Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఉత్తరబస్తిసిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात उत्तरबस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పారిశేష్యాదేవోత్తరబస్తిసిద్ధిరభిధీయతే| ఉత్తరాణాం శ్రేష్ఠానాం బస్తీనాం సిద్ధిరుత్తరబస్తిసిద్ధిః||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
అథ స్వల్వాతురం వైద్యః సంశుద్ధం వమనాదిభిః| దుర్బలం కృశమల్పాగ్నిం ముక్తసంధానబంధనం||3|| నిర్హృతానిలవిణ్మూత్రకఫపిత్తం కృశాశయం| శూన్యదేహం ప్రతీకారాసహిష్ణుం పరిపాలయేత్||4|| యథాఽండం తరుణం పూర్ణం తైలపాత్రం యథైవ చ| గోపాల ఇవ దండీ గాః సర్వస్మాదపచారథ్||5||
अथ स्वल्वातुरं वैद्यः संशुद्धं वमनादिभिः| दुर्बलं कृशमल्पाग्निं मुक्तसन्धानबन्धनम्||३|| निर्हृतानिलविण्मूत्रकफपित्तं कृशाशयम्| शून्यदेहं प्रतीकारासहिष्णुं परिपालयेत्||४|| यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथैव च| गोपाल इव दण्डी गाः सर्वस्मादपचारतः||५||
🔊 Audio coming soon
వక్ష్యమాణబస్తీనాం విషయం మిథ్యోపచారజనితవ్యాధిసమూహం దర్శయితుం సమ్యగుపచారమేవ తావదాహ- అథ స్వల్విత్యాది| వమనాదిభిరితి వమనవిరేచననిరూహశిరోవిరేచనైః; కింతు నిరూహశిరోవిరేచనయోర్న సర్వం వక్ష్యమాణం పేయాది సంబధ్యతే, తేనాయం క్రమ ఏతయోర్న భవతి| ముక్తసంధానబంధనమితి ముక్తసంధిబంధనం| కృశాశయమితి దోషశూన్యామాశయం| ప్రతీకారాసహిష్ణుమితి ఉచ్చైర్భాష్యాదిక్రియాక్షమం; కింవా వమనాదిప్రయోగాసహిష్ణుం| పరిపాలయేత్ సర్వస్మాదపచారత ఇతి సంబంధః| తరుణాండాదిదృష్టాంతత్రయాభిధానం కస్యచిత్ కించిత్ ప్రసిద్ధం భవిష్యతీత్యభిప్రాయేణ||3-5||
Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8
అగ్నిసంధుక్షణార్థం తు పూర్వం పేయాదినా భిషక్| రసోత్తరేణోపచరేత్ క్రమేణ క్రమకోవిదః||6|| స్నిగ్ధామ్లస్వాదుహృద్యాని తతోఽమ్లలవణౌ రసౌ| స్వాదుతిక్తౌ తతో భూయః కషాయకటుకౌ తతః||7|| అన్యోఽన్యప్రత్యనీకానాం రసానాం స్నిగ్ధరూక్షయోః| వ్యత్యాసాదుపయోగేన ప్రకృతిం గమయేద్భిషక్||8||
अग्निसन्धुक्षणार्थं तु पूर्वं पेयादिना भिषक्| रसोत्तरेणोपचरेत् क्रमेण क्रमकोविदः||६|| स्निग्धाम्लस्वादुहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः||७|| अन्योऽन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यत्यासादुपयोगेन प्रकृतिं गमयेद्भिषक्||८||
🔊 Audio coming soon
రసోత్తరేణోపచరేదిత్యత్ర రసః మాంసరసరూప ఉత్తరే యస్మిన్ తేన పేయాదినా రసోత్తరేణ క్రమేణ; కింవా వమనవిరేచనయోరంతరే పేయాదినా క్రమేణోపచరేత్, నిరూహే తు రసోత్తరేణేతి వ్యవస్థా| తత్ర చ నిరూహే స్తోకాగ్నిమాంద్యాపేక్ష్యా రసాదిరేవ క్రమో భవతీతి ప్రతిపాదితమేవ ప్రాక్; కింవా రసాభ్యాసక్రమ ఉత్తరకాలం యస్మిన్ తేన పేయాదినా రసోత్తరేణ| రసాభ్యాసక్రమమేవాహ- స్నిగ్ధామ్లస్వాదుహృద్యానీత్యాది| పేయాక్రమోత్తరకాలం యదా విరేచనాదికర్మాంతరం న కర్తవ్యం తదా సంశోధనమూలశరీరస్య ప్రకృతిభోజనార్థం