Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātastrimarmīyāṁ siddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
prāsr̥tayōgīyānantaraṁ trimarmīyā siddhirucyatē, trimarmajarōgāśrayivyāpadāṁ bastirūpacikitsōpadarśanārthaṁ; vyāpatpratīkārānantaraṁ bastiprayōgādhikāraśca pūrvādhyāyādanuvartatē ; kiṁvā, bastivyāpaccikitsā pūrvādhyāyādikr̥tā, bastivyāpādācca trimarmajā api rōgā bhavanti, tēna tēṣāṁ jñānapūrvakacikitsōpadarśanārthaṁ trimarmīyasiddhirucyatē| ētadadhyāyavaktavyāśca gadāstrimarmīyacikitsitē'dhyāyavistarabhayānnōktāḥ, ta iha pratipādyantē| atrāpi marmaśabdēna marmagatā gadā ucyantē, tānadhikr̥tā siddhistrimarmīyasiddhiḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
saptōttaraṁ marmaśatamasmiñcharīrē skandhaśākhāsamāśritamagnivēśa!|
tēṣāmanyatamapīḍāyāṁ samadhikā pīḍā bhavati, cētanānibandhavaiśēṣyāt|
tatra śākhāśritēbhyō marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṁsi, śākhānāṁ tadāśritatvāt; skandhāśritēbhyō'pi hr̥dvastiśirāṁsi, tanmūlatvāccharīrasya||3||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतमस्मिञ्छरीरे स्कन्धशाखासमाश्रितमग्निवेश!|
तेषामन्यतमपीडायां समधिका पीडा भवति, चेतनानिबन्धवैशेष्यात्|
तत्र शाखाश्रितेभ्यो मर्मभ्यः स्कन्धाश्रितानि गरीयांसि, शाखानां तदाश्रितत्वात्; स्कन्धाश्रितेभ्योऽपि हृद्वस्तिशिरांसि, तन्मूलत्वाच्छरीरस्य||३||
saptōttaraṁ marmaśatamiti śarīrasaṅkhyābhihitaṁ; tacca māṁsasirāsnāyvasthisandhiṣu niviṣṭam| skandhaśabdēnānantarādhirucyatē; śākhāśabdēna cēha śākhēva śākhēti kr̥tvā bāhudvayaṁ jaṅghādvayaṁ cōcyatē; nēha śākhāśabdēna raktādidhātūnāṁ grahaṇaṁ, raktādidhātūnāṁ skandhē'pi, vidyamānatvāt| tatra śākhāśritāni catuścatvāriṁśanmarmāṇi, śēṣaṁ skandhāśritam| yaduktaṁ suśrutē- “tēṣāmēkādaśaikasmin sakthi bhavanti, ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau; udarōrasōrdvādaśa, caturdaśa pr̥ṣṭhē, grīvāṁ pratyūrdhvaṁ saptatriṁśat” (su.śā.a.6) iti; ētēṣāṁ ca marmaṇāṁ pratyēkaṁ vibhāga uktaḥ suśrutē ēva “talahr̥daya” (su.śā.a.6) ityādinā prapañcatō'nusaraṇīyaḥ| saptōttaraśatamarmaṇāmamarmaśarīradēśavilakṣaṇaṁ dharmamāha- tēṣāmityādi| cētanānibandhavaiśēṣyāditi yasmānmarmasu cētanādhāturviśēṣēṇa nibaddha ityarthaḥ; cētanānibandhaśca marmasvadr̥ṣṭakr̥ta ēva marmapīḍayā viśēṣapīḍādarśanādunnīyatē| śākhānāṁ tadāśritatvāditi yasmācchākhā api skandhāśritāḥ, tēna skandhāśritaśākhāśritēbhyaḥ sākṣāt skandhāśritaṁ marma garīyō bhavatītyarthaḥ; skandhāśritatvaṁ ca śākhānāṁ skandhōpaghātēna tadupaghātāt, tathā skandhaniṣpannēnaiva rasādinā tatpōṣaṇāt; kiñca skandhāśritānyēva marmāṇi sadyaḥprāṇaharāṇi, na śākhāśrayāṇi; tēna ca skandhasya prādhānyam| yaduktaṁ suśrutē- “śr̥ṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśirōgudam| hr̥dayaṁ bastinābhī ca ghnanti sadyō hatāni vai” (su.śā.a.6) iti| hr̥dbastiśirāṁsi garīyāṁsīti sambandhaḥ| ētadgarīyastvē hētumāha- tanmūlatvāccharīrasyēti| tanmūlatvāditi tadāśritatvāt, tathā ca hr̥dayāśritatvaṁ śarīrasya ‘tatra hr̥dayē daśa dhamanyaḥ’ ityādinā ‘nābhyāmarā iva’ ityantēna darśayiṣyati| yadyapi ca marmāntarāṇyapi viśēṣēṇa prāṇāśrayāṇyuktāni; yathā ‘daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yēṣu pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṁ kaṇṭhō raktaṁ śukraujasī gudam’ (sū.a.29) ityanēna, tathā'pi śaṅkhādīni na śarīrāśrayabhūtāni yathā hr̥dayādīni; tēna prāṇāyatanatvē samānē'pyuktaśarīrāśrayatvaviśēṣādiha hr̥dayādīnāmēva prādhānyamucyatē; kiñca, prāṇāśrayatvamapi yathā hr̥dayādīnāṁ na tathā śaṅkhādīnām; uktaṁ hi “saptōttaraṁ marmaśataṁ yaduktaṁ śarīrasaṅkhyāmadhikr̥tya tēṣu| marmāṇi bastiṁ hr̥dayaṁ śiraśca pradhānabhūtānyr̥ṣayō vadanti|| prāṇāśrayān tānapi pīḍayantō vātādayō'sūnapi pīḍayanti” (su.śā.a.6) iti| anyē tu śaṅkhādiprāṇāśrayāṇāṁ hr̥dayādiṣvēva sāmīpyādantarbhāvaṁ darśayanti, taccāmūlatvādupēkṣitam||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
tatra hr̥dayē daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau manō buddhiścētanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni, śirasi indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srōtāṁsi sūryamiva gabhastayaḥ saṁśritāni, bastistu sthūlagudamuṣkasēvanīśukramūtravāhinīnāṁ nāḍī(lī)nāṁ madhyē mūtradhārō'mbuvahānāṁ sarvasrōtasāmudadhirivāpagānāṁ pratiṣṭhā , bahubhiśca tanmūlairmarmasañjñakaiḥ srōtōbhirgaganamiva dinakarakarairvyāptamidaṁ śarīram||4||
tēṣāṁ trayāṇāmanyatamasyāpi bhēdādāśvēva śarīrabhēdaḥ syāt, āśrayanāśādāśritasyāpi vināśaḥ; tadupaghātāttu ghōrataravyādhiprādurbhāvaḥ; tasmādētāni viśēṣēṇa rakṣyāṇi bāhyābhighādvātādibhyaśca||5||
View original
तत्र हृदये दश धमन्यः प्राणापानौ मनो बुद्धिश्चेतना महाभूतानि च नाभ्यामरा इव प्रतिष्ठितानि, शिरसि इन्द्रियाणि इन्द्रियप्राणवहानि च स्रोतांसि सूर्यमिव गभस्तयः संश्रितानि, बस्तिस्तु स्थूलगुदमुष्कसेवनीशुक्रमूत्रवाहिनीनां नाडी(ली)नां मध्ये मूत्रधारोऽम्बुवहानां सर्वस्रोतसामुदधिरिवापगानां प्रतिष्ठा , बहुभिश्च तन्मूलैर्मर्मसञ्ज्ञकैः स्रोतोभिर्गगनमिव दिनकरकरैर्व्याप्तमिदं शरीरम्||४||
तेषां त्रयाणामन्यतमस्यापि भेदादाश्वेव शरीरभेदः स्यात्, आश्रयनाशादाश्रितस्यापि विनाशः; तदुपघातात्तु घोरतरव्याधिप्रादुर्भावः; तस्मादेतानि विशेषेण रक्ष्याणि बाह्याभिघाद्वातादिभ्यश्च||५||
daśa dhamanya iti ōjōvahā daśa dhamanyaḥ, “arthē daśa mahāmūlāḥ samāsaktāḥ” (sū.a.30) ityādinā arthēdaśamahāmūlīyē pratipāditāḥ| prāṇāpānāviti ucchvāsaniśvāsau, kēcittu prāṇāpānau yathōktāvēva vātau prāhuḥ; tatrāpānō yadyapi mēḍhraśrōṇyādyāśraya ēvētyāhuḥ, tathā'pi hr̥dayāvyatiriktānuvidhāyitvāddhr̥dayāśrita ityucyatē| manaḥ antaḥkaraṇam| buddhiḥ mahacchabdābhilapyā| cētanā buddhivr̥ttibhēdaḥ| mahābhūtānīti ātmasambaddhāni sūkṣmamahābhūtāni| ētat sarvaṁ sāṅkhyadarśanē vyavasthāpitaṁ śārīrē ca vyutpāditamanusaraṇīyam| pradēśāntarē cōktaṁ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṁ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścētaścintyaṁ ca hr̥di saṁsthitam” (sū.a.30) iti; tē'rthā ētacchlōkōktāḥ, adhikārthānāṁ ca prōktēṣvēvāvarōdhō vyākhyēyaḥ; kiṁvā iha śāstrōddhārēṇābhidhānam| yathā hr̥dayē daśa dhamanyādīnyāśritāni, taddr̥ṣṭāntēna darśayati- nābhyāmarā iva pratiṣṭhitānīti; nābhiḥ cakranābhiḥ, arāḥ cakranēmimadhyasthakāṣṭhāni, yathā- cakranābhyāṁ sambaddhā, arāstadupaghātādupahanyantē, tanmūlatvēna tatsambandhā bhavanti, ēvaṁ dhamanyādayō'pītyarthaḥ| ‘nābhyāmaparā’ iti vā pāṭhaḥ, tēna garbhanābhyāmaparā ivētyarthaḥ (arā iva aparēti vyākhyānayanti)| ētēna pradēśāntaravartināmapi dhamanyādīnāṁ hr̥dayāśritatvaṁ siddhamiti bhāvaḥ| śirasa āśrayatvamāha- śirasītyādi| indriyaprāṇavahāni