Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta uttarabastisiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात उत्तरबस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pāriśēṣyādēvōttarabastisiddhirabhidhīyatē| uttarāṇāṁ śrēṣṭhānāṁ bastīnāṁ siddhiruttarabastisiddhiḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
atha svalvāturaṁ vaidyaḥ saṁśuddhaṁ vamanādibhiḥ| durbalaṁ kr̥śamalpāgniṁ muktasandhānabandhanam||3|| nirhr̥tānilaviṇmūtrakaphapittaṁ kr̥śāśayam| śūnyadēhaṁ pratīkārāsahiṣṇuṁ paripālayēt||4|| yathā'ṇḍaṁ taruṇaṁ pūrṇaṁ tailapātraṁ yathaiva ca| gōpāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacāratḥ||5||
अथ स्वल्वातुरं वैद्यः संशुद्धं वमनादिभिः| दुर्बलं कृशमल्पाग्निं मुक्तसन्धानबन्धनम्||३|| निर्हृतानिलविण्मूत्रकफपित्तं कृशाशयम्| शून्यदेहं प्रतीकारासहिष्णुं परिपालयेत्||४|| यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथैव च| गोपाल इव दण्डी गाः सर्वस्मादपचारतः||५||
🔊 Audio coming soon
vakṣyamāṇabastīnāṁ viṣayaṁ mithyōpacārajanitavyādhisamūhaṁ darśayituṁ samyagupacāramēva tāvadāha- atha svalvityādi| vamanādibhiriti vamanavirēcananirūhaśirōvirēcanaiḥ; kintu nirūhaśirōvirēcanayōrna sarvaṁ vakṣyamāṇaṁ pēyādi sambadhyatē, tēnāyaṁ krama ētayōrna bhavati| muktasandhānabandhanamiti muktasandhibandhanam| kr̥śāśayamiti dōṣaśūnyāmāśayam| pratīkārāsahiṣṇumiti uccairbhāṣyādikriyākṣamaṁ; kiṁvā vamanādiprayōgāsahiṣṇum| paripālayēt sarvasmādapacārata iti sambandhaḥ| taruṇāṇḍādidr̥ṣṭāntatrayābhidhānaṁ kasyacit kiñcit prasiddhaṁ bhaviṣyatītyabhiprāyēṇa||3-5||
Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8
agnisandhukṣaṇārthaṁ tu pūrvaṁ pēyādinā bhiṣak| rasōttarēṇōpacarēt kramēṇa kramakōvidaḥ||6|| snigdhāmlasvāduhr̥dyāni tatō'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tatō bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||7|| anyō'nyapratyanīkānāṁ rasānāṁ snigdharūkṣayōḥ| vyatyāsādupayōgēna prakr̥tiṁ gamayēdbhiṣak||8||
अग्निसन्धुक्षणार्थं तु पूर्वं पेयादिना भिषक्| रसोत्तरेणोपचरेत् क्रमेण क्रमकोविदः||६|| स्निग्धाम्लस्वादुहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः||७|| अन्योऽन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यत्यासादुपयोगेन प्रकृतिं गमयेद्भिषक्||८||
🔊 Audio coming soon
rasōttarēṇōpacarēdityatra rasaḥ māṁsarasarūpa uttarē yasmin tēna pēyādinā rasōttarēṇa kramēṇa; kiṁvā vamanavirēcanayōrantarē pēyādinā kramēṇōpacarēt, nirūhē tu rasōttarēṇēti vyavasthā| tatra ca nirūhē stōkāgnimāndyāpēkṣyā rasādirēva kramō bhavatīti pratipāditamēva prāk; kiṁvā rasābhyāsakrama uttarakālaṁ yasmin tēna pēyādinā rasōttarēṇa| rasābhyāsakramamēvāha- snigdhāmlasvāduhr̥dyānītyādi| pēyākramōttarakālaṁ yadā virēcanādikarmāntaraṁ na kartavyaṁ tadā saṁśōdhanamūlaśarīrasya prakr̥tibhōjanārthaṁ balāpyāyanārthaṁ cāyaṁ rasābhyāsakramō jñēyaḥ; anyē tu pēyādikramē ēva rasasaṁskārārthaṁ snigdhāmlasiddhādikramaṁ varṇayanti| atra cāmlasvādū prathamaṁ pakvāśayasthitavātapraśamanāyōpayujyētē, tathā'mlalavaṇai tadūrdhvasthitāgnisandhukṣaṇārthaṁ, tataḥ pittapraśamanārthaṁ svādutiktau, tataḥ pittōrdhvasthitakaphapraśamanārthaṁ kaṣāyakaṭukau, ityēṣa kramaḥ| atrāpi ca yau rasau pratyanīkabhūtau tāvēva miśritāvupayujyētē| ēṣāṁ caturṇāṁ rasayugmānāmupayōgaḥ pēyādikramē ēva| ēvaṁ dvādaśānnakālaiḥ sarvarasabhōjanaprāptiruttamavidhayā jñēyā| anyōnyētyādi| anyōnyapratyanīkānāmiti parasparamabhibhāvakānām| vyatyāsādupayōjayēditi ēkaṁ yugmamupayujyāparasya yugmasyōpayōgaḥ| prakr̥tiṁ gamayēditi prakr̥tibhōjanaṁ gamayēt| prakārāntaraṁ rasābhyāsē prāha- snigdharūkṣayōriti| snigdharasamupayujya rūkṣō yōjyaḥ, rūkṣaṁ vōpayujya snigdha ityanēna kramēṇa prakr̥tibhōjanaṁ gamayēdityarthaḥ| snigdharūkṣau cātrōdāharaṇārthamupātau, tēna gurulaghvādiyugmarasavyatyāsābhyāsō'pyatra bōddhavyaḥ| kiṁvā kaṣāyakaṭukau tata ityanēna yugmarasābhyāsa upadarśitaḥ, anyōnyapratyanīkānāmityādinā tu pratyēkaṁ pratyanīkānāmanyōnyavyatyāsēnābhyāsa ucyatē||6-8||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
sarvakṣamō hyasaṁsargō ratiyuktaḥ sthirēndriyaḥ| balavān sattvasampannō vijñēyaḥ prakr̥tiṁ gataḥ||9||
सर्वक्षमो ह्यसंसर्गो रतियुक्तः स्थिरेन्द्रियः| बलवान् सत्त्वसम्पन्नो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||९||
🔊 Audio coming soon
pēyādikramarasābhyāsābhyāmupapāditasvāsthyasya puṁsō lakṣaṇamāha- sarvakṣama ityādi| sarvakṣama iti sarvarasābhyāsakṣamaḥ| asaṁsarga iti asaktavēgaḥ; kiṁvā ‘nirāsaṅga’ iti pāṭhaḥ, nirāsaṅgaḥ pratiniyataviṣayāparāhataḥ sarvacēṣṭākṣamaḥ||9||
Adhikarana 5 (10-12) · Śloka 12
ētāṁ prakr̥timaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayēt| mahādōṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśēṣataḥ||10|| uccairbhāṣyaṁ rathakṣōbhamavicaṅkramaṇāsanē| ajīrṇāhitabhōjyē ca divāsvapnaṁ samaithunam||11|| tajjā dēhōrdhvasarvādhōmadhyapīḍāmadōṣajāḥ| ślēṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhyaḥ syuryathākramam||12||
एतां प्रकृतिमप्राप्तः सर्ववर्ज्यानि वर्जयेत्| महादोषकराण्यष्टाविमानि तु विशेषतः||१०|| उच्चैर्भाष्यं रथक्षोभमविचङ्क्रमणासने| अजीर्णाहितभोज्ये च दिवास्वप्नं समैथुनम्||११|| तज्जा देहोर्ध्वसर्वाधोमध्यपीडामदोषजाः| श्लेष्मजाः क्षयजाश्चैव व्याध्यः स्युर्यथाक्रमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
tajjā ityādi yathākramaṁ uccairbhāṣyādijā dēhōrdhvapīḍādayō jñēyāḥ| uccairbhāṣyādūrdhvadēhē pīḍā, rathakṣōbhāt sarvadēhapīḍā, aticaṅkramaṇādadhaḥ pīḍā, atyāsanāddēhamadhyapīḍā, ajīrṇabhōjanēnāmajāḥ, ahitabhōjanēna dōṣajāḥ, divāsvapnēna ślēṣmajāḥ, maithunēna kṣayajā iti||10-12||
Adhikarana 6 (13-14) · Śloka 14
tēṣāṁ vistaratō liṅgamēkaikasya ca bhēṣajam| yathāvatsampravakṣyāmi siddhān bastīṁśca yāpanān||13|| tatrōccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṁ śirastāpaśaṅkhakarṇanistōdaśrōtrōparōdhamukhatālukaṇṭhaśōṣataimiryapipāsājvaratamaka- hanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanōraḥpārśvaśūlasvarabhēdahikkāśvāsādayaḥ syuḥ (1)| rathakṣōbhāt sandhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatōdakukṣikṣōbhāṭōpāntrakūjanādhmānahr̥dayēndriyōparōdha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavr̥ṣaṇakaṭīpr̥ṣṭhavēdanāsandhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśōphaprasvāpaharṣaṇādayaḥ (2)| aticaṅkamaṇāt pādajaṅghōrujānuvaṅkṣaṇaśrōṇīpr̥ṣṭhaśūlasakthisādanistōda- piṇḍikōdvēṣṭanāṅgamardāṁsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ (3)| atyāsanādrathakṣōbhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavr̥ṣaṇakaṭīpr̥ṣṭhavēdanādayaḥ (4)| ajīrṇādhyaśanābhyāṁ tu mukhaśōṣādhmānaśūlanistōdapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ(5)| viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrasādavātādiprakōpajāśca grahaṇyarśōvikārādayaḥ (6)| divāsvapnādarōcakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahr̥tstambhajāḍyatandrānidrā- prasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulēpāḥ (7)| vyavāyādāśubalanāśōrusādaśirōbastigudamēḍhravaṅkṣaṇōrujānujaṅghāpādaśūlahr̥dayaspandananētrapīḍāṅgaśaithilya- śukramārgaśōṇitāgamanakāsaśvāsaśōṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarōgamuṣkaśvayathu- vātavarcōmūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavēpathubādhiryaviṣādādayaḥ syuḥ; avalupyata iva gudaḥ, tāḍyata iva mēḍhram, avasīdatīva manō, vēpatē hr̥dayaṁ, pīḍyantē sandhayaḥ, tamaḥ pravēśyata iva ca (8)| ityēvamēbhiraṣṭabhirapacārairētē prādurbhavantyupadravāḥ||14||