బలాప్యాయనార్థం చాయం రసాభ్యాసక్రమో జ్ఞేయః; అన్యే తు పేయాదిక్రమే ఏవ రససంస్కారార్థం స్నిగ్ధామ్లసిద్ధాదిక్రమం వర్ణయంతి| అత్ర చామ్లస్వాదూ ప్రథమం పక్వాశయస్థితవాతప్రశమనాయోపయుజ్యేతే, తథాఽమ్లలవణై తదూర్ధ్వస్థితాగ్నిసంధుక్షణార్థం, తతః పిత్తప్రశమనార్థం స్వాదుతిక్తౌ, తతః పిత్తోర్ధ్వస్థితకఫప్రశమనార్థం కషాయకటుకౌ, ఇత్యేష క్రమః| అత్రాపి చ యౌ రసౌ ప్రత్యనీకభూతౌ తావేవ మిశ్రితావుపయుజ్యేతే| ఏషాం చతుర్ణాం రసయుగ్మానాముపయోగః పేయాదిక్రమే ఏవ| ఏవం ద్వాదశాన్నకాలైః సర్వరసభోజనప్రాప్తిరుత్తమవిధయా జ్ఞేయా| అన్యోన్యేత్యాది| అన్యోన్యప్రత్యనీకానామితి పరస్పరమభిభావకానాం| వ్యత్యాసాదుపయోజయేదితి ఏకం యుగ్మముపయుజ్యాపరస్య యుగ్మస్యోపయోగః| ప్రకృతిం గమయేదితి ప్రకృతిభోజనం గమయేత్| ప్రకారాంతరం రసాభ్యాసే ప్రాహ- స్నిగ్ధరూక్షయోరితి| స్నిగ్ధరసముపయుజ్య రూక్షో యోజ్యః, రూక్షం వోపయుజ్య స్నిగ్ధ ఇత్యనేన క్రమేణ ప్రకృతిభోజనం గమయేదిత్యర్థః| స్నిగ్ధరూక్షౌ చాత్రోదాహరణార్థముపాతౌ, తేన గురులఘ్వాదియుగ్మరసవ్యత్యాసాభ్యాసోఽప్యత్ర బోద్ధవ్యః| కింవా కషాయకటుకౌ తత ఇత్యనేన యుగ్మరసాభ్యాస ఉపదర్శితః, అన్యోన్యప్రత్యనీకానామిత్యాదినా తు ప్రత్యేకం ప్రత్యనీకానామన్యోన్యవ్యత్యాసేనాభ్యాస ఉచ్యతే||6-8||
Adhikarana 4 (9) · Śloka 9
సర్వక్షమో హ్యసంసర్గో రతియుక్తః స్థిరేంద్రియః| బలవాన్ సత్త్వసంపన్నో విజ్ఞేయః ప్రకృతిం గతః||9||
सर्वक्षमो ह्यसंसर्गो रतियुक्तः स्थिरेन्द्रियः| बलवान् सत्त्वसम्पन्नो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||९||
🔊 Audio coming soon
పేయాదిక్రమరసాభ్యాసాభ్యాముపపాదితస్వాస్థ్యస్య పుంసో లక్షణమాహ- సర్వక్షమ ఇత్యాది| సర్వక్షమ ఇతి సర్వరసాభ్యాసక్షమః| అసంసర్గ ఇతి అసక్తవేగః; కింవా ‘నిరాసంగ’ ఇతి పాఠః, నిరాసంగః ప్రతినియతవిషయాపరాహతః సర్వచేష్టాక్షమః||9||
Adhikarana 5 (10-12) · Śloka 12
ఏతాం ప్రకృతిమప్రాప్తః సర్వవర్జ్యాని వర్జయేత్| మహాదోషకరాణ్యష్టావిమాని తు విశేషతః||10|| ఉచ్చైర్భాష్యం రథక్షోభమవిచంక్రమణాసనే| అజీర్ణాహితభోజ్యే చ దివాస్వప్నం సమైథునం||11|| తజ్జా దేహోర్ధ్వసర్వాధోమధ్యపీడామదోషజాః| శ్లేష్మజాః క్షయజాశ్చైవ వ్యాధ్యః స్యుర్యథాక్రమం||12||
एतां प्रकृतिमप्राप्तः सर्ववर्ज्यानि वर्जयेत्| महादोषकराण्यष्टाविमानि तु विशेषतः||१०|| उच्चैर्भाष्यं रथक्षोभमविचङ्क्रमणासने| अजीर्णाहितभोज्ये च दिवास्वप्नं समैथुनम्||११|| तज्जा देहोर्ध्वसर्वाधोमध्यपीडामदोषजाः| श्लेष्मजाः क्षयजाश्चैव व्याध्यः स्युर्यथाक्रमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
తజ్జా ఇత్యాది యథాక్రమం ఉచ్చైర్భాష్యాదిజా దేహోర్ధ్వపీడాదయో జ్ఞేయాః| ఉచ్చైర్భాష్యాదూర్ధ్వదేహే పీడా, రథక్షోభాత్ సర్వదేహపీడా, అతిచంక్రమణాదధః పీడా, అత్యాసనాద్దేహమధ్యపీడా, అజీర్ణభోజనేనామజాః, అహితభోజనేన దోషజాః, దివాస్వప్నేన శ్లేష్మజాః, మైథునేన క్షయజా ఇతి||10-12||
Adhikarana 6 (13-14) · Śloka 14