srōtāṁsi yadyapi pradēśāntarē'pi bhavanti , tathā'pi śirasi viśēṣēṇaivaitāni prabaddhānīti sūryamiva gabhastaya iti dr̥ṣṭāntēna darśayati| śiraāśrayatvaṁ ca yathōktasrōtasāṁ tadupaghātēna viśiṣṭōpaghātadarśanādunnīyatē| bastēḥ śarīrāśrayatvamāhu- bastistvityādi| sthūlagudādimadhyasthitatvapratipādanēnāsya sthūlagudādīnāṁ bastyāśrayatvaṁ darśayati| ambuvahānāṁ srōtasāṁ pratiṣṭhēti sthānamityarthaḥ, udadhiryathā''pagānāṁ pūraṇīyasthānaṁ, tathā bastirapyambuvahasrōtasāṁ viśrāmasthānam| tanmūlairiti tatsambaddhairmarmasañjñakaiḥ; nahi srōtasāṁ marmatvamasti; kiṁvā srōtōmarmaśabdēna sirāmarmaṇāṁ grahaṇaṁ; kiṁvā marmasambaddhāni marmapōṣakāṇi vā srōtāṁsi marmasañjñakāni srōtāṁsi| āśrayanāśādāśritasya nāśa iti āśrayanāśādāśritasya nāśō yasmādbhavati, tasmāddhr̥dayādīnāmanyatamasya nāśāccharīranāśō bhavatīti yuktam| śarīrasya hr̥dayāśritatvaṁ śarīrārambhakapradhānadaśadhamanyādyāśrayatvēnaiva jñēyam| upaghātāditi kiñcidvaikr̥tāt||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tatra hr̥dyabhihatē kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśōṣaklōmākarṣaṇajihvānirgamamukhatāluśōṣāpasmārōnmādapralāpacittanāśādayaḥ syuḥ; śirasyabhihatē manyāstambhārditacakṣurvibhramamōhōdvēṣṭanacēṣṭānāśakāsaśvāsahanugrahamūkagadgadatvākṣinimīlana- gaṇḍaspandanajr̥mbhaṇalālāsrāvasvarahānivadanajihmatvādīni, bastau tu vātamūtravarcōnigrahavaṅkṣaṇamēhanabastiśūlakuṇḍalōdāvartagulmānilāṣṭhīlōpastambhanābhikukṣigudaśrōṇigrahādayaḥ ; vātādyupasr̥ṣṭānāṁ tvēṣāṁ liṅgāni cikitsitē sakriyāvidhīnyuktāni||6||
View original
तत्र हृद्यभिहते कासश्वासबलक्षयकण्ठशोषक्लोमाकर्षणजिह्वानिर्गममुखतालुशोषापस्मारोन्मादप्रलापचित्तनाशादयः स्युः; शिरस्यभिहते मन्यास्तम्भार्दितचक्षुर्विभ्रममोहोद्वेष्टनचेष्टानाशकासश्वासहनुग्रहमूकगद्गदत्वाक्षिनिमीलन- गण्डस्पन्दनजृम्भणलालास्रावस्वरहानिवदनजिह्मत्वादीनि, बस्तौ तु वातमूत्रवर्चोनिग्रहवङ्क्षणमेहनबस्तिशूलकुण्डलोदावर्तगुल्मानिलाष्ठीलोपस्तम्भनाभिकुक्षिगुदश्रोणिग्रहादयः ; वाताद्युपसृष्टानां त्वेषां लिङ्गानि चिकित्सिते सक्रियाविधीन्युक्तानि||६||
hr̥dayādyabhighātabhavān vyādhīn kramēṇāha- tatrētyādi| klōmāpakarṣaṇaṁ klōmāpakarṣaṇākārā vēdanā| vēṣṭanaṁ śirasi vēṣṭanākārā vēdanā| kuṇḍalaṁ bastau kuṇḍalarūpā vēdanā| upastambhaḥ bastērēva| cikitsitē iti trimarmīyacikitsitē| sakriyāvidhinīti sacikitsitavidhānāni||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
kintvētāni viśēṣatō'nilādrakṣyāṇi, anilō hi pittakaphasamudīraṇē hētuḥ prāṇamūlaṁ ca, sa bastikarmasādhyatamaḥ, tasmānna bastisamaṁ kiñcit karma marmaparipālanamasti|
tatra ṣaḍāsthāpanaskandhān vimānē dvau cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya mahāmarmaparipālanārthaṁ prayōjayēdvātavyādhicikitsāṁ ca||7||
View original
किन्त्वेतानि विशेषतोऽनिलाद्रक्ष्याणि, अनिलो हि पित्तकफसमुदीरणे हेतुः प्राणमूलं च, स बस्तिकर्मसाध्यतमः, तस्मान्न बस्तिसमं किञ्चित् कर्म मर्मपरिपालनमस्ति|
तत्र षडास्थापनस्कन्धान् विमाने द्वौ चानुवासनस्कन्धाविह च विहितान् बस्तीन् बुद्ध्या विचार्य महामर्मपरिपालनार्थं प्रयोजयेद्वातव्याधिचिकित्सां च||७||
marmaparipālanē bastēḥ prādhānyaṁ sōpapattikamāha- kintvētānītyādi| yasmāt pittakaphayōrdvayōrakriyayōrīraṇē'nila ēva hētuḥ, tēna kaphapittajē'pi vikārē vāyurnimittaṁ, vātajavikārē'pi vāyuḥ svatantra ēva kāraṇam, ataḥ sarvavikārēṣu marmāṇi rakṣayatā tatkāraṇādanilādēva marmāṇi rakṣaṇīyāni| tathā prāṇamūlaṁ cēti jīvitahētuścāvikr̥tō vāyuḥ, vikr̥taśca prāṇōpaghātakaḥ; tēna marmāṇyapi prāṇarakṣārthaṁ vātādrakṣyāṇi| bastisādhyatama iti itaracikitsāpēkṣayā bastinā sādhyatamaḥ; uktaṁ hi- “bastirvātaharāṇām” (sū.a.25) iti| dvau cānuvāsanaskandhāviti rōgabhiṣagjitīyē “anuvāsanaṁ tu snēha ēva, sa dvividhaḥ- sthāvarō jaṅgamaśca” (vi.a.8) ityanēnōktau dvāvanuvāsanaskandhau jñēyau| ihēti siddhisthānē| buddhyā vicāryēti dōṣauṣadhādīni daśa buddhyā vicārya, vātavyādhicikitsāṁ ca buddhyā vicārya prayōjayēdityarthaḥ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
bhūyaśca hr̥dyupasr̥ṣṭē hiṅgucūrṇaṁ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṁyuktaṁ mātuluṅgasya rasēnānyēna vā'mlēna hr̥dyēna vā pāyayēt, sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ pānārthaṁ, bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ, hr̥drōgavihitaṁ ca karma; mūrdhni tu vātōpasr̥ṣṭē'bhyaṅgasvēdanōpanāhasnēhapānanastaḥkarmāvapīḍanadhūmādīni; bastau tu kumbhīsvēdaḥ, vartayaḥ, śyāmādibhirgōmūtrasiddhō nirūhaḥ, bilvādibhiśca surāsiddhaḥ, śarakāśēkṣudarbhagōkṣurakamūlaśr̥takṣīraiśca trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavr̥ddhikalkitō nirūhaḥ, pītadārusiddhatailēnānuvāsanaṁ, tailvakaṁ ca sarpirvirēkārthaṁ, śatāvarīgōkṣurakabr̥hatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavōśīramadhukadvisārivālōdhraśrēyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṁ balāvr̥ṣarṣabhakakharāśvōpakuñcikāvatsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhēdakavarṣābhūmadanaphalakalkasiddhaṁ tailamuttarabastirnirūhō vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara iti||8||
View original
भूयश्च हृद्युपसृष्टे हिङ्गुचूर्णं लवणानामन्यतमचूर्णसंयुक्तं मातुलुङ्गस्य रसेनान्येन वाऽम्लेन हृद्येन वा पाययेत्, स्थिरादिपञ्चमूलीरसः सशर्करः पानार्थं, बिल्वादिपञ्चमूलरससिद्धा च यवागूः, हृद्रोगविहितं च कर्म; मूर्ध्नि तु वातोपसृष्टेऽभ्यङ्गस्वेदनोपनाहस्नेहपाननस्तःकर्मावपीडनधूमादीनि; बस्तौ तु कुम्भीस्वेदः, वर्तयः, श्यामादिभिर्गोमूत्रसिद्धो निरूहः, बिल्वादिभिश्च सुरासिद्धः, शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरकमूलशृतक्षीरैश्च त्रपुसैर्वारुखराश्वाबीजयवर्षभकवृद्धिकल्कितो निरूहः, पीतदारुसिद्धतैलेनानुवासनं, तैल्वकं च सर्पिर्विरेकार्थं, शतावरीगोक्षुरकबृहतीकण्टकारिकागुडूचीपुनर्नवोशीरमधुकद्विसारिवालोध्रश्रेयसीकुशकाशमूलकषायक्षीरचतुर्गुणं बलावृषर्षभकखराश्वोपकुञ्चिकावत्सकत्रपुसैर्वारुबीजशितिवारकमधुकवचाशतपुष्पाश्मभेदकवर्षाभूमदनफलकल्कसिद्धं तैलमुत्तरबस्तिर्निरूहो वा शुद्धस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिशूलमूत्रविकारहर इति||८||
