9. trimarmīyā siddhiḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્ત્રિમર્મીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પ્રાસૃતયોગીયાનન્તરં ત્રિમર્મીયા સિદ્ધિરુચ્યતે, ત્રિમર્મજરોગાશ્રયિવ્યાપદાં બસ્તિરૂપચિકિત્સોપદર્શનાર્થં; વ્યાપત્પ્રતીકારાનન્તરં બસ્તિપ્રયોગાધિકારશ્ચ પૂર્વાધ્યાયાદનુવર્તતે ; કિંવા, બસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સા પૂર્વાધ્યાયાદિકૃતા, બસ્તિવ્યાપાદાચ્ચ ત્રિમર્મજા અપિ રોગા ભવન્તિ, તેન તેષાં જ્ઞાનપૂર્વકચિકિત્સોપદર્શનાર્થં ત્રિમર્મીયસિદ્ધિરુચ્યતે| એતદધ્યાયવક્તવ્યાશ્ચ ગદાસ્ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતેઽધ્યાયવિસ્તરભયાન્નોક્તાઃ, ત ઇહ પ્રતિપાદ્યન્તે| અત્રાપિ મર્મશબ્દેન મર્મગતા ગદા ઉચ્યન્તે, તાનધિકૃતા સિદ્ધિસ્ત્રિમર્મીયસિદ્ધિઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સપ્તોત્તરં મર્મશતમસ્મિઞ્છરીરે સ્કન્ધશાખાસમાશ્રિતમગ્નિવેશ!| તેષામન્યતમપીડાયાં સમધિકા પીડા ભવતિ, ચેતનાનિબન્ધવૈશેષ્યાત્| તત્ર શાખાશ્રિતેભ્યો મર્મભ્યઃ સ્કન્ધાશ્રિતાનિ ગરીયાંસિ, શાખાનાં તદાશ્રિતત્વાત્; સ્કન્ધાશ્રિતેભ્યોઽપિ હૃદ્વસ્તિશિરાંસિ, તન્મૂલત્વાચ્છરીરસ્ય||૩||

સપ્તોત્તરં મર્મશતમિતિ શરીરસઙ્ખ્યાભિહિતં; તચ્ચ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિષુ નિવિષ્ટમ્| સ્કન્ધશબ્દેનાનન્તરાધિરુચ્યતે; શાખાશબ્દેન ચેહ શાખેવ શાખેતિ કૃત્વા બાહુદ્વયં જઙ્ઘાદ્વયં ચોચ્યતે; નેહ શાખાશબ્દેન રક્તાદિધાતૂનાં ગ્રહણં, રક્તાદિધાતૂનાં સ્કન્ધેઽપિ, વિદ્યમાનત્વાત્| તત્ર શાખાશ્રિતાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશન્મર્માણિ, શેષં સ્કન્ધાશ્રિતમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે- “તેષામેકાદશૈકસ્મિન્ સક્થિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; ઉદરોરસોર્દ્વાદશ, ચતુર્દશ પૃષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તત્રિંશત્” (સુ.શા.અ.૬) ઇતિ; એતેષાં ચ મર્મણાં પ્રત્યેકં વિભાગ ઉક્તઃ સુશ્રુતે એવ “તલહૃદય” (સુ.શા.અ.૬) ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચતોઽનુસરણીયઃ| સપ્તોત્તરશતમર્મણામમર્મશરીરદેશવિલક્ષણં ધર્મમાહ- તેષામિત્યાદિ| ચેતનાનિબન્ધવૈશેષ્યાદિતિ યસ્માન્મર્મસુ ચેતનાધાતુર્વિશેષેણ નિબદ્ધ ઇત્યર્થઃ; ચેતનાનિબન્ધશ્ચ મર્મસ્વદૃષ્ટકૃત એવ મર્મપીડયા વિશેષપીડાદર્શનાદુન્નીયતે| શાખાનાં તદાશ્રિતત્વાદિતિ યસ્માચ્છાખા અપિ સ્કન્ધાશ્રિતાઃ, તેન સ્કન્ધાશ્રિતશાખાશ્રિતેભ્યઃ સાક્ષાત્ સ્કન્ધાશ્રિતં મર્મ ગરીયો ભવતીત્યર્થઃ; સ્કન્ધાશ્રિતત્વં ચ શાખાનાં સ્કન્ધોપઘાતેન તદુપઘાતાત્, તથા સ્કન્ધનિષ્પન્નેનૈવ રસાદિના તત્પોષણાત્; કિઞ્ચ સ્કન્ધાશ્રિતાન્યેવ મર્માણિ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, ન શાખાશ્રયાણિ; તેન ચ સ્કન્ધસ્ય પ્રાધાન્યમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે- “શૃઙ્ગાટકાન્યધિપતિઃ શઙ્ખૌ કણ્ઠશિરોગુદમ્| હૃદયં બસ્તિનાભી ચ ઘ્નન્તિ સદ્યો હતાનિ વૈ” (સુ.શા.અ.૬) ઇતિ| હૃદ્બસ્તિશિરાંસિ ગરીયાંસીતિ સમ્બન્ધઃ| એતદ્ગરીયસ્ત્વે હેતુમાહ- તન્મૂલત્વાચ્છરીરસ્યેતિ| તન્મૂલત્વાદિતિ તદાશ્રિતત્વાત્, તથા ચ હૃદયાશ્રિતત્વં શરીરસ્ય ‘તત્ર હૃદયે દશ ધમન્યઃ’ ઇત્યાદિના ‘નાભ્યામરા ઇવ’ ઇત્યન્તેન દર્શયિષ્યતિ| યદ્યપિ ચ મર્માન્તરાણ્યપિ વિશેષેણ પ્રાણાશ્રયાણ્યુક્તાનિ; યથા ‘દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણા યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ| શઙ્ખૌ મર્મત્રયં કણ્ઠો રક્તં શુક્રૌજસી ગુદમ્’ (સૂ.અ.૨૯) ઇત્યનેન, તથાઽપિ શઙ્ખાદીનિ ન શરીરાશ્રયભૂતાનિ યથા હૃદયાદીનિ; તેન પ્રાણાયતનત્વે સમાનેઽપ્યુક્તશરીરાશ્રયત્વવિશેષાદિહ હૃદયાદીનામેવ પ્રાધાન્યમુચ્યતે; કિઞ્ચ, પ્રાણાશ્રયત્વમપિ યથા હૃદયાદીનાં ન તથા શઙ્ખાદીનામ્; ઉક્તં હિ “સપ્તોત્તરં મર્મશતં યદુક્તં શરીરસઙ્ખ્યામધિકૃત્ય તેષુ| મર્માણિ બસ્તિં હૃદયં શિરશ્ચ પ્રધાનભૂતાન્યૃષયો વદન્તિ|| પ્રાણાશ્રયાન્ તાનપિ પીડયન્તો વાતાદયોઽસૂનપિ પીડયન્તિ” (સુ.શા.અ.૬) ઇતિ| અન્યે તુ શઙ્ખાદિપ્રાણાશ્રયાણાં હૃદયાદિષ્વેવ સામીપ્યાદન્તર્ભાવં દર્શયન્તિ, તચ્ચામૂલત્વાદુપેક્ષિતમ્||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

તત્ર હૃદયે દશ ધમન્યઃ પ્રાણાપાનૌ મનો બુદ્ધિશ્ચેતના મહાભૂતાનિ ચ નાભ્યામરા ઇવ પ્રતિષ્ઠિતાનિ, શિરસિ ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયપ્રાણવહાનિ ચ સ્રોતાંસિ સૂર્યમિવ ગભસ્તયઃ સંશ્રિતાનિ, બસ્તિસ્તુ સ્થૂલગુદમુષ્કસેવનીશુક્રમૂત્રવાહિનીનાં નાડી(લી)નાં મધ્યે મૂત્રધારોઽમ્બુવહાનાં સર્વસ્રોતસામુદધિરિવાપગાનાં પ્રતિષ્ઠા , બહુભિશ્ચ તન્મૂલૈર્મર્મસઞ્જ્ઞકૈઃ સ્રોતોભિર્ગગનમિવ દિનકરકરૈર્વ્યાપ્તમિદં શરીરમ્||૪|| તેષાં ત્રયાણામન્યતમસ્યાપિ ભેદાદાશ્વેવ શરીરભેદઃ સ્યાત્, આશ્રયનાશાદાશ્રિતસ્યાપિ વિનાશઃ; તદુપઘાતાત્તુ ઘોરતરવ્યાધિપ્રાદુર્ભાવઃ; તસ્માદેતાનિ વિશેષેણ રક્ષ્યાણિ બાહ્યાભિઘાદ્વાતાદિભ્યશ્ચ||૫||