तेषां विस्तरतो लिङ्गमेकैकस्य च भेषजम्| यथावत्सम्प्रवक्ष्यामि सिद्धान् बस्तींश्च यापनान्||१३|| तत्रोच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां शिरस्तापशङ्खकर्णनिस्तोदश्रोत्रोपरोधमुखतालुकण्ठशोषतैमिर्यपिपासाज्वरतमक- हनुग्रहमन्यास्तम्भनिष्ठीवनोरःपार्श्वशूलस्वरभेदहिक्काश्वासादयः स्युः (१)| रथक्षोभात् सन्धिपर्वशैथिल्यहनुनासाकर्णशिरःशूलतोदकुक्षिक्षोभाटोपान्त्रकूजनाध्मानहृदयेन्द्रियोपरोध- स्फिक्पार्श्ववङ्क्षणवृषणकटीपृष्ठवेदनासन्धिस्कन्धग्रीवादौर्बल्याङ्गाभितापपादशोफप्रस्वापहर्षणादयः (२)| अतिचङ्कमणात् पादजङ्घोरुजानुवङ्क्षणश्रोणीपृष्ठशूलसक्थिसादनिस्तोद- पिण्डिकोद्वेष्टनाङ्गमर्दांसाभितापसिराधमनीहर्षश्वासकासादयः (३)| अत्यासनाद्रथक्षोभजाः स्फिक्पार्श्ववङ्क्षणवृषणकटीपृष्ठवेदनादयः (४)| अजीर्णाध्यशनाभ्यां तु मुखशोषाध्मानशूलनिस्तोदपिपासागात्रसादच्छर्द्यतीसारमूर्च्छाज्वरप्रवाहणामविषादयः(५)| विषमाहिताशनाभ्यामनन्नाभिलाषदौर्बल्यवैवर्ण्यकण्डूपामागात्रसादवातादिप्रकोपजाश्च ग्रहण्यर्शोविकारादयः (६)| दिवास्वप्नादरोचकाविपाकाग्निनाशस्तैमित्यपाण्डुत्वकण्डूपामादाहच्छर्द्यङ्गमर्दहृत्स्तम्भजाड्यतन्द्रानिद्रा- प्रसङ्गग्रन्थिजन्मदौर्बल्यरक्तमूत्राक्षितातालुलेपाः (७)| व्यवायादाशुबलनाशोरुसादशिरोबस्तिगुदमेढ्रवङ्क्षणोरुजानुजङ्घापादशूलहृदयस्पन्दननेत्रपीडाङ्गशैथिल्य- शुक्रमार्गशोणितागमनकासश्वासशोणितष्ठीवनस्वरावसादकटीदौर्बल्यैकाङ्गसर्वाङ्गरोगमुष्कश्वयथु- वातवर्चोमूत्रसङ्गशुक्रविसर्गजाड्यवेपथुबाधिर्यविषादादयः स्युः; अवलुप्यत इव गुदः, ताड्यत इव मेढ्रम्, अवसीदतीव मनो, वेपते हृदयं, पीड्यन्ते सन्धयः, तमः प्रवेश्यत इव च (८)| इत्येवमेभिरष्टभिरपचारैरेते प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
atrōccairbhāṣyādikō granthaḥ prāyō vyakta ēva| atibhāṣitasyāsūtritasyōccairbhāṣyēṇa samānatvādudāharaṇam| piṇḍikōdvēṣṭanaṁ jaṅghāpiṇḍikayōrudvēṣṭanākārā vēdanā| sirādhamanīharṣaḥ sirādhamanyōrucchūla(na)tvam| rathakṣōbhajā ityuktē sandhiśaithilyādīnāmapi prasaktiḥ syādatastannirāsārthamāha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavr̥ṣaṇakaṭīpr̥ṣṭhavēdanādayaḥ syuriti| ajīrṇādhyaśanābhyāmityatra ajīrṇāśanasyāmajavikārakartr̥tvādadhyaśanasyāsūtritasyōpādānam| ēvamahitāśanajavikārasamānavikārakāritvādviṣamāśanasyāpyasūtritasyōpādānam| avalupyata iva chidyata iva||13-14||
Adhikarana 7 (15) · Śloka 15
tēṣāṁ siddhiḥ- tatrōccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvēdōpanāhadhūmanasyōparibhaktasnēhapānarasakṣīrādirvātaharaḥ sarvō vidhirmaunaṁ ca (1)| rathakṣōbhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṁ snēhasvēdādivātaharaṁ karma sarvaṁ nidānavarjanaṁ ca (2)| ajīrṇādhyaśanajānāṁ niravaśēṣataśchardanaṁ rūkṣaḥ svēdō laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṁ ca (3)| viṣamāhitāśanajānāṁ yathāsvaṁ dōṣaharāḥ kriyāḥ (4)| divāsvapnajānāṁ dhūmapānalaṅghanavamanaśirōvirēcanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhōpayōgaḥ pragharṣaṇōnmardanapariṣēcanādiśca ślēṣmaharaḥ sarvō vidhiḥ (5)| maithunajānāṁ jīvanīyasiddhayōḥ kṣīrasarpiṣōrupayōgaḥ, tathā vātaharāḥ svēdābhyaṅgōpanāhā vr̥ṣyāścāhārāḥ snēhāḥ snēhavidhayō yāpanābastayō'nuvāsanaṁ ca; mūtravaikr̥tabastiśūlēṣu cōttarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṁsiddhaṁ tailaṁ syāt||15||
तेषां सिद्धिः- तत्रोच्चैर्भाष्यातिभाष्यजानामभ्यङ्गस्वेदोपनाहधूमनस्योपरिभक्तस्नेहपानरसक्षीरादिर्वातहरः सर्वो विधिर्मौनं च (१)| रथक्षोभातिचङ्क्रमणात्यासनजानां स्नेहस्वेदादिवातहरं कर्म सर्वं निदानवर्जनं च (२)| अजीर्णाध्यशनजानां निरवशेषतश्छर्दनं रूक्षः स्वेदो लङ्घनीयपाचनीयदीपनीयौषधावचारणं च (३)| विषमाहिताशनजानां यथास्वं दोषहराः क्रियाः (४)| दिवास्वप्नजानां धूमपानलङ्घनवमनशिरोविरेचनव्यायामरूक्षाशनारिष्टदीपनीयौषधोपयोगः प्रघर्षणोन्मर्दनपरिषेचनादिश्च श्लेष्महरः सर्वो विधिः (५)| मैथुनजानां जीवनीयसिद्धयोः क्षीरसर्पिषोरुपयोगः, तथा वातहराः स्वेदाभ्यङ्गोपनाहा वृष्याश्चाहाराः स्नेहाः स्नेहविधयो यापनाबस्तयोऽनुवासनं च; मूत्रवैकृतबस्तिशूलेषु चोत्तरबस्तिर्विदारीगन्धादिगणजीवनीयक्षीरसंसिद्धं तैलं स्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ siddhiriti tēṣāmuktavikārāṇāṁ sādhanaṁ bhēṣajamityarthaḥ| niravaśēṣataśchardanamiti ajīrṇānnasya niravaśēṣataśchardanam| mūtravaikr̥tētyādi yadā maithunānmūtravaikr̥tādi bhavati tadā vidārigandhādijīvanīyagaṇābhyāṁ kvāthakalkīkr̥tābhyāṁ sakṣīraṁ tailaṁ sādhayitvōttarabastirdēyaḥ||15||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṁ dēyāḥ; tānupadēkṣyāmaḥ- mustōśīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurōhiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni palikāni khaṇḍaśaḥ klr̥ptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhakē parikvāthya pādaśēṣō rasaḥ kṣīradviprasthasaṁyuktaḥ punaḥ śr̥taḥ kṣīrāvaśēṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughr̥taḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkr̥taḥ sasaindhavaḥ sukhōṣṇō bastiḥ śukramāṁsabalajananaḥ kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhna(vardhma)- kuṇḍalōdāvartakukṣiśūlamūtrakr̥cchrāsr̥grajōvisarpapravāhikāśirōrujā- jānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramēhādhmānavātaraktapittaślēṣmavyādhiharaḥ sadyō balajananō rasāyanaścēti (1)| ēraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṁ śāliparṇīpr̥śniparṇī br̥hatī kaṇṭakārikā gōkṣurakō rāsnā'śvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadhō dēvadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ klr̥ptāni phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhakē kṣīrapādē pacēt| pādaśēṣaṁ kaṣāyaṁ pūtaṁ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣēpakalkitaṁ madhughr̥tatailasaindhavayuktaṁ sukhōṣṇaṁ nirūhamēkaṁ dvau trīn vā dadyāt| sarvēṣāṁ praśastō viśēṣatō lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṁ ca (2)| tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhēna payasā (3)| tathā br̥hatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśr̥tēna payasā madhukamadanapippalīkalkitēna pūrvavadvastiḥ (4)| tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpr̥śniparṇībr̥hatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhēna payasā madhukamadanakalkitēna madhughr̥tasauvarcalayuktēna kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṁ sadyōbalajananō rasāyanaśca (5)| balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadēvadārudvipañcamūlāni palikāni yavakōlakulatthadviprasr̥taṁ śuṣkamūlakānāṁ ca jaladrōṇasiddhaṁ nirūhapramāṇāvaśēṣaṁ kaṣāyaṁ pūtaṁ madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkikr̥taṁ guḍaghr̥tatailakṣaudrakṣīramāṁsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṁ sukhōṣṇaṁ bastiṁ dadyācchukramūtravarcaḥsaṅgē'nilajē