viśēṣēṇa marmabhēdacikitsitamāha - bhūyaścētyādi| hr̥dyupasr̥ṣṭē ‘vātēna” iti śēṣaḥ| lavaṇānāmiti nirdhāraṇē ṣaṣṭhī| anya ēva anyatamaḥ, yathā- śrēṣṭhatama iti| hr̥dyēnēti manō'nukūlēna; yad dvēṣyarasasya hr̥dahitatayā'hr̥dyatvaṁ, tanmanō'nanukūlatvamēva| hr̥drōgavihitaṁ ca karmēti trimarmīyacikitsitē| dhūmādīnīti ādiśabdēna pariṣēkōpanāhādigrahaṇam| bastau tviti ‘praduṣṭē vātēna’ iti prakaraṇājjñēyaṁ; pittakaphaduṣṭau ca vāyurēva pradhānamiti prāgēva pratipāditaṁ; tēna kaphapittaduṣṭirapi labhyatē| vartaya iti phalavartayaḥ| śyāmādibhiriti “śyāmātrivr̥ccaturaṅgulatilvakamahāvr̥kṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnām” (vi.a.8) ityādinā prāguktaḥ śyāmādiḥ| bilvādiriti br̥hatpañcamūlaṁ; kiṁvā “bilvamūlatrivr̥ddāruyavakōlakulatthavān” (si.a.7) ityanēnōktō bilvādirjñēyaḥ| śarādimūlaśr̥takṣīrahapuṣādikalkō'paraḥ| kharāśvā ajamōdā| pītadārusiddhatailēna sādhitamanuvāsanaṁ yasminnirūhē sa tathā| kēcittu saralasārākr̥ṣṭatailaṁ pītadārusiddhatailamāhuḥ| tailvakasarpiḥ tilvakakalpōktam| śatāvarītyādau dvisārivēti anantamūlaśyāmē| śrēyasī rāsnā| upakuñcikā kr̥ṣṇajīrakam| śitivārakaḥ śāliñcaḥ| aśmabhēdakaḥ pāṣāṇabhēdakaḥ| uttarabastiriti vakṣyamāṇōttarabastividhānāddēya ityarthaḥ| nirūhaḥ nirūhasthānē dēya ityarthaḥ||8||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
bhavanti cātra ślōkāḥ- hr̥dayē mūrdhni bastau ca nr̥ṇāṁ prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ|
tasmāttēṣāṁ sadā yatnaṁ kurvīta paripālanē||9||
ābādhavarjanaṁ nityaṁ svasthavr̥ttānuvartanam|
utpannārtivighātaśca marmaṇāṁ paripālanam||10||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- हृदये मूर्ध्नि बस्तौ च नृणां प्राणाः प्रतिष्ठिताः|
तस्मात्तेषां सदा यत्नं कुर्वीत परिपालने||९||
आबाधवर्जनं नित्यं स्वस्थवृत्तानुवर्तनम्|
उत्पन्नार्तिविघातश्च मर्मणां परिपालनम्||१०||
gadyōktamarthaṁ ślōkēna darśayannadhikamapyāha- kiñcit hr̥dayē ityādinā| ābādhavarjanamiti marmōpaghātakahētuvarjanam| svasthavr̥ttānuvartanaṁ ca hr̥dayādipōṣakatayaiva pālakaṁ bhavati| utpannārtivighāta iti utpannamarmarōgapratīkāraḥ||9-10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ata urdhvaṁ vikārā yē trimarmīyē cikitsitē|
na prōktā marmajāstēṣāṁ kāṁścidvakṣyāmi sauṣadhān||11||
View original
अत उर्ध्वं विकारा ये त्रिमर्मीये चिकित्सिते|
न प्रोक्ता मर्मजास्तेषां कांश्चिद्वक्ष्यामि सौषधान्||११||
marmaparipālakabastikathanaprasaṅgādanuktamarmagatarōgān sacikitsitān darśayannāha- ata ūrdhvamityādi||11||
Adhikarana 9 (12-15) · Śloka 15
kruddhaḥ svaiḥ kōpanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṁ prapadyatē|
pīḍayan hr̥dayaṁ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan||12||
dhanurvannamayēdgātrāṇyākṣipēnmōhayēttathā|
(namayēccākṣipēccāṅgānyucchvāsaṁ niruṇaddhi ca)|
kr̥cchrēṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣō'tha nimīlakaḥ ||13||
kapōta iva kūjēcca niḥsañjñaḥ sō'patantrakaḥ|
dr̥ṣṭiṁ saṁstambhya sañjñāṁ ca hatvā kaṇṭhēna kūjati||14||
hr̥di muktē naraḥ svāsthyaṁ yāti mōhaṁ vr̥tē punaḥ|
vāyunā dāruṇaṁ prāhurēkē tamapatānakam||15||
View original
क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते|
पीडयन् हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्||१२||
धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तथा|
(नमयेच्चाक्षिपेच्चाङ्गान्युच्छ्वासं निरुणद्धि च)|
कृच्छ्रेण चाप्युच्छ्वसिति स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः ||१३||
कपोत इव कूजेच्च निःसञ्ज्ञः सोऽपतन्त्रकः|
दृष्टिं संस्तम्भ्य सञ्ज्ञां च हत्वा कण्ठेन कूजति||१४||
हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः|
वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्||१५||
hr̥drōgamapatantrakamāha- kruddha ityādi| sthānādūrdhvamiti vātasthānāpēkṣayā yadūrdhvam| stabdhākṣō'tha nimīlana iti stabdhākṣō vā bhavati nimīlitākṣō vā bhavati| niḥsañjña iti vyādhivēgakālē dr̥ṣṭiṁ saṁstabhya sañjñāṁ ca hatvā kaṇṭhēna kūjati, niḥsañjñaśca bhavati| mōhaṁ vr̥tē punariti hr̥dayē vr̥tē punarvāyunā mōhaṁ yāti; vāyunēti kaphayuktēna; ēkē tamapatānakamēvāpatantrakamāhuḥ| atra jatūkarṇaḥ- “vātakaphābhyāṁ hr̥cchiraḥśaṅkhapīḍanānamanāṅgākṣēpapramōhākṣistambhānimīlanakr̥cchrōcchvāsakūjanānyapatantrakē”iti| kiṁvā apatantrakaṁ dvividhaṁ varṇayanti- vātāt, kaphācca ; tatra ‘niḥsañjñaḥ sō'patantrakaḥ’ ityanēna kaphaja ucyatē; ‘vāyunā dāruṇaṁ prāhuḥ’ ityanēna vāyunā janitamapatantrakamēvāpatānakamāhuḥ| tasya dāruṇatvaṁ dāruṇavātārabdhatvāditi vyākhyēyam| tathaiva suśrutē vātavyādhāvatantrakaḥ paṭhitaḥ||12-15||
Adhikarana 10 (16-20) · Śloka 20
śvasanaṁ kaphavātābhyāṁ ruddhaṁ tasya vimōkṣayēt|
tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ sañjñāṁ tāsu muktāsu vindati||16||
maricaṁ śigrubījāni viḍaṅgaṁ ca phaṇijjhakam|
ētāni sūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirēcanam||17||
tumburūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṁ lavaṇatrayam|
yavakvāthāmbunā pēyaṁ hr̥dgrahē cāpatantrakē ||18||
hiṅgvamlavētasaṁ śuṇṭhīṁ sasauvarcaladāḍimam|
pibēdvātakaphaghnaṁ ca karma hr̥drōganuddhitam||19||
śōdhanā bastayastīkṣṇā na hitāstasya kr̥tsnaśaḥ|
sauvarcalābhayāvyōṣaiḥ siddhaṁ tasmai ghr̥taṁ hitam||20||
View original
श्वसनं कफवाताभ्यां रुद्धं तस्य विमोक्षयेत्|
तीक्ष्णैः प्रधमनैः सञ्ज्ञां तासु मुक्तासु विन्दति||१६||
मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गं च फणिज्झकम्|
एतानि सूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचनम्||१७||
तुम्बुरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्|
यवक्वाथाम्बुना पेयं हृद्ग्रहे चापतन्त्रके ||१८||
हिङ्ग्वम्लवेतसं शुण्ठीं ससौवर्चलदाडिमम्|
पिबेद्वातकफघ्नं च कर्म हृद्रोगनुद्धितम्||१९||
शोधना बस्तयस्तीक्ष्णा न हितास्तस्य कृत्स्नशः|
सौवर्चलाभयाव्योषैः सिद्धं तस्मै घृतं हितम्||२०||
tāsviti cētanāvahāsu dhamanīṣu| yavakvāthāmbunēti yavaiḥ ṣaḍaṅgavidhinā śr̥tapānīyēna| hr̥drōganud vātakaphaghnaṁ yat karma taddhitamapatantrakē| śōdhanā ityādau “kr̥tsnaśaḥ śōdhanā na hitāḥ’ iti vacanēna śōdhanārthastōkanirūhadānaṁ, bhūriśōdhananirūhadānē tu vātakṣōbhaḥ syāditi bhāvaḥ||16-20||
Adhikarana 11 (21-24) · Śloka 24
madhurasnigdhagurvannasēvanāccintanācchramāt |
śōkādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunōdīritaḥ kaphaḥ||21||
yadā'sau samavaskandya hr̥dayaṁ hr̥dayāśrayān|
samāvr̥ṇōti jñānādīṁstadā tandrōpajāyatē||22||
hr̥dayē vyākulībhāvō vākcēṣṭēndriyagauravam|
manōbuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṁ matam||23||
kaphaghnaṁ tatra kartavyaṁ śōdhanaṁ śamanāni ca|
vyāyāmō raktamōkṣaśca bhōjyaṁ ca kaṭutiktakam||24||
View original
मधुरस्निग्धगुर्वन्नसेवनाच्चिन्तनाच्छ्रमात् |
शोकाद्व्याध्यनुषङ्गाच्च वायुनोदीरितः कफः||२१||
यदाऽसौ समवस्कन्द्य हृदयं हृदयाश्रयान्|
समावृणोति ज्ञानादींस्तदा तन्द्रोपजायते||२२||
हृदये व्याकुलीभावो वाक्चेष्टेन्द्रियगौरवम्|
मनोबुद्ध्यप्रसादश्च तन्द्राया लक्षणं मतम्||२३||
कफघ्नं तत्र कर्तव्यं शोधनं शमनानि च|
व्यायामो रक्तमोक्षश्च भोज्यं च कटुतिक्तकम्||२४||
madhurasnigdhētyādinā tandrālakṣaṇaṁ cikitsitaṁ ca kēcit paṭhanti||21-24||
Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26
mūtraukasādō jaṭharaṁ kr̥cchramutsaṅgasaṅkṣayau|
mūtrātītō'nilāṣṭhīlā vātabastyuṣṇamārutau||25||
vātakuṇḍalikā granthirviḍghātō bastikuṇḍalam|