દશ ધમન્ય ઇતિ ઓજોવહા દશ ધમન્યઃ, “અર્થે દશ મહામૂલાઃ સમાસક્તાઃ” (સૂ.અ.૩૦) ઇત્યાદિના અર્થેદશમહામૂલીયે પ્રતિપાદિતાઃ| પ્રાણાપાનાવિતિ ઉચ્છ્વાસનિશ્વાસૌ, કેચિત્તુ પ્રાણાપાનૌ યથોક્તાવેવ વાતૌ પ્રાહુઃ; તત્રાપાનો યદ્યપિ મેઢ્રશ્રોણ્યાદ્યાશ્રય એવેત્યાહુઃ, તથાઽપિ હૃદયાવ્યતિરિક્તાનુવિધાયિત્વાદ્ધૃદયાશ્રિત ઇત્યુચ્યતે| મનઃ અન્તઃકરણમ્| બુદ્ધિઃ મહચ્છબ્દાભિલપ્યા| ચેતના બુદ્ધિવૃત્તિભેદઃ| મહાભૂતાનીતિ આત્મસમ્બદ્ધાનિ સૂક્ષ્મમહાભૂતાનિ| એતત્ સર્વં સાઙ્ખ્યદર્શને વ્યવસ્થાપિતં શારીરે ચ વ્યુત્પાદિતમનુસરણીયમ્| પ્રદેશાન્તરે ચોક્તં- “ષડઙ્ગમઙ્ગં વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણ્યર્થપઞ્ચકમ્| આત્મા ચ સગુણશ્ચેતશ્ચિન્ત્યં ચ હૃદિ સંસ્થિતમ્” (સૂ.અ.૩૦) ઇતિ; તેઽર્થા એતચ્છ્લોકોક્તાઃ, અધિકાર્થાનાં ચ પ્રોક્તેષ્વેવાવરોધો વ્યાખ્યેયઃ; કિંવા ઇહ શાસ્ત્રોદ્ધારેણાભિધાનમ્| યથા હૃદયે દશ ધમન્યાદીન્યાશ્રિતાનિ, તદ્દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ- નાભ્યામરા ઇવ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ; નાભિઃ ચક્રનાભિઃ, અરાઃ ચક્રનેમિમધ્યસ્થકાષ્ઠાનિ, યથા- ચક્રનાભ્યાં સમ્બદ્ધા, અરાસ્તદુપઘાતાદુપહન્યન્તે, તન્મૂલત્વેન તત્સમ્બન્ધા ભવન્તિ, એવં ધમન્યાદયોઽપીત્યર્થઃ| ‘નાભ્યામપરા’ ઇતિ વા પાઠઃ, તેન ગર્ભનાભ્યામપરા ઇવેત્યર્થઃ (અરા ઇવ અપરેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ)| એતેન પ્રદેશાન્તરવર્તિનામપિ ધમન્યાદીનાં હૃદયાશ્રિતત્વં સિદ્ધમિતિ ભાવઃ| શિરસ આશ્રયત્વમાહ- શિરસીત્યાદિ| ઇન્દ્રિયપ્રાણવહાનિ સ્રોતાંસિ યદ્યપિ પ્રદેશાન્તરેઽપિ ભવન્તિ , તથાઽપિ શિરસિ વિશેષેણૈવૈતાનિ પ્રબદ્ધાનીતિ સૂર્યમિવ ગભસ્તય ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ| શિરઆશ્રયત્વં ચ યથોક્તસ્રોતસાં તદુપઘાતેન વિશિષ્ટોપઘાતદર્શનાદુન્નીયતે| બસ્તેઃ શરીરાશ્રયત્વમાહુ- બસ્તિસ્ત્વિત્યાદિ| સ્થૂલગુદાદિમધ્યસ્થિતત્વપ્રતિપાદનેનાસ્ય સ્થૂલગુદાદીનાં બસ્ત્યાશ્રયત્વં દર્શયતિ| અમ્બુવહાનાં સ્રોતસાં પ્રતિષ્ઠેતિ સ્થાનમિત્યર્થઃ, ઉદધિર્યથાઽઽપગાનાં પૂરણીયસ્થાનં, તથા બસ્તિરપ્યમ્બુવહસ્રોતસાં વિશ્રામસ્થાનમ્| તન્મૂલૈરિતિ તત્સમ્બદ્ધૈર્મર્મસઞ્જ્ઞકૈઃ; નહિ સ્રોતસાં મર્મત્વમસ્તિ; કિંવા સ્રોતોમર્મશબ્દેન સિરામર્મણાં ગ્રહણં; કિંવા મર્મસમ્બદ્ધાનિ મર્મપોષકાણિ વા સ્રોતાંસિ મર્મસઞ્જ્ઞકાનિ સ્રોતાંસિ| આશ્રયનાશાદાશ્રિતસ્ય નાશ ઇતિ આશ્રયનાશાદાશ્રિતસ્ય નાશો યસ્માદ્ભવતિ, તસ્માદ્ધૃદયાદીનામન્યતમસ્ય નાશાચ્છરીરનાશો ભવતીતિ યુક્તમ્| શરીરસ્ય હૃદયાશ્રિતત્વં શરીરારમ્ભકપ્રધાનદશધમન્યાદ્યાશ્રયત્વેનૈવ જ્ઞેયમ્| ઉપઘાતાદિતિ કિઞ્ચિદ્વૈકૃતાત્||૪-૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તત્ર હૃદ્યભિહતે કાસશ્વાસબલક્ષયકણ્ઠશોષક્લોમાકર્ષણજિહ્વાનિર્ગમમુખતાલુશોષાપસ્મારોન્માદપ્રલાપચિત્તનાશાદયઃ સ્યુઃ; શિરસ્યભિહતે મન્યાસ્તમ્ભાર્દિતચક્ષુર્વિભ્રમમોહોદ્વેષ્ટનચેષ્ટાનાશકાસશ્વાસહનુગ્રહમૂકગદ્ગદત્વાક્ષિનિમીલન- ગણ્ડસ્પન્દનજૃમ્ભણલાલાસ્રાવસ્વરહાનિવદનજિહ્મત્વાદીનિ, બસ્તૌ તુ વાતમૂત્રવર્ચોનિગ્રહવઙ્ક્ષણમેહનબસ્તિશૂલકુણ્ડલોદાવર્તગુલ્માનિલાષ્ઠીલોપસ્તમ્ભનાભિકુક્ષિગુદશ્રોણિગ્રહાદયઃ ; વાતાદ્યુપસૃષ્ટાનાં ત્વેષાં લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતે સક્રિયાવિધીન્યુક્તાનિ||૬||

હૃદયાદ્યભિઘાતભવાન્ વ્યાધીન્ ક્રમેણાહ- તત્રેત્યાદિ| ક્લોમાપકર્ષણં ક્લોમાપકર્ષણાકારા વેદના| વેષ્ટનં શિરસિ વેષ્ટનાકારા વેદના| કુણ્ડલં બસ્તૌ કુણ્ડલરૂપા વેદના| ઉપસ્તમ્ભઃ બસ્તેરેવ| ચિકિત્સિતે ઇતિ ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતે| સક્રિયાવિધિનીતિ સચિકિત્સિતવિધાનાનિ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

કિન્ત્વેતાનિ વિશેષતોઽનિલાદ્રક્ષ્યાણિ, અનિલો હિ પિત્તકફસમુદીરણે હેતુઃ પ્રાણમૂલં ચ, સ બસ્તિકર્મસાધ્યતમઃ, તસ્માન્ન બસ્તિસમં કિઞ્ચિત્ કર્મ મર્મપરિપાલનમસ્તિ| તત્ર ષડાસ્થાપનસ્કન્ધાન્ વિમાને દ્વૌ ચાનુવાસનસ્કન્ધાવિહ ચ વિહિતાન્ બસ્તીન્ બુદ્ધ્યા વિચાર્ય મહામર્મપરિપાલનાર્થં પ્રયોજયેદ્વાતવ્યાધિચિકિત્સાં ચ||૭||

મર્મપરિપાલને બસ્તેઃ પ્રાધાન્યં સોપપત્તિકમાહ- કિન્ત્વેતાનીત્યાદિ| યસ્માત્ પિત્તકફયોર્દ્વયોરક્રિયયોરીરણેઽનિલ એવ હેતુઃ, તેન કફપિત્તજેઽપિ વિકારે વાયુર્નિમિત્તં, વાતજવિકારેઽપિ વાયુઃ સ્વતન્ત્ર એવ કારણમ્, અતઃ સર્વવિકારેષુ મર્માણિ રક્ષયતા તત્કારણાદનિલાદેવ મર્માણિ રક્ષણીયાનિ| તથા પ્રાણમૂલં ચેતિ જીવિતહેતુશ્ચાવિકૃતો વાયુઃ, વિકૃતશ્ચ પ્રાણોપઘાતકઃ; તેન મર્માણ્યપિ પ્રાણરક્ષાર્થં વાતાદ્રક્ષ્યાણિ| બસ્તિસાધ્યતમ ઇતિ ઇતરચિકિત્સાપેક્ષયા બસ્તિના સાધ્યતમઃ; ઉક્તં હિ- “બસ્તિર્વાતહરાણામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ| દ્વૌ ચાનુવાસનસ્કન્ધાવિતિ રોગભિષગ્જિતીયે “અનુવાસનં તુ સ્નેહ એવ, સ દ્વિવિધઃ- સ્થાવરો જઙ્ગમશ્ચ” (વિ.અ.૮) ઇત્યનેનોક્તૌ દ્વાવનુવાસનસ્કન્ધૌ જ્ઞેયૌ| ઇહેતિ સિદ્ધિસ્થાને| બુદ્ધ્યા વિચાર્યેતિ દોષૌષધાદીનિ દશ બુદ્ધ્યા વિચાર્ય, વાતવ્યાધિચિકિત્સાં ચ બુદ્ધ્યા વિચાર્ય પ્રયોજયેદિત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ભૂયશ્ચ હૃદ્યુપસૃષ્ટે હિઙ્ગુચૂર્ણં લવણાનામન્યતમચૂર્ણસંયુક્તં માતુલુઙ્ગસ્ય રસેનાન્યેન વાઽમ્લેન હૃદ્યેન વા પાયયેત્, સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલીરસઃ સશર્કરઃ પાનાર્થં, બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલરસસિદ્ધા ચ યવાગૂઃ, હૃદ્રોગવિહિતં ચ કર્મ; મૂર્ધ્નિ તુ વાતોપસૃષ્ટેઽભ્યઙ્ગસ્વેદનોપનાહસ્નેહપાનનસ્તઃકર્માવપીડનધૂમાદીનિ; બસ્તૌ તુ કુમ્ભીસ્વેદઃ, વર્તયઃ, શ્યામાદિભિર્ગોમૂત્રસિદ્ધો નિરૂહઃ, બિલ્વાદિભિશ્ચ સુરાસિદ્ધઃ, શરકાશેક્ષુદર્ભગોક્ષુરકમૂલશૃતક્ષીરૈશ્ચ ત્રપુસૈર્વારુખરાશ્વાબીજયવર્ષભકવૃદ્ધિકલ્કિતો નિરૂહઃ, પીતદારુસિદ્ધતૈલેનાનુવાસનં, તૈલ્વકં ચ સર્પિર્વિરેકાર્થં, શતાવરીગોક્ષુરકબૃહતીકણ્ટકારિકાગુડૂચીપુનર્નવોશીરમધુકદ્વિસારિવાલોધ્રશ્રેયસીકુશકાશમૂલકષાયક્ષીરચતુર્ગુણં બલાવૃષર્ષભકખરાશ્વોપકુઞ્ચિકાવત્સકત્રપુસૈર્વારુબીજશિતિવારકમધુકવચાશતપુષ્પાશ્મભેદકવર્ષાભૂમદનફલકલ્કસિદ્ધં તૈલમુત્તરબસ્તિર્નિરૂહો વા શુદ્ધસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય બસ્તિશૂલમૂત્રવિકારહર ઇતિ||૮||

