Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్నేహవ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः स्नेहव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వసిద్ధౌ బిల్వతైలాదీన్యభ్యంగసేవానువాసనార్థం నిర్దిష్టాని, తదభిధాయికా చేయం సిద్ధిరిత్యనంతరం స్నేహవ్యాపత్సిద్ధిరుచ్యతే; స్నేహానామానువాసనికానాం తద్వ్యాపదాం చ భేషజానామభిధాయికా సిద్ధిః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
స్నేహబస్తీన్నిబోధేమాన్ వాతపిత్తకఫాపహాన్| మిథ్యాప్రణిహితానాం చ వ్యాపదః సచికిత్సితాః||3||
स्नेहबस्तीन्निबोधेमान् वातपित्तकफापहान्| मिथ्याप्रणिहितानां च व्यापदः सचिकित्सिताः||३||
🔊 Audio coming soon
అధ్యాయవక్తవ్యమాహ- స్నేహబస్తీనిత్యాది| బస్తిప్రయోజ్యాః స్నేహా ఏతచ్ఛ్లోకాభిహితా ఇత్యర్థః; ప్రపంచానభిధేయా యే త్వపరేఽత్రార్థాః “స్నేహబస్తిం నిరూహం చ” ఇత్యాదినా వక్తవ్యాః, తే న ప్రపంచవాచ్యా ఇతి తే న ప్రతిజ్ఞాతాః||3||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
దశమూలం బలాం రాస్నామశ్వగంధాం పునర్నవాం| గుడూచ్యేరండభూతీకభార్గీవృషకరోహిషం||4|| శతావరీం సహచరం కాకనాసాం పలాంశికం | యవమాషాతసీకోలకులత్థాన్ ప్రసృతోన్మితాన్||5|| చతుర్ద్రోణేఽంభసః పక్త్వా ద్రోణశేషేణ తేన చ| తైలాఢకం సమక్షీరం జీవనీయైః పలోన్మితైః||6|| అనువాసనమేతద్ధి సర్వవాతవికారనుత్| ఆనూపానాం వసా తద్వజ్జీవనీయోపసాధితా||7||
दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्| गुडूच्येरण्डभूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्||४|| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशिकम् | यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्||५|| चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च| तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः||६|| अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्| आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता||७||
🔊 Audio coming soon
దశమూలమిత్యాదౌ భూతీకం కత్తృణం యవానికా వా; కాకనాసా వాయసీఫలం, అన్యే తు వాసాఫలం ‘కాయుయాటుటీ’ ఇతి ఖ్యాతం ద్రవ్యాంతరమేవాహుః| ఏతద్ దశమూలస్థితబిల్వేన బిల్వతైలమితి వదంతి||4-7||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
శతాహ్వాయవబిల్వామ్లైః సిద్ధం తైలం సమీరణే| సైంధవేనాగ్నితప్తేన తప్తం చానిలనుద్ధృతం||8||
शताह्वायवबिल्वाम्लैः सिद्धं तैलं समीरणे| सैन्धवेनाग्नितप्तेन तप्तं चानिलनुद्धृतम्||८||
🔊 Audio coming soon
ఆనూపానామిత్యాదౌ తద్వదితి పూర్వక్వాథేన సాధితా| శతాహ్వేత్యాది యోగాంతరం| సైంధవేనేత్యపి యోగాంతరం||8||
Adhikarana 5 (9-12) · Śloka 12
