹേതുമാഹ- രൌക്ഷ്യാദിതി| തദാऽത്യര്ഥരൂക്ഷതയാ ശരീരസ്യ തിഷ്ഠന്നപി സ്നേഹോ ന വ്യാപദമാവഹതീത്യര്ഥഃ; ഉപേക്ഷ്യ ഇതി ന തത്ര യഥോക്തവാതാവൃതസ്നേഹചികിത്സാ കര്തവ്യേത്യര്ഥഃ; അന്യത്രാപ്യുക്തമ്- “അഹോരാത്രാദപി സ്നേഹഃ പ്രത്യാഗച്ഛന്ന ദൂഷ്യതി| കുര്യാദ്ബസ്തിഗുണാംശ്ചാപി ജീര്ണസ്ത്വല്പഗുണോ ഭവേത്” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇതി||൪൧||
Adhikarana 16 (42-45) · Śloka 45
യുക്തസ്നേഹം ദ്രവോഷ്ണം ച ലഘുപഥ്യോപസേവനമ്| ഭുക്തവാന് മാത്രയാ ഭോജ്യമനുവാസ്യസ്ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാത്||൪൨|| ധാന്യനാഗരസിദ്ധം ഹി തോയം ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ| വ്യുഷിതായ നിശാം കല്യമുഷ്ണം വാ കേവലം ജലമ്||൪൩|| സ്നേഹാജീര്ണം ജരയതി ശ്ലേഷ്മാണം തദ്ഭിനത്തി ച| മാരുതസ്യാനുലോമ്യം ച കുര്യാദുഷ്ണോദകം നൃണാമ്||൪൪|| വമനേ ച വിരേകേ ച നിരൂഹേ സാനുവാസനേ| തസ്മാദുഷ്ണോദകം ദേയം വാതശ്ലേഷ്മോപശാന്തയേ||൪൫||
युक्तस्नेहं द्रवोष्णं च लघुपथ्योपसेवनम्| भुक्तवान् मात्रया भोज्यमनुवास्यस्त्र्यहात्त्र्यहात्||४२|| धान्यनागरसिद्धं हि तोयं दद्याद्विचक्षणः| व्युषिताय निशां कल्यमुष्णं वा केवलं जलम्||४३|| स्नेहाजीर्णं जरयति श्लेष्माणं तद्भिनत्ति च| मारुतस्यानुलोम्यं च कुर्यादुष्णोदकं नृणाम्||४४|| वमने च विरेके च निरूहे सानुवासने| तस्मादुष्णोदकं देयं वातश्लेष्मोपशान्तये||४५||
🔊 Audio coming soon
ഉത്പന്നവ്യാപത്പ്രതീകാരമഭിധായാവ്യാപന്നാനുവാസനാനുഗുണം ഭോജനമാഹ- യുക്തസ്നേഹമിത്യാദി| യുക്തസ്നേഹമിതി അവ്യാപന്നസ്നേഹമിതി ഭാവഃ| ഉപസേവനം ഭോജനമ്| ത്ര്യഹാദിതി വിധാനം പ്രായികമ്| ധാന്യേത്യാദൌ ഷഡങ്ഗവിധിനാ തോയം സാധനീയമ്| കല്യമിതി പ്രഭാതേ| സ്നേഹാജീര്ണമിതി സ്നേഹസ്യാജീര്ണം കോഷ്ഠോപലേപകമംശമ്||൪൨-൪൫||
Adhikarana 17 (46-47) · Śloka 47
രൂക്ഷനിത്യസ്തു ദീപ്താഗ്നിര്വ്യായാമീ മാരുതാമയീ| വങ്ക്ഷണശ്രോണ്യുദാവൃത്തവാതാശ്ചാര്ഹാ ദിനേ ദിനേ||൪൬|| ഏഷാം ചാശു ജരാം സ്നേഹോ യാത്യമ്ബു സികതാസ്വിവ| അതോऽന്യേഷാം ത്ര്യഹാത്പ്രായഃ സ്നേഹം പചതി പാവകഃ||൪൭||
रूक्षनित्यस्तु दीप्ताग्निर्व्यायामी मारुतामयी| वङ्क्षणश्रोण्युदावृत्तवाताश्चार्हा दिने दिने||४६|| एषां चाशु जरां स्नेहो यात्यम्बु सिकतास्विव| अतोऽन्येषां त्र्यहात्प्रायः स्नेहं पचति पावकः||४७||
🔊 Audio coming soon