trayōdaśaitē mūtrasya dōṣāstāmँlliṅgataḥ śr̥ṇu||26||
View original
मूत्रौकसादो जठरं कृच्छ्रमुत्सङ्गसङ्क्षयौ|
मूत्रातीतोऽनिलाष्ठीला वातबस्त्युष्णमारुतौ||२५||
वातकुण्डलिका ग्रन्थिर्विड्घातो बस्तिकुण्डलम्|
त्रयोदशैते मूत्रस्य दोषास्ताँल्लिङ्गतः शृणु||२६||
hr̥drōgamabhidhāya bastirōgānāha- mūtraukasāda ityādi| ētē ca mūtradōṣā mūtrakr̥cchrādbhinnā ēvēti trimarmīya ēva pratipāditam||25-26||
Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28
pittaṁ kaphō dvāvapi vā bastau saṁhanyatē yadā|
mārutēna tadā mūtraṁ raktaṁ pītaṁ ghanaṁ sr̥jēt||27||
sadāhaṁ śvētasāndraṁ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam|
mūtraukasādaṁ taṁ vidyāt pittaślēṣmaharairjayēt||28||
View original
पित्तं कफो द्वावपि वा बस्तौ संहन्यते यदा|
मारुतेन तदा मूत्रं रक्तं पीतं घनं सृजेत्||२७||
सदाहं श्वेतसान्द्रं वा सर्वैर्वा लक्षणैर्युतम्|
मूत्रौकसादं तं विद्यात् पित्तश्लेष्महरैर्जयेत्||२८||
pittaṁ kapha ityādinā mūtraukasādamāha| ayaṁ ca vātakapha-pittavāta-tridōṣairjanyata ityuktaṁ bhavati| saṁhanyatē iti saṁhatē raktapītavarṇatā pittēna, śvētavarṇatā kaphēna, kaphapittalakṣaṇatā kaphapittābhyāṁ, vāyustu sarvānugata ēva| atra vāyōrāvaraṇakr̥ta ēva kōpaḥ; tēna pittakaphayōrēva cikitsōktā ‘pittaślēṣmaharairjayēt’ ityanēna, vāyōstvāvaraṇajayādēva jayō bhavatīti bhāvaḥ||27-28||
Adhikarana 14 (29-31) · Śloka 31
vidhāraṇāt pratihataṁ vātōdāvartitaṁ yadā|
pūrayatyudaraṁ mūtraṁ tadā tadanimittaruk||29||
apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṁ vadēt|
mūtravairēcanīṁ tatra cikitsāṁ samprayōjayēt||30||
hiṅgudviruttaraṁ cūrṇaṁ trimarmīyē prakīrtitam|
hanyānmūtrōdarānāhamādhmānaṁ gudamēḍhrayōḥ||31||
View original
विधारणात् प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा|
पूरयत्युदरं मूत्रं तदा तदनिमित्तरुक्||२९||
अपक्तिमूत्रविट्सङ्गैस्तन्मूत्रजठरं वदेत्|
मूत्रवैरेचनीं तत्र चिकित्सां सम्प्रयोजयेत्||३०||
हिङ्गुद्विरुत्तरं चूर्णं त्रिमर्मीये प्रकीर्तितम्|
हन्यान्मूत्रोदरानाहमाध्मानं गुदमेढ्रयोः||३१||
animittarugiti alakṣyamāṇanimittaruk| mūtravairēcanīmiti mūtravirēcanīyadaśakaprayōgarūpām| hiṅgudviruttaraṁ tu ‘dviruttaraṁ hiṅguvacā’ (ci.a.26) ityādinōktaṁ, hiṅgu dviruttaraṁ yasmin taddhiṅgudviruttaram||29-31||
Adhikarana 15 (32-48) · Śloka 49
mūtritasya vyavāyāttu rētō vātōddhataṁ cyutam|
pūrvaṁ mūtrasya paścādvā sravēt kr̥cchraṁ taducyatē||32||
khavaiguṇyānilākṣēpaiḥ kiñcinmūtraṁ ca tiṣṭhati|
maṇisandhau sravēt paścāttadarugvā'tha cātiruk||33||
mūtrōtsaṅgaḥ sa vicchinnamucchēṣaguruśēphasaḥ |
vātākr̥tirbhavēdvātānmūtrē śuṣyati saṅkṣayaḥ||34||
ciraṁ dhārayatō mūtraṁ tvarayā na pravartatē|
mēhamānasya mandaṁ vā mūtrātītaḥ sa ucyatē||35||
ādhmāpayan bastigudaṁ ruddhvā vāyuścalōnnatām|
kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṁ mūtraviṇmārgarōdhinīm||36||
mūtraṁ dhārayatō bastau vāyuḥ kruddhō vidhāraṇāt|
mūtrarōdhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa ucyatē||37||
uṣmaṇā sōṣmakaṁ mūtraṁ śōṣayan raktapītakam|
uṣṇavātaḥ sr̥jēt kr̥cchrādbastyupasthārtidāhavān||38||
gatisaṅgādudāvr̥ttaḥ sa mūtrasthānamārgayōḥ|
mūtrasya viguṇō vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī||39||
mūtraṁ vihanti saṁstambhabhaṅgagauravavēṣṭanaiḥ|
tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍalikēti sā||40||
raktaṁ vātakaphādduṣṭaṁ bastidvārē sudāruṇam|
granthiṁ kuryāt sa kr̥cchrēṇa sr̥jēnmūtraṁ tadāvr̥tam||41||
aśmarīsamaśūlaṁ taṁ raktagranthiṁ pracakṣatē|
rūkṣadurbalayōrvātēnōdāvr̥ttaṁ śakr̥dyadā||42||
mūtrasrōtaḥ prapadyēta viṭsaṁsr̥ṣṭaṁ tadā naraḥ|
viḍgandhaṁ mūtrayēt kr̥cchrādviḍvighātaṁ vinirdiśēt||43||
drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt|
svasthānādvastirudvr̥ttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat||44||
śūlaspandanadāhārtō binduṁ binduṁ sravatyapi|
pīḍitastu sr̥jēddhārāṁ saṁstambhōdvēṣṭanārtimān||45||
bastikuṇḍalamāhustaṁ ghōraṁ śastraviṣōpamam|
pavanaprabalaṁ prāyō durnivāramabuddhibhiḥ||46||
tasmin pittānvitē dāhaḥ śūlaṁ mūtravivarṇatā|
ślēṣmaṇā gauravaṁ śōphaḥ snigdhaṁ mūtraṁ ghanaṁ sitam||47||
ślēṣmaruddhabilō bastiḥ pittōdīrṇō na sidhyati|
avibhrāntabilaḥ sādhyō na tu yaḥ kuṇḍalīkr̥taḥ||48||
syādvastau kuṇḍalībhūtē hr̥nmōhaḥ śvāsa ēva ca|49|
View original
मूत्रितस्य व्यवायात्तु रेतो वातोद्धतं च्युतम्|
पूर्वं मूत्रस्य पश्चाद्वा स्रवेत् कृच्छ्रं तदुच्यते||३२||
खवैगुण्यानिलाक्षेपैः किञ्चिन्मूत्रं च तिष्ठति|
मणिसन्धौ स्रवेत् पश्चात्तदरुग्वाऽथ चातिरुक्||३३||
मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नमुच्छेषगुरुशेफसः |
वाताकृतिर्भवेद्वातान्मूत्रे शुष्यति सङ्क्षयः||३४||
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते|
मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते||३५||
आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम्|
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम्||३६||
मूत्रं धारयतो बस्तौ वायुः क्रुद्धो विधारणात्|
मूत्ररोधार्तिकण्डूभिर्वातबस्तिः स उच्यते||३७||
उष्मणा सोष्मकं मूत्रं शोषयन् रक्तपीतकम्|
उष्णवातः सृजेत् कृच्छ्राद्बस्त्युपस्थार्तिदाहवान्||३८||
गतिसङ्गादुदावृत्तः स मूत्रस्थानमार्गयोः|
मूत्रस्य विगुणो वायुर्भग्नव्याविद्धकुण्डली||३९||
मूत्रं विहन्ति संस्तम्भभङ्गगौरववेष्टनैः|
तीव्ररुङ्मूत्रविट्सङ्गैर्वातकुण्डलिकेति सा||४०||
रक्तं वातकफाद्दुष्टं बस्तिद्वारे सुदारुणम्|
ग्रन्थिं कुर्यात् स कृच्छ्रेण सृजेन्मूत्रं तदावृतम्||४१||
अश्मरीसमशूलं तं रक्तग्रन्थिं प्रचक्षते|
रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा||४२||
मूत्रस्रोतः प्रपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः|
विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत्||४३||
द्रुताध्वलङ्घनायासादभिघातात् प्रपीडनात्|
स्वस्थानाद्वस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत्||४४||
शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि|
पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान्||४५||
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम्|
पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः||४६||
तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता|
श्लेष्मणा गौरवं शोफः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम्||४७||
श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति|
अविभ्रान्तबिलः साध्यो न तु यः कुण्डलीकृतः||४८||
स्याद्वस्तौ कुण्डलीभूते हृन्मोहः श्वास एव च|४९|