జీవంతీం మదనం మేదాం శ్రావణీం మధుకం బలాం| శతాహ్వర్షభకౌ కృష్ణాం కాకనాసాం శతావరీం||9|| స్వగుప్తాం క్షీరకాకోలీం కర్కటాఖ్యాం శటీం వచాం| పిష్ట్వా తైలం ఘృతం క్షీరే సాధయేత్తచ్చతుర్గుణే||10|| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం బలశుక్రాగ్నివర్ధనం| మూత్రరేతోరజోదోషాన్ హరేత్తదనువాసనం||11|| లాభతశ్చందనాద్యైశ్చ పిష్టైః క్షీరచతుర్గుణం| తైలపాదం ఘృతం సిద్ధం పిత్తఘ్నమనువాసనం||12||
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्||९|| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शटीं वचाम्| पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे||१०|| बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्| मूत्ररेतोरजोदोषान् हरेत्तदनुवासनम्||११|| लाभतश्चन्दनाद्यैश्च पिष्टैः क्षीरचतुर्गुणम्| तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
జీవంతీమిత్యాదినా యమకమనువాసనం| ఏతద్యమకం పూర్వాధ్యాయే జీవనీయసంజ్ఞయా వ్యాపదిష్టం| లాభత ఇతి యథాలాభం| చందనాద్యం జ్వరచికిత్సితోక్తం| తైలం పాదం యస్మిన్ తత్ తైలపాదం||9-12||
Adhikarana 6 (13-17) · Śloka 17
సైంధవం మదనం కుష్ఠం శతాహ్వాం నిచులం వచాం | హ్రీవేరం మధుకం భార్గీం దేవదారు సకట్ఫలం||13|| నాగరం పుష్కరం మేదాం చవికాం చిత్రకం శటీం| విడంగాతివిషే శ్యామాం హరేణుం నీలినీం స్థిరాం||14|| బిల్వాజమోదే కృష్ణాం చ దంతీం రాస్నాం చ పేషయేత్| సాధ్యమేరండజం తైలం తైలం వా కఫరోగనుత్||15|| వ్రధ్నోదావర్తగుల్మార్శఃప్లీహమేహాఢ్యమారుతాన్| ఆనాహమశ్మరీం చైవ హన్యాత్తదనువాసనాత్||16|| మదనైర్వాఽమ్లసంయుక్తైర్బిల్వాద్యేన గణేన వా| తైలం కఫహరైర్వాఽపి కఫఘ్నం కల్పయేద్భిషక్||17||
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वां निचुलं वचाम् | ह्रीवेरं मधुकं भार्गीं देवदारु सकट्फलम्||१३|| नागरं पुष्करं मेदां चविकां चित्रकं शटीम्| विडङ्गातिविषे श्यामां हरेणुं नीलिनीं स्थिराम्||१४|| बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीं रास्नां च पेषयेत्| साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफरोगनुत्||१५|| व्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्| आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात्||१६|| मदनैर्वाऽम्लसंयुक्तैर्बिल्वाद्येन गणेन वा| तैलं कफहरैर्वाऽपि कफघ्नं कल्पयेद्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
మదనైర్వాఽమ్లసంయుక్తైరిత్యత్ర మదనస్య కల్కత్వం, కాంజికాదీనామమ్లానాం ద్రవత్వం| ఏతచ్చ మదనతైలమితి ఖ్యాతం| బిల్వాద్యో గణః దశమూలం; దశమూలం చాత్ర క్వాథకల్కాభ్యామపి దేయం| ఉక్తం హి- “క్వాథకల్కావనిర్దేశే గణాత్తస్మాత్ సమావపేత్” ఇతి| కఫహరైరితి పూర్వోధ్యాయోక్తకఫహరభేషజైః, కింవా త్రికటుకపంచకోలాదిభిః||13-17||
Adhikarana 7 (18-24) · Śloka 24