gulmahr̥drōgādhmānabradhnapārśvapr̥ṣṭhakaṭīgrahasañjñānāśabalakṣayēṣu ca (6)| hapuṣārdhakuḍavō dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrōdakasiddhaḥ kṣīraśēṣō madhughr̥tatailalavaṇayuktaḥ sarvāṅgavisr̥tavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkhēditahitō vātaharō buddhimēdhāgnibalajananaśca (7)| hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrōdakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkr̥taḥ saguḍaghr̥tatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ (8)| balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghr̥tatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥsthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṁ pathyatamaḥ (9)| balāmadhukavidārīdarbhamūlamr̥dvīkāyavaiḥ kaṣāyamājēna payasā paktvā madhukamadanakalkitaṁ samadhughr̥tasaindhavaṁ jvarārtēbhyō bastiṁ dadyāt (10)| śāliparṇīpr̥śniparṇīgōkṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṁ siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukōtpalakalkitaḥ saghr̥tasaindhavaḥ kṣīṇēndriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ (11)| sthirādipañcamūlīpañcapalēna śāliṣaṣṭikayavagōdhūmamāṣapañcaprasr̥tēna chāgaṁ payaḥ śr̥taṁ pādaśēṣaṁ kukkuṭāṇḍarasasamamadhughr̥taśarkarāsaindhavasauvarcalayuktō vastirvr̥ṣyatamō balavarṇajananaśca | iti yāpanā bastayō dvādaśa||16|| kalpaścaiṣa śikhigōnardahaṁsasārasāṇḍarasēṣu syāt||17||
यापनाश्च बस्तयः सर्वकालं देयाः; तानुपदेक्ष्यामः- मुस्तोशीरबलारग्वधरास्नामञ्जिष्ठाकटुरोहिणीत्रायमाणापुनर्नवाबिभीतकगुडूचीस्थिरादिपञ्चमूलानि पलिकानि खण्डशः क्लृप्तान्यष्टौ च मदनफलानि प्रक्षाल्य जलाढके परिक्वाथ्य पादशेषो रसः क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तः पुनः शृतः क्षीरावशेषः पादजाङ्गलरसस्तुल्यमधुघृतः शतकुसुमामधुककुटजफलरसाञ्जनप्रियङ्गुकल्कीकृतः ससैन्धवः सुखोष्णो बस्तिः शुक्रमांसबलजननः क्षतक्षीणकासगुल्मशूलविषमज्वरब्रध्न(वर्ध्म)- कुण्डलोदावर्तकुक्षिशूलमूत्रकृच्छ्रासृग्रजोविसर्पप्रवाहिकाशिरोरुजा- जानूरुजङ्घाबस्तिग्रहाश्मर्युन्मादार्शःप्रमेहाध्मानवातरक्तपित्तश्लेष्मव्याधिहरः सद्यो बलजननो रसायनश्चेति (१)| एरण्डमूलपलाशात् षट्पलं शालिपर्णीपृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका गोक्षुरको रास्नाऽश्वगन्धा गुडूची वर्षाभूरारग्वधो देवदार्विति पलिकानि खण्डशः क्लृप्तानि फलानि चाष्टौ प्रक्षाल्य जलाढके क्षीरपादे पचेत्| पादशेषं कषायं पूतं शतकुसुमाकुष्ठमुस्तपिप्पलीहपुषाबिल्ववचावत्सकफलरसाञ्जनप्रियङ्गुयवानिप्रक्षेपकल्कितं मधुघृततैलसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं निरूहमेकं द्वौ त्रीन् वा दद्यात्| सर्वेषां प्रशस्तो विशेषतो ललितसुकुमारस्त्रीविहारक्षीणक्षतस्थविरचिरार्शसामपत्यकामानां च (२)| तद्वत् सहचरबलादर्भमूलसारिवासिद्धेन पयसा (३)| तथा बृहतीकण्टकारीशतावरीच्छिन्नरुहाशृतेन पयसा मधुकमदनपिप्पलीकल्कितेन पूर्ववद्वस्तिः (४)| तथा बलातिबलाविदारीशालिपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकादर्भमूलपरूषककाश्मर्यबिल्वफलयवसिद्धेन पयसा मधुकमदनकल्कितेन मधुघृतसौवर्चलयुक्तेन कासज्वरगुल्मप्लीहार्दितस्त्रीमद्यक्लिष्टानां सद्योबलजननो रसायनश्च (५)| बलातिबलारास्नारग्वधमदनबिल्वगुडूचीपुनर्नवैरण्डाश्वगन्धासहचरपलाशदेवदारुद्विपञ्चमूलानि पलिकानि यवकोलकुलत्थद्विप्रसृतं शुष्कमूलकानां च जलद्रोणसिद्धं निरूहप्रमाणावशेषं कषायं पूतं मधुकमदनशतपुष्पाकुष्ठपिप्पलीवचावत्सकफलरसाञ्जनप्रियङ्गुयवानीकल्किकृतं गुडघृततैलक्षौद्रक्षीरमांसरसाम्लकाञ्जिकसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं बस्तिं दद्याच्छुक्रमूत्रवर्चःसङ्गेऽनिलजे गुल्महृद्रोगाध्मानब्रध्नपार्श्वपृष्ठकटीग्रहसञ्ज्ञानाशबलक्षयेषु च (६)| हपुषार्धकुडवो द्विगुणार्धक्षुण्णयवः क्षीरोदकसिद्धः क्षीरशेषो मधुघृततैललवणयुक्तः सर्वाङ्गविसृतवातरक्तसक्तविण्मूत्रस्त्रीखेदितहितो वातहरो बुद्धिमेधाग्निबलजननश्च (७)| ह्रस्वपञ्चमूलीकषायः क्षीरोदकसिद्धः पिप्पलीमधुकमदनकल्कीकृतः सगुडघृततैललवणः क्षीणविषमज्वरकर्शितस्य बस्तिः (८)| बलातिबलापामार्गात्मगुप्ताष्टपलार्धक्षुण्णयवाञ्जलिकषायः सगुडघृततैललवणयुक्तः पूर्ववद्बस्तिःस्थविरदुर्बलक्षीणशुक्ररुधिराणां पथ्यतमः (९)| बलामधुकविदारीदर्भमूलमृद्वीकायवैः कषायमाजेन पयसा पक्त्वा मधुकमदनकल्कितं समधुघृतसैन्धवं ज्वरार्तेभ्यो बस्तिं दद्यात् (१०)| शालिपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरकमूलकाश्मर्यपरूषकखर्जूरफलमधूकपुष्पैरजाक्षीरजलप्रस्थाभ्यां सिद्धः कषायः पिप्पलीमधुकोत्पलकल्कितः सघृतसैन्धवः क्षीणेन्द्रियविषमज्वरकर्शितस्य बस्तिः शस्तः (११)| स्थिरादिपञ्चमूलीपञ्चपलेन शालिषष्टिकयवगोधूममाषपञ्चप्रसृतेन छागं पयः शृतं पादशेषं कुक्कुटाण्डरससममधुघृतशर्करासैन्धवसौवर्चलयुक्तो वस्तिर्वृष्यतमो बलवर्णजननश्च | इति यापना बस्तयो द्वादश||१६|| कल्पश्चैष शिखिगोनर्दहंससारसाण्डरसेषु स्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
pratijñātān yāpanabastīnāha- yāpanāścētyādi| sarvakālaṁ dēyā ityanēna pūrvanirūhāṇāmasārvakālikatvaṁ darśayati; ētēṣāṁ ca sarvasmin kālē dānamaviruddham| āyuṣō yāpanaṁ dīrdhakālānuvartanaṁ kurvantīti yāpanā bastayaḥ| mustētyādau khaṇḍaśaḥ klr̥ptānīti khaṇḍaṁ khaṇḍaṁ kr̥tāni| pādajāṅgalarasa iti yathōktakṣīrakr̥takvāthapādikajāṅgalarasa ityarthaḥ| tulyaṁ madhunā ghr̥taṁ yasmin sa tulyamadhughr̥taḥ; ētēna pūrvaṁ bastau yathāniyamitasnēhamānēna yāvad ghr̥taṁ dēyaṁ bhavati tāvanmānaṁ madhvapyatra dēyam| asmiṁśca bastau pūrvōktabastimānavibhāgēnaiva bastiḥ kalpayitavyaḥ| atra kṣīraṁ kaṣāyasthānē bhavati| śatakusumā śatapuṣpā| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| ēraṇḍamūlētyādirdvitīyaḥ| tadvat sahacarētyādikastr̥tīyaḥ| tadvaditi pūrvavadbastividhānēna| tathā br̥hatītyādikaścaturthaḥ| atra ca bastau phalaśrutirnāsti, sāmānyēna ‘ityētē bastayaḥ snēhāścōktā’ ityādinā vakṣyamāṇā phalaśrutirjñēyā| balātibalāvidārītyādikaḥ pañcamaḥ| balātibalārāsnētyādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| śuṣkamūlakāṇāṁ cētyatra ‘dviprasr̥taṁ’ ityanuvartatē| nirūhapramāṇśēṣaṁ kaṣāyamiti nirūhapuṭakatrayayōgyapramāṇaṁ kaṣāyam; ēvaṁ puṭakatrayadēyāḥ pañcakaṣāyaprasr̥tāḥ sthāpyā bhaviṣyanti| kvāthaparibhāṣayaiva kartavyō'tra ca kvāthaḥ| nirūhapramāṇaśēṣaṁ kaṣāyaṁ madhukamadanādinā yuktaṁ siddhaṁ bastiṁ dadyāditi yōjanīyam| hapuṣētyādikaḥ saptamaḥ| stimitāḥ śuṣkāḥ punaḥ kaṇḍitāḥ kṣuṇṇā ucyantē| pūrvapaṭhitaṁ mustādikamatra pradēśē kāśmīrāḥ paṭhanti| hrasvapañcamūlītyādikō'ṣṭamaḥ| balātibalāpāmārgētyādikō navamaḥ| balāmadhukētyādikō daśamaḥ| atra balādikaṣāyasya punarājēna payasā pākāt kṣīraśēṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ| śāliparṇītyādika ēkādaśaḥ| sthirētyādikō dvādaśaḥ| ērakā hōggalaḥ| kalpaścētyādinā ātidēśikāstrayō'bhidhīyantē||16-17||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṁsaḥ pañcamūlīpayaḥ siddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalī kalkō ghr̥tatailaguḍasaindhavayuktō bastirbalavarṇaśukrajananō rasāyanaśca (1)| dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṁ payaḥ pādaśēṣaṁ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṁ śarkarāmadhughr̥tayuktaṁ strīṣvatikāmānāṁ balajananō bastiḥ (2)| mayūramapittapakṣapādāsyāntraṁ sthirādibhiḥ palikaiḥ sajalē payasi paktvā kṣīraśēṣaṁ madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkr̥taṁ madhughr̥tasaindhavayuktaṁ bastiṁ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇēndriyēbhyō balavarṇakaram (3)| kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucarēṣu syāt, akṣīrō rōhitādiṣu ca matsyēṣu (4)| gōdhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṁsānāṁ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughr̥tatailayuktō bastirbalyō rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakarō mathitōraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhr̥tyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukāṇāṁ hitatamaśca (5)| kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṁ payō gōvr̥ṣanāgahayanakrahaṁsakukkuṭāṇḍarasamadhughr̥taśarkarāsaindhavēkṣurakātmaguptāphalakalkasaṁsr̥ṣṭō bastirvr̥ddhānāmapi balajananaḥ (6)| karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughr̥taśarkarō bastiḥ; ityētē bastayaḥ paramavr̥ṣyāḥ uccaṭakēkṣurakātmaguptāśr̥takṣīrapratibhōjanānupānāt strīśatagāminaṁ naraṁ kuryuḥ (7)| gōvr̥ṣabastavarāhavr̥ṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṁ kṣīramuccaṭakēkṣurakātmaguptāmadhughr̥tasaindhavayuktaḥ kiñcillavaṇitō bastiḥ (8)| daśamūlamayūrahaṁsakukkuṭakvāthāt pañcaprasr̥taṁ tailaghr̥tavasāmajjacatuṣprasr̥tayuktaṁ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkr̥taḥ salavaṇō bastiḥ pādagulphōrujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivr̥ṣaṇānilarōgaharaḥ (9)| mr̥gaviṣkirānūpabilēśayānāmētēnaiva kalpēna bastayō dēyāḥ (10)| madhughr̥tadviprasr̥tastulyōṣṇōdakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ saindhavārdhākṣayuktō bastirvr̥ṣyatamō mūtrakr̥cchrapittavātaharaḥ (11)| sadyōghr̥tatailavasāmajjacatuṣprasthaṁ hapuṣārdhapalaṁ saindhavārdhākṣayuktō bastirvr̥ṣyatamō mūtrakr̥cchrapittavyādhiharō rasāyanaḥ (12)| madhutailaṁ catuḥprasr̥taṁ śatapuṣpārdhapalaṁ saindhavārdhākṣayuktō bastirdīpanō br̥ṁhaṇō balavarṇakarō nirupadravō vr̥ṣyatamō rasāyanaḥ krimikuṣṭhōdāvartagulmārśōbradhnaplīhamēhaharaḥ (13)| tadvanmadhughr̥tābhyāṁ payastulyō bastiḥ pūrvakalkēna balavarṇakarō vr̥ṣyatamō nirupadravō bastimēḍhrapākaparikartikāmūtrakr̥cchrapittavyādhiharō rasāyanaśca (14)| tadvanmadhughr̥tābhyāṁ māṁsarasatulyō mustākṣayuktaḥ pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikōrujānūrunikuñcanabastivr̥ṣaṇamēḍhratrikapr̥ṣṭhaśūlaharaḥ (15)| surāsauvīrakakulatthamāṁsarasamadhughr̥tatailasaptaprasr̥tō mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇō bastiḥ sarvavātarōgaharaḥ (16)| dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyō gōmūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailayuktō bastiḥ ślēṣmavyādhibastyāṭōpavātaśukrasaṅgapāṇḍurōgājīrṇavisūcikālasakēṣu dēya iti||18||
सतित्तिरिः समयूरः सराजहंसः पञ्चमूलीपयः सिद्धः शतपुष्पामधुकरास्नाकुटजमदनफलपिप्पली कल्को घृततैलगुडसैन्धवयुक्तो बस्तिर्बलवर्णशुक्रजननो रसायनश्च (१)| द्विपञ्चमूलीकुक्कुटरससिद्धं पयः पादशेषं पिप्पलीमधुकरास्नामदनकल्कं शर्करामधुघृतयुक्तं स्त्रीष्वतिकामानां बलजननो बस्तिः (२)| मयूरमपित्तपक्षपादास्यान्त्रं स्थिरादिभिः पलिकैः सजले पयसि पक्त्वा क्षीरशेषं मदनपिप्पलीविदारीशतकुसुमामधुककल्कीकृतं मधुघृतसैन्धवयुक्तं बस्तिं दद्यात् स्त्रीष्वतिप्रसक्तक्षीणेन्द्रियेभ्यो बलवर्णकरम् (३)| कल्पश्चैष विष्किरप्रतुदप्रसहाम्बुचरेषु स्यात्, अक्षीरो रोहितादिषु च मत्स्येषु (४)| गोधानकुलमार्जारमूषिकशल्लकमांसानां दशपलान् भागान् सपञ्चमूलान् पयसि पक्त्वा तत्पयःपिप्पलीफलकल्कसैन्धवसौवर्चलशर्करामधुघृततैलयुक्तो बस्तिर्बल्यो रसायनः क्षीणक्षतस्य सन्धानकरो मथितोरस्करथगजहयभग्नवातबलासकप्रभृत्युदावर्तवातसक्तमूत्रवर्चश्शुकाणां हिततमश्च (५)| कूर्मादीनामन्यतमपिशितसिद्धं पयो गोवृषनागहयनक्रहंसकुक्कुटाण्डरसमधुघृतशर्करासैन्धवेक्षुरकात्मगुप्ताफलकल्कसंसृष्टो बस्तिर्वृद्धानामपि बलजननः (६)| कर्कटकरसश्चटकाण्डरसयुक्तः समधुघृतशर्करो बस्तिः; इत्येते बस्तयः परमवृष्याः उच्चटकेक्षुरकात्मगुप्ताशृतक्षीरप्रतिभोजनानुपानात् स्त्रीशतगामिनं नरं कुर्युः (७)| गोवृषबस्तवराहवृषणकर्कटचटकसिद्धं क्षीरमुच्चटकेक्षुरकात्मगुप्तामधुघृतसैन्धवयुक्तः किञ्चिल्लवणितो बस्तिः (८)| दशमूलमयूरहंसकुक्कुटक्वाथात् पञ्चप्रसृतं तैलघृतवसामज्जचतुष्प्रसृतयुक्तं शतपुष्पामुस्तहपुषाकल्कीकृतः सलवणो बस्तिः पादगुल्फोरुजानुजङ्घात्रिकवङ्क्षणबस्तिवृषणानिलरोगहरः (९)| मृगविष्किरानूपबिलेशयानामेतेनैव कल्पेन बस्तयो देयाः (१०)| मधुघृतद्विप्रसृतस्तुल्योष्णोदकः शतपुष्पार्धपलः सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो मूत्रकृच्छ्रपित्तवातहरः (११)| सद्योघृततैलवसामज्जचतुष्प्रस्थं हपुषार्धपलं सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो मूत्रकृच्छ्रपित्तव्याधिहरो रसायनः (१२)| मधुतैलं चतुःप्रसृतं शतपुष्पार्धपलं सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्दीपनो बृंहणो बलवर्णकरो निरुपद्रवो वृष्यतमो रसायनः क्रिमिकुष्ठोदावर्तगुल्मार्शोब्रध्नप्लीहमेहहरः (१३)| तद्वन्मधुघृताभ्यां पयस्तुल्यो बस्तिः पूर्वकल्केन बलवर्णकरो वृष्यतमो निरुपद्रवो बस्तिमेढ्रपाकपरिकर्तिकामूत्रकृच्छ्रपित्तव्याधिहरो रसायनश्च (१४)| तद्वन्मधुघृताभ्यां मांसरसतुल्यो मुस्ताक्षयुक्तः पूर्ववद्बस्तिर्वातबलासपादहर्षगुल्मत्रिकोरुजानूरुनिकुञ्चनबस्तिवृषणमेढ्रत्रिकपृष्ठशूलहरः (१५)| सुरासौवीरककुलत्थमांसरसमधुघृततैलसप्तप्रसृतो मुस्तशताह्वाकल्कितः सलवणो बस्तिः सर्ववातरोगहरः (१६)| द्विपञ्चमूलत्रिफलाबिल्वमदनफलकषायो गोमूत्रसिद्धः कुटजमदनफलमुस्तपाठाकल्कितः सैन्धवयावशूकक्षौद्रतैलयुक्तो बस्तिः श्लेष्मव्याधिबस्त्याटोपवातशुक्रसङ्गपाण्डुरोगाजीर्णविसूचिकालसकेषु देय इति||१८||
🔊 Audio coming soon
satittirirityādika ēkaikayōgēna vakṣyamāṇānāmēkōnatriṁśatāṁ bastīnāṁ madhyē trayōdaśaḥ| dvipañcamūlītyādikaścaturdaśaḥ| mayūramapittapakṣētyādikaḥ pañcadaśaḥ| kalpaścaiṣa ityādinā''tidēśikaṁ pañcadaśādhikaṁ śatamāha| tatra viṣkiraiḥ “lāvō vartīrakaścaiva” ityādinōktaistathā “vartakō vartikā” (sū.a.27) ityādinōktairviṁśatiryōgā bhavanti; mayuraścātra viṣkirapaṭhitō'pi pūrvōktatvānnēha gaṇyatē; pratudaiśca ‘śatapatra...’ (sū.a.27) ityādinōktaistriṁśadbhavanti; tathā prasahaiśca ‘gōkharāśvatara...’ (sū.a.27) ityādinōktairēkōnatriṁśat; ambucarāśca haṁsādayaḥ saptaviṁśatiruktāḥ, ētaiḥ saptaviṁśatirbhavanti; rōhitādibhirmatsyairnava; ēvaṁ pañcadaśōttaraṁ śataṁ bhavati| akṣīra iti rōhitādiṣu sambadhyatē| gōdhānakulētyādibhiḥ pratyēkaṁ gaṇanīyēṣu ṣōḍaśaḥ| kūrmādīnāmanyatamētyādikaḥ saptadaśaḥ| atra kūrmakarkaṭādaya ēkādaśa paṭhitāḥ| tatra yaḥ prāyaḥ kūrmēṇa kriyatē sa pratyēkaṁ gaṇanāyāṁ praviśati| karkaṭādibhistvādigrahaṇagr̥hītairyē daśa bastayō bhavanti tē atidēśikā jñēyāḥ| gōvr̥ṣabastādiraṣṭādaśaḥ| gōvr̥ṣaḥ puṁvr̥ṣaḥ| karkaṭādirēkōnaviṁśatitamaḥ| ityētē bastaya ityanēna kūrmādīnāmanyatamamityādigranthōktā bastayaḥ pratyavamr̥śyantē| uccaṭakētyādi uccaṭā svanāmakhyātā, ikṣurakaḥ kōkilākṣaḥ| daśamūlītyādikō viṁśatitamaḥ| mr̥gaviṣkirētyādinā ātidēśikā ūnaṣaṣṭiryōgāḥ| tatra mr̥gaiḥ ‘pr̥ṣataḥ śarabhō rāmaḥ’ (sū.a.27) ityādinōktaiḥ saptadaśa, saptadaśabhirviṣkiraiśca saptadaśa, lāvādibhiśca mayūrakukkuṭavarjitairunaviṁśatyā ūnaviṁśatiḥ, ānūpaiśca sr̥marādibhirnava, bilēśayaiḥ śvētaśyāmacaturdaṁṣṭrādibhiścaturdaśa| madhughr̥tētyādika ēkaviṁśatitamaḥ| sadyōghr̥tatailētyādikō dvāviṁśatitamaḥ| madhutailamityādikastrayōviṁśatitamaḥ| tadvanmadhughr̥tābhyāmityādikaścaturviṁśatitamaḥ| ētadantāḥ ṣaṭ prayōgā uktā madhutailapradhānatvānmādhutailikā jñēyāḥ| dvipañcamūlītyādikaṁ kēcinna paṭhanti, sa ca saṅkhyātirēkādbastisūtrīyasiddhipaṭhitatvāccēha na paṭhanīya iti ca vadanti||18||