mūtritasyēti mūtravēgagatasya, mūtravēgayuktasyēti yāvat| cyutamiti svasthānāccyutam| vātōddhatamiti vātavikṣiptam| ētallakṣaṇāntarayuktamēva kr̥cchraṁ; mūtrakr̥cchramitō'nyadēva, bhinnakṣaṇatvāt| kiñciditi stōkam| ucchēṣaguruśēphasa iti pravr̥ddhamūtrāvaśēṣēṇa sthitēna guruśēphasa iti| vātākr̥tirityādi saṅkṣayalakṣaṇam | vātākr̥tiriti vātalakṣaṇayuktaḥ| vidhāraṇāditi mūtravēgarōdhāt| ūṣmaṇēti pittōṣmaṇā| śōṣayanniti ūṣmaṇā sahitō vāta ēva mūtraṁ śōṣayan| gatisaṅgādityādinā vātakuṇḍalikāmāha| mūtrasya gatisaṅgādudāvr̥ttō vāyurmūtrasthānamārgayōrbhagnavyāviddhakuṇḍalī mūtrayati; bhagnaḥ pratihataḥ, vyāviddhaḥ vakrī, kuṇḍalīti āvartamānatayā sthitaḥ; īdr̥śaṁ vāyōrupasthānaṁ mūtramārga ēva bhavati| vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha- saṁstambhētyādi| bhaṅgaḥ bhaṅgākāravēdanā| raktaṁ granthiṁ kuryāt vātakaphābhyāṁ duṣṭamiti yōjyam| viḍyuktō vighātō viḍvighātaḥ| drutādhvētyādinā bastikuṇḍalamāha| udvr̥tta iti parāvr̥ttamukhaḥ| pīḍita iti hastādibhiḥ| ślēṣmaruddhabilō bastirna sidhyati, tathā pittōdīrṇaśca na sidhyati| avibhrāntabila iti aruddhadvāraḥ| kuṇḍalīkr̥ta iti vartulīkr̥taḥ| vartulīkr̥tasyaiva lakṣaṇānyāha- syādbastāvityādi||32-48||-
Adhikarana 16 (49) · Śloka 50
dōṣādhikyamavēkṣyaitān mūtrakr̥cchraharairjayēt||49||
bastimuttarabastiṁ ca sarvēṣāmēva dāpayēt|50|
View original
दोषाधिक्यमवेक्ष्यैतान् मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत्||४९||
बस्तिमुत्तरबस्तिं च सर्वेषामेव दापयेत्|५०|
cikitsāmāha- dōṣādhikyamityādi| mūtrakr̥cchraharaiḥ prayōgairdōṣādhikyamavēkṣya prayuktairjayēdityarthaḥ||49||-
Adhikarana 17 (50-57) · Śloka 57
puṣpanētraṁ tu haimaṁ syācchlakṣṇamauttarabastikam||50||
jātyaśvahanavr̥ntēna samaṁ gōpucchasaṁsthitam|
raupyaṁ vā sarṣapacchidraṁ dvikarṇaṁ dvādaśāṅgulam||51||
tēnājabastiyuktēna snēhasyārdhapalaṁ nayēt|
yathāvayōviśēṣēṇa snēhamātrāṁ vikalpya vā||52||
snātasya bhuktabhaktasya rasēna payasā'pi vā|
sr̥ṣṭaviṇmūtravēgasya pīṭhē jānusamē mr̥dau||53||
r̥jōḥ sukhōpaviṣṭasya hr̥ṣṭē mēḍhrē ghr̥tāktayā|
śalākayā'nviṣya gatiṁ yadyapratihatā vrajēt||54||
tataḥ śēphaḥpramāṇēna puṣpanētraṁ pravēśayēt|
gudavanmūtramārgēṇa praṇayēdanu sēvanīm||55||
hiṁsyādatigataṁ bastimūnē snēhō na gacchati|
sukhaṁ prapīḍya niṣkampaṁ niṣkarṣēnnētramēva ca||56||
pratyāgatē dvitīyaṁ ca tr̥tīyaṁ ca pradāpayēt|
anāgacchannupēkṣyastu rajanīvyuṣitasya ca||57||
View original
पुष्पनेत्रं तु हैमं स्याच्छ्लक्ष्णमौत्तरबस्तिकम्||५०||
जात्यश्वहनवृन्तेन समं गोपुच्छसंस्थितम्|
रौप्यं वा सर्षपच्छिद्रं द्विकर्णं द्वादशाङ्गुलम्||५१||
तेनाजबस्तियुक्तेन स्नेहस्यार्धपलं नयेत्|
यथावयोविशेषेण स्नेहमात्रां विकल्प्य वा||५२||
स्नातस्य भुक्तभक्तस्य रसेन पयसाऽपि वा|
सृष्टविण्मूत्रवेगस्य पीठे जानुसमे मृदौ||५३||
ऋजोः सुखोपविष्टस्य हृष्टे मेढ्रे घृताक्तया|
शलाकयाऽन्विष्य गतिं यद्यप्रतिहता व्रजेत्||५४||
ततः शेफःप्रमाणेन पुष्पनेत्रं प्रवेशयेत्|
गुदवन्मूत्रमार्गेण प्रणयेदनु सेवनीम्||५५||
हिंस्यादतिगतं बस्तिमूने स्नेहो न गच्छति|
सुखं प्रपीड्य निष्कम्पं निष्कर्षेन्नेत्रमेव च||५६||
प्रत्यागते द्वितीयं च तृतीयं च प्रदापयेत्|
अनागच्छन्नुपेक्ष्यस्तु रजनीव्युषितस्य च||५७||
uttarabastiṁ dāpayēdityuktaṁ, tata uttarabastividhimāha- puṣpanētramityādi| puṣpanētramityuttarabastinētrasya sañjñā; uttarabastisañjñā uttaramārgadīyamānatayā, kiṁvā śrēṣṭhaguṇatayā uttarabastiḥ| jātyaśvahanavr̥ntēna samamiti jātēraśvahanasya ca puṣpayōrvr̥ntēnāgrasamam; uktaṁ hi hārītē “kundasya vr̥ntapratimaṁ tathā'grē” iti; aśvahanaḥ karavīraḥ| sarṣapacchidramiti sarṣapavāhicchidram| dvikarṇikamiti nētrē bastibandhanārthamēkataḥ karṇikā, aparā'grē śēphaḥpramāṇaṣaḍaṅgulādau karṇikā kartavyā| trikarṇikam’ iti vā pāṭhaḥ| yathāvayōviśēṣēṇa snēhamātrāṁ vikalpya cēti yathōktasnēhaḥ pañcaviṁśativarṣasya, tatastvarvāgvayōbhēdavikalpēnāpakarṣaḥ kartavyaḥ; uktaṁ hi suśrutē “snēhapramāṇaṁ paramaṁ prakuñcaścātra kīrtitaḥ| pañcaviṁśativarṣāṇāmarvāgbuddhivikalpitam” (su.ci.a.37) iti| hr̥ṣṭē iti stabdhē, yadyapratihatā vrajēcchalākā, tatra puṣpanētraṁ śēphaḥpramāṇasamaṁ pravēśanīyam| śalākayā prathamamanvēṣaṇaṁ mārgavijñānārtham| gudavaditi gudē yathā nētrākampanādiguṇayuktaṁ pravēśyatē tathā mēḍhrē'pi| atigataṁ liṅgapramāṇātirēkapraviṣṭaṁ nētraṁ bastiṁ hiṁsyāt| ūnē iti liṅgamānastōkapraviṣṭē||50-57||
Adhikarana 18 (58-61) · Śloka 61
pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ|
vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ sasahācaraiḥ||58||
mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍairvartiṁ kr̥tvā pravēśayēt|
agrē tu sarṣapākārāṁ paścārdhē māṣasammitām||59||
nētradīrghāṁ ghr̥tābhyaktāṁ sukumārāmabhaṅgurām|
nētravanmūtranāḍyāṁ tu pāyau cāṅguṣṭhasammitām||60||
snēhē pratyāgatē tābhyāmānuvāsanikō vidhiḥ|
parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ||61||
View original
पिप्पलीलवणागारधूमापामार्गसर्षपैः|
वार्ताकुरसनिर्गुण्डीशम्पाकैः ससहाचरैः||५८||
मूत्राम्लपिष्टैः सगुडैर्वर्तिं कृत्वा प्रवेशयेत्|
अग्रे तु सर्षपाकारां पश्चार्धे माषसम्मिताम्||५९||
नेत्रदीर्घां घृताभ्यक्तां सुकुमारामभङ्गुराम्|
नेत्रवन्मूत्रनाड्यां तु पायौ चाङ्गुष्ठसम्मिताम्||६०||
स्नेहे प्रत्यागते ताभ्यामानुवासनिको विधिः|
परिहारश्च सव्यापत् ससम्यग्दत्तलक्षणः||६१||
pippalītyādinā vyuṣitē'pyanāgacchataḥ snēhasya pravartikāṁ vartimāha| iyaṁ ca vartirguḍapākēna kaṭhinā kartavyā yathā ślakṣṇā bhavati| paścārdhē iti mūlē; aṅguṣṭhasannibhāmiti pāyau snēhapravr̥ttyarthaṁ dīyamānā'ṅguṣṭhasamānā kartavyā| tābhyāmiti mēḍhragudābhyāṁ dattavartibhyām| uttarabastēranuvāsanavat sēvyaparihāravyāpatsamyagdattalakṣaṇānyatidiśannāha- ānuvāsanikō vidhirityādi||58-61||
Adhikarana 19 (62-64) · Śloka 65
strīṇāmārtavakālē tu pratikarma tadācarēt|
garbhāsanā sukhaṁ snēhaṁ tadā''dattē hyapāvr̥tā||62||
garbhaṁ yōnistadā śīghraṁ jitē gr̥hṇāti mārutē|
bastijēṣu vikārēṣu yōnivibhraṁśajēṣu ca||63||
yōniśūlēṣu tīvrēṣu yōnivyāpatsvasr̥gdarē|
aprasravati mūtrē ca binduṁ binduṁ sravatyapi||64||
vidadhyāduttaraṁ bastiṁ yathāsvauṣadhasaṁskr̥tam |65|
View original
स्त्रीणामार्तवकाले तु प्रतिकर्म तदाचरेत्|
गर्भासना सुखं स्नेहं तदाऽऽदत्ते ह्यपावृता||६२||
गर्भं योनिस्तदा शीघ्रं जिते गृह्णाति मारुते|
बस्तिजेषु विकारेषु योनिविभ्रंशजेषु च||६३||
योनिशूलेषु तीव्रेषु योनिव्यापत्स्वसृग्दरे|
अप्रस्रवति मूत्रे च बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि||६४||
विदध्यादुत्तरं बस्तिं यथास्वौषधसंस्कृतम् |६५|
ārtavakālē tvautsargikatayōktaṁ strīṇāmuttarabastidānamārtavakālē vidhattē| ārtavakāladānē hētumāha- garbhāsanētyādi| garbhāsanā garbhaśayyā, garbhāśaya ityarthaḥ; anyē tu yōnimāhuḥ| ādatta iti samyag gr̥hṇāti| apāvr̥tēti apagatasañcitarajōrūpāvaraṇā||62-64||-
Adhikarana 20 (65-69) · Śloka 70
puṣpanētrapramāṇaṁ tu pramadānāṁ daśāṅgulam||65||
mūtrasrōtaḥparīṇāhaṁ mudgasrōtō'nuvāhi ca|
apatyamārgē nārīṇāṁ vidhēyaṁ caturaṅgulam||66||
dvyaṅgulaṁ mūtramārgē tu bālāyāstvēkamaṅgulam|
uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkōcya sakthinī||67||