విడంగైరండరజనీపటోలత్రిఫలామృతాః| జాతీప్రవాలనిర్గుండీదశమూలాఖుపర్ణికాః||18|| నింబపాఠాసహచరశంపాకకరవీరకాః| ఏషాం క్వాథేన విపచేత్తైలమేభిశ్చ కల్కితైః||19|| ఫలబిల్వత్రివృత్కృష్ణారాస్నాభూనింబదారుభిః| సప్తపర్ణవచోశీరదార్వీకుష్ఠకలింగకైః||20|| లతాగౌరీశతాహ్వాగ్నిశటీచోరకపౌష్కరైః | తత్ కుష్ఠాని క్రిమీన్ మేహానర్శాంసి గ్రహణీగదం||21|| క్లీబతాం విషమాగ్నిత్వం మలం దోషత్రయం తథా| ప్రయుక్తం ప్రణుదత్యాశు పానాభ్యంగానువాసనైః||22|| వ్యాధివ్యాయామకర్మాధ్వక్షీణాబలనిరోజసాం| క్షీణశుక్రస్య చాతీవ స్నేహవస్తిర్బలప్రదః||23|| పాదజంఘోరుపృష్ఠాంసకటీనాం స్థిరతాం పరాం| జనయేదప్రజానాం చ ప్రజాం స్త్రీణాం తథా నృణాం||24||
विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृताः| जातीप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखुपर्णिकाः||१८|| निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकाः| एषां क्वाथेन विपचेत्तैलमेभिश्च कल्कितैः||१९|| फलबिल्वत्रिवृत्कृष्णारास्नाभूनिम्बदारुभिः| सप्तपर्णवचोशीरदार्वीकुष्ठकलिङ्गकैः||२०|| लतागौरीशताह्वाग्निशटीचोरकपौष्करैः | तत् कुष्ठानि क्रिमीन् मेहानर्शांसि ग्रहणीगदम्||२१|| क्लीबतां विषमाग्नित्वं मलं दोषत्रयं तथा| प्रयुक्तं प्रणुदत्याशु पानाभ्यङ्गानुवासनैः||२२|| व्याधिव्यायामकर्माध्वक्षीणाबलनिरोजसाम्| क्षीणशुक्रस्य चातीव स्नेहवस्तिर्बलप्रदः||२३|| पादजङ्घोरुपृष्ठांसकटीनां स्थिरतां पराम्| जनयेदप्रजानां च प्रजां स्त्रीणां तथा नृणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
విడంగేత్యాదౌ ఏభిశ్చ కల్కితైరితి వక్ష్యమాణైః| లతా మంజిష్ఠా, గౌరీ హరిద్రా| స్నేహబస్తిర్బలప్రద ఇతి ఏతైస్తైలైః కృతః స్నేహబస్తిరిత్యర్థః||18-24||
Adhikarana 8 (25) · Śloka 25
వాతపిత్తకఫాత్యన్నపురీషైరావృతస్య చ| అభుక్తే చ ప్రణీతస్య స్నేహబస్తేః షడాపదః||25||
वातपित्तकफात्यन्नपुरीषैरावृतस्य च| अभुक्ते च प्रणीतस्य स्नेहबस्तेः षडापदः||२५||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తేత్యాదినా స్నేహబస్తేర్వ్యాపదః ప్రాహ| ఏతాశ్చ వ్యాపదో మిథ్యాయోగేన స్నేహస్య క్రియమాణా ఉచ్యంతే; ప్రతిజ్ఞాతం హి ‘మిథ్యాప్రణిహితానాం చ వ్యాపద’ ఇతి, తేన స్నేహాయోగాతియోగజన్యవ్యాపదామిహానవసర ఏవ; అనువాసనాయోగాతియోగజన్యాశ్చ వ్యాపదః కల్పనాసిద్ధావేవోక్తాః; తద్భేషజం చాతిస్నేహితే శోధనబస్తిః, అస్నేహితే పునః స్నేహబస్తిదానమేవ జ్ఞేయం| ఏతచ్చ “తస్మాన్నిరూఢః సంస్నేహ్యో నిరూహ్యశ్చానువాసితః” ఇత్యాదినోక్తత్వాత్ ప్రసంగేనేహోక్తం ||25||
Adhikarana 9 (26-28) · Śloka 28
శీతోఽల్పో వాఽధికే వాతే పిత్తేఽత్యుష్ణః కఫే మృదుః| అతిభుక్తే గురుర్వర్చఃసంచయేఽల్పబలస్తథా||26|| దత్తస్తైరావృతః స్నేహో న యాత్యభిభవాదపి | అభుక్తేఽనావృతత్వాచ్చ యాత్యూర్ధ్వం తస్య లక్షణం||27|| అంగమర్దజ్వరాధ్మానశీతస్తంభోరుపీడనైః | పార్శ్వరుగ్వేష్టనైర్విద్యాత్ స్నేహం వాతావృతం భిషక్||28||