తేషాం విస్తరతో లింగమేకైకస్య చ భేషజం| యథావత్సంప్రవక్ష్యామి సిద్ధాన్ బస్తీంశ్చ యాపనాన్||13|| తత్రోచ్చైర్భాష్యాతిభాష్యాభ్యాం శిరస్తాపశంఖకర్ణనిస్తోదశ్రోత్రోపరోధముఖతాలుకంఠశోషతైమిర్యపిపాసాజ్వరతమక- హనుగ్రహమన్యాస్తంభనిష్ఠీవనోరఃపార్శ్వశూలస్వరభేదహిక్కాశ్వాసాదయః స్యుః (1)| రథక్షోభాత్ సంధిపర్వశైథిల్యహనునాసాకర్ణశిరఃశూలతోదకుక్షిక్షోభాటోపాంత్రకూజనాధ్మానహృదయేంద్రియోపరోధ- స్ఫిక్పార్శ్వవంక్షణవృషణకటీపృష్ఠవేదనాసంధిస్కంధగ్రీవాదౌర్బల్యాంగాభితాపపాదశోఫప్రస్వాపహర్షణాదయః (2)| అతిచంకమణాత్ పాదజంఘోరుజానువంక్షణశ్రోణీపృష్ఠశూలసక్థిసాదనిస్తోద- పిండికోద్వేష్టనాంగమర్దాంసాభితాపసిరాధమనీహర్షశ్వాసకాసాదయః (3)| అత్యాసనాద్రథక్షోభజాః స్ఫిక్పార్శ్వవంక్షణవృషణకటీపృష్ఠవేదనాదయః (4)| అజీర్ణాధ్యశనాభ్యాం తు ముఖశోషాధ్మానశూలనిస్తోదపిపాసాగాత్రసాదచ్ఛర్ద్యతీసారమూర్చ్ఛాజ్వరప్రవాహణామవిషాదయః(5)| విషమాహితాశనాభ్యామనన్నాభిలాషదౌర్బల్యవైవర్ణ్యకండూపామాగాత్రసాదవాతాదిప్రకోపజాశ్చ గ్రహణ్యర్శోవికారాదయః (6)| దివాస్వప్నాదరోచకావిపాకాగ్నినాశస్తైమిత్యపాండుత్వకండూపామాదాహచ్ఛర్ద్యంగమర్దహృత్స్తంభజాడ్యతంద్రానిద్రా- ప్రసంగగ్రంథిజన్మదౌర్బల్యరక్తమూత్రాక్షితాతాలులేపాః (7)| వ్యవాయాదాశుబలనాశోరుసాదశిరోబస్తిగుదమేఢ్రవంక్షణోరుజానుజంఘాపాదశూలహృదయస్పందననేత్రపీడాంగశైథిల్య- శుక్రమార్గశోణితాగమనకాసశ్వాసశోణితష్ఠీవనస్వరావసాదకటీదౌర్బల్యైకాంగసర్వాంగరోగముష్కశ్వయథు- వాతవర్చోమూత్రసంగశుక్రవిసర్గజాడ్యవేపథుబాధిర్యవిషాదాదయః స్యుః; అవలుప్యత ఇవ గుదః, తాడ్యత ఇవ మేఢ్రం, అవసీదతీవ మనో, వేపతే హృదయం, పీడ్యంతే సంధయః, తమః ప్రవేశ్యత ఇవ చ (8)| ఇత్యేవమేభిరష్టభిరపచారైరేతే ప్రాదుర్భవంత్యుపద్రవాః||14||
तेषां विस्तरतो लिङ्गमेकैकस्य च भेषजम्| यथावत्सम्प्रवक्ष्यामि सिद्धान् बस्तींश्च यापनान्||१३|| तत्रोच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां शिरस्तापशङ्खकर्णनिस्तोदश्रोत्रोपरोधमुखतालुकण्ठशोषतैमिर्यपिपासाज्वरतमक- हनुग्रहमन्यास्तम्भनिष्ठीवनोरःपार्श्वशूलस्वरभेदहिक्काश्वासादयः स्युः (१)| रथक्षोभात् सन्धिपर्वशैथिल्यहनुनासाकर्णशिरःशूलतोदकुक्षिक्षोभाटोपान्त्रकूजनाध्मानहृदयेन्द्रियोपरोध- स्फिक्पार्श्ववङ्क्षणवृषणकटीपृष्ठवेदनासन्धिस्कन्धग्रीवादौर्बल्याङ्गाभितापपादशोफप्रस्वापहर्षणादयः (२)| अतिचङ्कमणात् पादजङ्घोरुजानुवङ्क्षणश्रोणीपृष्ठशूलसक्थिसादनिस्तोद- पिण्डिकोद्वेष्टनाङ्गमर्दांसाभितापसिराधमनीहर्षश्वासकासादयः (३)| अत्यासनाद्रथक्षोभजाः स्फिक्पार्श्ववङ्क्षणवृषणकटीपृष्ठवेदनादयः (४)| अजीर्णाध्यशनाभ्यां तु मुखशोषाध्मानशूलनिस्तोदपिपासागात्रसादच्छर्द्यतीसारमूर्च्छाज्वरप्रवाहणामविषादयः(५)| विषमाहिताशनाभ्यामनन्नाभिलाषदौर्बल्यवैवर्ण्यकण्डूपामागात्रसादवातादिप्रकोपजाश्च ग्रहण्यर्शोविकारादयः (६)| दिवास्वप्नादरोचकाविपाकाग्निनाशस्तैमित्यपाण्डुत्वकण्डूपामादाहच्छर्द्यङ्गमर्दहृत्स्तम्भजाड्यतन्द्रानिद्रा- प्रसङ्गग्रन्थिजन्मदौर्बल्यरक्तमूत्राक्षितातालुलेपाः (७)| व्यवायादाशुबलनाशोरुसादशिरोबस्तिगुदमेढ्रवङ्क्षणोरुजानुजङ्घापादशूलहृदयस्पन्दननेत्रपीडाङ्गशैथिल्य- शुक्रमार्गशोणितागमनकासश्वासशोणितष्ठीवनस्वरावसादकटीदौर्बल्यैकाङ्गसर्वाङ्गरोगमुष्कश्वयथु- वातवर्चोमूत्रसङ्गशुक्रविसर्गजाड्यवेपथुबाधिर्यविषादादयः स्युः; अवलुप्यत इव गुदः, ताड्यत इव मेढ्रम्, अवसीदतीव मनो, वेपते हृदयं, पीड्यन्ते सन्धयः, तमः प्रवेश्यत इव च (८)| इत्येवमेभिरष्टभिरपचारैरेते प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
అత్రోచ్చైర్భాష్యాదికో గ్రంథః ప్రాయో వ్యక్త ఏవ| అతిభాషితస్యాసూత్రితస్యోచ్చైర్భాష్యేణ సమానత్వాదుదాహరణం| పిండికోద్వేష్టనం జంఘాపిండికయోరుద్వేష్టనాకారా వేదనా| సిరాధమనీహర్షః సిరాధమన్యోరుచ్ఛూల(న)త్వం| రథక్షోభజా ఇత్యుక్తే సంధిశైథిల్యాదీనామపి ప్రసక్తిః స్యాదతస్తన్నిరాసార్థమాహ- స్ఫిక్పార్శ్వవంక్షణవృషణకటీపృష్ఠవేదనాదయః స్యురితి| అజీర్ణాధ్యశనాభ్యామిత్యత్ర అజీర్ణాశనస్యామజవికారకర్తృత్వాదధ్యశనస్యాసూత్రితస్యోపాదానం| ఏవమహితాశనజవికారసమానవికారకారిత్వాద్విషమాశనస్యాప్యసూత్రితస్యోపాదానం| అవలుప్యత ఇవ ఛిద్యత ఇవ||13-14||
Adhikarana 7 (15) · Śloka 15
తేషాం సిద్ధిః- తత్రోచ్చైర్భాష్యాతిభాష్యజానామభ్యంగస్వేదోపనాహధూమనస్యోపరిభక్తస్నేహపానరసక్షీరాదిర్వాతహరః సర్వో విధిర్మౌనం చ (1)| రథక్షోభాతిచంక్రమణాత్యాసనజానాం స్నేహస్వేదాదివాతహరం కర్మ సర్వం నిదానవర్జనం చ (2)| అజీర్ణాధ్యశనజానాం నిరవశేషతశ్ఛర్దనం రూక్షః స్వేదో లంఘనీయపాచనీయదీపనీయౌషధావచారణం చ (3)| విషమాహితాశనజానాం యథాస్వం దోషహరాః క్రియాః (4)| దివాస్వప్నజానాం ధూమపానలంఘనవమనశిరోవిరేచనవ్యాయామరూక్షాశనారిష్టదీపనీయౌషధోపయోగః ప్రఘర్షణోన్మర్దనపరిషేచనాదిశ్చ శ్లేష్మహరః సర్వో విధిః (5)| మైథునజానాం జీవనీయసిద్ధయోః క్షీరసర్పిషోరుపయోగః, తథా వాతహరాః స్వేదాభ్యంగోపనాహా వృష్యాశ్చాహారాః స్నేహాః స్నేహవిధయో యాపనాబస్తయోఽనువాసనం చ; మూత్రవైకృతబస్తిశూలేషు చోత్తరబస్తిర్విదారీగంధాదిగణజీవనీయక్షీరసంసిద్ధం తైలం స్యాత్||15||
तेषां सिद्धिः- तत्रोच्चैर्भाष्यातिभाष्यजानामभ्यङ्गस्वेदोपनाहधूमनस्योपरिभक्तस्नेहपानरसक्षीरादिर्वातहरः सर्वो विधिर्मौनं च (१)| रथक्षोभातिचङ्क्रमणात्यासनजानां स्नेहस्वेदादिवातहरं कर्म सर्वं निदानवर्जनं च (२)| अजीर्णाध्यशनजानां निरवशेषतश्छर्दनं रूक्षः स्वेदो लङ्घनीयपाचनीयदीपनीयौषधावचारणं च (३)| विषमाहिताशनजानां यथास्वं दोषहराः क्रियाः (४)| दिवास्वप्नजानां धूमपानलङ्घनवमनशिरोविरेचनव्यायामरूक्षाशनारिष्टदीपनीयौषधोपयोगः प्रघर्षणोन्मर्दनपरिषेचनादिश्च श्लेष्महरः सर्वो विधिः (५)| मैथुनजानां जीवनीयसिद्धयोः क्षीरसर्पिषोरुपयोगः, तथा वातहराः स्वेदाभ्यङ्गोपनाहा वृष्याश्चाहाराः स्नेहाः स्नेहविधयो यापनाबस्तयोऽनुवासनं च; मूत्रवैकृतबस्तिशूलेषु चोत्तरबस्तिर्विदारीगन्धादिगणजीवनीयक्षीरसंसिद्धं तैलं स्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సిద్ధిరితి తేషాముక్తవికారాణాం సాధనం భేషజమిత్యర్థః| నిరవశేషతశ్ఛర్దనమితి అజీర్ణాన్నస్య నిరవశేషతశ్ఛర్దనం| మూత్రవైకృతేత్యాది యదా మైథునాన్మూత్రవైకృతాది భవతి తదా విదారిగంధాదిజీవనీయగణాభ్యాం క్వాథకల్కీకృతాభ్యాం సక్షీరం తైలం సాధయిత్వోత్తరబస్తిర్దేయః||15||