പ്രത്യഹാനുവാസനീയാനാഹ- രൂക്ഷനിത്യസ്ത്വിത്യാദി| വങ്ക്ഷണശ്രോണിഗതശ്ച തഥോദാവൃത്തശ്ച വാതോ യേഷാം തേ വങ്ക്ഷണശ്രോണ്യുദാവൃത്തവാതാഃ| അര്ഹാ ഇതി അനുവാസനാര്ഹാഃ| ഉക്തം ചാന്യത്ര- “രൂക്ഷസ്യ ബഹുവാതസ്യ സ്നേഹബസ്തിം ദിനേ ദിനേ| ദദ്യാദ്വൈദ്യസ്തതോऽന്യേഷാമഗ്ന്യാബാധഭയാത്ത്ര്യഹാത്” (സു.ചി.അ.൩൭) ഇതി| പ്രത്യഹദാനത്ര്യഹദാനോപപത്തിമാഹ- ഏഷാമിത്യാദി| ത്ര്യഹാത് സ്നേഹം പചതീതി പക്വാശയോപലേപകം സ്നേഹം ബഹിര്നിഃസൃതേനോഷ്മണാ പചതി; യദ്യപ്യത്രാഗ്നിനോര്ധ്വസ്ഥിതേന താദൃശഃ സമ്ബന്ധഃ സ്നേഹസ്യ നാസ്തി, തഥാऽപി ജാഠരസ്യൈവ വിമിശ്രിതൈരവയവൈസ്തത്പാകോ വക്തവ്യഃ| പ്രായഃശബ്ദേന പഞ്ചാഹപാകമപി ദര്ശയതി, തേന പഞ്ചാഹദാനമപ്യനുവാസനേ മന്ദാഗ്നിം പ്രതി പ്രാഗുക്തം ജ്ഞേയമ്, ഉക്തം ഹി- “പരതസ്ത്ര്യഹേ വാ ദ്വ്യഹേऽനുവാസ്യോऽഹനി പഞ്ചമേ വാ” (സി.അ.൧൦) ഇതി||൪൬-൪൭||
Adhikarana 18 (48-49) · Śloka 49
ന ത്വാമം പ്രണയേത് സ്നേഹം സ ഹ്യഭിഷ്യന്ദയേദ്ഗുദമ്| സാവശേഷം ച കുര്വീത വായുഃ ശേഷേ ഹി തിഷ്ഠതി||൪൮|| ന ചൈവ ഗുദകണ്ഠാഭ്യാം ദദ്യാത് സ്നേഹമനന്തരമ്| ഉഭയസ്മാത് സമം ഗച്ഛന് വാതമഗ്നിം ച ദൂഷയേത്||൪൯||
न त्वामं प्रणयेत् स्नेहं स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम्| सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||४८|| न चैव गुदकण्ठाभ्यां दद्यात् स्नेहमनन्तरम्| उभयस्मात् समं गच्छन् वातमग्निं च दूषयेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
ആമമിതി അപക്വമ്| പ്രണയേദിതി അനുവാസനം ദദ്യാത്| സാവശേഷം കുര്വീതേതി ന നിഃശേഷം ദദ്യാത്| ഗുദകണ്ഠാഭ്യാമിതി അനുവാസനപാനാഭ്യാമ്| അനന്തരമിതി ഏകകാലമ്| വാതമഗ്നിം ച ദൂഷയേദിതി അത്ര വാതദൂഷണമജീര്ണജനകതയാ വാതാവരണാച്ച ജ്ഞേയമ്||൪൮-൪൯||
Adhikarana 19 (50-51) · Śloka 51
സ്നേഹബസ്തിം നിരൂഹം വാ നൈകമേവാതിശീലയേത്| ഉത്ക്ലേശാഗ്നിവധൌ സ്നേഹാന്നിരൂഹാത് പവനാദ്ഭയമ്||൫൦|| തസ്മാന്നിരൂഢഃ സംസ്നേഹ്യോ നിരൂഹ്യശ്ചാനുവാസിതഃ| സ്നേഹശോധനയുക്ത്യൈവം ബസ്തികര്മ ത്രിദോഷനുത്||൫൧||
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्||५०|| तस्मान्निरूढः संस्नेह्यो निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषनुत्||५१||
🔊 Audio coming soon
നിരൂഹാനുവാസനയോഃ പരസ്പരാവ്യവധാനദാനേ ദോഷമാഹ- സ്നേഹവസ്തിം നിരൂഹം വേത്യാദി| ഏകമേവിതി പരസ്പരാനന്തരിതമ്| ഉത്ക്ലേശഃ കഫപിത്തോത്ക്ലേശഃ| നിരൂഹാത് പവനാദ്ഭയമിതി നിരന്തരനിരൂഹേണ ശരീരസ്യ ശോധനാതിയോഗാത് പവനാദ്ഭയം ഭവതി| നിരൂഢഃ സംസ്നേഹ്യ ഇതി നിരൂഹേണ സ്രോതഃസു ശോധിതേഷു കഫപിത്തജയേ കൃതേ സ്നേഹവസ്തിരഭ്യസ്യഃ; തഥാऽനുവാസിതശ്ച സമ്യഗനുവാസനേന ഹി സ്നിഗ്ധഃ സന്നിരൂഹ്യ ഏവ| ഏവം പ്രയുജ്യമാനസ്നേഹനിരൂഹയോസ്ത്രിദോഷഹന്തൃത്വം സ്നേഹേന വാതജയാന്നിരൂഹേണ കഫപിത്തജയാദ്ഭവതീത്യാഹ- സ്നേഹശോധനേത്യാദി| ശോധനമിഹ നിരൂഹോऽഭിപ്രേതഃ||൫൦-൫൧||
Adhikarana 20 (52-54) · Śloka 54