વિશેષેણ મર્મભેદચિકિત્સિતમાહ - ભૂયશ્ચેત્યાદિ| હૃદ્યુપસૃષ્ટે ‘વાતેન” ઇતિ શેષઃ| લવણાનામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| અન્ય એવ અન્યતમઃ, યથા- શ્રેષ્ઠતમ ઇતિ| હૃદ્યેનેતિ મનોઽનુકૂલેન; યદ્ દ્વેષ્યરસસ્ય હૃદહિતતયાઽહૃદ્યત્વં, તન્મનોઽનનુકૂલત્વમેવ| હૃદ્રોગવિહિતં ચ કર્મેતિ ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતે| ધૂમાદીનીતિ આદિશબ્દેન પરિષેકોપનાહાદિગ્રહણમ્| બસ્તૌ ત્વિતિ ‘પ્રદુષ્ટે વાતેન’ ઇતિ પ્રકરણાજ્જ્ઞેયં; પિત્તકફદુષ્ટૌ ચ વાયુરેવ પ્રધાનમિતિ પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતં; તેન કફપિત્તદુષ્ટિરપિ લભ્યતે| વર્તય ઇતિ ફલવર્તયઃ| શ્યામાદિભિરિતિ “શ્યામાત્રિવૃચ્ચતુરઙ્ગુલતિલ્વકમહાવૃક્ષસપ્તલાશઙ્ખિનીદન્તીદ્રવન્તીનામ્” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિના પ્રાગુક્તઃ શ્યામાદિઃ| બિલ્વાદિરિતિ બૃહત્પઞ્ચમૂલં; કિંવા “બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્” (સિ.અ.૭) ઇત્યનેનોક્તો બિલ્વાદિર્જ્ઞેયઃ| શરાદિમૂલશૃતક્ષીરહપુષાદિકલ્કોઽપરઃ| ખરાશ્વા અજમોદા| પીતદારુસિદ્ધતૈલેન સાધિતમનુવાસનં યસ્મિન્નિરૂહે સ તથા| કેચિત્તુ સરલસારાકૃષ્ટતૈલં પીતદારુસિદ્ધતૈલમાહુઃ| તૈલ્વકસર્પિઃ તિલ્વકકલ્પોક્તમ્| શતાવરીત્યાદૌ દ્વિસારિવેતિ અનન્તમૂલશ્યામે| શ્રેયસી રાસ્ના| ઉપકુઞ્ચિકા કૃષ્ણજીરકમ્| શિતિવારકઃ શાલિઞ્ચઃ| અશ્મભેદકઃ પાષાણભેદકઃ| ઉત્તરબસ્તિરિતિ વક્ષ્યમાણોત્તરબસ્તિવિધાનાદ્દેય ઇત્યર્થઃ| નિરૂહઃ નિરૂહસ્થાને દેય ઇત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- હૃદયે મૂર્ધ્નિ બસ્તૌ ચ નૃણાં પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ| તસ્માત્તેષાં સદા યત્નં કુર્વીત પરિપાલને||૯|| આબાધવર્જનં નિત્યં સ્વસ્થવૃત્તાનુવર્તનમ્| ઉત્પન્નાર્તિવિઘાતશ્ચ મર્મણાં પરિપાલનમ્||૧૦||

ગદ્યોક્તમર્થં શ્લોકેન દર્શયન્નધિકમપ્યાહ- કિઞ્ચિત્ હૃદયે ઇત્યાદિના| આબાધવર્જનમિતિ મર્મોપઘાતકહેતુવર્જનમ્| સ્વસ્થવૃત્તાનુવર્તનં ચ હૃદયાદિપોષકતયૈવ પાલકં ભવતિ| ઉત્પન્નાર્તિવિઘાત ઇતિ ઉત્પન્નમર્મરોગપ્રતીકારઃ||૯-૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

અત ઉર્ધ્વં વિકારા યે ત્રિમર્મીયે ચિકિત્સિતે| ન પ્રોક્તા મર્મજાસ્તેષાં કાંશ્ચિદ્વક્ષ્યામિ સૌષધાન્||૧૧||

મર્મપરિપાલકબસ્તિકથનપ્રસઙ્ગાદનુક્તમર્મગતરોગાન્ સચિકિત્સિતાન્ દર્શયન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12-15) · Śloka 15

ક્રુદ્ધઃ સ્વૈઃ કોપનૈર્વાયુઃ સ્થાનાદૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે| પીડયન્ હૃદયં ગત્વા શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્||૧૨|| ધનુર્વન્નમયેદ્ગાત્રાણ્યાક્ષિપેન્મોહયેત્તથા| (નમયેચ્ચાક્ષિપેચ્ચાઙ્ગાન્યુચ્છ્વાસં નિરુણદ્ધિ ચ)| કૃચ્છ્રેણ ચાપ્યુચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધાક્ષોઽથ નિમીલકઃ ||૧૩|| કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિઃસઞ્જ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ| દૃષ્ટિં સંસ્તમ્ભ્ય સઞ્જ્ઞાં ચ હત્વા કણ્ઠેન કૂજતિ||૧૪|| હૃદિ મુક્તે નરઃ સ્વાસ્થ્યં યાતિ મોહં વૃતે પુનઃ| વાયુના દારુણં પ્રાહુરેકે તમપતાનકમ્||૧૫||

હૃદ્રોગમપતન્ત્રકમાહ- ક્રુદ્ધ ઇત્યાદિ| સ્થાનાદૂર્ધ્વમિતિ વાતસ્થાનાપેક્ષયા યદૂર્ધ્વમ્| સ્તબ્ધાક્ષોઽથ નિમીલન ઇતિ સ્તબ્ધાક્ષો વા ભવતિ નિમીલિતાક્ષો વા ભવતિ| નિઃસઞ્જ્ઞ ઇતિ વ્યાધિવેગકાલે દૃષ્ટિં સંસ્તભ્ય સઞ્જ્ઞાં ચ હત્વા કણ્ઠેન કૂજતિ, નિઃસઞ્જ્ઞશ્ચ ભવતિ| મોહં વૃતે પુનરિતિ હૃદયે વૃતે પુનર્વાયુના મોહં યાતિ; વાયુનેતિ કફયુક્તેન; એકે તમપતાનકમેવાપતન્ત્રકમાહુઃ| અત્ર જતૂકર્ણઃ- “વાતકફાભ્યાં હૃચ્છિરઃશઙ્ખપીડનાનમનાઙ્ગાક્ષેપપ્રમોહાક્ષિસ્તમ્ભાનિમીલનકૃચ્છ્રોચ્છ્વાસકૂજનાન્યપતન્ત્રકે”ઇતિ| કિંવા અપતન્ત્રકં દ્વિવિધં વર્ણયન્તિ- વાતાત્, કફાચ્ચ ; તત્ર ‘નિઃસઞ્જ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ’ ઇત્યનેન કફજ ઉચ્યતે; ‘વાયુના દારુણં પ્રાહુઃ’ ઇત્યનેન વાયુના જનિતમપતન્ત્રકમેવાપતાનકમાહુઃ| તસ્ય દારુણત્વં દારુણવાતારબ્ધત્વાદિતિ વ્યાખ્યેયમ્| તથૈવ સુશ્રુતે વાતવ્યાધાવતન્ત્રકઃ પઠિતઃ||૧૨-૧૫||

Adhikarana 10 (16-20) · Śloka 20

શ્વસનં કફવાતાભ્યાં રુદ્ધં તસ્ય વિમોક્ષયેત્| તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનૈઃ સઞ્જ્ઞાં તાસુ મુક્તાસુ વિન્દતિ||૧૬|| મરિચં શિગ્રુબીજાનિ વિડઙ્ગં ચ ફણિજ્ઝકમ્| એતાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ દદ્યાચ્છીર્ષવિરેચનમ્||૧૭|| તુમ્બુરૂણ્યભયા હિઙ્ગુ પૌષ્કરં લવણત્રયમ્| યવક્વાથામ્બુના પેયં હૃદ્ગ્રહે ચાપતન્ત્રકે ||૧૮|| હિઙ્ગ્વમ્લવેતસં શુણ્ઠીં સસૌવર્ચલદાડિમમ્| પિબેદ્વાતકફઘ્નં ચ કર્મ હૃદ્રોગનુદ્ધિતમ્||૧૯|| શોધના બસ્તયસ્તીક્ષ્ણા ન હિતાસ્તસ્ય કૃત્સ્નશઃ| સૌવર્ચલાભયાવ્યોષૈઃ સિદ્ધં તસ્મૈ ઘૃતં હિતમ્||૨૦||

તાસ્વિતિ ચેતનાવહાસુ ધમનીષુ| યવક્વાથામ્બુનેતિ યવૈઃ ષડઙ્ગવિધિના શૃતપાનીયેન| હૃદ્રોગનુદ્ વાતકફઘ્નં યત્ કર્મ તદ્ધિતમપતન્ત્રકે| શોધના ઇત્યાદૌ “કૃત્સ્નશઃ શોધના ન હિતાઃ’ ઇતિ વચનેન શોધનાર્થસ્તોકનિરૂહદાનં, ભૂરિશોધનનિરૂહદાને તુ વાતક્ષોભઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ||૧૬-૨૦||

Adhikarana 11 (21-24) · Śloka 24

મધુરસ્નિગ્ધગુર્વન્નસેવનાચ્ચિન્તનાચ્છ્રમાત્ | શોકાદ્વ્યાધ્યનુષઙ્ગાચ્ચ વાયુનોદીરિતઃ કફઃ||૨૧|| યદાઽસૌ સમવસ્કન્દ્ય હૃદયં હૃદયાશ્રયાન્| સમાવૃણોતિ જ્ઞાનાદીંસ્તદા તન્દ્રોપજાયતે||૨૨|| હૃદયે વ્યાકુલીભાવો વાક્ચેષ્ટેન્દ્રિયગૌરવમ્| મનોબુદ્ધ્યપ્રસાદશ્ચ તન્દ્રાયા લક્ષણં મતમ્||૨૩|| કફઘ્નં તત્ર કર્તવ્યં શોધનં શમનાનિ ચ| વ્યાયામો રક્તમોક્ષશ્ચ ભોજ્યં ચ કટુતિક્તકમ્||૨૪||