Adhikarana 8 (16-17) · Śloka 17
యాపనాశ్చ బస్తయః సర్వకాలం దేయాః; తానుపదేక్ష్యామః- ముస్తోశీరబలారగ్వధరాస్నామంజిష్ఠాకటురోహిణీత్రాయమాణాపునర్నవాబిభీతకగుడూచీస్థిరాదిపంచమూలాని పలికాని ఖండశః క్లృప్తాన్యష్టౌ చ మదనఫలాని ప్రక్షాల్య జలాఢకే పరిక్వాథ్య పాదశేషో రసః క్షీరద్విప్రస్థసంయుక్తః పునః శృతః క్షీరావశేషః పాదజాంగలరసస్తుల్యమధుఘృతః శతకుసుమామధుకకుటజఫలరసాంజనప్రియంగుకల్కీకృతః ససైంధవః సుఖోష్ణో బస్తిః శుక్రమాంసబలజననః క్షతక్షీణకాసగుల్మశూలవిషమజ్వరబ్రధ్న(వర్ధ్మ)- కుండలోదావర్తకుక్షిశూలమూత్రకృచ్ఛ్రాసృగ్రజోవిసర్పప్రవాహికాశిరోరుజా- జానూరుజంఘాబస్తిగ్రహాశ్మర్యున్మాదార్శఃప్రమేహాధ్మానవాతరక్తపిత్తశ్లేష్మవ్యాధిహరః సద్యో బలజననో రసాయనశ్చేతి (1)| ఏరండమూలపలాశాత్ షట్పలం శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణీ బృహతీ కంటకారికా గోక్షురకో రాస్నాఽశ్వగంధా గుడూచీ వర్షాభూరారగ్వధో దేవదార్వితి పలికాని ఖండశః క్లృప్తాని ఫలాని చాష్టౌ ప్రక్షాల్య జలాఢకే క్షీరపాదే పచేత్| పాదశేషం కషాయం పూతం శతకుసుమాకుష్ఠముస్తపిప్పలీహపుషాబిల్వవచావత్సకఫలరసాంజనప్రియంగుయవానిప్రక్షేపకల్కితం మధుఘృతతైలసైంధవయుక్తం సుఖోష్ణం నిరూహమేకం ద్వౌ త్రీన్ వా దద్యాత్| సర్వేషాం ప్రశస్తో విశేషతో లలితసుకుమారస్త్రీవిహారక్షీణక్షతస్థవిరచిరార్శసామపత్యకామానాం చ (2)| తద్వత్ సహచరబలాదర్భమూలసారివాసిద్ధేన పయసా (3)| తథా బృహతీకంటకారీశతావరీచ్ఛిన్నరుహాశృతేన పయసా మధుకమదనపిప్పలీకల్కితేన పూర్వవద్వస్తిః (4)| తథా బలాతిబలావిదారీశాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణీబృహతీకంటకారికాదర్భమూలపరూషకకాశ్మర్యబిల్వఫలయవసిద్ధేన పయసా మధుకమదనకల్కితేన మధుఘృతసౌవర్చలయుక్తేన కాసజ్వరగుల్మప్లీహార్దితస్త్రీమద్యక్లిష్టానాం సద్యోబలజననో రసాయనశ్చ (5)| బలాతిబలారాస్నారగ్వధమదనబిల్వగుడూచీపునర్నవైరండాశ్వగంధాసహచరపలాశదేవదారుద్విపంచమూలాని పలికాని యవకోలకులత్థద్విప్రసృతం శుష్కమూలకానాం చ జలద్రోణసిద్ధం నిరూహప్రమాణావశేషం కషాయం పూతం మధుకమదనశతపుష్పాకుష్ఠపిప్పలీవచావత్సకఫలరసాంజనప్రియంగుయవానీకల్కికృతం గుడఘృతతైలక్షౌద్రక్షీరమాంసరసామ్లకాంజికసైంధవయుక్తం సుఖోష్ణం బస్తిం దద్యాచ్ఛుక్రమూత్రవర్చఃసంగేఽనిలజే గుల్మహృద్రోగాధ్మానబ్రధ్నపార్శ్వపృష్ఠకటీగ్రహసంజ్ఞానాశబలక్షయేషు చ (6)| హపుషార్ధకుడవో ద్విగుణార్ధక్షుణ్ణయవః క్షీరోదకసిద్ధః క్షీరశేషో మధుఘృతతైలలవణయుక్తః సర్వాంగవిసృతవాతరక్తసక్తవిణ్మూత్రస్త్రీఖేదితహితో వాతహరో బుద్ధిమేధాగ్నిబలజననశ్చ (7)| హ్రస్వపంచమూలీకషాయః క్షీరోదకసిద్ధః పిప్పలీమధుకమదనకల్కీకృతః సగుడఘృతతైలలవణః