Adhikarana 10 (19(1)) · Śloka 19
ata ūrdhvaṁ vr̥ṣyatamān snēhān vakṣyāmaḥ| śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṁ yantrapīḍitānāṁ rasaprasthaṁ pr̥thagēkaikaṁ tadvadghr̥tatailagōmahiṣyajākṣīrāṇāṁ dvau dvau dadyāt, jīvakarṣabhakamēdāmahāmēdātvakkṣīrīśr̥ṅgāṭakamadhūlikāmadhukōccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlōtpalakadambapuṣpa- puṇḍarīkakēśarakalkān pr̥ṣatatarakṣumāṁsakukkuṭacaṭakacakōramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṁsāṇḍarasavasāmajjādēśca prasthaṁ dattvā sādhayēt| brahmaghōṣaśaṅkhapaṭahabhērīninādaiḥ siddhaṁ sitacchatrakr̥tacchāyaṁ gajaskandhamārōpayēdbhagavantaṁ vr̥ṣadhvajamabhipūjya, taṁ snēhaṁ tribhāgamākṣikaṁ maṅgalāśīḥ stutidēvatārcanairbastiṁ gamayēt| nr̥ṇāṁ strīvihāriṇāṁ naṣṭarētasāṁ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṁ vyāpannayōnīnāṁ vandhyānāṁ raktagulminīnāṁ mr̥tāpatyānāmanārtavānāṁ ca strīṇāṁ kṣīṇamāṁsarudhirāṇāṁ pathyatamaṁ rasāyanamuttamaṁ valīpalitanāśanaṁ vidyāt (1)|19|
अत ऊर्ध्वं वृष्यतमान् स्नेहान् वक्ष्यामः| शतावरीगुडूचीक्षुविदार्यामलकद्राक्षाखर्जूराणां यन्त्रपीडितानां रसप्रस्थं पृथगेकैकं तद्वद्घृततैलगोमहिष्यजाक्षीराणां द्वौ द्वौ दद्यात्, जीवकर्षभकमेदामहामेदात्वक्क्षीरीशृङ्गाटकमधूलिकामधुकोच्चटापिप्पलीपुष्करबीजनीलोत्पलकदम्बपुष्प- पुण्डरीककेशरकल्कान् पृषततरक्षुमांसकुक्कुटचटकचकोरमत्ताक्षबर्हिजीवञ्जीवकुलिङ्गहंसाण्डरसवसामज्जादेश्च प्रस्थं दत्त्वा साधयेत्| ब्रह्मघोषशङ्खपटहभेरीनिनादैः सिद्धं सितच्छत्रकृतच्छायं गजस्कन्धमारोपयेद्भगवन्तं वृषध्वजमभिपूज्य, तं स्नेहं त्रिभागमाक्षिकं मङ्गलाशीः स्तुतिदेवतार्चनैर्बस्तिं गमयेत्| नृणां स्त्रीविहारिणां नष्टरेतसां क्षतक्षीणविषमज्वरार्तानां व्यापन्नयोनीनां वन्ध्यानां रक्तगुल्मिनीनां मृतापत्यानामनार्तवानां च स्त्रीणां क्षीणमांसरुधिराणां पथ्यतमं रसायनमुत्तमं वलीपलितनाशनं विद्यात् (१)|१९|
🔊 Audio coming soon
snēhabastitrayārthaṁ snēhatrayaṁ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| mattākṣaḥ kōkilaḥ| jīvañjīvaḥ viṣadarśanamr̥tyuḥ| puṣkarākṣaḥ haṁsaviśēṣaḥ| brahmaghōṣaḥ vēdadhvaniḥ| ētē ca brahmaghōṣādayō'dr̥ṣṭadvārā upakārakā rakṣaḥprabhr̥tivīryāpaharaṇārthaṁ kriyantē||19(1)||
Adhikarana 11 (19(2)) · Śloka 19
balāgōkṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṁ śataṁ śatamāpōthya jaladrōṇaśatē prasādhyaṁ, tasmin jaladrōṇāvaśēṣē rasē vastrapūtē vidāryāmalakasvarasayōrbastamahiṣavarāhavr̥ṣakukkuṭabarhihaṁsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṁ ghr̥tatailayōścaikaikaṁ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamr̥ṇālanīlōtpalapaṭōlātmaguptānnapākitālamastakakharjūramr̥dvīkātāmalakī- kaṇṭakārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmēdāpippalīhrībēratvakpatrakalkāṁśca dattvā sādhayēt| brahmaghōṣādinā vidhinā siddhaṁ bastiṁ dadyāt| tēna strīśataṁ gacchēt; na cātrāstē vihārāhārayantraṇā kācit| ēṣa vr̥ṣyō balyō br̥ṁhaṇa āyuṣyō valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṁ vyāpannayōnīnāṁ ca pathyatamaḥ (2)|19|
बलागोक्षुरकरास्नाश्वगन्धाशतावरीसहचराणां शतं शतमापोथ्य जलद्रोणशते प्रसाध्यं, तस्मिन् जलद्रोणावशेषे रसे वस्त्रपूते विदार्यामलकस्वरसयोर्बस्तमहिषवराहवृषकुक्कुटबर्हिहंसकारण्डवसारसाण्डरसानां घृततैलयोश्चैकैकं प्रस्थमष्टौ प्रस्थान् क्षीरस्य दत्त्वा चन्दनमधुकमधूलिकात्वक्क्षीरीबिसमृणालनीलोत्पलपटोलात्मगुप्तान्नपाकितालमस्तकखर्जूरमृद्वीकातामलकी- कण्टकारीजीवकर्षभकक्षुद्रसहामहासहाशतावरीमेदापिप्पलीह्रीबेरत्वक्पत्रकल्कांश्च दत्त्वा साधयेत्| ब्रह्मघोषादिना विधिना सिद्धं बस्तिं दद्यात्| तेन स्त्रीशतं गच्छेत्; न चात्रास्ते विहाराहारयन्त्रणा काचित्| एष वृष्यो बल्यो बृंहण आयुष्यो वलीपलितनुत् क्षतक्षीणनष्टशुक्रविषमज्वरार्तानां व्यापन्नयोनीनां च पथ्यतमः (२)|१९|
🔊 Audio coming soon
balētyādikaṁ dvitīyaṁ tailam||19(2)||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
sahacarapalaśatamudakadrōṇacatuṣṭyē paktvā drōṇaśēṣē rasē supūtē vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṁ ghr̥tatailaprasthaṁ balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmēdāmahāmēdākākōlikṣīrakākōlīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakha- śaṭīsahacarasahasravīryāvarāṅgalōdhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayēt| bahmaghōṣādinā vidhinā siddhaṁ bastiṁ dadyāt| ēṣa sarvarōgaharō rasāyanō lalitānāṁ śrēṣṭhō'ntaḥpuracāriṇīnāṁ kṣatakṣayavātapittavēdanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣikō valīpalitanudvarṇarūpabalamāṁsaśukravardhanaḥ (3)| ityētē rasāyanāḥ snēhabastayaḥ sati vibhavē śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti||19||
सहचरपलशतमुदकद्रोणचतुष्ट्ये पक्त्वा द्रोणशेषे रसे सुपूते विदारीक्षुरसप्रस्थाभ्यामष्टगुणक्षीरं घृततैलप्रस्थं बलामधुकमधूकचन्दनमधूलिकासारिवामेदामहामेदाकाकोलिक्षीरकाकोलीपयस्यागुरुमञ्जिष्ठाव्याघ्रनख- शटीसहचरसहस्रवीर्यावराङ्गलोध्राणामक्षमात्रैर्द्विगुणशर्करैः कल्कैः साधयेत्| बह्मघोषादिना विधिना सिद्धं बस्तिं दद्यात्| एष सर्वरोगहरो रसायनो ललितानां श्रेष्ठोऽन्तःपुरचारिणीनां क्षतक्षयवातपित्तवेदनाश्वासकासहरस्त्रिभागमाक्षिको वलीपलितनुद्वर्णरूपबलमांसशुक्रवर्धनः (३)| इत्येते रसायनाः स्नेहबस्तयः सति विभवे शतपाकाः सहस्रपाका वा कार्या वीर्यबलाधानार्थमिति||१९||
🔊 Audio coming soon
sahacarapalaśatamityādikaḥ snēhastr̥tīyaḥ| sahasravīryā dūrvā| varāṅgaṁ guḍatvak| śatapākāḥ sahasrapākāścētyatra snēhāpēkṣayā śataguṇēna sahasraguṇēna vā dravēṇa ēkadaiva pākaṁ manyantē kēcit||19||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
bhavanti cātra- ityētē bastayaḥ snēhāścōktā yāpanasañjñitāḥ| svasthānāmāturāṇāṁ ca vr̥ddhānāṁ cāvirōdhināḥ||20|| ativyavāyaśīlānāṁ śukramāṁsabalapradāḥ| sarvarōgapraśamanāḥ sarvēṣvr̥tuṣu yaugikāḥ||21|| nārīṇāmaprajātānāṁ narāṇāṁ cāpyapatyadāḥ| ubhayārthakarā dr̥ṣṭāḥ snēhabastinirūhayōḥ||22||
भवन्ति चात्र- इत्येते बस्तयः स्नेहाश्चोक्ता यापनसञ्ज्ञिताः| स्वस्थानामातुराणां च वृद्धानां चाविरोधिनाः||२०|| अतिव्यवायशीलानां शुक्रमांसबलप्रदाः| सर्वरोगप्रशमनाः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः||२१|| नारीणामप्रजातानां नराणां चाप्यपत्यदाः| उभयार्थकरा दृष्टाः स्नेहबस्तिनिरूहयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
ubhayārthakarā dr̥ṣṭā iti snēhabastinirūhayōripi sādhyamarthaṁ snēhanaṁ śōdhanaṁ ca kurvata iti bhāvaḥ||20-22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
vyāyāmō maithunaṁ madyaṁ madhūni śiśirāmbu ca| sambhōjanaṁ rathakṣōbhō bastiṣvētēṣu garhitam||23||
व्यायामो मैथुनं मद्यं मधूनि शिशिराम्बु च| सम्भोजनं रथक्षोभो बस्तिष्वेतेषु गर्हितम्||२३||
🔊 Audio coming soon
yāpanabastiṣu varjanīyamāha- vyāyāma ityādi||23||
Adhikarana 15 (24-28) · Śloka 29
tatra ślōkāḥ - śikhigōnardahaṁsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ| viṁśatirviṣkiraistriṁśatpratudaiḥ prasahairnava||24|| viṁśatiśca tathā saptaviṁśatiścāmbucāribhiḥ| nava matsyādibhiścaiva śikhikalpēna bastayaḥ||25|| daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkēna bastayaḥ| mr̥gaiḥ saptadaśaikōnaviṁśatirviṣkirairdaśa ||26|| ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa| ēkōnatriṁśadityētē saha snēhaiḥ samāsataḥ||27|| prōktā vistaraśō bhinnā dvē śatē ṣōḍaśōttarē| ētē mākṣikasaṁyuktāḥ kurvantyativr̥ṣaṁ naram||28|| nātiyōgaṁ na vā'yōgaṁ stambhitāstē ca kurvatē|29|