athāsyāḥ praṇayēnnētramanuvaṁśagataṁ sukham|
dvistriścaturiti snēhānahōrātrēṇa yōjayēt||68||
bastau , bastau praṇītē ca vartiḥ pīnatarā bhavēt|
trirātraṁ karma kurvīta snēhamātrāṁ vivardhayēt||69||
anēnaiva vidhānēna karma kuryāt punastryahāt|70|
View original
पुष्पनेत्रप्रमाणं तु प्रमदानां दशाङ्गुलम्||६५||
मूत्रस्रोतःपरीणाहं मुद्गस्रोतोऽनुवाहि च|
अपत्यमार्गे नारीणां विधेयं चतुरङ्गुलम्||६६||
द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु बालायास्त्वेकमङ्गुलम्|
उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी||६७||
अथास्याः प्रणयेन्नेत्रमनुवंशगतं सुखम्|
द्विस्त्रिश्चतुरिति स्नेहानहोरात्रेण योजयेत्||६८||
बस्तौ , बस्तौ प्रणीते च वर्तिः पीनतरा भवेत्|
त्रिरात्रं कर्म कुर्वीत स्नेहमात्रां विवर्धयेत्||६९||
अनेनैव विधानेन कर्म कुर्यात् पुनस्त्र्यहात्|७०|
puṣpanētrapramāṇaṁ tvityādi| mudgasrōtō'nuvāhīti mūdgavāhicchidram| apatyamārgē vidhēyaṁ caturaṅgulamiti apatyamārgē snēhayitavyē caturaṅgulapravēśanaṁ prāptayauvanānāmēva nārīṇāṁ kartavyaṁ, mūtramārgē tu snēhayitavyē dvyaṅgulapravēśanaṁ prāptayauvanānāmēva nārīṇāṁ kartavyam| bālāyāḥ svalpapramāṇatayā ēkāṅgulapravēśanamēva mūtramārgaprayōgārthaṁ kartavyaṁ; bālānāṁ tvapatyamārgē na dīyata ēva, tāsāmapatyamārgasyāvr̥tatvāt| vartiḥ pīnatarā bhavēditi snēhapratyāgamanārthā vartiḥ pīnatarā kartavyā| snēhamātrā cātra “snēhasya prasr̥taṁ cātra svāṅgulīmūlasammitam” (su.ci.a.37) ityanēna suśrutōktā jñēyā||65-69||-
Adhikarana 21 (70-73) · Śloka 73
ataḥ śirōvikārāṇāṁ kaścidbhēdaḥ pravakṣyatē||70||
raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadēśē vimūrcchitāḥ|
tīvrarugdāharāgaṁ hi śōphaṁ kurvanti dāruṇam||71||
sa śirō viṣavadvēgī nirudhyāśu galaṁ tathā|
trirātrājjīvitaṁ hanti śaṅkhakō nāma nāmataḥ||72||
paraṁ tryahājjīvati cēt pratyākhyāyācarēt kriyām|
śirōvirēkasēkādi sarvaṁ vīsarpanucca yat||73||
View original
अतः शिरोविकाराणां कश्चिद्भेदः प्रवक्ष्यते||७०||
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः|
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोफं कुर्वन्ति दारुणम्||७१||
स शिरो विषवद्वेगी निरुध्याशु गलं तथा|
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नाम नामतः||७२||
परं त्र्यहाज्जीवति चेत् प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्|
शिरोविरेकसेकादि सर्वं वीसर्पनुच्च यत्||७३||
kramāgataśirōvikārajñānārthaṁ trimarmīyāvistr̥tān vaktumāha- ata ityādi| dāruṇa iti āśukārī| paraṁ tryahājjīvatītyādikaḥ prabhāvō'yaṁ śaṅkhakasya| pratyākhyāyācarēt kriyāmityanēna utpannamātra ēva pratyākhyānapūrvikā cikitsā kartavyā'sya||70-73||
Adhikarana 22 (74-78) · Śloka 78
rūkṣātyadhyaśanāt pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ|
vēgasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupitō'nilaḥ||74||
kēvalaḥ sakaphō vā'rdhaṁ gr̥hītvā śirasastataḥ|
manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhē'tivēdanām||75||
śastrāraṇinibhāṁ kuryāttīvrāṁ sō'rdhāvabhēdakaḥ|
nayanaṁ vā'thavā śrōtramativr̥ddhō vināśayēt||76||
catuḥsnēhōttamā mātrā śiraḥkāyavirēcanam|
nāḍīsvēdō ghr̥taṁ jīrṇaṁ bastikarmānuvāsanam||77||
upanāhaḥ śirōbastirdahanaṁ cātra śasyatē|
pratiśyāyē śirōrōgē yaccōddiṣṭaṁ cikitsitam||78||
View original
रूक्षात्यध्यशनात् पूर्ववातावश्यायमैथुनैः|
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः||७४||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसस्ततः|
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम्||७५||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः|
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत्||७६||
चतुःस्नेहोत्तमा मात्रा शिरःकायविरेचनम्|
नाडीस्वेदो घृतं जीर्णं बस्तिकर्मानुवासनम्||७७||
उपनाहः शिरोबस्तिर्दहनं चात्र शस्यते|
प्रतिश्याये शिरोरोगे यच्चोद्दिष्टं चिकित्सितम्||७८||
rūkṣētyādinā'rdhāvabhēdakamāha| avaśyāyaḥ himaḥ| śastrāraṇinibhāmiti śastracchēdāraṇimanthananibhām; araṇiḥ agnyutthāpanakāṣṭhaṁ; kiṁvā araṇinā kāraṇēnāgnirēvātra lakṣyatē| catuḥsnēhasyōttamā mātrā; uttamā ca mātrā ahōrātrapariṇamanīyā| jīrṇaṁ daśavarṣasthitaṁ ghr̥tam| upanāhaṁ kēcicchirōbastibhēdamāhuḥ, yō māstiṣka ucyatē; tantrāntarē hi māstiṣka upanāhaḥ śirōbastiprakāra uktaḥ- “māstiṣkē'ṣṭāṅgulaṁ paṭṭaṁ bastau tu dvādaśāṅgulam” ityādinā; śirōbastividhānaṁ śālākyē jñēyaṁ; yathā- “dvādaśāṅgulavistīrṇaṁ carmapaṭṭaṁ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānē lalāṭē vastravēṣṭitē|| cēlavēṇikayā baddhvā māṣakalkēna lēpayēt| tatō yathāvyādhiśr̥taṁ snēhaṁ kōṣṇaṁ nivēśayēt|| ūrdhvaṁ kēśabhuvō yāvadaṅgulaṁ dhārayēcca tam| āvakranāsikāklēdāddaśāṣṭau ṣaḍvātādiṣu|| mātrā sahasrāṇyarujē hyēkaṁ skandhādi mardayēt| yuktasnēhasya paramaṁ saptāhaṁ tasya sēvanam” iti; tathā “āśirōvyāyataṁ carma kr̥tvā'ṣṭāṅgulamucchritam| tēnāvēṣṭya śirō'dhastānmāṣakalkēna lēpayēt|| niścalasyōpaviṣṭasya tailaiḥ kōṣṇaiḥ prapūrayēt| dhārayēdārujaḥ śāntyai yāmaṁ yāmārdhamēva vā|| śirōbastirjayatyēṣa śirōrōgaṁ marudbhavam” ityādi| dahanaṁ vā'syēti tantrāntarapratyayād dvyaṅgulalalāṭaśaṅkhapradēśēṣu śarakāṇḍādinā dahanaṁ jñēyam| yaccōddiṣṭaṁ cikitsitamiti taccātra śasyatē iti yōjyam||74-78||
Adhikarana 23 (79-83) · Śloka 83
sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṁ raktamārutau|
duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṁ tābhyāṁ vimūrcchitam||79||
sūryōdayēṁ'śusantāpāddravaṁ viṣyandatē śanaiḥ|
tatō dinē śiraḥśūlaṁ dinavr̥ddhyā vivardhatē||80||
dinakṣayē tataḥ styānē mastiṣkē sampraśāmyati|
sūryāvartaḥ sa tatra syāt sarpirauttarabhaktikam||81||
śiraḥkāyavirēkau ca mūrdhnā trisnēhadhāraṇam |
jāṅgalairupanāhaśca ghr̥takṣīraiśca sēcanam ||82||
barhitittirilāvādiśr̥takṣīrōtthitaṁ ghr̥tam|
syānnāvanaṁ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam||83||
View original
सन्धारणादजीर्णाद्यैर्मस्तिष्कं रक्तमारुतौ|
दुष्टौ दूषयतस्तच्च दुष्टं ताभ्यां विमूर्च्छितम्||७९||
सूर्योदयेंऽशुसन्तापाद्द्रवं विष्यन्दते शनैः|
ततो दिने शिरःशूलं दिनवृद्ध्या विवर्धते||८०||
दिनक्षये ततः स्त्याने मस्तिष्के सम्प्रशाम्यति|
सूर्यावर्तः स तत्र स्यात् सर्पिरौत्तरभक्तिकम्||८१||
शिरःकायविरेकौ च मूर्ध्ना त्रिस्नेहधारणम् |
जाङ्गलैरुपनाहश्च घृतक्षीरैश्च सेचनम् ||८२||
बर्हितित्तिरिलावादिशृतक्षीरोत्थितं घृतम्|
स्यान्नावनं जीवनीयक्षीराष्टगुणसाधितम्||८३||
mastiṣkaṁ śiraḥsthō majjā| dravamiti dravaṁ sat| viṣyandatē iti cyavatē| ētacca sūryāvartasya rūpaṁ dōṣadūṣyayōrvikr̥tiviṣamasamavāyādbhavati; tēna nānyavikāra ēvambhūtō bhavati| tathā vēdanā sūryatāpē ēvāsya vardhatē nāgnitāpē, ityētadapi prabhāvakr̥tamēva jñēyam| trisnēhadhāraṇamiti pāṭhāt tailaghr̥tavasādhāraṇaṁ vadanti| lāvādayō viṣkirā annapānōktāḥ||79-83||