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२६|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो न यात्यभिभवादपि | अभुक्तेऽनावृतत्वाच्च यात्यूर्ध्वं तस्य लक्षणम्||२७|| अङ्गमर्दज्वराध्मानशीतस्तम्भोरुपीडनैः | पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्यात् स्नेहं वातावृतं भिषक्||२८||
🔊 Audio coming soon
యథాక్రమం షడ్వ్యాపదాం హేతుమాహ- శీత ఇత్యాది| గురురితి గురుత్వయుక్తః | వర్చఃసంచయేఽల్పబల ఇతి సంచితే మలే సతి అల్పబలో వర్చఃసంచయప్రవర్తనాక్షమ ఇత్యర్థః| తైరావృత ఇతి పదం ప్రత్యేకం వాతాదిషు పంచసు యోజనీయం| అభిభవాదపీతి వాతాదినాఽఽవృతమార్గత్వాన్న యాతి; తథా తేన వాతాదినోల్బణేనాభిభూతగుణత్వాచ్చ న ఆయాతి| అనావృతత్వాదితి అన్నేనోర్ధ్వమార్గస్యాపిహితత్వాత్| తస్య లక్షణమితి యథాక్రమం వాతాద్యావృతస్య లక్షణం వక్ష్యమాణమంగమర్దాది| వేష్టనైరితి పార్శ్వవేష్టనైరేవ| ఏతే చ స్తంభాదయో వాతావృతస్నేహమహిమ్నైవ జాయంతే, తేన స్నేహప్రయోగాత్ పూర్వం న భవంత్యేవ||26-28||
Adhikarana 10 (29-31) · Śloka 31
స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణైస్తం రాస్నాపీతద్రుతైలికైః | సౌవీరకసురాకోలకులత్థయవసాధితైః||29|| నిరూహైర్నిర్హరేత్ సమ్యక్ సమూత్రైః పాంచమూలికైః| తాభ్యామేవ చ తైలాభ్యాం సాయం భుక్తేఽనువాసయేత్||30|| దాహరాగతృషామోహతమకజ్వరదూషణైః| విద్యాత్ పిత్తావృతం స్వాదుతిక్తైస్తం బస్తిభిర్హరేత్||31||
स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः | सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः||२९|| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||३०|| दाहरागतृषामोहतमकज्वरदूषणैः| विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
రాస్నాతైలం “రాస్నాసహస్రనిర్యూహే” (చి.అ.28) ఇత్యాదినా విహితం వాతవ్యాధావుక్తం| పీతద్రుతైలం చ పీతద్రు-సౌవీరకాదిద్రవేణ సాధ్యమితి బ్రువతే| తాభ్యామితి రాస్నాపీతద్రుతైలాభ్యాం||29-31||
Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33
తంద్రాశీతజ్వరాలస్యప్రసేకారుచిగౌరవైః| సమ్మూర్చ్ఛాగ్లానిభిర్విద్యాచ్ఛ్లేష్మణా స్నేహమావృతం||32|| కషాయకటుతీక్ష్ణోష్ణైః సురామూత్రోపసాధితైః| ఫలతైలయుతైః సామ్లైర్బస్తిభిస్తం వినిర్హరేత్||33||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्||३२|| कषायकटुतीक्ष्णोष्णैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
ఫలతైలం పూర్వవ్యాహృతమేవ జ్ఞేయం||32-33||
Adhikarana 12 (34-35) · Śloka 35
ఛర్దిమూర్చ్ఛారుచిగ్లానిశూలనిద్రాంగమర్దనైః | ఆమలింగైః సదాహైస్తం విద్యాదత్యశనావృతం||34|| కటూనాం లవణానాం చ క్వాథైశ్చూర్ణైశ్చ పాచనం| విరేకో మృదురత్రామవిహితా చ క్రియా హితా||35||
छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः | आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्||३४|| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| विरेको मृदुरत्रामविहिता च क्रिया हिता||३५||
🔊 Audio coming soon
ఆమలింగైరితి ఆమలక్షణైరాలస్యాదిభిః| ఆమవిహితా క్రియేతి “ఆమం ప్రదుష్టమన్నాభిభూతం పునరుల్లిఖేత్” (వి.అ.2) ఇత్యాదినా విహితాఽనుసర్తవ్యా||34-35||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
విణ్మూత్రానిలసంగార్తిగురుత్వాధ్మానహృద్గ్రహైః| స్నేహం విడావృతం జ్ఞాత్వా స్నేహస్వేదైః సవర్తిభిః||36|| శ్యామాబిల్వాదిసిద్ధైశ్చ నిరూహైః సానువాసనైః| నిర్హరేద్విధినా సమ్యగుదావర్తహరేణ చ||37||
विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः||३६|| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च||३७||
🔊 Audio coming soon
స్నేహం విడావృతమిత్యాదౌ వర్తిభిరితి ఫలవర్తిభిః, కేచిత్తు ‘బస్తిభిః’ ఇతి పఠంతి| శ్యామాబిల్వాదీని చ శ్యామా చ బిల్వాదీని దశమూలాని చ శ్యామాబిల్వాదీని; కింవా, శ్యామాదీన్యప్యత్ర కల్పోక్తాని నవ గృహ్యంతే; తైర్నిరూహస్య తథాఽనువాసనస్య చ సాధనమిహ జ్ఞేయం| ఉదావర్తహరేణేతి త్రిమర్మీయోక్తోదావర్తచికిత్సితేన||36-37||
Adhikarana 14 (38-40) · Śloka 40
అభుక్తే శూన్యపాయౌ వా వేగాత్ స్నేహోఽతిపీడితః| ధావత్యూర్ధ్వం తతః కంఠాదూర్ధ్వేభ్యః ఖేభ్య ఏత్యపి||38|| మూత్రశ్యామాత్రివృత్సిద్ధో యవకోలకులత్థవాన్| తత్సిద్ధతైల ఇష్టోఽత్ర నిరూహః సానువాసనః||39|| కంఠాదాగచ్ఛతః స్తంభకంఠగ్రహవిరేచనైః| ఛర్దిఘ్నీభిః క్రియాభిశ్చ తస్య కార్యం నివర్తనం||40||
अभुक्ते शून्यपायौ वा वेगात् स्नेहोऽतिपीडितः| धावत्यूर्ध्वं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||३८|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैल इष्टोऽत्र निरूहः सानुवासनः||३९|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कार्यं निवर्तनम्||४०||
🔊 Audio coming soon
అభుక్తే ఇత్యాదిహేతుత్రయం స్నేహబస్తేరూర్ధ్వగమనకారణం జ్ఞేయం; పూర్వం చ యద్యప్యభోజనదానమేవ కారణం ప్రతిశ్రుతం, తథాఽప్యేకకార్యతయా చికిత్సితసామాన్యాచ్చ శూన్యపాయుత్వాతిపీడనే అప్యత్ర హేతుత్వేనోక్తే; శూన్యపాయుత్వం చాధోనిరోధాకర్తృతయా స్నేహమూర్ధ్వం నయతి| ఊర్ధ్వేభ్యః ఖేభ్య ఇతి ముఖనాసాదిభ్యః| ఏతీతి నిర్గచ్ఛతి| అపిశబ్దాన్ముఖాదినిర్గమనస్య కాదాచిత్కత్వం దర్శయతి| తత్సిద్ధతైల ఇతి మూత్రశ్యామాదిసాధితతైలేన యుక్తః| సానువాసన ఇతి తత్సిద్ధతైలేన చానువాసనం దేయం| ఆగచ్ఛత ఇతి ఆగమనసమయ ఏవ స్తంభాది కర్తవ్యం| స్తంభః వ్యజనశీతజలసేకాదినా; కంఠగ్రహః ఊర్ధ్వగమనప్రతిషేధార్థం కంఠపీడనం| ఛర్దిఘ్నీః క్రియాః ఛర్దిశ్చికిత్సితే “మనోఽభిఘాతే తు మనోఽనుకూలాః” ఇత్యాదినా “సుఖ ఏవ జేతుం” (చి.అ.20) ఇత్యంతేనోక్తా ఇహాభిప్రేతా జ్ఞేయాః||38-40||