तत्र श्लोकाः - शिखिगोनर्दहंसाण्डैर्दक्षवद्बस्तयस्त्रयः| विंशतिर्विष्किरैस्त्रिंशत्प्रतुदैः प्रसहैर्नव||२४|| विंशतिश्च तथा सप्तविंशतिश्चाम्बुचारिभिः| नव मत्स्यादिभिश्चैव शिखिकल्पेन बस्तयः||२५|| दश कर्कटकाद्यैश्च कूर्मकल्केन बस्तयः| मृगैः सप्तदशैकोनविंशतिर्विष्किरैर्दश ||२६|| आनूपैर्दक्षशिखिवद्भूशयैश्च चतुर्दश| एकोनत्रिंशदित्येते सह स्नेहैः समासतः||२७|| प्रोक्ता विस्तरशो भिन्ना द्वे शते षोडशोत्तरे| एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिवृषं नरम्||२८|| नातियोगं न वाऽयोगं स्तम्भितास्ते च कुर्वते|२९|
🔊 Audio coming soon
śikhigōnardētyādinā uktabastisaṅgrahaṁ karōti| saṅgrahārthaśca pūrvamēva vyāhr̥taḥ| ēkōnatriṁśadityētē iti pratyēkaṁ nirdiṣṭā bastayaḥ snēhaiḥ samamēkōnatriṁśadbhavantītyarthaḥ| samāhārasaṅkhyāmāha- dvē śatē ṣōḍaśōttarē iti| tacca yathā'smābhirvyākhyātaṁ tathā vyaktamēva pūryatē| ativr̥ṣamiti śukrōpacayavantam| stambhitāścēti madhunā stambhitāḥ||24-28||-
Adhikarana 16 (29) · Śloka 30
mr̥dutvānna nivartantē yasya tvētē prayōjitāḥ||29|| samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣipramēva saḥ|30|
मृदुत्वान्न निवर्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः||२९|| समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैरास्थाप्यः क्षिप्रमेव सः|३०|
🔊 Audio coming soon
yāpanābastyapravr̥ttau kartavyamāha- mr̥dutvādityādi||29||-
Adhikarana 17 (30) · Śloka 31
śōphāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ||30|| syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasēvanāt|31|
शोफाग्निनाशपाण्डुत्वशूलार्शःपरिकर्तिकाः||३०|| स्युर्ज्वरश्चातिसारश्च यापनात्यर्थसेवनात्|३१|
🔊 Audio coming soon
yāpanābastyatiprayōgē dōṣamāha- śōphētyādi||30||-
Adhikarana 18 (31-32) · Śloka 33
ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatrēṣṭā dīpanī kriyā||31|| yuktyā tasmānniṣēvēta yāpanānna prasaṅgataḥ| ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṁ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||32|| vistarēṇa pr̥thak prōktāstēbhyō rakṣēnnaraṁ sadā|33|
अरिष्टक्षीरसीध्वाद्या तत्रेष्टा दीपनी क्रिया||३१|| युक्त्या तस्मान्निषेवेत यापनान्न प्रसङ्गतः| इत्युच्चैर्भाष्यपूर्वाणां व्यापदः सचिकित्सिताः||३२|| विस्तरेण पृथक् प्रोक्तास्तेभ्यो रक्षेन्नरं सदा|३३|
🔊 Audio coming soon
ētacchōphādiṣu cikitsāmāha- ariṣṭētyādi| tasmāditi yāpanātyarthaprayōgē śōthādidarśanāt| na prasaṅgata iti na abhyāsataḥ sēvēta| tēbhyō rakṣēditi uccairbhāṣyādijanyavyāpabhdyō rakṣēt||31-32||-
Adhikarana 19 (33) · Śloka 34
karmaṇāṁ vamanādināmasamyakkaraṇāpadām||33|| yatrōktaṁ sādhanaṁ sthānē siddhisthānaṁ taducyatē|34|
कर्मणां वमनादिनामसम्यक्करणापदाम्||३३|| यत्रोक्तं साधनं स्थाने सिद्धिस्थानं तदुच्यते|३४|
🔊 Audio coming soon
samprati siddhisthānaśabdasya niruktiṁ darśayan siddhisthānābhidhēyaṁ vākyārthaṁ saṅgr̥hṇannāha- karmaṇāmityādi| asamyakkaraṇāpadāmiti vamanādīnāmasamyakprayōgē janitānāmāpadāṁ; vamanādivyāpatpratikāraśca siddhisthānārthaḥ pradhānatayōpadarśitaḥ; tēna vamanādikalpanādyabhidhānamapi anāgatavamanādivyāpanniṣēdhaprayōjanakaṁ siddhisthānē yuktamēva||33||-
Adhikarana 20 (34) · Śloka 35
ityadhyāyaśataṁ viṁśamātrēyamunivāṅmayam||34|| hitārthaṁ prāṇināṁ prōktamagnivēśēna dhīmatā|35|
इत्यध्यायशतं विंशमात्रेयमुनिवाङ्मयम्||३४|| हितार्थं प्राणिनां प्रोक्तमग्निवेशेन धीमता|३५|
🔊 Audio coming soon
siddhisthānaṁ samāpya kr̥tsnaṁ tantramupasaṁharati- ityadhyāyētyādi| ātrēyamunivāṅmayamiti anukr̥tātrēyavacanabhayam||34||-
Adhikarana 21 (35) · Śloka 36
dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṁ trivargaṁ cāpi puṣkalam||35|| siddhiṁ cānuttamāṁ lōkē prāpnōti vidhinā paṭhan|36|
दीर्घमायुर्यशः स्वास्थ्यं त्रिवर्गं चापि पुष्कलम्||३५|| सिद्धिं चानुत्तमां लोके प्राप्नोति विधिना पठन्|३६|
🔊 Audio coming soon
ētattantrādhyayanē phalamāha- dīrghamāyurityādi| trivargamiti dharmārthakāmān| puṣkalamiti mōkṣaṁ; kiṁvā puṣkalamiti trivargaviśēṣaṇam| siddhimiti cikitsāprayōgasādhyaniṣpādakatvam| vidhinā paṭhanniti rōgabhiṣagjitīyōktēna pāṭhavidhinā| ētatsaviṁśamadhyāyaśataṁ paṭhataḥ dīrghāyurlābhādayaśca ēvambhūtapāṭhajanitadharmavaśādēva tathā pāṭhajanitaśāstrāvabōdhapūrvakaśāstrānuṣṭhānācca bhavanti||35||-
Adhikarana 22 (36-40) · Śloka 41
vistārayati lēśōktaṁ saṅkṣipatyativistaram||36|| saṁskartā kurutē tantraṁ purāṇaṁ ca punarnavam| atastantrōttamamidaṁ carakēṇātibuddhinā||37|| saṁskr̥taṁ tattvasampūrṇaṁ tribhāgēnōpalakṣyatē| tacchaṅkaraṁ bhūtapatiṁ samprasādya samāpayat||38|| akhaṇḍārthaṁ dr̥ḍhabalō jātaḥ pañcanadē purē| kr̥tvā bahubhyastantrēbhyō viśēṣōñchaśilōccayam||39|| saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat| idamanyūnaśabdārthaṁ tantradōṣavivarjitam||40|| ṣaḍviṁśatā vicitrābhirbhūṣitaṁ tantrayuktibhiḥ|41|
विस्तारयति लेशोक्तं सङ्क्षिपत्यतिविस्तरम्||३६|| संस्कर्ता कुरुते तन्त्रं पुराणं च पुनर्नवम्| अतस्तन्त्रोत्तममिदं चरकेणातिबुद्धिना||३७|| संस्कृतं तत्त्वसम्पूर्णं त्रिभागेनोपलक्ष्यते| तच्छङ्करं भूतपतिं सम्प्रसाद्य समापयत्||३८|| अखण्डार्थं दृढबलो जातः पञ्चनदे पुरे| कृत्वा बहुभ्यस्तन्त्रेभ्यो विशेषोञ्छशिलोच्चयम्||३९|| सप्तदशौषधाध्यायसिद्धिकल्पैरपूरयत्| इदमन्यूनशब्दार्थं तन्त्रदोषविवर्जितम्||४०|| षड्विंशता विचित्राभिर्भूषितं तन्त्रयुक्तिभिः|४१|
🔊 Audio coming soon
ētacchāstrasaṁskārōpapatyupadarśanapūrvakaṁ śāstrasya saṁskārakau carakadr̥ḍhabalau darśayannāha dr̥ḍhabalaḥ- vistārayatītyādi| yasmācchāstrē prathamamativistāratayā kvacillēśōktyā ca pratipāditēṣu na samyagarthāvagamaḥ, tēna tadativistaralēśōktadōṣanirāsārthaṁ saṁskartā yujyatē, ataḥ tantrōttamamidaṁ carakēṇa saṁskr̥tam| pūrvagranthasya cātīva vistaratvādinā tantrābhidhānaṁ pūrvaśrōtr̥janābhiprāyādēva bōddhavyam; idānīntanaśrōtr̥puruṣābhiprāyēṇa tu saṁskartuḥ saṁskārō jñēyaḥ| uktaṁ ca- “saṅkṣēpōktamatihanti vistarōktaṁ na gr̥hyatē| saṅkṣēpavistarau hitvā saṁskuryācchāstramāditaḥ” iti| purāṇaṁ ca punarnavamiti vistārasaṅkṣēpādinā punarnavaṁ kurutē| carakasaṁskārāpūrṇatāṁ darśayan dr̥ḍhabala āha- tatvityādi| tr̥tīyō bhāgastribhāgaḥ| tribhāgāsampūrṇatā cēyamadūrāntaratayōktā, tēna dr̥ḍhabalapratipāditaikacatvāriṁśadadhyāyānāṁ na saviṁśādhyāyaśatatribhāgatā yujyatē iti nōdbhāvanīyam| ātmanaḥ pañcanadapurabhavatvēna śrēṣṭhapradēśabhavatvaṁ darśayati| ātmanaḥ saṁskārē tantrāntarānītārthēna saṁskāraṁ darśayannāha- kr̥tvā bahubhya ityādi| tantrēbhyaḥ suśrutavidēhāditantrēbhyaḥ| viśēṣasya carakōktārthādatiriktarūpasya uñchaśilarūpa uccayō viśēṣōñchaśilōccayaḥ; tamanyatantrēbhyaḥ kr̥tvā saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairidamanyūnaśabdārthaṁ tantradōṣavivarjitaṁ ṣaḍviṁśattantrayuktibhirbhūṣitamapūrayadr̥ḍhabala iti yōjanā| tatra bhūmipatitānāmaṇūnāṁ dhānyādibījānāṁ śōdhanyā saṁharaṇamuñchaḥ; praviralasya tu kaṇiśādirūpatayā patitasya cayanaṁ śilaḥ| ētēna tantrēṣu yatsārabhūtaṁ taccarakācāryaiḥ saṅgr̥hītaṁ; mayā tu urvaritaṁ pariśiṣṭaṁ kr̥tvā pūritamiti darśayati| anyūnaśabdamanyūnārthaṁ cēti anyūnaśabdārtham| tantradōṣāścaturdaśa “punaruktaṁ duṣpraṇītasūtrasaṅgrahamakramaṁ” (vi.a.8) ityādinā rōgabhiṣagjitīyōktāstairvarjitam | tantrayuktibhiriti vakṣyamāṇatantrayuktibhiḥ| vicitrābhiriti vicitrārthanyāyayuktābhistantrayuktibhiḥ||36-40||-