క్షీణవిషమజ్వరకర్శితస్య బస్తిః (8)| బలాతిబలాపామార్గాత్మగుప్తాష్టపలార్ధక్షుణ్ణయవాంజలికషాయః సగుడఘృతతైలలవణయుక్తః పూర్వవద్బస్తిఃస్థవిరదుర్బలక్షీణశుక్రరుధిరాణాం పథ్యతమః (9)| బలామధుకవిదారీదర్భమూలమృద్వీకాయవైః కషాయమాజేన పయసా పక్త్వా మధుకమదనకల్కితం సమధుఘృతసైంధవం జ్వరార్తేభ్యో బస్తిం దద్యాత్ (10)| శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణీగోక్షురకమూలకాశ్మర్యపరూషకఖర్జూరఫలమధూకపుష్పైరజాక్షీరజలప్రస్థాభ్యాం సిద్ధః కషాయః పిప్పలీమధుకోత్పలకల్కితః సఘృతసైంధవః క్షీణేంద్రియవిషమజ్వరకర్శితస్య బస్తిః శస్తః (11)| స్థిరాదిపంచమూలీపంచపలేన శాలిషష్టికయవగోధూమమాషపంచప్రసృతేన ఛాగం పయః శృతం పాదశేషం కుక్కుటాండరససమమధుఘృతశర్కరాసైంధవసౌవర్చలయుక్తో వస్తిర్వృష్యతమో బలవర్ణజననశ్చ | ఇతి యాపనా బస్తయో ద్వాదశ||16|| కల్పశ్చైష శిఖిగోనర్దహంససారసాండరసేషు స్యాత్||17||
यापनाश्च बस्तयः सर्वकालं देयाः; तानुपदेक्ष्यामः- मुस्तोशीरबलारग्वधरास्नामञ्जिष्ठाकटुरोहिणीत्रायमाणापुनर्नवाबिभीतकगुडूचीस्थिरादिपञ्चमूलानि पलिकानि खण्डशः क्लृप्तान्यष्टौ च मदनफलानि प्रक्षाल्य जलाढके परिक्वाथ्य पादशेषो रसः क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तः पुनः शृतः क्षीरावशेषः पादजाङ्गलरसस्तुल्यमधुघृतः शतकुसुमामधुककुटजफलरसाञ्जनप्रियङ्गुकल्कीकृतः ससैन्धवः सुखोष्णो बस्तिः शुक्रमांसबलजननः क्षतक्षीणकासगुल्मशूलविषमज्वरब्रध्न(वर्ध्म)- कुण्डलोदावर्तकुक्षिशूलमूत्रकृच्छ्रासृग्रजोविसर्पप्रवाहिकाशिरोरुजा- जानूरुजङ्घाबस्तिग्रहाश्मर्युन्मादार्शःप्रमेहाध्मानवातरक्तपित्तश्लेष्मव्याधिहरः सद्यो बलजननो रसायनश्चेति (१)| एरण्डमूलपलाशात् षट्पलं शालिपर्णीपृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका गोक्षुरको रास्नाऽश्वगन्धा गुडूची वर्षाभूरारग्वधो देवदार्विति पलिकानि खण्डशः क्लृप्तानि फलानि चाष्टौ प्रक्षाल्य जलाढके क्षीरपादे पचेत्| पादशेषं कषायं पूतं शतकुसुमाकुष्ठमुस्तपिप्पलीहपुषाबिल्ववचावत्सकफलरसाञ्जनप्रियङ्गुयवानिप्रक्षेपकल्कितं मधुघृततैलसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं निरूहमेकं द्वौ त्रीन् वा दद्यात्| सर्वेषां प्रशस्तो विशेषतो ललितसुकुमारस्त्रीविहारक्षीणक्षतस्थविरचिरार्शसामपत्यकामानां च (२)| तद्वत् सहचरबलादर्भमूलसारिवासिद्धेन पयसा (३)| तथा बृहतीकण्टकारीशतावरीच्छिन्नरुहाशृतेन पयसा मधुकमदनपिप्पलीकल्कितेन पूर्ववद्वस्तिः (४)| तथा बलातिबलाविदारीशालिपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकादर्भमूलपरूषककाश्मर्यबिल्वफलयवसिद्धेन पयसा मधुकमदनकल्कितेन मधुघृतसौवर्चलयुक्तेन कासज्वरगुल्मप्लीहार्दितस्त्रीमद्यक्लिष्टानां सद्योबलजननो रसायनश्च (५)| बलातिबलारास्नारग्वधमदनबिल्वगुडूचीपुनर्नवैरण्डाश्वगन्धासहचरपलाशदेवदारुद्विपञ्चमूलानि पलिकानि यवकोलकुलत्थद्विप्रसृतं शुष्कमूलकानां च जलद्रोणसिद्धं निरूहप्रमाणावशेषं कषायं पूतं