Adhikarana 15 (41) · Śloka 41
యస్య నోపద్రవం కుర్యాత్ స్నేహబస్తిరనిఃసృతః| సర్వేఽల్పో వాఽఽవృతో రౌక్ష్యాదుపేక్ష్యః స విజానతా||41||
यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः| सर्वेऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता||४१||
🔊 Audio coming soon
వాతాద్యావృతస్నేహప్రవర్తనమభిధాయ అప్రవర్తనీయస్నేహమాహ- యస్య నోపద్రవమిత్యాది| నోపద్రవం కుర్యాదితి అనిఃసృతోఽపి స్తంభరుగాదీనూర్ధ్వోక్తాన్న కుర్యాత్| అల్పో వాఽఽవృత ఇతి స్తోకనిఃసృతః, స్తోకశ్చ వృతః| వృతస్యాపి స్తంభాద్యుపద్రవాకరణే హేతుమాహ- రౌక్ష్యాదితి| తదాఽత్యర్థరూక్షతయా శరీరస్య తిష్ఠన్నపి స్నేహో న వ్యాపదమావహతీత్యర్థః; ఉపేక్ష్య ఇతి న తత్ర యథోక్తవాతావృతస్నేహచికిత్సా కర్తవ్యేత్యర్థః; అన్యత్రాప్యుక్తం- “అహోరాత్రాదపి స్నేహః ప్రత్యాగచ్ఛన్న దూష్యతి| కుర్యాద్బస్తిగుణాంశ్చాపి జీర్ణస్త్వల్పగుణో భవేత్” (సు.చి.అ.37) ఇతి||41||
Adhikarana 16 (42-45) · Śloka 45
యుక్తస్నేహం ద్రవోష్ణం చ లఘుపథ్యోపసేవనం| భుక్తవాన్ మాత్రయా భోజ్యమనువాస్యస్త్ర్యహాత్త్ర్యహాత్||42|| ధాన్యనాగరసిద్ధం హి తోయం దద్యాద్విచక్షణః| వ్యుషితాయ నిశాం కల్యముష్ణం వా కేవలం జలం||43|| స్నేహాజీర్ణం జరయతి శ్లేష్మాణం తద్భినత్తి చ| మారుతస్యానులోమ్యం చ కుర్యాదుష్ణోదకం నృణాం||44|| వమనే చ విరేకే చ నిరూహే సానువాసనే| తస్మాదుష్ణోదకం దేయం వాతశ్లేష్మోపశాంతయే||45||
युक्तस्नेहं द्रवोष्णं च लघुपथ्योपसेवनम्| भुक्तवान् मात्रया भोज्यमनुवास्यस्त्र्यहात्त्र्यहात्||४२|| धान्यनागरसिद्धं हि तोयं दद्याद्विचक्षणः| व्युषिताय निशां कल्यमुष्णं वा केवलं जलम्||४३|| स्नेहाजीर्णं जरयति श्लेष्माणं तद्भिनत्ति च| मारुतस्यानुलोम्यं च कुर्यादुष्णोदकं नृणाम्||४४|| वमने च विरेके च निरूहे सानुवासने| तस्मादुष्णोदकं देयं वातश्लेष्मोपशान्तये||४५||
🔊 Audio coming soon
ఉత్పన్నవ్యాపత్ప్రతీకారమభిధాయావ్యాపన్నానువాసనానుగుణం భోజనమాహ- యుక్తస్నేహమిత్యాది| యుక్తస్నేహమితి అవ్యాపన్నస్నేహమితి భావః| ఉపసేవనం భోజనం| త్ర్యహాదితి విధానం ప్రాయికం| ధాన్యేత్యాదౌ షడంగవిధినా తోయం సాధనీయం| కల్యమితి ప్రభాతే| స్నేహాజీర్ణమితి స్నేహస్యాజీర్ణం కోష్ఠోపలేపకమంశం||42-45||
Adhikarana 17 (46-47) · Śloka 47
రూక్షనిత్యస్తు దీప్తాగ్నిర్వ్యాయామీ మారుతామయీ| వంక్షణశ్రోణ్యుదావృత్తవాతాశ్చార్హా దినే దినే||46|| ఏషాం చాశు జరాం స్నేహో యాత్యంబు సికతాస్వివ| అతోఽన్యేషాం త్ర్యహాత్ప్రాయః స్నేహం పచతి పావకః||47||
रूक्षनित्यस्तु दीप्ताग्निर्व्यायामी मारुतामयी| वङ्क्षणश्रोण्युदावृत्तवाताश्चार्हा दिने दिने||४६|| एषां चाशु जरां स्नेहो यात्यम्बु सिकतास्विव| अतोऽन्येषां त्र्यहात्प्रायः स्नेहं पचति पावकः||४७||