મધુરસ્નિગ્ધેત્યાદિના તન્દ્રાલક્ષણં ચિકિત્સિતં ચ કેચિત્ પઠન્તિ||૨૧-૨૪||

Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26

મૂત્રૌકસાદો જઠરં કૃચ્છ્રમુત્સઙ્ગસઙ્ક્ષયૌ| મૂત્રાતીતોઽનિલાષ્ઠીલા વાતબસ્ત્યુષ્ણમારુતૌ||૨૫|| વાતકુણ્ડલિકા ગ્રન્થિર્વિડ્ઘાતો બસ્તિકુણ્ડલમ્| ત્રયોદશૈતે મૂત્રસ્ય દોષાસ્તાઁલ્લિઙ્ગતઃ શૃણુ||૨૬||

હૃદ્રોગમભિધાય બસ્તિરોગાનાહ- મૂત્રૌકસાદ ઇત્યાદિ| એતે ચ મૂત્રદોષા મૂત્રકૃચ્છ્રાદ્ભિન્ના એવેતિ ત્રિમર્મીય એવ પ્રતિપાદિતમ્||૨૫-૨૬||

Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28

પિત્તં કફો દ્વાવપિ વા બસ્તૌ સંહન્યતે યદા| મારુતેન તદા મૂત્રં રક્તં પીતં ઘનં સૃજેત્||૨૭|| સદાહં શ્વેતસાન્દ્રં વા સર્વૈર્વા લક્ષણૈર્યુતમ્| મૂત્રૌકસાદં તં વિદ્યાત્ પિત્તશ્લેષ્મહરૈર્જયેત્||૨૮||

પિત્તં કફ ઇત્યાદિના મૂત્રૌકસાદમાહ| અયં ચ વાતકફ-પિત્તવાત-ત્રિદોષૈર્જન્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ| સંહન્યતે ઇતિ સંહતે રક્તપીતવર્ણતા પિત્તેન, શ્વેતવર્ણતા કફેન, કફપિત્તલક્ષણતા કફપિત્તાભ્યાં, વાયુસ્તુ સર્વાનુગત એવ| અત્ર વાયોરાવરણકૃત એવ કોપઃ; તેન પિત્તકફયોરેવ ચિકિત્સોક્તા ‘પિત્તશ્લેષ્મહરૈર્જયેત્’ ઇત્યનેન, વાયોસ્ત્વાવરણજયાદેવ જયો ભવતીતિ ભાવઃ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31

વિધારણાત્ પ્રતિહતં વાતોદાવર્તિતં યદા| પૂરયત્યુદરં મૂત્રં તદા તદનિમિત્તરુક્||૨૯|| અપક્તિમૂત્રવિટ્સઙ્ગૈસ્તન્મૂત્રજઠરં વદેત્| મૂત્રવૈરેચનીં તત્ર ચિકિત્સાં સમ્પ્રયોજયેત્||૩૦|| હિઙ્ગુદ્વિરુત્તરં ચૂર્ણં ત્રિમર્મીયે પ્રકીર્તિતમ્| હન્યાન્મૂત્રોદરાનાહમાધ્માનં ગુદમેઢ્રયોઃ||૩૧||

અનિમિત્તરુગિતિ અલક્ષ્યમાણનિમિત્તરુક્| મૂત્રવૈરેચનીમિતિ મૂત્રવિરેચનીયદશકપ્રયોગરૂપામ્| હિઙ્ગુદ્વિરુત્તરં તુ ‘દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુવચા’ (ચિ.અ.૨૬) ઇત્યાદિનોક્તં, હિઙ્ગુ દ્વિરુત્તરં યસ્મિન્ તદ્ધિઙ્ગુદ્વિરુત્તરમ્||૨૯-૩૧||

Adhikarana 15 (32-48) · Śloka 49

મૂત્રિતસ્ય વ્યવાયાત્તુ રેતો વાતોદ્ધતં ચ્યુતમ્| પૂર્વં મૂત્રસ્ય પશ્ચાદ્વા સ્રવેત્ કૃચ્છ્રં તદુચ્યતે||૩૨|| ખવૈગુણ્યાનિલાક્ષેપૈઃ કિઞ્ચિન્મૂત્રં ચ તિષ્ઠતિ| મણિસન્ધૌ સ્રવેત્ પશ્ચાત્તદરુગ્વાઽથ ચાતિરુક્||૩૩|| મૂત્રોત્સઙ્ગઃ સ વિચ્છિન્નમુચ્છેષગુરુશેફસઃ | વાતાકૃતિર્ભવેદ્વાતાન્મૂત્રે શુષ્યતિ સઙ્ક્ષયઃ||૩૪|| ચિરં ધારયતો મૂત્રં ત્વરયા ન પ્રવર્તતે| મેહમાનસ્ય મન્દં વા મૂત્રાતીતઃ સ ઉચ્યતે||૩૫|| આધ્માપયન્ બસ્તિગુદં રુદ્ધ્વા વાયુશ્ચલોન્નતામ્| કુર્યાત્તીવ્રાર્તિમષ્ઠીલાં મૂત્રવિણ્માર્ગરોધિનીમ્||૩૬|| મૂત્રં ધારયતો બસ્તૌ વાયુઃ ક્રુદ્ધો વિધારણાત્| મૂત્રરોધાર્તિકણ્ડૂભિર્વાતબસ્તિઃ સ ઉચ્યતે||૩૭|| ઉષ્મણા સોષ્મકં મૂત્રં શોષયન્ રક્તપીતકમ્| ઉષ્ણવાતઃ સૃજેત્ કૃચ્છ્રાદ્બસ્ત્યુપસ્થાર્તિદાહવાન્||૩૮|| ગતિસઙ્ગાદુદાવૃત્તઃ સ મૂત્રસ્થાનમાર્ગયોઃ| મૂત્રસ્ય વિગુણો વાયુર્ભગ્નવ્યાવિદ્ધકુણ્ડલી||૩૯|| મૂત્રં વિહન્તિ સંસ્તમ્ભભઙ્ગગૌરવવેષ્ટનૈઃ| તીવ્રરુઙ્મૂત્રવિટ્સઙ્ગૈર્વાતકુણ્ડલિકેતિ સા||૪૦|| રક્તં વાતકફાદ્દુષ્ટં બસ્તિદ્વારે સુદારુણમ્| ગ્રન્થિં કુર્યાત્ સ કૃચ્છ્રેણ સૃજેન્મૂત્રં તદાવૃતમ્||૪૧|| અશ્મરીસમશૂલં તં રક્તગ્રન્થિં પ્રચક્ષતે| રૂક્ષદુર્બલયોર્વાતેનોદાવૃત્તં શકૃદ્યદા||૪૨|| મૂત્રસ્રોતઃ પ્રપદ્યેત વિટ્સંસૃષ્ટં તદા નરઃ| વિડ્ગન્ધં મૂત્રયેત્ કૃચ્છ્રાદ્વિડ્વિઘાતં વિનિર્દિશેત્||૪૩|| દ્રુતાધ્વલઙ્ઘનાયાસાદભિઘાતાત્ પ્રપીડનાત્| સ્વસ્થાનાદ્વસ્તિરુદ્વૃત્તઃ સ્થૂલસ્તિષ્ઠતિ ગર્ભવત્||૪૪|| શૂલસ્પન્દનદાહાર્તો બિન્દું બિન્દું સ્રવત્યપિ| પીડિતસ્તુ સૃજેદ્ધારાં સંસ્તમ્ભોદ્વેષ્ટનાર્તિમાન્||૪૫|| બસ્તિકુણ્ડલમાહુસ્તં ઘોરં શસ્ત્રવિષોપમમ્| પવનપ્રબલં પ્રાયો દુર્નિવારમબુદ્ધિભિઃ||૪૬|| તસ્મિન્ પિત્તાન્વિતે દાહઃ શૂલં મૂત્રવિવર્ણતા| શ્લેષ્મણા ગૌરવં શોફઃ સ્નિગ્ધં મૂત્રં ઘનં સિતમ્||૪૭|| શ્લેષ્મરુદ્ધબિલો બસ્તિઃ પિત્તોદીર્ણો ન સિધ્યતિ| અવિભ્રાન્તબિલઃ સાધ્યો ન તુ યઃ કુણ્ડલીકૃતઃ||૪૮|| સ્યાદ્વસ્તૌ કુણ્ડલીભૂતે હૃન્મોહઃ શ્વાસ એવ ચ|૪૯|

મૂત્રિતસ્યેતિ મૂત્રવેગગતસ્ય, મૂત્રવેગયુક્તસ્યેતિ યાવત્| ચ્યુતમિતિ સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતમ્| વાતોદ્ધતમિતિ વાતવિક્ષિપ્તમ્| એતલ્લક્ષણાન્તરયુક્તમેવ કૃચ્છ્રં; મૂત્રકૃચ્છ્રમિતોઽન્યદેવ, ભિન્નક્ષણત્વાત્| કિઞ્ચિદિતિ સ્તોકમ્| ઉચ્છેષગુરુશેફસ ઇતિ પ્રવૃદ્ધમૂત્રાવશેષેણ સ્થિતેન ગુરુશેફસ ઇતિ| વાતાકૃતિરિત્યાદિ સઙ્ક્ષયલક્ષણમ્ | વાતાકૃતિરિતિ વાતલક્ષણયુક્તઃ| વિધારણાદિતિ મૂત્રવેગરોધાત્| ઊષ્મણેતિ પિત્તોષ્મણા| શોષયન્નિતિ ઊષ્મણા સહિતો વાત એવ મૂત્રં શોષયન્| ગતિસઙ્ગાદિત્યાદિના વાતકુણ્ડલિકામાહ| મૂત્રસ્ય ગતિસઙ્ગાદુદાવૃત્તો વાયુર્મૂત્રસ્થાનમાર્ગયોર્ભગ્નવ્યાવિદ્ધકુણ્ડલી મૂત્રયતિ; ભગ્નઃ પ્રતિહતઃ, વ્યાવિદ્ધઃ વક્રી, કુણ્ડલીતિ આવર્તમાનતયા સ્થિતઃ; ઈદૃશં વાયોરુપસ્થાનં મૂત્રમાર્ગ એવ ભવતિ| વાતકુણ્ડલિકાલક્ષણમાહ- સંસ્તમ્ભેત્યાદિ| ભઙ્ગઃ ભઙ્ગાકારવેદના| રક્તં ગ્રન્થિં કુર્યાત્ વાતકફાભ્યાં દુષ્ટમિતિ યોજ્યમ્| વિડ્યુક્તો વિઘાતો વિડ્વિઘાતઃ| દ્રુતાધ્વેત્યાદિના બસ્તિકુણ્ડલમાહ| ઉદ્વૃત્ત ઇતિ પરાવૃત્તમુખઃ| પીડિત ઇતિ હસ્તાદિભિઃ| શ્લેષ્મરુદ્ધબિલો બસ્તિર્ન સિધ્યતિ, તથા પિત્તોદીર્ણશ્ચ ન સિધ્યતિ| અવિભ્રાન્તબિલ ઇતિ અરુદ્ધદ્વારઃ| કુણ્ડલીકૃત ઇતિ વર્તુલીકૃતઃ| વર્તુલીકૃતસ્યૈવ લક્ષણાન્યાહ- સ્યાદ્બસ્તાવિત્યાદિ||૩૨-૪૮||-