मधुकमदनशतपुष्पाकुष्ठपिप्पलीवचावत्सकफलरसाञ्जनप्रियङ्गुयवानीकल्किकृतं गुडघृततैलक्षौद्रक्षीरमांसरसाम्लकाञ्जिकसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं बस्तिं दद्याच्छुक्रमूत्रवर्चःसङ्गेऽनिलजे गुल्महृद्रोगाध्मानब्रध्नपार्श्वपृष्ठकटीग्रहसञ्ज्ञानाशबलक्षयेषु च (६)| हपुषार्धकुडवो द्विगुणार्धक्षुण्णयवः क्षीरोदकसिद्धः क्षीरशेषो मधुघृततैललवणयुक्तः सर्वाङ्गविसृतवातरक्तसक्तविण्मूत्रस्त्रीखेदितहितो वातहरो बुद्धिमेधाग्निबलजननश्च (७)| ह्रस्वपञ्चमूलीकषायः क्षीरोदकसिद्धः पिप्पलीमधुकमदनकल्कीकृतः सगुडघृततैललवणः क्षीणविषमज्वरकर्शितस्य बस्तिः (८)| बलातिबलापामार्गात्मगुप्ताष्टपलार्धक्षुण्णयवाञ्जलिकषायः सगुडघृततैललवणयुक्तः पूर्ववद्बस्तिःस्थविरदुर्बलक्षीणशुक्ररुधिराणां पथ्यतमः (९)| बलामधुकविदारीदर्भमूलमृद्वीकायवैः कषायमाजेन पयसा पक्त्वा मधुकमदनकल्कितं समधुघृतसैन्धवं ज्वरार्तेभ्यो बस्तिं दद्यात् (१०)| शालिपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरकमूलकाश्मर्यपरूषकखर्जूरफलमधूकपुष्पैरजाक्षीरजलप्रस्थाभ्यां सिद्धः कषायः पिप्पलीमधुकोत्पलकल्कितः सघृतसैन्धवः क्षीणेन्द्रियविषमज्वरकर्शितस्य बस्तिः शस्तः (११)| स्थिरादिपञ्चमूलीपञ्चपलेन शालिषष्टिकयवगोधूममाषपञ्चप्रसृतेन छागं पयः शृतं पादशेषं कुक्कुटाण्डरससममधुघृतशर्करासैन्धवसौवर्चलयुक्तो वस्तिर्वृष्यतमो बलवर्णजननश्च | इति यापना बस्तयो द्वादश||१६|| कल्पश्चैष शिखिगोनर्दहंससारसाण्डरसेषु स्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిజ్ఞాతాన్ యాపనబస్తీనాహ- యాపనాశ్చేత్యాది| సర్వకాలం దేయా ఇత్యనేన పూర్వనిరూహాణామసార్వకాలికత్వం దర్శయతి; ఏతేషాం చ సర్వస్మిన్ కాలే దానమవిరుద్ధం| ఆయుషో యాపనం దీర్ధకాలానువర్తనం కుర్వంతీతి యాపనా బస్తయః| ముస్తేత్యాదౌ ఖండశః క్లృప్తానీతి ఖండం ఖండం కృతాని| పాదజాంగలరస ఇతి యథోక్తక్షీరకృతక్వాథపాదికజాంగలరస ఇత్యర్థః| తుల్యం మధునా ఘృతం యస్మిన్ స తుల్యమధుఘృతః; ఏతేన పూర్వం బస్తౌ యథానియమితస్నేహమానేన యావద్ ఘృతం దేయం భవతి తావన్మానం మధ్వప్యత్ర దేయం| అస్మింశ్చ బస్తౌ పూర్వోక్తబస్తిమానవిభాగేనైవ బస్తిః కల్పయితవ్యః| అత్ర క్షీరం కషాయస్థానే భవతి| శతకుసుమా శతపుష్పా| ససైంధవమితి ఈషత్సైంధవం| ఏరండమూలేత్యాదిర్ద్వితీయః| తద్వత్ సహచరేత్యాదికస్తృతీయః| తద్వదితి పూర్వవద్బస్తివిధానేన| తథా బృహతీత్యాదికశ్చతుర్థః| అత్ర చ బస్తౌ ఫలశ్రుతిర్నాస్తి, సామాన్యేన ‘ఇత్యేతే బస్తయః స్నేహాశ్చోక్తా’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణా ఫలశ్రుతిర్జ్ఞేయా| బలాతిబలావిదారీత్యాదికః పంచమః| బలాతిబలారాస్నేత్యాదికః షష్ఠః| శుష్కమూలకాణాం చేత్యత్ర ‘ద్విప్రసృతం’ ఇత్యనువర్తతే| నిరూహప్రమాణ్శేషం కషాయమితి నిరూహపుటకత్రయయోగ్యప్రమాణం కషాయం; ఏవం పుటకత్రయదేయాః పంచకషాయప్రసృతాః స్థాప్యా భవిష్యంతి| క్వాథపరిభాషయైవ కర్తవ్యోఽత్ర చ క్వాథః| నిరూహప్రమాణశేషం కషాయం