🔊 Audio coming soon
ప్రత్యహానువాసనీయానాహ- రూక్షనిత్యస్త్విత్యాది| వంక్షణశ్రోణిగతశ్చ తథోదావృత్తశ్చ వాతో యేషాం తే వంక్షణశ్రోణ్యుదావృత్తవాతాః| అర్హా ఇతి అనువాసనార్హాః| ఉక్తం చాన్యత్ర- “రూక్షస్య బహువాతస్య స్నేహబస్తిం దినే దినే| దద్యాద్వైద్యస్తతోఽన్యేషామగ్న్యాబాధభయాత్త్ర్యహాత్” (సు.చి.అ.37) ఇతి| ప్రత్యహదానత్ర్యహదానోపపత్తిమాహ- ఏషామిత్యాది| త్ర్యహాత్ స్నేహం పచతీతి పక్వాశయోపలేపకం స్నేహం బహిర్నిఃసృతేనోష్మణా పచతి; యద్యప్యత్రాగ్నినోర్ధ్వస్థితేన తాదృశః సంబంధః స్నేహస్య నాస్తి, తథాఽపి జాఠరస్యైవ విమిశ్రితైరవయవైస్తత్పాకో వక్తవ్యః| ప్రాయఃశబ్దేన పంచాహపాకమపి దర్శయతి, తేన పంచాహదానమప్యనువాసనే మందాగ్నిం ప్రతి ప్రాగుక్తం జ్ఞేయం, ఉక్తం హి- “పరతస్త్ర్యహే వా ద్వ్యహేఽనువాస్యోఽహని పంచమే వా” (సి.అ.10) ఇతి||46-47||
Adhikarana 18 (48-49) · Śloka 49
న త్వామం ప్రణయేత్ స్నేహం స హ్యభిష్యందయేద్గుదం| సావశేషం చ కుర్వీత వాయుః శేషే హి తిష్ఠతి||48|| న చైవ గుదకంఠాభ్యాం దద్యాత్ స్నేహమనంతరం| ఉభయస్మాత్ సమం గచ్ఛన్ వాతమగ్నిం చ దూషయేత్||49||
न त्वामं प्रणयेत् स्नेहं स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम्| सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||४८|| न चैव गुदकण्ठाभ्यां दद्यात् स्नेहमनन्तरम्| उभयस्मात् समं गच्छन् वातमग्निं च दूषयेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
ఆమమితి అపక్వం| ప్రణయేదితి అనువాసనం దద్యాత్| సావశేషం కుర్వీతేతి న నిఃశేషం దద్యాత్| గుదకంఠాభ్యామితి అనువాసనపానాభ్యాం| అనంతరమితి ఏకకాలం| వాతమగ్నిం చ దూషయేదితి అత్ర వాతదూషణమజీర్ణజనకతయా వాతావరణాచ్చ జ్ఞేయం||48-49||
Adhikarana 19 (50-51) · Śloka 51
స్నేహబస్తిం నిరూహం వా నైకమేవాతిశీలయేత్| ఉత్క్లేశాగ్నివధౌ స్నేహాన్నిరూహాత్ పవనాద్భయం||50|| తస్మాన్నిరూఢః సంస్నేహ్యో నిరూహ్యశ్చానువాసితః| స్నేహశోధనయుక్త్యైవం బస్తికర్మ త్రిదోషనుత్||51||
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्| उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्||५०|| तस्मान्निरूढः संस्नेह्यो निरूह्यश्चानुवासितः| स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषनुत्||५१||
🔊 Audio coming soon
నిరూహానువాసనయోః పరస్పరావ్యవధానదానే దోషమాహ- స్నేహవస్తిం నిరూహం వేత్యాది| ఏకమేవితి పరస్పరానంతరితం| ఉత్క్లేశః కఫపిత్తోత్క్లేశః| నిరూహాత్ పవనాద్భయమితి నిరంతరనిరూహేణ శరీరస్య శోధనాతియోగాత్ పవనాద్భయం భవతి| నిరూఢః సంస్నేహ్య ఇతి నిరూహేణ స్రోతఃసు శోధితేషు కఫపిత్తజయే కృతే స్నేహవస్తిరభ్యస్యః; తథాఽనువాసితశ్చ సమ్యగనువాసనేన హి స్నిగ్ధః సన్నిరూహ్య ఏవ| ఏవం ప్రయుజ్యమానస్నేహనిరూహయోస్త్రిదోషహంతృత్వం స్నేహేన వాతజయాన్నిరూహేణ కఫపిత్తజయాద్భవతీత్యాహ- స్నేహశోధనేత్యాది| శోధనమిహ నిరూహోఽభిప్రేతః||50-51||