Adhikarana 16 (49) · Śloka 50

દોષાધિક્યમવેક્ષ્યૈતાન્ મૂત્રકૃચ્છ્રહરૈર્જયેત્||૪૯|| બસ્તિમુત્તરબસ્તિં ચ સર્વેષામેવ દાપયેત્|૫૦|

ચિકિત્સામાહ- દોષાધિક્યમિત્યાદિ| મૂત્રકૃચ્છ્રહરૈઃ પ્રયોગૈર્દોષાધિક્યમવેક્ષ્ય પ્રયુક્તૈર્જયેદિત્યર્થઃ||૪૯||-

Adhikarana 17 (50-57) · Śloka 57

પુષ્પનેત્રં તુ હૈમં સ્યાચ્છ્લક્ષ્ણમૌત્તરબસ્તિકમ્||૫૦|| જાત્યશ્વહનવૃન્તેન સમં ગોપુચ્છસંસ્થિતમ્| રૌપ્યં વા સર્ષપચ્છિદ્રં દ્વિકર્ણં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્||૫૧|| તેનાજબસ્તિયુક્તેન સ્નેહસ્યાર્ધપલં નયેત્| યથાવયોવિશેષેણ સ્નેહમાત્રાં વિકલ્પ્ય વા||૫૨|| સ્નાતસ્ય ભુક્તભક્તસ્ય રસેન પયસાઽપિ વા| સૃષ્ટવિણ્મૂત્રવેગસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ||૫૩|| ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય હૃષ્ટે મેઢ્રે ઘૃતાક્તયા| શલાકયાઽન્વિષ્ય ગતિં યદ્યપ્રતિહતા વ્રજેત્||૫૪|| તતઃ શેફઃપ્રમાણેન પુષ્પનેત્રં પ્રવેશયેત્| ગુદવન્મૂત્રમાર્ગેણ પ્રણયેદનુ સેવનીમ્||૫૫|| હિંસ્યાદતિગતં બસ્તિમૂને સ્નેહો ન ગચ્છતિ| સુખં પ્રપીડ્ય નિષ્કમ્પં નિષ્કર્ષેન્નેત્રમેવ ચ||૫૬|| પ્રત્યાગતે દ્વિતીયં ચ તૃતીયં ચ પ્રદાપયેત્| અનાગચ્છન્નુપેક્ષ્યસ્તુ રજનીવ્યુષિતસ્ય ચ||૫૭||

ઉત્તરબસ્તિં દાપયેદિત્યુક્તં, તત ઉત્તરબસ્તિવિધિમાહ- પુષ્પનેત્રમિત્યાદિ| પુષ્પનેત્રમિત્યુત્તરબસ્તિનેત્રસ્ય સઞ્જ્ઞા; ઉત્તરબસ્તિસઞ્જ્ઞા ઉત્તરમાર્ગદીયમાનતયા, કિંવા શ્રેષ્ઠગુણતયા ઉત્તરબસ્તિઃ| જાત્યશ્વહનવૃન્તેન સમમિતિ જાતેરશ્વહનસ્ય ચ પુષ્પયોર્વૃન્તેનાગ્રસમમ્; ઉક્તં હિ હારીતે “કુન્દસ્ય વૃન્તપ્રતિમં તથાઽગ્રે” ઇતિ; અશ્વહનઃ કરવીરઃ| સર્ષપચ્છિદ્રમિતિ સર્ષપવાહિચ્છિદ્રમ્| દ્વિકર્ણિકમિતિ નેત્રે બસ્તિબન્ધનાર્થમેકતઃ કર્ણિકા, અપરાઽગ્રે શેફઃપ્રમાણષડઙ્ગુલાદૌ કર્ણિકા કર્તવ્યા| ત્રિકર્ણિકમ્’ ઇતિ વા પાઠઃ| યથાવયોવિશેષેણ સ્નેહમાત્રાં વિકલ્પ્ય ચેતિ યથોક્તસ્નેહઃ પઞ્ચવિંશતિવર્ષસ્ય, તતસ્ત્વર્વાગ્વયોભેદવિકલ્પેનાપકર્ષઃ કર્તવ્યઃ; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે “સ્નેહપ્રમાણં પરમં પ્રકુઞ્ચશ્ચાત્ર કીર્તિતઃ| પઞ્ચવિંશતિવર્ષાણામર્વાગ્બુદ્ધિવિકલ્પિતમ્” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇતિ| હૃષ્ટે ઇતિ સ્તબ્ધે, યદ્યપ્રતિહતા વ્રજેચ્છલાકા, તત્ર પુષ્પનેત્રં શેફઃપ્રમાણસમં પ્રવેશનીયમ્| શલાકયા પ્રથમમન્વેષણં માર્ગવિજ્ઞાનાર્થમ્| ગુદવદિતિ ગુદે યથા નેત્રાકમ્પનાદિગુણયુક્તં પ્રવેશ્યતે તથા મેઢ્રેઽપિ| અતિગતં લિઙ્ગપ્રમાણાતિરેકપ્રવિષ્ટં નેત્રં બસ્તિં હિંસ્યાત્| ઊને ઇતિ લિઙ્ગમાનસ્તોકપ્રવિષ્ટે||૫૦-૫૭||

Adhikarana 18 (58-61) · Śloka 61

પિપ્પલીલવણાગારધૂમાપામાર્ગસર્ષપૈઃ| વાર્તાકુરસનિર્ગુણ્ડીશમ્પાકૈઃ સસહાચરૈઃ||૫૮|| મૂત્રામ્લપિષ્ટૈઃ સગુડૈર્વર્તિં કૃત્વા પ્રવેશયેત્| અગ્રે તુ સર્ષપાકારાં પશ્ચાર્ધે માષસમ્મિતામ્||૫૯|| નેત્રદીર્ઘાં ઘૃતાભ્યક્તાં સુકુમારામભઙ્ગુરામ્| નેત્રવન્મૂત્રનાડ્યાં તુ પાયૌ ચાઙ્ગુષ્ઠસમ્મિતામ્||૬૦|| સ્નેહે પ્રત્યાગતે તાભ્યામાનુવાસનિકો વિધિઃ| પરિહારશ્ચ સવ્યાપત્ સસમ્યગ્દત્તલક્ષણઃ||૬૧||

પિપ્પલીત્યાદિના વ્યુષિતેઽપ્યનાગચ્છતઃ સ્નેહસ્ય પ્રવર્તિકાં વર્તિમાહ| ઇયં ચ વર્તિર્ગુડપાકેન કઠિના કર્તવ્યા યથા શ્લક્ષ્ણા ભવતિ| પશ્ચાર્ધે ઇતિ મૂલે; અઙ્ગુષ્ઠસન્નિભામિતિ પાયૌ સ્નેહપ્રવૃત્ત્યર્થં દીયમાનાઽઙ્ગુષ્ઠસમાના કર્તવ્યા| તાભ્યામિતિ મેઢ્રગુદાભ્યાં દત્તવર્તિભ્યામ્| ઉત્તરબસ્તેરનુવાસનવત્ સેવ્યપરિહારવ્યાપત્સમ્યગ્દત્તલક્ષણાન્યતિદિશન્નાહ- આનુવાસનિકો વિધિરિત્યાદિ||૫૮-૬૧||

Adhikarana 19 (62-64) · Śloka 65

સ્ત્રીણામાર્તવકાલે તુ પ્રતિકર્મ તદાચરેત્| ગર્ભાસના સુખં સ્નેહં તદાઽઽદત્તે હ્યપાવૃતા||૬૨|| ગર્ભં યોનિસ્તદા શીઘ્રં જિતે ગૃહ્ણાતિ મારુતે| બસ્તિજેષુ વિકારેષુ યોનિવિભ્રંશજેષુ ચ||૬૩|| યોનિશૂલેષુ તીવ્રેષુ યોનિવ્યાપત્સ્વસૃગ્દરે| અપ્રસ્રવતિ મૂત્રે ચ બિન્દું બિન્દું સ્રવત્યપિ||૬૪|| વિદધ્યાદુત્તરં બસ્તિં યથાસ્વૌષધસંસ્કૃતમ્ |૬૫|

આર્તવકાલે ત્વૌત્સર્ગિકતયોક્તં સ્ત્રીણામુત્તરબસ્તિદાનમાર્તવકાલે વિધત્તે| આર્તવકાલદાને હેતુમાહ- ગર્ભાસનેત્યાદિ| ગર્ભાસના ગર્ભશય્યા, ગર્ભાશય ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ યોનિમાહુઃ| આદત્ત ઇતિ સમ્યગ્ ગૃહ્ણાતિ| અપાવૃતેતિ અપગતસઞ્ચિતરજોરૂપાવરણા||૬૨-૬૪||-

Adhikarana 20 (65-69) · Śloka 70

પુષ્પનેત્રપ્રમાણં તુ પ્રમદાનાં દશાઙ્ગુલમ્||૬૫|| મૂત્રસ્રોતઃપરીણાહં મુદ્ગસ્રોતોઽનુવાહિ ચ| અપત્યમાર્ગે નારીણાં વિધેયં ચતુરઙ્ગુલમ્||૬૬|| દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રમાર્ગે તુ બાલાયાસ્ત્વેકમઙ્ગુલમ્| ઉત્તાનાયાઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્ સઙ્કોચ્ય સક્થિની||૬૭|| અથાસ્યાઃ પ્રણયેન્નેત્રમનુવંશગતં સુખમ્| દ્વિસ્ત્રિશ્ચતુરિતિ સ્નેહાનહોરાત્રેણ યોજયેત્||૬૮|| બસ્તૌ , બસ્તૌ પ્રણીતે ચ વર્તિઃ પીનતરા ભવેત્| ત્રિરાત્રં કર્મ કુર્વીત સ્નેહમાત્રાં વિવર્ધયેત્||૬૯|| અનેનૈવ વિધાનેન કર્મ કુર્યાત્ પુનસ્ત્ર્યહાત્|૭૦|