Adhikarana 23 (41-44) · Śloka 45
tatrādhikaraṇaṁ yōgō hētvarthō'rthaḥ padasya ca||41|| pradēśōddēśanirdēśavākyaśēṣāḥ prayōjanam| upadēśāpadēśātidēśārthāpattinirṇayāḥ||42|| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargō viparyayaḥ| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṁśayāḥ||43|| atītānāgatāvēkṣāsvasañjñōhyasamuccayāḥ| nidarśanaṁ nirvacanaṁ sanniyōgō vikalpanam||44|| pratyutsārastathōddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ|45|
तत्राधिकरणं योगो हेत्वर्थोऽर्थः पदस्य च||४१|| प्रदेशोद्देशनिर्देशवाक्यशेषाः प्रयोजनम्| उपदेशापदेशातिदेशार्थापत्तिनिर्णयाः||४२|| प्रसङ्गैकान्तनैकान्ताः सापवर्गो विपर्ययः| पूर्वपक्षविधानानुमतव्याख्यानसंशयाः||४३|| अतीतानागतावेक्षास्वसञ्ज्ञोह्यसमुच्चयाः| निदर्शनं निर्वचनं सन्नियोगो विकल्पनम्||४४|| प्रत्युत्सारस्तथोद्धारः सम्भवस्तन्त्रयुक्तयः|४५|
🔊 Audio coming soon
tantrayuktīrēvāha - tatrētyādi| adhikaraṇaṁ nāma yamarthamadhikr̥tya pravartatē kartā; yathā “vighnabhūtā yadā rōgā” (sū.a.1) ityādi| atra rōgādikamadhikr̥tyāyurvēdō maharṣibhiḥ kr̥ta iti ‘rōgāḥ’ ityadhikaraṇam| yōgō nāma yōjanā vyastānāṁ padānāmēkīkaraṇam| udāharaṇaṁ tāvadyathā- pratijñāhētūdāharaṇōpanayanigamanāni; tatra pratijñā- mātr̥jaścāyaṁ garbhaḥ, hētuḥ- mātaramantarēṇa garbhānupapattēḥ, dr̥ṣṭāntaḥ- kūṭāgāraḥ, upanayaḥ- yathā nānādravyasamudāyāt kūṭāgārastathā garbhanirvartanaṁ, tasmānmātr̥jaścāyamityēṣāṁ pratijñāyōgaḥ; ēvamanyē'pi yōgārthā vyākhyēyāḥ| hētvarthō nāmayadanyatrābhihitamanyatrōpapadyatē; yathā- “samānaguṇābhyāsō hi dhātūnāṁ vr̥ddhikāraṇam” (sū.a.12) iti vātamadhikr̥tyōktaṁ, tatra vātasyēti vaktavyē yadayaṁ samānaśabdaṁ dhātūnāmiti karōti, tēna yathā vāyōstathā rasādīnāmapi samānaguṇābhyāsō vr̥ddhikāraṇamiti gamyatē| padārthō nāma padasya padayōḥ padānāṁ vā'rthaḥ padārthaḥ| tatra dravyamitipadēna khādayaścētanāṣaṣṭhā ucyantē; padayōrarthō nāma yathā- ‘āyuṣō vēda’ iti padayōrāyurbōdhakaṁ tantramityarthaḥ; ēvaṁ padānāmapyartha udāhāryaḥ| pradēśō nāma yadbahutvādarthasya kārtsnyēnābhidhātumaśakyamēkadēśēnābhidhīyatē; yathā- “anupānaikadēśō'yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ’ (sū.a.27) ityādi| uddēśō nāma saṅkṣēpābhidhānaṁ; yathā- “hētuliṅgauṣadhajñānaṁ” (sū.a.1), anēna sarvāyurvēdābhidhēyōddēśaḥ| nirdēśō nāma saṅkhyēyōktasya vivaraṇaṁ; yathā- hētuliṅgauṣadhasya punaḥ prapañcanaṁ “sarvadā sarvabhāvānāṁ” ityādinā “ityuktaṁ kāraṇaṁ”(sū.a.1) ityantēna kāraṇaprapañcanamityādi| vākyaśēṣō nāma yallāghavārthamācāryēṇa vākyēṣu padamakr̥taṁ gamyamānatayā pūryatē; yathā “pravr̥ttirhētubhāvānāṁ” (sū.a.16) ityatra ‘asti’ iti padaṁ pūryatē, tathā “jāṅgalajai rasaiḥ” ityatra māṁsaśabdaḥ pūryatē| vākyēṣu caita ēva padāḥ śēṣāḥ kriyantē, yē'nivēśitā api pratīyantē| prayōjanaṁ nāma yadarthaṁ kāmayamānaḥ pravartatē; yathā- “dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam” (sū.a.1)| upadēśō nāmāptānuśāsanaṁ; yathā- “snēhamagrē prayuñjīta tataḥ svēdamanantaram” (sū.a.13) ityādi| apadēśō nāma yatpratijñātārthasādhanāya hētuvacanaṁ; yathā- “vātājjalaṁ jalāddēśaṁ dēśāt kālaṁ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvāt” (vi.a.3) ityādi, tatra pratijñātārthasya hētuvacanaṁ- duṣparihāryatvāditi| atidēśō nāma yatkiñcidēva prakāśyārthamanuktārthasādhanāyaiva ēvamanyadapi pratyētavyamiti paribhāṣyatē; yathā- “yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vr̥taṁ tadapi cātrēyaḥ sadaivābhyanumanyatē” (sū.a.8) iti| arthāpattirnāma yadakirtitamarthādāpadyatē sā'rthāpattiḥ; yathā- naktaṁ dadhibhōjananiṣēdhaḥ, arthāddivā bhuñjītētyāpadyatē| nirṇayō nāma vicāritasyārthasya vyavasthāpanaṁ; yathā- catuṣpadabhēṣajatvādi vicāraṁ kr̥tvā'bhidhīyatē- “yaduktaṁ ṣōḍaśakalaṁ pūrvādhyāyē bhēṣajaṁ tadyuktiyuktamalamārōgyāya” (sū.a.10) iti| prasaṅgō nāma pūrvābhihitasyārthasya prakaraṇāgatatvādinā punarabhidhānaṁ; yathā- “tatrātiprabhāvatāṁ dr̥śyānātimātradarśanamatiyōgaḥ” (sū.a.11) ēvamādyabhidhāya, punaḥ “atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśō na ca” (śā.a.1) ityādinā pūrvōkta ēvārthō'bhidhīyatē| ēkāntō nāma yadavadhāraṇēnōcyatē; yathā- nijaḥ śarīradōṣōtthaḥ, trivr̥dvirēcayatītyādi| anaikāntō nāma anyatarapakṣānavadhāraṇaṁ, yathā- “yē hyāturāḥ kēvalādbhēṣajādr̥tē mriyantē, na ca tē sarva ēva bhēṣajōpapannāḥ samuttiṣṭhēran” (sū.a.10) ityādi| apavargō nāma sākalyēnōddiṣṭasyaikadēśāpakarṣaṇaṁ; yathā- “na paryuṣitānnamādadītānyatra māṁsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyēbhyaḥ” (sū.a.8) iti| atra hi sāmānyēna paryuṣitabhakṣaṇaniṣēdhaṁ kr̥tvā māṁsādēḥ paryuṣitasyāpi bhakṣaṇamapakr̥ṣya vidhīyatē| viparyayō nāma apakr̥ṣṭāt pratīpōdāharaṇaṁ; yathā- “nidānōktānyasya nōpaśēratē viparītāni cōpaśēratē” (ni.a.3) iti| pūrvapakṣō nāma pratijñātārthasandūṣakaṁ vākyaṁ; yathā- “matsyānna payasā'bhyavaharēt” iti pratijñātasyārthasya “sarvānēva matsyānna payasā'bhyavaharēdanyatra cilicimāt” (sū.a.26) iti| vidhānaṁ nāma sūtrakāraśca vidhāya varṇayati; yathā- “malāyanāni bādhyantē duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ” ityatra duṣṭiśabdēna malānāṁ hīnatvamadhikatvamācāryagr̥hītamācāryō varṇayati- “malavr̥ddhiṁ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṁ budhyēta saṅgōtsargādatīva ca” (sū.a.7) iti; kēcittu prakaraṇānupūrvyā'rthābhidhānaṁ vidhānamāhuḥ, yathā- rasarudhiramāṁsamēdōsthimajjaśukrāṇāmutpādakramānurōdhēnābhidhānam| anumataṁ nāma ēkīyamatasyānivāraṇēnānumananaṁ; yathā- “garbhaśalyasya jarāyuḥprapātanaṁ karma saṁśamanamityēkē” (śā.a.8) ityādyēkīyamataṁ pratipādyāpratiṣēdhādanumanyatē| vyākhyānaṁ nāma yat sarvabuddhyaviṣayaṁ vyākriyatē, yathā- “prathamē māsi sammūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkr̥taḥ khēṭabhūtō bhavatyavyaktavigrahaḥ” (śā.a.4) ityādinā'smadādyaviditārthavyākaraṇam| saṁśayō nāma viśēṣākāṅkṣānirdhāritōbhayaviṣayajñānaṁ, yathā- “mātaraṁ pitaraṁ caikē manyantē janmakāraṇam| svabhāvaṁ paranirmāṇaṁ yadr̥cchāṁ cāparē janāḥ||” (sū.a.11) ityādinōktaḥ saṁśayaḥ| atītāvēkṣaṇaṁ nāma yadatītamēvōcyatē; yathā- “sā kuṭī tacca śayanaṁ jvaraṁ saṁśamayatyapi” (ci.a.3) ityatra svēdādhyāyavihitakuṭyādikamatītamavēkṣatē anāgatāvēkṣaṇaṁ nāma yadanāgataṁ vidhiṁ pramāṇikr̥tyārthasādhanaṁ; yathā- “athavā tiktasarpiṣaḥ” ityādyanāgatāvēkṣaṇēnōcyatē| svasañjñā nāma yā tantrakārairvyavahārārthaṁ sañjñā kriyatē; yathā- jēntākahōlākādikā sañjñā| ūhyaṁ nāma yadanibaddhaṁ granthē prajñayā tarkyatvēnōpadiśyatē; yathā- “parisaṅkhyātamapi yadyad dravyamayaugikaṁ manyēta tattadapakarṣayēt” (vi.a.8) iti| samuccayō nāma yadidaṁ cēdaṁ cēti kr̥tvā