Adhikarana 24 (84-87) · Śloka 87
(upavāsātiśōkātirūkṣaśītālpabhōjanaiḥ )|
duṣṭā dōṣāstrayō manyāpaścādghāṭāsu vēdanām||84||
tīvrāṁ kurvanti sā cākṣibhrūśaṅkhēṣvavatiṣṭhatē|
spandanaṁ gaṇḍapārśvasya nētrarōgaṁ hanugraham||85||
sō'nantavātastaṁ hanyāt sirārkāvartanāśanaiḥ|
vātō rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampamudīrayēt||86||
tatrāmr̥tābalārāsnāmahāśvētāśvagandhakaiḥ|
snēhasvēdādi vātaghnaṁ śastaṁ nasyaṁ ca tarpaṇam||87||
View original
(उपवासातिशोकातिरूक्षशीताल्पभोजनैः )|
दुष्टा दोषास्त्रयो मन्यापश्चाद्घाटासु वेदनाम्||८४||
तीव्रां कुर्वन्ति सा चाक्षिभ्रूशङ्खेष्ववतिष्ठते|
स्पन्दनं गण्डपार्श्वस्य नेत्ररोगं हनुग्रहम्||८५||
सोऽनन्तवातस्तं हन्यात् सिरार्कावर्तनाशनैः|
वातो रूक्षादिभिः क्रुद्धः शिरःकम्पमुदीरयेत्||८६||
तत्रामृताबलारास्नामहाश्वेताश्वगन्धकैः|
स्नेहस्वेदादि वातघ्नं शस्तं नस्यं च तर्पणम्||८७||
manyā grīvāsirādvayaṁ, ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, paścāt pr̥ṣṭham| sā cākṣibhrūśaṅkhēṣvavatiṣṭhata iti śaṅkhādīn vyāpya sthirā bhavati| anantavātamēnaṁ tantrāntarē anyatōvātamāhuḥ| sirārkāvartanāśanairiti sirāvyadhaiḥ, sūryāvartanāśanaiśca bhēṣajaiḥ||84-87||
Adhikarana 25 (88) · Śloka 88
nastaḥkarma ca kurvīta śirōrōgēṣu śāstravid|
dvāraṁ hi śirasō nāsā tēna tad vyāpya hanti tān||88||
View original
नस्तःकर्म च कुर्वीत शिरोरोगेषु शास्त्रविद्|
द्वारं हि शिरसो नासा तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्||८८||
nastaḥkarma cēti sarvaśirōrōgasādhāraṇaṁ cikitsitam| śirōrōgēṣu nastaḥkarmakaraṇē hētumāha- dvāraṁ hītyādi| tēna nāsārūpēṇa mārgēṇa| taditi nastō dattamauṣadham| vyāpyēti śirō vyāpya| tāniti śirōgadān||88||
Adhikarana 26 (89-92) · Śloka 92
nāvanaṁ cāvapīḍaśca dhmāpanaṁ dhūma ēva ca|
pratimarśaśca vijñēyaṁ nastaḥkarma tu pañcadhā||89||
snēhanaṁ śōdhanaṁ caiva dvividhaṁ nāvanaṁ smr̥tam|
śōdhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍō dvidhā mataḥ ||90||
cūrṇasyādhmāpanaṁ taddhi dēhasrōtōviśōdhanam |
vijñēyastrividhō dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ||91||
pratimarśō bhavēt snēhō nirdōṣa ubhayārthakr̥t|
ēvaṁ tadrēcanaṁ karma tarpaṇaṁ śamanaṁ tridhā||92||
View original
नावनं चावपीडश्च ध्मापनं धूम एव च|
प्रतिमर्शश्च विज्ञेयं नस्तःकर्म तु पञ्चधा||८९||
स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं स्मृतम्|
शोधनः स्तम्भनश्च स्यादवपीडो द्विधा मतः ||९०||
चूर्णस्याध्मापनं तद्धि देहस्रोतोविशोधनम् |
विज्ञेयस्त्रिविधो धूमः प्रागुक्तः शमनादिकः||९१||
प्रतिमर्शो भवेत् स्नेहो निर्दोष उभयार्थकृत्|
एवं तद्रेचनं कर्म तर्पणं शमनं त्रिधा||९२||
śirōrōgaprastāvāgatānavaśyavaktavyanastaḥkarmabhēdānāha- nāvanamityādi| nāvanādayaścikitsāsthānōktāḥ| atra suśrutē dhūmaṁ varjayitvā pañcavidhaṁ nastaḥkarmōktaṁ- “taddvividhamapi pañcavidhavikalpaṁ; tadyathā- nasyaṁ, śirōvirēcanaṁ, pratimarśaḥ, avapīḍaḥ, pradhamanaṁ ca” (ci.a.40)| iti; iha tu nāvanaśabdēnaiva śirōvirēcanamapi gr̥hītaṁ; yaduktaṁ- “snēhanaṁ śōdhanaṁ caiva nāvanaṁ dvividhaṁ smr̥tam” iti; tēna suśrutōktō'pyarthō gr̥hīta ēva| śōdhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍa ityatra saṁśamanamapyavapīḍasya karmēcchanti, tacca stambhanē ēvāntarbhāvanīyam| avapīḍya yatra kalkādīni dīyantē ityavapīḍaḥ; anēna śirōvirēcanārthaṁ dīyamānasaindhavapippalyādikalkasyāpyavarōdhaḥ| dhmāpanaṁ taddhi dēhasrōtōviśōdhanamiti vacanād dhmāpanaṁ śirōvirēcanaprayōjanakamēvēti darśayati| śamanādika ityatra śamanaśabdēna prāyōgikaṁ gr̥hṇāti, tēna prāyōgikasnaihikavairēcanikadhūmānāṁ nāsādīyamānānāmiha grahaṇaṁ, mukhapēyastu dhumō na nasyam| ubhayārthakr̥diti snēhanavirēcanārthakr̥t| pratimarśalakṣaṇamagrē “nastaḥsnēhāṅguliṁ dadyāt” ityādinā vakṣyamāṇam| uktapañcavidhanastaḥkarmaṇastraividhyamāha- ēvamityādi| karmēti nastaḥkarma| śamanēna stambhanasyāpi grahaṇaṁ; tarpaṇē snēhanasyāvarōdhaḥ; anyē yē kēcit prabhēdāstantrāntarē pratipāditāstē'pyatraivāntarbhavanti||89-92||
Adhikarana 27 (93-95) · Śloka 96
stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā yē śirōgadāḥ|
śirōvirēcanaṁ tēṣu nastaḥkarma praśasyatē||93||
yē ca vātātmakā rōgāḥ śiraḥkampārditādayaḥ|
śirasastarpaṇaṁ tēṣu nastaḥkarma praśasyatē ||94||
raktapittādirōgēṣu śamanaṁ nasyamiṣyatē|
dhmāpanaṁ dhūmapānaṁ ca tathā yōgyēṣu śasyatē ||95||
(dōṣādikaṁ samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayēt)|96|
View original
स्तम्भसुप्तिगुरुत्वाद्याः श्लैष्मिका ये शिरोगदाः|
शिरोविरेचनं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते||९३||
ये च वातात्मका रोगाः शिरःकम्पार्दितादयः|
शिरसस्तर्पणं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते ||९४||
रक्तपित्तादिरोगेषु शमनं नस्यमिष्यते|
ध्मापनं धूमपानं च तथा योग्येषु शस्यते ||९५||
(दोषादिकं समीक्ष्यैव भिषक् सम्यक् च कारयेत्)|९६|
virēcanādikarmatrayasya viṣayamāha- stambhētyādi| tarpaṇamiti snēhēna tarpaṇam| tathā yōgyēṣu śasyata iti dhmāpanadhūmayōgyēṣu śasyatē; tatra dhūmayōgyāḥ sūtrasthānē pratipāditāḥ, dhmāpanayōgyāstu dhmāpanaguṇakathanē ‘dēhasrōtōviśōdhanam’ itipadēna yē'bhinyāsāpasmārādayaḥ śōdhanīyasrōtasa uktāstē jñēyāḥ||93-95||-
Adhikarana 28 (96-97) · Śloka 98
phalādibhēṣajaṁ prōktaṁ śirasō yadvirēcanam||96||
taccūrṇaṁ kalpayēttēna pacēt snēhaṁ virēcanam|
yaduktaṁ madhuraskandhē bhēṣajaṁ tēna tarpaṇam||97||
sādhayitvā bhiṣak snēhaṁ nastaḥ kuryādvidhānavit|98|
View original
फलादिभेषजं प्रोक्तं शिरसो यद्विरेचनम्||९६||
तच्चूर्णं कल्पयेत्तेन पचेत् स्नेहं विरेचनम्|
यदुक्तं मधुरस्कन्धे भेषजं तेन तर्पणम्||९७||
साधयित्वा भिषक् स्नेहं नस्तः कुर्याद्विधानवित्|९८|
śirōvirēcanacūrṇaṁ vidhiṁ cāha- phalādītyādi| phalādibhēṣajamiti rōgabhiṣagjitīyōktaṁ phalapatramūlakandapuṣpaniryāsatvagbhēdāt saptavidhamuktaṁ śirōvirēcanadravyam| cūrṇaṁ kalpayēditi pradhamanārthamavapīḍanārthaṁ ca cūrṇaṁ kalpayēt| madhuraskandhō'pi rōgabhiṣagjitīya ēvōktaḥ||96-97||-
Adhikarana 29 (98-110) · Śloka 110
prāksūryē madhyasūryē vā prākkr̥tāvaśyakasya ca||98||
uttānasya śayānasya śayanē svāstr̥tē sukham|
pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit pādōnnatasya ca||99||
dadyānnāsāpuṭē snēhaṁ tarpaṇaṁ buddhimān bhiṣak|
anavākśirasō nasyaṁ na śiraḥ pratipadyatē||100||
atyavākśirasō nasyaṁ mastuluṅgē'vatiṣṭhati|
ata ēvaṁśayānasya śuddhyarthaṁ svēdayēcchiraḥ||101||
saṁsvēdya nāsāmunnamya vāmēnāṅguṣṭhaparvaṇā|
hastēna dakṣiṇēnātha kuryādubhayataḥ samam||102||
praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnēhaṁ yathāvidhi|
kr̥tē ca svēdayēdbhūya ākarṣēcca punaḥ punaḥ||103||
taṁ snēhaṁ ślēṣmaṇā sākaṁ tathā snēhō na tiṣṭhati|
svēdēnōtklēśitaḥ ślēṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ ||104||