પુષ્પનેત્રપ્રમાણં ત્વિત્યાદિ| મુદ્ગસ્રોતોઽનુવાહીતિ મૂદ્ગવાહિચ્છિદ્રમ્| અપત્યમાર્ગે વિધેયં ચતુરઙ્ગુલમિતિ અપત્યમાર્ગે સ્નેહયિતવ્યે ચતુરઙ્ગુલપ્રવેશનં પ્રાપ્તયૌવનાનામેવ નારીણાં કર્તવ્યં, મૂત્રમાર્ગે તુ સ્નેહયિતવ્યે દ્વ્યઙ્ગુલપ્રવેશનં પ્રાપ્તયૌવનાનામેવ નારીણાં કર્તવ્યમ્| બાલાયાઃ સ્વલ્પપ્રમાણતયા એકાઙ્ગુલપ્રવેશનમેવ મૂત્રમાર્ગપ્રયોગાર્થં કર્તવ્યં; બાલાનાં ત્વપત્યમાર્ગે ન દીયત એવ, તાસામપત્યમાર્ગસ્યાવૃતત્વાત્| વર્તિઃ પીનતરા ભવેદિતિ સ્નેહપ્રત્યાગમનાર્થા વર્તિઃ પીનતરા કર્તવ્યા| સ્નેહમાત્રા ચાત્ર “સ્નેહસ્ય પ્રસૃતં ચાત્ર સ્વાઙ્ગુલીમૂલસમ્મિતમ્” (સુ.ચિ.અ.૩૭) ઇત્યનેન સુશ્રુતોક્તા જ્ઞેયા||૬૫-૬૯||-

Adhikarana 21 (70-73) · Śloka 73

અતઃ શિરોવિકારાણાં કશ્ચિદ્ભેદઃ પ્રવક્ષ્યતે||૭૦|| રક્તપિત્તાનિલા દુષ્ટાઃ શઙ્ખદેશે વિમૂર્ચ્છિતાઃ| તીવ્રરુગ્દાહરાગં હિ શોફં કુર્વન્તિ દારુણમ્||૭૧|| સ શિરો વિષવદ્વેગી નિરુધ્યાશુ ગલં તથા| ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ શઙ્ખકો નામ નામતઃ||૭૨|| પરં ત્ર્યહાજ્જીવતિ ચેત્ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્| શિરોવિરેકસેકાદિ સર્વં વીસર્પનુચ્ચ યત્||૭૩||

ક્રમાગતશિરોવિકારજ્ઞાનાર્થં ત્રિમર્મીયાવિસ્તૃતાન્ વક્તુમાહ- અત ઇત્યાદિ| દારુણ ઇતિ આશુકારી| પરં ત્ર્યહાજ્જીવતીત્યાદિકઃ પ્રભાવોઽયં શઙ્ખકસ્ય| પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામિત્યનેન ઉત્પન્નમાત્ર એવ પ્રત્યાખ્યાનપૂર્વિકા ચિકિત્સા કર્તવ્યાઽસ્ય||૭૦-૭૩||

Adhikarana 22 (74-78) · Śloka 78

રૂક્ષાત્યધ્યશનાત્ પૂર્વવાતાવશ્યાયમૈથુનૈઃ| વેગસન્ધારણાયાસવ્યાયામૈઃ કુપિતોઽનિલઃ||૭૪|| કેવલઃ સકફો વાઽર્ધં ગૃહીત્વા શિરસસ્તતઃ| મન્યાભ્રૂશઙ્ખકર્ણાક્ષિલલાટાર્ધેઽતિવેદનામ્||૭૫|| શસ્ત્રારણિનિભાં કુર્યાત્તીવ્રાં સોઽર્ધાવભેદકઃ| નયનં વાઽથવા શ્રોત્રમતિવૃદ્ધો વિનાશયેત્||૭૬|| ચતુઃસ્નેહોત્તમા માત્રા શિરઃકાયવિરેચનમ્| નાડીસ્વેદો ઘૃતં જીર્ણં બસ્તિકર્માનુવાસનમ્||૭૭|| ઉપનાહઃ શિરોબસ્તિર્દહનં ચાત્ર શસ્યતે| પ્રતિશ્યાયે શિરોરોગે યચ્ચોદ્દિષ્ટં ચિકિત્સિતમ્||૭૮||

રૂક્ષેત્યાદિનાઽર્ધાવભેદકમાહ| અવશ્યાયઃ હિમઃ| શસ્ત્રારણિનિભામિતિ શસ્ત્રચ્છેદારણિમન્થનનિભામ્; અરણિઃ અગ્ન્યુત્થાપનકાષ્ઠં; કિંવા અરણિના કારણેનાગ્નિરેવાત્ર લક્ષ્યતે| ચતુઃસ્નેહસ્યોત્તમા માત્રા; ઉત્તમા ચ માત્રા અહોરાત્રપરિણમનીયા| જીર્ણં દશવર્ષસ્થિતં ઘૃતમ્| ઉપનાહં કેચિચ્છિરોબસ્તિભેદમાહુઃ, યો માસ્તિષ્ક ઉચ્યતે; તન્ત્રાન્તરે હિ માસ્તિષ્ક ઉપનાહઃ શિરોબસ્તિપ્રકાર ઉક્તઃ- “માસ્તિષ્કેઽષ્ટાઙ્ગુલં પટ્ટં બસ્તૌ તુ દ્વાદશાઙ્ગુલમ્” ઇત્યાદિના; શિરોબસ્તિવિધાનં શાલાક્યે જ્ઞેયં; યથા- “દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં ચર્મપટ્ટં શિરઃસમમ્| આકર્ણબન્ધનસ્થાને લલાટે વસ્ત્રવેષ્ટિતે|| ચેલવેણિકયા બદ્ધ્વા માષકલ્કેન લેપયેત્| તતો યથાવ્યાધિશૃતં સ્નેહં કોષ્ણં નિવેશયેત્|| ઊર્ધ્વં કેશભુવો યાવદઙ્ગુલં ધારયેચ્ચ તમ્| આવક્રનાસિકાક્લેદાદ્દશાષ્ટૌ ષડ્વાતાદિષુ|| માત્રા સહસ્રાણ્યરુજે હ્યેકં સ્કન્ધાદિ મર્દયેત્| યુક્તસ્નેહસ્ય પરમં સપ્તાહં તસ્ય સેવનમ્” ઇતિ; તથા “આશિરોવ્યાયતં ચર્મ કૃત્વાઽષ્ટાઙ્ગુલમુચ્છ્રિતમ્| તેનાવેષ્ટ્ય શિરોઽધસ્તાન્માષકલ્કેન લેપયેત્|| નિશ્ચલસ્યોપવિષ્ટસ્ય તૈલૈઃ કોષ્ણૈઃ પ્રપૂરયેત્| ધારયેદારુજઃ શાન્ત્યૈ યામં યામાર્ધમેવ વા|| શિરોબસ્તિર્જયત્યેષ શિરોરોગં મરુદ્ભવમ્” ઇત્યાદિ| દહનં વાઽસ્યેતિ તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલલલાટશઙ્ખપ્રદેશેષુ શરકાણ્ડાદિના દહનં જ્ઞેયમ્| યચ્ચોદ્દિષ્ટં ચિકિત્સિતમિતિ તચ્ચાત્ર શસ્યતે ઇતિ યોજ્યમ્||૭૪-૭૮||

Adhikarana 23 (79-83) · Śloka 83

સન્ધારણાદજીર્ણાદ્યૈર્મસ્તિષ્કં રક્તમારુતૌ| દુષ્ટૌ દૂષયતસ્તચ્ચ દુષ્ટં તાભ્યાં વિમૂર્ચ્છિતમ્||૭૯|| સૂર્યોદયેંઽશુસન્તાપાદ્દ્રવં વિષ્યન્દતે શનૈઃ| તતો દિને શિરઃશૂલં દિનવૃદ્ધ્યા વિવર્ધતે||૮૦|| દિનક્ષયે તતઃ સ્ત્યાને મસ્તિષ્કે સમ્પ્રશામ્યતિ| સૂર્યાવર્તઃ સ તત્ર સ્યાત્ સર્પિરૌત્તરભક્તિકમ્||૮૧|| શિરઃકાયવિરેકૌ ચ મૂર્ધ્ના ત્રિસ્નેહધારણમ્ | જાઙ્ગલૈરુપનાહશ્ચ ઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્ ||૮૨|| બર્હિતિત્તિરિલાવાદિશૃતક્ષીરોત્થિતં ઘૃતમ્| સ્યાન્નાવનં જીવનીયક્ષીરાષ્ટગુણસાધિતમ્||૮૩||

મસ્તિષ્કં શિરઃસ્થો મજ્જા| દ્રવમિતિ દ્રવં સત્| વિષ્યન્દતે ઇતિ ચ્યવતે| એતચ્ચ સૂર્યાવર્તસ્ય રૂપં દોષદૂષ્યયોર્વિકૃતિવિષમસમવાયાદ્ભવતિ; તેન નાન્યવિકાર એવમ્ભૂતો ભવતિ| તથા વેદના સૂર્યતાપે એવાસ્ય વર્ધતે નાગ્નિતાપે, ઇત્યેતદપિ પ્રભાવકૃતમેવ જ્ઞેયમ્| ત્રિસ્નેહધારણમિતિ પાઠાત્ તૈલઘૃતવસાધારણં વદન્તિ| લાવાદયો વિષ્કિરા અન્નપાનોક્તાઃ||૭૯-૮૩||