കര്മവ്യായാമഭാരാധ്വയാ(പാ)നസ്ത്രീകര്ഷിതേഷു ച| ദുര്ബലേ വാതഭഗ്നേ ച മാത്രാബസ്തിഃ സദാ മതഃ||൫൨|| യഥേഷ്ടാഹാരചേഷ്ടസ്യ സര്വകാലം നിരത്യയഃ| ഹ്രസ്വായാഃ സ്നേഹമാത്രായാ മാത്രാബസ്തിഃ സമോ ഭവേത്||൫൩|| ബല്യം സുഖോപചര്യം ച സുഖം സൃഷ്ടപുരീഷകൃത്| സ്നേഹമാത്രാവിധാനം ഹി ബൃംഹണം വാതരോഗനുത്||൫൪||
कर्मव्यायामभाराध्वया(पा)नस्त्रीकर्षितेषु च| दुर्बले वातभग्ने च मात्राबस्तिः सदा मतः||५२|| यथेष्टाहारचेष्टस्य सर्वकालं निरत्ययः| ह्रस्वायाः स्नेहमात्राया मात्राबस्तिः समो भवेत्||५३|| बल्यं सुखोपचर्यं च सुखं सृष्टपुरीषकृत्| स्नेहमात्राविधानं हि बृंहणं वातरोगनुत्||५४||
🔊 Audio coming soon
അനുവാസനവിശേഷസ്യ മാത്രാബസ്തേര്വിഷയം പ്രമാണം ഗുണാംശ്ച യഥാക്രമമാഹ- കര്മേത്യാദി| കര്മാത്ര കന്ദുകചാലനാദി , വ്യായാമഃ ധനുരാകര്ഷണാദിഃ| വാതഭഗ്നേ വാതേന പീഡിതേ| സദേതി പ്രത്യഹമ്| ഹ്രസ്വായാ ഇതി അര്ധാഹഃപരിണമനീയായാഃ; ഉക്തം ഹി- “അഹോരാത്രമഹഃ കൃത്സ്നം ദിനാര്ധം ച പ്രതീക്ഷതേ| ഉത്തമാ മധ്യമാ ഹ്രസ്വാ സ്നേഹമാത്രാ ജരാം പ്രതി” (സൂ.അ.൧൩) ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ സ്നേഹമാത്രാത്രയം പ്രമാണൈരേവോക്തം; യഥാ- “ഷട്പലീ തു ഭവേജ്ജ്യേഷ്ഠാ, മധ്യമാ ത്രിപലീ ഭവേത്| കനീയസീ സാര്ധപലാ ത്രിധാ മാത്രാऽനുവാസനേ” ഇതി| സുശ്രുതേനാപി ബസ്തിപ്രമാണമുക്തം; യഥാ അനുവാസനേ- “തസ്യാപി വികല്പോऽര്ധാര്ധമാത്രാവകൃഷ്ടോऽപരിഹാര്യോ മാത്രാബസ്തിഃ” (സു.ചി.അ.൩൫) ഇതി| അനേന ച സാര്ധപലമാനോ മാത്രാബസ്തിരുക്തോ ഭവതി; തത്ര ഹി ഷട്പലഃ സ്നേഹബസ്തിരുക്തഃ, അനുവാസനം തു ത്രിപലമ്| സുഖോപചര്യമിതി ചേഷ്ടാഹാരനിയമാഭാവാദേവ||൫൨-൫൪||
Adhikarana 21 (55-56) · Śloka 56
തത്ര ശ്ലോകൌ- വാതാദീനാം ശമായോക്താഃ പ്രവരാഃ സ്നേഹബസ്തയഃ| തേഷാം ചാജ്ഞപ്രയുക്താനാം വ്യാപദഃ സചികിത്സിതാഃ||൫൫|| പ്രാഗ്ഭോജ്യം സ്നേഹബസ്തേര്യദ് ധ്രുവം യേऽര്ഹാസ്ത്ര്യഹാച്ച യേ സ്നേഹബസ്തിവിധിശ്ചോക്തോ മാത്രാബസ്തിവിധിസ്തഥാ||൫൬||
तत्र श्लोकौ- वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः| तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः||५५|| प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्यहाच्च ये स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा||५६||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ഭോജ്യഗ്രഹണേന ധാന്യനാഗരജലാദ്യപി സങ്ഗ്രാഹ്യമ്| ധ്രുവം യേऽര്ഹാ ഇതി പ്രത്യഹമനുവാസനീയാഃ| വിധിശ്ചോക്ത ഇതി ‘ന ത്വാമം പ്രണയേത്’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തോऽര്ഥഃ||൫൫-൫൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ സിദ്ധിസ്ഥാനേ സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം സിദ്ധിസ്ഥാനേ സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||