bhūyaḥ snēhasya śaityēna śirasi styāyatē tataḥ|
śrōtramanyāgalādyēṣu vikārāya sa kalpatē||105||
tatō nastaḥkr̥tē dhūmaṁ pibēt kaphavināśanam |
hitānnabhuṅnivātōṣṇasēvī syānniyatēndriyaḥ||106||
vidhirēṣō'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu|
tat ṣaḍaṅgulayā nāḍyā dhamēccūrṇaṁ mukhēna tu||107||
viriktaśirasaṁ tūṣṇaṁ pāyayitvā'mbu bhōjayēt|
laghu triṣvaviruddhaṁ ca nivātasthamatandritaḥ||108||
virēkaśuddhō dōṣasya kōpanaṁ yasya sēvatē|
sa dōṣō vicaraṁstatra karōti svān gadān bahūn||109||
yathāsvaṁ vihitāṁ tēṣu kriyāṁ kuryādvicakṣaṇaḥ|
akālakr̥tajātānāṁ rōgāṇāmanurūpataḥ||110||
View original
प्राक्सूर्ये मध्यसूर्ये वा प्राक्कृतावश्यकस्य च||९८||
उत्तानस्य शयानस्य शयने स्वास्तृते सुखम्|
प्रलम्बशिरसः किञ्चित् किञ्चित् पादोन्नतस्य च||९९||
दद्यान्नासापुटे स्नेहं तर्पणं बुद्धिमान् भिषक्|
अनवाक्शिरसो नस्यं न शिरः प्रतिपद्यते||१००||
अत्यवाक्शिरसो नस्यं मस्तुलुङ्गेऽवतिष्ठति|
अत एवंशयानस्य शुद्ध्यर्थं स्वेदयेच्छिरः||१०१||
संस्वेद्य नासामुन्नम्य वामेनाङ्गुष्ठपर्वणा|
हस्तेन दक्षिणेनाथ कुर्यादुभयतः समम्||१०२||
प्रणाड्या पिचुना वाऽपि नस्तःस्नेहं यथाविधि|
कृते च स्वेदयेद्भूय आकर्षेच्च पुनः पुनः||१०३||
तं स्नेहं श्लेष्मणा साकं तथा स्नेहो न तिष्ठति|
स्वेदेनोत्क्लेशितः श्लेष्मा नस्तःकर्मण्युपस्थितः ||१०४||
भूयः स्नेहस्य शैत्येन शिरसि स्त्यायते ततः|
श्रोत्रमन्यागलाद्येषु विकाराय स कल्पते||१०५||
ततो नस्तःकृते धूमं पिबेत् कफविनाशनम् |
हितान्नभुङ्निवातोष्णसेवी स्यान्नियतेन्द्रियः||१०६||
विधिरेषोऽवपीडस्य कार्यः प्रध्मापनस्य तु|
तत् षडङ्गुलया नाड्या धमेच्चूर्णं मुखेन तु||१०७||
विरिक्तशिरसं तूष्णं पाययित्वाऽम्बु भोजयेत्|
लघु त्रिष्वविरुद्धं च निवातस्थमतन्द्रितः||१०८||
विरेकशुद्धो दोषस्य कोपनं यस्य सेवते|
स दोषो विचरंस्तत्र करोति स्वान् गदान् बहून्||१०९||
यथास्वं विहितां तेषु क्रियां कुर्याद्विचक्षणः|
अकालकृतजातानां रोगाणामनुरूपतः||११०||
nastaḥkarmavidhimāha- prāksūryē ityādi| grīṣmē prāksūryē, śītē tu madhyasūryē iti vyavasthā| prākkr̥tāvaśyakasya cēti prākkr̥tāvaśyakaraṇīyamalavisargādikasya| ēvaṁ śayānasyēti kiñcidavanataśiraskatayā śayānasya| kuryādubhayataḥ samamiti ubhayanāsāpuṭēnāpi tulyaṁ dadyāt| praṇāḍī nasyadānanalikā| yathāvidhīti pramāṇādidōṣarahitam| kr̥tanasyasya dhumapānōpapattivarṇanapūrvakaṁ dhūmapānamāha- svēdanētyādi| pradhmāpanasya cōktō vidhistathā vakṣyamāṇaśca ‘ṣaḍaṅgulayā’ ityādinā| viriktaśirasamityādi sarvavirēcanasādhāraṇam| triṣviti vātādiṣu| virēkaśuddha iti śirōvirēkaśuddhaḥ| yasya dōṣasya kōpanaṁ sēvatē iti yōjyam| akālakr̥tajātānāṁ rōgāṇāmanurūpata iti akālakr̥taśirōvirēcanajātānāṁ rōgāṇāmanurūpataścikitsāṁ kuryādityarthaḥ||98-110||
Adhikarana 30 (111-115) · Śloka 115
ajīrṇē bhōjanē bhuktē tōyē pītē'tha durdinē|
pratiśyāyē navē snātē snēhapānē'nuvāsanē||111||
nāvanaṁ snēhanaṁ rōgān karōti ślaiṣmikān bahūn|
tatra ślēṣmaharaḥ sarvastīkṣṇōṣṇādirvidhirhitaḥ||112||
kṣāmē virēcitē garbhē vyāyāmābhihatē tr̥ṣi|
vātō rūkṣēṇa nasyēna kruddhaḥ svāñjanayēdgadān||113||
tatra vātaharaḥ sarvō vidhiḥ snēhanabr̥ṁhaṇaḥ|
svēdādiḥ, syādghr̥taṁ kṣīraṁ garbhiṇyāstu viśēṣataḥ||114||
jvaraśōkātitaptānāṁ timiraṁ madyapasya tu|
rūkṣaiḥ śītāñjanairlēpaiḥ puṭapākaiśca sādhayēt ||115||
View original
अजीर्णे भोजने भुक्ते तोये पीतेऽथ दुर्दिने|
प्रतिश्याये नवे स्नाते स्नेहपानेऽनुवासने||१११||
नावनं स्नेहनं रोगान् करोति श्लैष्मिकान् बहून्|
तत्र श्लेष्महरः सर्वस्तीक्ष्णोष्णादिर्विधिर्हितः||११२||
क्षामे विरेचिते गर्भे व्यायामाभिहते तृषि|
वातो रूक्षेण नस्येन क्रुद्धः स्वाञ्जनयेद्गदान्||११३||
तत्र वातहरः सर्वो विधिः स्नेहनबृंहणः|
स्वेदादिः, स्याद्घृतं क्षीरं गर्भिण्यास्तु विशेषतः||११४||
ज्वरशोकातितप्तानां तिमिरं मद्यपस्य तु|
रूक्षैः शीताञ्जनैर्लेपैः पुटपाकैश्च साधयेत् ||११५||
nāvanaṁ snēhanamiti snēhanārthaṁ nasyam| svēdādiriti cchēdaḥ| ghr̥taṁ kṣīramiti garbhiṇyā vātajayārthaṁ garbhapuṣṭayē ca| jvarētyādi| jvarāditaptānāṁ snēhanaṁ nāvanaṁ timiraṁ kuryāt, tathā madyapasya timiraṁ kuryāt| atra cikitsāmāha- rūkṣairityādi| śītāñjanaṁ srōtōñjanaṁ vadanti; kiṁvā tiktadravyakr̥tamañjanaṁ śītāñjanaṁ; yaduktaṁ śālākyē- “lēkhanaṁ rōpaṇaṁ caiva prasādanamathāpi ca| tiktēna rōpaṇaṁ kāryaṁ, madhurēṇa prasādanam|| kaṭvamlalavaṇādyaiśca lēkhanaṁ kārayēdbudhaḥ| śaityānnirvāpayēttiktō raukṣyādrōpayati drutam” iti| rūkṣairityañjanādibhiḥ sambadhyatē| lēpaḥ nayanālēpaḥ ; puṭapākaḥ akṣitarpaṇajavikāraharalēkhanaḥ śamanō vā jñēyaḥ; puṭapākō hi śālākyē snēhana-lēkhana-prasādanabhēdāt trividha uktaḥ; tadvidhiścēhānyādhikārānna prapañcitaḥ||111-115||
Adhikarana 31 (116-117) · Śloka 117
snēhanaṁ śōdhanaṁ caiva dvividhaṁ nāvanaṁ matam|
pratimarśastu nasyārthaṁ karōti na ca dōṣāvān||116||
nastaḥ snēhāṅguliṁ dadyāt prātarniśi ca sarvadā|
na cōcchiṅghēdarōgāṇāṁ pratimarśaḥ sa dārḍhyakr̥t||117||
View original
स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं मतम्|
प्रतिमर्शस्तु नस्यार्थं करोति न च दोषावान्||११६||
नस्तः स्नेहाङ्गुलिं दद्यात् प्रातर्निशि च सर्वदा|
न चोच्छिङ्घेदरोगाणां प्रतिमर्शः स दार्ढ्यकृत्||११७||
pratimarśasya nāvanasampādyōbhayakarmadarśanārthaṁ nāvanakarma prāguktamanūdyatē- snēhanamityādi| anyē, sarvanastaḥkarmaṇāmēvaitat karmadvayamanūdyatē, tatra ca snēhanaśamanasya prāguktasyāvarōdha iti vadanti| tasyārthamiti snēhanaṁ śōdhanaṁ ca| na ca dōṣavāniti na vyāpattimān| pratimarśavidhimāha- nasta ityādi| snēhāṅgulimiti snēhapūritāmaṅgulim| sarvadēti sarvartuṣu| dārḍhyakr̥diti śiraḥkapālādidārḍhyakr̥t| ayaṁ pratimarśaḥ svalpasnēhapramāṇō'nucchiṅghanaśca sārvakālikō jñēyaḥ; yastu bhūrisnēhamātrō nāsau sārvakālikaḥ| yaduktam “īṣaducchiṅghanāt snēhō yāvān vakraṁ prapadyatē| nastō niṣiktaṁ taṁ vidyāt pratimarśaṁ pramāṇataḥ” iti; tathā “pratimarśaṁ tu na pibēt kaṇṭhāsrāvabhayānnaraḥ| yāvat snēhō vrajēdāsyaṁ tatpramāṇaṁ ca tasya tu” iti||116-117||
Adhikarana 32 (118-119) · Śloka 119
tatra ślōkau- trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihatēṣu ca|
tēṣu liṅgaṁ cikitsāṁ ca rōgabhēdāśca sauṣadhāḥ||118||
vidhiruttarabastēśca nastaḥkarmavidhistathā|
savyāpadbhēṣajaṁ siddhau marmākhyāyāṁ prakīrtitam||119||
View original
तत्र श्लोकौ- त्रीणि यस्मात् प्रधानानि मर्माण्यभिहतेषु च|
तेषु लिङ्गं चिकित्सां च रोगभेदाश्च सौषधाः||११८||
विधिरुत्तरबस्तेश्च नस्तःकर्मविधिस्तथा|
सव्यापद्भेषजं सिद्धौ मर्माख्यायां प्रकीर्तितम्||११९||
trīṇītyādisaṅgrahō vyaktārthaḥ||118-119||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē trimarmīyasiddhirnāma navamō'dhyāyaḥ||9||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने त्रिमर्मीयसिद्धिर्नाम नवमोऽध्यायः||९||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē trimarmīyasiddhirnāma navamō'dhyāyaḥ||9||