vidhīyatē; yathā- ‘varṇaśca svaraśca’ (i.a.1) ityādi| nidarśanaṁ nāma- mūrkhaviduṣāṁ buddhisāmyaviṣayō dr̥ṣṭāntaḥ; yathā- “vijñātamamr̥taṁ yathā” (sū.a.1) ityādi| nirvacanaṁ nāma paṇḍitabuddhigamyō dr̥ṣṭāntaḥ; yathā- “jñāyatē nityagasyēva kālasyātyayakāraṇam” (sū.a.16) iti| nidarśananirvacanayōrayaṁ viśēṣaḥ- yannidarśanaṁ mūrkhaviduṣāṁ buddhisāmānyaviṣayaṁ, nirvacanaṁ tu paṇḍitabuddhivēdyamēva; kiṁvā nirvacanaṁ niruktiḥ- yathā- “vividhaṁ sarpati yatō visarpastēna sañjñitaḥ” (ci.a.21) ityādi| niyōgō nāma avaśyānuṣṭhēyatayā vidhānaṁ; yathā- “na tvayā svēdamūrcchāparītēnāpi piṇḍikaiṣā vimōktavyā” (sū.a.14) ityādi| vikalpaḥ pākṣikābhidhānaṁ; yathā- “sārōdakaṁ vā'tha kuśōdakaṁ vā” (ci.a.6) ityādi| pratyutsārō nāma upapattyā paramatanivāraṇaṁ; yathā vāryōvidaḥ prāha- “rasajāni tu bhūtāni rajasā vyādhayaḥ smr̥tāḥ” (sū.a.25) ityādi, hiraṇyākṣō niṣēdhayati- “na hyātmā rajasaḥ smr̥taḥ” ityādi| uddhārō nāma parapakṣadūṣaṇaṁ kr̥tvā svapakṣōddharaṇaṁ; yathā- “yēṣāmēva hi bhāvānāṁ sampat sañjanayēnnaram| tēṣāmēva hi bhāvānāṁ vipadvyādhīnudīrayēt” (sū.a.25) ityādinā svapakṣōddharaṇam| sambhavō nāma yadyasminnupapadyatē sa tasya sambhavaḥ; yathā- mukhē pipluvyaṅganīlikādayaḥ sambhavantītyādi| ityētāḥ ṣaṭtriṁśattantrayuktayō vyāhr̥tāḥ| bhaṭṭāraharicandrēṇa tvanyāścatasrastantrayuktayaḥ paripraśna-vyākaraṇa-vyutkrāntābhidhāna-hētvākhyā vyāhr̥tāḥ; tāśca tantrē'paṭhitatvādētā svēvāntarbhāvanīyāḥ| tatra paripraśna uddēśē'ntarbhavati, vyākaraṇaṁ tu vyākhyānē, vyutkrāntābhidhānaṁ nirdēśaprabhēdaḥ, hētuśabdēna yāni pratyakṣādīni pramāṇānyuktāni tāni hētāvantarbhavanti| vyākhyā pañcadaśaprakārā, saptavidhā kalpanā, ēkaviṁśatirarthāśrayāḥ, saptadaśa tācchīlyāni, caturdaśa ca tantradōṣā bhavanti, taduttaratantrē pratipāditatvānnēha vilikhitā ācāryēṇa (?)||41-44||-
Adhikarana 24 (45) · Śloka 46
tantrē samāsavyāsōktē bhavantyētā hi kr̥tsnaśaḥ||45|| ēkadēśēna dr̥śyantē samāsābhihitē tathā|46|
तन्त्रे समासव्यासोक्ते भवन्त्येता हि कृत्स्नशः||४५|| एकदेशेन दृश्यन्ते समासाभिहिते तथा|४६|
🔊 Audio coming soon
samprati tantrayuktīruddiśya tāsāṁ tantrē ēvānusaraṇamāha- tantrē samāsavyāsōktē ityādi| samāsābhihitē ityanēna atisaṅkṣiptē tantrē nāvaśyaṁ sarvāstantrayuktayō bhavantīti darśayati, kiṁvā samāsābhihitē ēkadēśēna dr̥śyantē iti sambandhaḥ||45||-
Adhikarana 25 (46) · Śloka 47
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpō vēśmanō yathā||46|| prabōdhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ|47|
यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा||४६|| प्रबोधनप्रकाशार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः|४७|
🔊 Audio coming soon
tantrayuktīnāṁ kāryaṁ dr̥ṣṭāntēna darśayannāha- yathētyādi| yathā'mbujavanasya saṅkucitasya vistārakō'rkastathā tantrē saṅkucitasyārthapradēśasya vistārakāstantrayuktayaḥ; pravōdhanādvistārakā bhavantītyarkadr̥ṣṭāntēna darśayati; dīpadr̥ṣṭāntēna tu yathā dīpaḥ santamēva tamasā pihitaṁ prakāśayati tathā hētvādikāstantrayuktayaḥ santamarthaṁ gūḍhaṁ prakāśayantīti darśayati| ētadēvārthadvayaṁ tantrayuktīnāṁ sampādyamabhiprētyōktaṁ prabōdhanaprakāśārthā iti||46||-
Adhikarana 26 (47-48) · Śloka 48
ēkasminnapi yasyēha śāstrē labdhāspadā matiḥ||47|| sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyatē| adhīyānō'pi śāstrāṇi tantrayuktyā vinā bhiṣak| nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣayē yathā||48||
एकस्मिन्नपि यस्येह शास्त्रे लब्धास्पदा मतिः||४७|| स शास्त्रमन्यदप्याशु युक्तिज्ञत्वात् प्रबुध्यते| अधीयानोऽपि शास्त्राणि तन्त्रयुक्त्या विना भिषक्| नाधिगच्छति शास्त्रार्थानर्थान् भाग्यक्षये यथा||४८||
🔊 Audio coming soon
samyakśāstrābhyāsaphalamāha- ēkasminnapītyādi||47-48||
Adhikarana 27 (49-50) · Śloka 50
durgr̥hītaṁ kṣiṇōtyēva śāstraṁ śastramivābudham| sugr̥hītaṁ tadēva jñaṁ śāstraṁ śastraṁ ca rakṣati||49|| (tasmādētāḥ pravakṣyantē vistarēṇōttarē punaḥ| tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadōṣataḥ)||50||
दुर्गृहीतं क्षिणोत्येव शास्त्रं शस्त्रमिवाबुधम्| सुगृहीतं तदेव ज्ञं शास्त्रं शस्त्रं च रक्षति||४९|| (तस्मादेताः प्रवक्ष्यन्ते विस्तरेणोत्तरे पुनः| तत्त्वज्ञानार्थमस्यैव तन्त्रस्य गुणदोषतः)||५०||
🔊 Audio coming soon
śāstrē durjñānasamyakjñānayōrdōṣaguṇānāha- durgr̥hītamityādi| durgr̥hītaṁ śastraṁ yathā''tmana ēva karacchēdādikamāpādayati, tathā durgr̥hītaṁ śāstraṁ mithyābhēṣajaprayōgādātmanō'pi vyāpadamāvahati, yathā vā śastraṁ sugr̥hītaṁ taskarādibhyō rakṣāṁ karōti, tathā sugr̥hītaṁ śāstramātmana āturasya ca rakṣāmāpādayatīti| tasmādētā ityādikaṁ ślōkamuttarē tantrē tantrēyuktivyākaraṇē pratipādakaṁ paṭhanti, taṁ cānārṣaṁ vr̥ddhā vadanti, agnivēśatantrē uttaratantrāsyaivānārṣatvāt||49-50||
Adhikarana 28 (51) · Śloka 51
idamakhilamadhītya samyagarthān vimr̥śati yō'vimanāḥ prayōganityaḥ| sa manujasukhajīvitapradātā bhavati dhr̥tismr̥tibuddhidharmavr̥ddhaḥ||51||
इदमखिलमधीत्य सम्यगर्थान् विमृशति योऽविमनाः प्रयोगनित्यः| स मनुजसुखजीवितप्रदाता भवति धृतिस्मृतिबुद्धिधर्मवृद्धः||५१||
🔊 Audio coming soon
tantrādhyayanaphalamāha- idamakhilamityādi| avimanā iti tantrārthāvicalitamanāḥ| prayōganitya iti nityaṁ cikitsā kartavyatayā yasya saḥ| sukhasya jīvitasya ca pradātā; kiṁvā sukārūpasya jīvitasya pradātā sukhajīvitapradātā| dhr̥tyādīti upacitā dhr̥tismr̥tibuddhidharmā yasya sa dhr̥tismr̥tibuddhidharmavr̥ddhaḥ||51||
Adhikarana 29 (52-55) · Śloka 55
(yasya dvādaśasāhasrī hr̥di tiṣṭhati saṁhitā| sō'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ||52|| rōgāṁstēṣāṁ cikitsāṁ ca sa kimarthaṁ na budhyatē| cikitsā vahnivēśasya susthāturahitaṁ prati||53|| yadihāsti tadanyatra yannēhāsti na tatkvacit| agnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē||54|| siddhisthānē'ṣṭamē prāptē tasmin dr̥ḍhabalēna tu| siddhisthānaṁ svasiddhyarthaṁ samāsēna samāpitam)||55||
(यस्य द्वादशसाहस्री हृदि तिष्ठति संहिता| सोऽर्थज्ञः स विचारज्ञश्चिकित्साकुशलश्च सः||५२|| रोगांस्तेषां चिकित्सां च स किमर्थं न बुध्यते| चिकित्सा वह्निवेशस्य सुस्थातुरहितं प्रति||५३|| यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते||५४|| सिद्धिस्थानेऽष्टमे प्राप्ते तस्मिन् दृढबलेन तु| सिद्धिस्थानं स्वसिद्ध्यर्थं समासेन समापितम्)||५५||
🔊 Audio coming soon
yasya dvādaśasāhasrītyādiślōkatrayaṁ kēcit paṭhanti; taccāprastutamiti||52-55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē siddhisthānē uttarabastisiddhirnāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṁhitāyāṁ aṣṭamaṁ siddhisthānaṁ sampūrṇam| samāptēyaṁ carakasaṁhitā|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने उत्तरबस्तिसिद्धिर्नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां अष्टमं सिद्धिस्थानं सम्पूर्णम्| समाप्तेयं चरकसंहिता|
🔊 Audio coming soon
gauḍādhinātharasavatyadhikāripātranārāyaṇasya tanayaḥ sunayō'ntaraṅgāt| bhānōranu prathitalōdhrravalīkulīnaḥ śrīcakrapāṇiriha kartr̥padādhikārī|| iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ siddhisthānē uttarabastisiddhirnāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||