Adhikarana 24 (84-87) · Śloka 87

(ઉપવાસાતિશોકાતિરૂક્ષશીતાલ્પભોજનૈઃ )| દુષ્ટા દોષાસ્ત્રયો મન્યાપશ્ચાદ્ઘાટાસુ વેદનામ્||૮૪|| તીવ્રાં કુર્વન્તિ સા ચાક્ષિભ્રૂશઙ્ખેષ્વવતિષ્ઠતે| સ્પન્દનં ગણ્ડપાર્શ્વસ્ય નેત્રરોગં હનુગ્રહમ્||૮૫|| સોઽનન્તવાતસ્તં હન્યાત્ સિરાર્કાવર્તનાશનૈઃ| વાતો રૂક્ષાદિભિઃ ક્રુદ્ધઃ શિરઃકમ્પમુદીરયેત્||૮૬|| તત્રામૃતાબલારાસ્નામહાશ્વેતાશ્વગન્ધકૈઃ| સ્નેહસ્વેદાદિ વાતઘ્નં શસ્તં નસ્યં ચ તર્પણમ્||૮૭||

મન્યા ગ્રીવાસિરાદ્વયં, ઘાટા ગ્રીવાયાઃ પશ્ચાદ્ભાગઃ, પશ્ચાત્ પૃષ્ઠમ્| સા ચાક્ષિભ્રૂશઙ્ખેષ્વવતિષ્ઠત ઇતિ શઙ્ખાદીન્ વ્યાપ્ય સ્થિરા ભવતિ| અનન્તવાતમેનં તન્ત્રાન્તરે અન્યતોવાતમાહુઃ| સિરાર્કાવર્તનાશનૈરિતિ સિરાવ્યધૈઃ, સૂર્યાવર્તનાશનૈશ્ચ ભેષજૈઃ||૮૪-૮૭||

Adhikarana 25 (88) · Śloka 88

નસ્તઃકર્મ ચ કુર્વીત શિરોરોગેષુ શાસ્ત્રવિદ્| દ્વારં હિ શિરસો નાસા તેન તદ્ વ્યાપ્ય હન્તિ તાન્||૮૮||

નસ્તઃકર્મ ચેતિ સર્વશિરોરોગસાધારણં ચિકિત્સિતમ્| શિરોરોગેષુ નસ્તઃકર્મકરણે હેતુમાહ- દ્વારં હીત્યાદિ| તેન નાસારૂપેણ માર્ગેણ| તદિતિ નસ્તો દત્તમૌષધમ્| વ્યાપ્યેતિ શિરો વ્યાપ્ય| તાનિતિ શિરોગદાન્||૮૮||

Adhikarana 26 (89-92) · Śloka 92

નાવનં ચાવપીડશ્ચ ધ્માપનં ધૂમ એવ ચ| પ્રતિમર્શશ્ચ વિજ્ઞેયં નસ્તઃકર્મ તુ પઞ્ચધા||૮૯|| સ્નેહનં શોધનં ચૈવ દ્વિવિધં નાવનં સ્મૃતમ્| શોધનઃ સ્તમ્ભનશ્ચ સ્યાદવપીડો દ્વિધા મતઃ ||૯૦|| ચૂર્ણસ્યાધ્માપનં તદ્ધિ દેહસ્રોતોવિશોધનમ્ | વિજ્ઞેયસ્ત્રિવિધો ધૂમઃ પ્રાગુક્તઃ શમનાદિકઃ||૯૧|| પ્રતિમર્શો ભવેત્ સ્નેહો નિર્દોષ ઉભયાર્થકૃત્| એવં તદ્રેચનં કર્મ તર્પણં શમનં ત્રિધા||૯૨||

શિરોરોગપ્રસ્તાવાગતાનવશ્યવક્તવ્યનસ્તઃકર્મભેદાનાહ- નાવનમિત્યાદિ| નાવનાદયશ્ચિકિત્સાસ્થાનોક્તાઃ| અત્ર સુશ્રુતે ધૂમં વર્જયિત્વા પઞ્ચવિધં નસ્તઃકર્મોક્તં- “તદ્દ્વિવિધમપિ પઞ્ચવિધવિકલ્પં; તદ્યથા- નસ્યં, શિરોવિરેચનં, પ્રતિમર્શઃ, અવપીડઃ, પ્રધમનં ચ” (ચિ.અ.૪૦)| ઇતિ; ઇહ તુ નાવનશબ્દેનૈવ શિરોવિરેચનમપિ ગૃહીતં; યદુક્તં- “સ્નેહનં શોધનં ચૈવ નાવનં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્” ઇતિ; તેન સુશ્રુતોક્તોઽપ્યર્થો ગૃહીત એવ| શોધનઃ સ્તમ્ભનશ્ચ સ્યાદવપીડ ઇત્યત્ર સંશમનમપ્યવપીડસ્ય કર્મેચ્છન્તિ, તચ્ચ સ્તમ્ભને એવાન્તર્ભાવનીયમ્| અવપીડ્ય યત્ર કલ્કાદીનિ દીયન્તે ઇત્યવપીડઃ; અનેન શિરોવિરેચનાર્થં દીયમાનસૈન્ધવપિપ્પલ્યાદિકલ્કસ્યાપ્યવરોધઃ| ધ્માપનં તદ્ધિ દેહસ્રોતોવિશોધનમિતિ વચનાદ્ ધ્માપનં શિરોવિરેચનપ્રયોજનકમેવેતિ દર્શયતિ| શમનાદિક ઇત્યત્ર શમનશબ્દેન પ્રાયોગિકં ગૃહ્ણાતિ, તેન પ્રાયોગિકસ્નૈહિકવૈરેચનિકધૂમાનાં નાસાદીયમાનાનામિહ ગ્રહણં, મુખપેયસ્તુ ધુમો ન નસ્યમ્| ઉભયાર્થકૃદિતિ સ્નેહનવિરેચનાર્થકૃત્| પ્રતિમર્શલક્ષણમગ્રે “નસ્તઃસ્નેહાઙ્ગુલિં દદ્યાત્” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણમ્| ઉક્તપઞ્ચવિધનસ્તઃકર્મણસ્ત્રૈવિધ્યમાહ- એવમિત્યાદિ| કર્મેતિ નસ્તઃકર્મ| શમનેન સ્તમ્ભનસ્યાપિ ગ્રહણં; તર્પણે સ્નેહનસ્યાવરોધઃ; અન્યે યે કેચિત્ પ્રભેદાસ્તન્ત્રાન્તરે પ્રતિપાદિતાસ્તેઽપ્યત્રૈવાન્તર્ભવન્તિ||૮૯-૯૨||

Adhikarana 27 (93-95) · Śloka 96

સ્તમ્ભસુપ્તિગુરુત્વાદ્યાઃ શ્લૈષ્મિકા યે શિરોગદાઃ| શિરોવિરેચનં તેષુ નસ્તઃકર્મ પ્રશસ્યતે||૯૩|| યે ચ વાતાત્મકા રોગાઃ શિરઃકમ્પાર્દિતાદયઃ| શિરસસ્તર્પણં તેષુ નસ્તઃકર્મ પ્રશસ્યતે ||૯૪|| રક્તપિત્તાદિરોગેષુ શમનં નસ્યમિષ્યતે| ધ્માપનં ધૂમપાનં ચ તથા યોગ્યેષુ શસ્યતે ||૯૫|| (દોષાદિકં સમીક્ષ્યૈવ ભિષક્ સમ્યક્ ચ કારયેત્)|૯૬|

વિરેચનાદિકર્મત્રયસ્ય વિષયમાહ- સ્તમ્ભેત્યાદિ| તર્પણમિતિ સ્નેહેન તર્પણમ્| તથા યોગ્યેષુ શસ્યત ઇતિ ધ્માપનધૂમયોગ્યેષુ શસ્યતે; તત્ર ધૂમયોગ્યાઃ સૂત્રસ્થાને પ્રતિપાદિતાઃ, ધ્માપનયોગ્યાસ્તુ ધ્માપનગુણકથને ‘દેહસ્રોતોવિશોધનમ્’ ઇતિપદેન યેઽભિન્યાસાપસ્મારાદયઃ શોધનીયસ્રોતસ ઉક્તાસ્તે જ્ઞેયાઃ||૯૩-૯૫||-

Adhikarana 28 (96-97) · Śloka 98

ફલાદિભેષજં પ્રોક્તં શિરસો યદ્વિરેચનમ્||૯૬|| તચ્ચૂર્ણં કલ્પયેત્તેન પચેત્ સ્નેહં વિરેચનમ્| યદુક્તં મધુરસ્કન્ધે ભેષજં તેન તર્પણમ્||૯૭|| સાધયિત્વા ભિષક્ સ્નેહં નસ્તઃ કુર્યાદ્વિધાનવિત્|૯૮|

શિરોવિરેચનચૂર્ણં વિધિં ચાહ- ફલાદીત્યાદિ| ફલાદિભેષજમિતિ રોગભિષગ્જિતીયોક્તં ફલપત્રમૂલકન્દપુષ્પનિર્યાસત્વગ્ભેદાત્ સપ્તવિધમુક્તં શિરોવિરેચનદ્રવ્યમ્| ચૂર્ણં કલ્પયેદિતિ પ્રધમનાર્થમવપીડનાર્થં ચ ચૂર્ણં કલ્પયેત્| મધુરસ્કન્ધોઽપિ રોગભિષગ્જિતીય એવોક્તઃ||૯૬-૯૭||-