Adhikarana 20 (52-54) · Śloka 54
కర్మవ్యాయామభారాధ్వయా(పా)నస్త్రీకర్షితేషు చ| దుర్బలే వాతభగ్నే చ మాత్రాబస్తిః సదా మతః||52|| యథేష్టాహారచేష్టస్య సర్వకాలం నిరత్యయః| హ్రస్వాయాః స్నేహమాత్రాయా మాత్రాబస్తిః సమో భవేత్||53|| బల్యం సుఖోపచర్యం చ సుఖం సృష్టపురీషకృత్| స్నేహమాత్రావిధానం హి బృంహణం వాతరోగనుత్||54||
कर्मव्यायामभाराध्वया(पा)नस्त्रीकर्षितेषु च| दुर्बले वातभग्ने च मात्राबस्तिः सदा मतः||५२|| यथेष्टाहारचेष्टस्य सर्वकालं निरत्ययः| ह्रस्वायाः स्नेहमात्राया मात्राबस्तिः समो भवेत्||५३|| बल्यं सुखोपचर्यं च सुखं सृष्टपुरीषकृत्| स्नेहमात्राविधानं हि बृंहणं वातरोगनुत्||५४||
🔊 Audio coming soon
అనువాసనవిశేషస్య మాత్రాబస్తేర్విషయం ప్రమాణం గుణాంశ్చ యథాక్రమమాహ- కర్మేత్యాది| కర్మాత్ర కందుకచాలనాది , వ్యాయామః ధనురాకర్షణాదిః| వాతభగ్నే వాతేన పీడితే| సదేతి ప్రత్యహం| హ్రస్వాయా ఇతి అర్ధాహఃపరిణమనీయాయాః; ఉక్తం హి- “అహోరాత్రమహః కృత్స్నం దినార్ధం చ ప్రతీక్షతే| ఉత్తమా మధ్యమా హ్రస్వా స్నేహమాత్రా జరాం ప్రతి” (సూ.అ.13) ఇతి| తంత్రాంతరే స్నేహమాత్రాత్రయం ప్రమాణైరేవోక్తం; యథా- “షట్పలీ తు భవేజ్జ్యేష్ఠా, మధ్యమా త్రిపలీ భవేత్| కనీయసీ సార్ధపలా త్రిధా మాత్రాఽనువాసనే” ఇతి| సుశ్రుతేనాపి బస్తిప్రమాణముక్తం; యథా అనువాసనే- “తస్యాపి వికల్పోఽర్ధార్ధమాత్రావకృష్టోఽపరిహార్యో మాత్రాబస్తిః” (సు.చి.అ.35) ఇతి| అనేన చ సార్ధపలమానో మాత్రాబస్తిరుక్తో భవతి; తత్ర హి షట్పలః స్నేహబస్తిరుక్తః, అనువాసనం తు త్రిపలం| సుఖోపచర్యమితి చేష్టాహారనియమాభావాదేవ||52-54||
Adhikarana 21 (55-56) · Śloka 56
తత్ర శ్లోకౌ- వాతాదీనాం శమాయోక్తాః ప్రవరాః స్నేహబస్తయః| తేషాం చాజ్ఞప్రయుక్తానాం వ్యాపదః సచికిత్సితాః||55|| ప్రాగ్భోజ్యం స్నేహబస్తేర్యద్ ధ్రువం యేఽర్హాస్త్ర్యహాచ్చ యే స్నేహబస్తివిధిశ్చోక్తో మాత్రాబస్తివిధిస్తథా||56||
तत्र श्लोकौ- वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः| तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः||५५|| प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्यहाच्च ये स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा||५६||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే భోజ్యగ్రహణేన ధాన్యనాగరజలాద్యపి సంగ్రాహ్యం| ధ్రువం యేఽర్హా ఇతి ప్రత్యహమనువాసనీయాః| విధిశ్చోక్త ఇతి ‘న త్వామం ప్రణయేత్’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తోఽర్థః||55-56||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే స్నేహవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే స్నేహవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||