Adhikarana 29 (98-110) · Śloka 110

પ્રાક્સૂર્યે મધ્યસૂર્યે વા પ્રાક્કૃતાવશ્યકસ્ય ચ||૯૮|| ઉત્તાનસ્ય શયાનસ્ય શયને સ્વાસ્તૃતે સુખમ્| પ્રલમ્બશિરસઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ પાદોન્નતસ્ય ચ||૯૯|| દદ્યાન્નાસાપુટે સ્નેહં તર્પણં બુદ્ધિમાન્ ભિષક્| અનવાક્શિરસો નસ્યં ન શિરઃ પ્રતિપદ્યતે||૧૦૦|| અત્યવાક્શિરસો નસ્યં મસ્તુલુઙ્ગેઽવતિષ્ઠતિ| અત એવંશયાનસ્ય શુદ્ધ્યર્થં સ્વેદયેચ્છિરઃ||૧૦૧|| સંસ્વેદ્ય નાસામુન્નમ્ય વામેનાઙ્ગુષ્ઠપર્વણા| હસ્તેન દક્ષિણેનાથ કુર્યાદુભયતઃ સમમ્||૧૦૨|| પ્રણાડ્યા પિચુના વાઽપિ નસ્તઃસ્નેહં યથાવિધિ| કૃતે ચ સ્વેદયેદ્ભૂય આકર્ષેચ્ચ પુનઃ પુનઃ||૧૦૩|| તં સ્નેહં શ્લેષ્મણા સાકં તથા સ્નેહો ન તિષ્ઠતિ| સ્વેદેનોત્ક્લેશિતઃ શ્લેષ્મા નસ્તઃકર્મણ્યુપસ્થિતઃ ||૧૦૪|| ભૂયઃ સ્નેહસ્ય શૈત્યેન શિરસિ સ્ત્યાયતે તતઃ| શ્રોત્રમન્યાગલાદ્યેષુ વિકારાય સ કલ્પતે||૧૦૫|| તતો નસ્તઃકૃતે ધૂમં પિબેત્ કફવિનાશનમ્ | હિતાન્નભુઙ્નિવાતોષ્ણસેવી સ્યાન્નિયતેન્દ્રિયઃ||૧૦૬|| વિધિરેષોઽવપીડસ્ય કાર્યઃ પ્રધ્માપનસ્ય તુ| તત્ ષડઙ્ગુલયા નાડ્યા ધમેચ્ચૂર્ણં મુખેન તુ||૧૦૭|| વિરિક્તશિરસં તૂષ્ણં પાયયિત્વાઽમ્બુ ભોજયેત્| લઘુ ત્રિષ્વવિરુદ્ધં ચ નિવાતસ્થમતન્દ્રિતઃ||૧૦૮|| વિરેકશુદ્ધો દોષસ્ય કોપનં યસ્ય સેવતે| સ દોષો વિચરંસ્તત્ર કરોતિ સ્વાન્ ગદાન્ બહૂન્||૧૦૯|| યથાસ્વં વિહિતાં તેષુ ક્રિયાં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ| અકાલકૃતજાતાનાં રોગાણામનુરૂપતઃ||૧૧૦||

નસ્તઃકર્મવિધિમાહ- પ્રાક્સૂર્યે ઇત્યાદિ| ગ્રીષ્મે પ્રાક્સૂર્યે, શીતે તુ મધ્યસૂર્યે ઇતિ વ્યવસ્થા| પ્રાક્કૃતાવશ્યકસ્ય ચેતિ પ્રાક્કૃતાવશ્યકરણીયમલવિસર્ગાદિકસ્ય| એવં શયાનસ્યેતિ કિઞ્ચિદવનતશિરસ્કતયા શયાનસ્ય| કુર્યાદુભયતઃ સમમિતિ ઉભયનાસાપુટેનાપિ તુલ્યં દદ્યાત્| પ્રણાડી નસ્યદાનનલિકા| યથાવિધીતિ પ્રમાણાદિદોષરહિતમ્| કૃતનસ્યસ્ય ધુમપાનોપપત્તિવર્ણનપૂર્વકં ધૂમપાનમાહ- સ્વેદનેત્યાદિ| પ્રધ્માપનસ્ય ચોક્તો વિધિસ્તથા વક્ષ્યમાણશ્ચ ‘ષડઙ્ગુલયા’ ઇત્યાદિના| વિરિક્તશિરસમિત્યાદિ સર્વવિરેચનસાધારણમ્| ત્રિષ્વિતિ વાતાદિષુ| વિરેકશુદ્ધ ઇતિ શિરોવિરેકશુદ્ધઃ| યસ્ય દોષસ્ય કોપનં સેવતે ઇતિ યોજ્યમ્| અકાલકૃતજાતાનાં રોગાણામનુરૂપત ઇતિ અકાલકૃતશિરોવિરેચનજાતાનાં રોગાણામનુરૂપતશ્ચિકિત્સાં કુર્યાદિત્યર્થઃ||૯૮-૧૧૦||

Adhikarana 30 (111-115) · Śloka 115

અજીર્ણે ભોજને ભુક્તે તોયે પીતેઽથ દુર્દિને| પ્રતિશ્યાયે નવે સ્નાતે સ્નેહપાનેઽનુવાસને||૧૧૧|| નાવનં સ્નેહનં રોગાન્ કરોતિ શ્લૈષ્મિકાન્ બહૂન્| તત્ર શ્લેષ્મહરઃ સર્વસ્તીક્ષ્ણોષ્ણાદિર્વિધિર્હિતઃ||૧૧૨|| ક્ષામે વિરેચિતે ગર્ભે વ્યાયામાભિહતે તૃષિ| વાતો રૂક્ષેણ નસ્યેન ક્રુદ્ધઃ સ્વાઞ્જનયેદ્ગદાન્||૧૧૩|| તત્ર વાતહરઃ સર્વો વિધિઃ સ્નેહનબૃંહણઃ| સ્વેદાદિઃ, સ્યાદ્ઘૃતં ક્ષીરં ગર્ભિણ્યાસ્તુ વિશેષતઃ||૧૧૪|| જ્વરશોકાતિતપ્તાનાં તિમિરં મદ્યપસ્ય તુ| રૂક્ષૈઃ શીતાઞ્જનૈર્લેપૈઃ પુટપાકૈશ્ચ સાધયેત્ ||૧૧૫||

નાવનં સ્નેહનમિતિ સ્નેહનાર્થં નસ્યમ્| સ્વેદાદિરિતિ ચ્છેદઃ| ઘૃતં ક્ષીરમિતિ ગર્ભિણ્યા વાતજયાર્થં ગર્ભપુષ્ટયે ચ| જ્વરેત્યાદિ| જ્વરાદિતપ્તાનાં સ્નેહનં નાવનં તિમિરં કુર્યાત્, તથા મદ્યપસ્ય તિમિરં કુર્યાત્| અત્ર ચિકિત્સામાહ- રૂક્ષૈરિત્યાદિ| શીતાઞ્જનં સ્રોતોઞ્જનં વદન્તિ; કિંવા તિક્તદ્રવ્યકૃતમઞ્જનં શીતાઞ્જનં; યદુક્તં શાલાક્યે- “લેખનં રોપણં ચૈવ પ્રસાદનમથાપિ ચ| તિક્તેન રોપણં કાર્યં, મધુરેણ પ્રસાદનમ્|| કટ્વમ્લલવણાદ્યૈશ્ચ લેખનં કારયેદ્બુધઃ| શૈત્યાન્નિર્વાપયેત્તિક્તો રૌક્ષ્યાદ્રોપયતિ દ્રુતમ્” ઇતિ| રૂક્ષૈરિત્યઞ્જનાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| લેપઃ નયનાલેપઃ ; પુટપાકઃ અક્ષિતર્પણજવિકારહરલેખનઃ શમનો વા જ્ઞેયઃ; પુટપાકો હિ શાલાક્યે સ્નેહન-લેખન-પ્રસાદનભેદાત્ ત્રિવિધ ઉક્તઃ; તદ્વિધિશ્ચેહાન્યાધિકારાન્ન પ્રપઞ્ચિતઃ||૧૧૧-૧૧૫||

Adhikarana 31 (116-117) · Śloka 117

સ્નેહનં શોધનં ચૈવ દ્વિવિધં નાવનં મતમ્| પ્રતિમર્શસ્તુ નસ્યાર્થં કરોતિ ન ચ દોષાવાન્||૧૧૬|| નસ્તઃ સ્નેહાઙ્ગુલિં દદ્યાત્ પ્રાતર્નિશિ ચ સર્વદા| ન ચોચ્છિઙ્ઘેદરોગાણાં પ્રતિમર્શઃ સ દાર્ઢ્યકૃત્||૧૧૭||

પ્રતિમર્શસ્ય નાવનસમ્પાદ્યોભયકર્મદર્શનાર્થં નાવનકર્મ પ્રાગુક્તમનૂદ્યતે- સ્નેહનમિત્યાદિ| અન્યે, સર્વનસ્તઃકર્મણામેવૈતત્ કર્મદ્વયમનૂદ્યતે, તત્ર ચ સ્નેહનશમનસ્ય પ્રાગુક્તસ્યાવરોધ ઇતિ વદન્તિ| તસ્યાર્થમિતિ સ્નેહનં શોધનં ચ| ન ચ દોષવાનિતિ ન વ્યાપત્તિમાન્| પ્રતિમર્શવિધિમાહ- નસ્ત ઇત્યાદિ| સ્નેહાઙ્ગુલિમિતિ સ્નેહપૂરિતામઙ્ગુલિમ્| સર્વદેતિ સર્વર્તુષુ| દાર્ઢ્યકૃદિતિ શિરઃકપાલાદિદાર્ઢ્યકૃત્| અયં પ્રતિમર્શઃ સ્વલ્પસ્નેહપ્રમાણોઽનુચ્છિઙ્ઘનશ્ચ સાર્વકાલિકો જ્ઞેયઃ; યસ્તુ ભૂરિસ્નેહમાત્રો નાસૌ સાર્વકાલિકઃ| યદુક્તમ્ “ઈષદુચ્છિઙ્ઘનાત્ સ્નેહો યાવાન્ વક્રં પ્રપદ્યતે| નસ્તો નિષિક્તં તં વિદ્યાત્ પ્રતિમર્શં પ્રમાણતઃ” ઇતિ; તથા “પ્રતિમર્શં તુ ન પિબેત્ કણ્ઠાસ્રાવભયાન્નરઃ| યાવત્ સ્નેહો વ્રજેદાસ્યં તત્પ્રમાણં ચ તસ્ય તુ” ઇતિ||૧૧૬-૧૧૭||

Adhikarana 32 (118-119) · Śloka 119

તત્ર શ્લોકૌ- ત્રીણિ યસ્માત્ પ્રધાનાનિ મર્માણ્યભિહતેષુ ચ| તેષુ લિઙ્ગં ચિકિત્સાં ચ રોગભેદાશ્ચ સૌષધાઃ||૧૧૮|| વિધિરુત્તરબસ્તેશ્ચ નસ્તઃકર્મવિધિસ્તથા| સવ્યાપદ્ભેષજં સિદ્ધૌ મર્માખ્યાયાં પ્રકીર્તિતમ્||૧૧૯||

ત્રીણીત્યાદિસઙ્ગ્રહો વ્યક્તાર્થઃ||૧૧૮-૧૧૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે સિદ્ધિસ્થાને ત્રિમર્મીયસિદ્ધિર્નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં સિદ્ધિસ્થાને ત્રિમર્મીયસિદ્ધિર્નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||