మధుకమదనాదినా యుక్తం సిద్ధం బస్తిం దద్యాదితి యోజనీయం| హపుషేత్యాదికః సప్తమః| స్తిమితాః శుష్కాః పునః కండితాః క్షుణ్ణా ఉచ్యంతే| పూర్వపఠితం ముస్తాదికమత్ర ప్రదేశే కాశ్మీరాః పఠంతి| హ్రస్వపంచమూలీత్యాదికోఽష్టమః| బలాతిబలాపామార్గేత్యాదికో నవమః| బలామధుకేత్యాదికో దశమః| అత్ర బలాదికషాయస్య పునరాజేన పయసా పాకాత్ క్షీరశేషః పాకః కర్తవ్యః| శాలిపర్ణీత్యాదిక ఏకాదశః| స్థిరేత్యాదికో ద్వాదశః| ఏరకా హోగ్గలః| కల్పశ్చేత్యాదినా ఆతిదేశికాస్త్రయోఽభిధీయంతే||16-17||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
సతిత్తిరిః సమయూరః సరాజహంసః పంచమూలీపయః సిద్ధః శతపుష్పామధుకరాస్నాకుటజమదనఫలపిప్పలీ కల్కో ఘృతతైలగుడసైంధవయుక్తో బస్తిర్బలవర్ణశుక్రజననో రసాయనశ్చ (1)| ద్విపంచమూలీకుక్కుటరససిద్ధం పయః పాదశేషం పిప్పలీమధుకరాస్నామదనకల్కం శర్కరామధుఘృతయుక్తం స్త్రీష్వతికామానాం బలజననో బస్తిః (2)| మయూరమపిత్తపక్షపాదాస్యాంత్రం స్థిరాదిభిః పలికైః సజలే పయసి పక్త్వా క్షీరశేషం మదనపిప్పలీవిదారీశతకుసుమామధుకకల్కీకృతం మధుఘృతసైంధవయుక్తం బస్తిం దద్యాత్ స్త్రీష్వతిప్రసక్తక్షీణేంద్రియేభ్యో బలవర్ణకరం (3)| కల్పశ్చైష విష్కిరప్రతుదప్రసహాంబుచరేషు స్యాత్, అక్షీరో రోహితాదిషు చ మత్స్యేషు (4)| గోధానకులమార్జారమూషికశల్లకమాంసానాం దశపలాన్ భాగాన్ సపంచమూలాన్ పయసి పక్త్వా తత్పయఃపిప్పలీఫలకల్కసైంధవసౌవర్చలశర్కరామధుఘృతతైలయుక్తో బస్తిర్బల్యో రసాయనః క్షీణక్షతస్య సంధానకరో మథితోరస్కరథగజహయభగ్నవాతబలాసకప్రభృత్యుదావర్తవాతసక్తమూత్రవర్చశ్శుకాణాం హితతమశ్చ (5)| కూర్మాదీనామన్యతమపిశితసిద్ధం పయో గోవృషనాగహయనక్రహంసకుక్కుటాండరసమధుఘృతశర్కరాసైంధవేక్షురకాత్మగుప్తాఫలకల్కసంసృష్టో బస్తిర్వృద్ధానామపి బలజననః (6)| కర్కటకరసశ్చటకాండరసయుక్తః సమధుఘృతశర్కరో బస్తిః; ఇత్యేతే బస్తయః పరమవృష్యాః ఉచ్చటకేక్షురకాత్మగుప్తాశృతక్షీరప్రతిభోజనానుపానాత్ స్త్రీశతగామినం నరం కుర్యుః (7)| గోవృషబస్తవరాహవృషణకర్కటచటకసిద్ధం క్షీరముచ్చటకేక్షురకాత్మగుప్తామధుఘృతసైంధవయుక్తః కించిల్లవణితో బస్తిః (8)| దశమూలమయూరహంసకుక్కుటక్వాథాత్ పంచప్రసృతం తైలఘృతవసామజ్జచతుష్ప్రసృతయుక్తం శతపుష్పాముస్తహపుషాకల్కీకృతః సలవణో బస్తిః పాదగుల్ఫోరుజానుజంఘాత్రికవంక్షణబస్తివృషణానిలరోగహరః (9)| మృగవిష్కిరానూపబిలేశయానామేతేనైవ కల్పేన బస్తయో దేయాః (10)| మధుఘృతద్విప్రసృతస్తుల్యోష్ణోదకః శతపుష్పార్ధపలః సైంధవార్ధాక్షయుక్తో బస్తిర్వృష్యతమో మూత్రకృచ్ఛ్రపిత్తవాతహరః (11)| సద్యోఘృతతైలవసామజ్జచతుష్ప్రస్థం హపుషార్ధపలం సైంధవార్ధాక్షయుక్తో బస్తిర్వృష్యతమో మూత్రకృచ్ఛ్రపిత్తవ్యాధిహరో రసాయనః (12)| మధుతైలం చతుఃప్రసృతం శతపుష్పార్ధపలం సైంధవార్ధాక్షయుక్తో బస్తిర్దీపనో బృంహణో బలవర్ణకరో నిరుపద్రవో వృష్యతమో రసాయనః క్రిమికుష్ఠోదావర్తగుల్మార్శోబ్రధ్నప్లీహమేహహరః (13)| తద్వన్మధుఘృతాభ్యాం పయస్తుల్యో బస్తిః పూర్వకల్కేన బలవర్ణకరో వృష్యతమో నిరుపద్రవో బస్తిమేఢ్రపాకపరికర్తికామూత్రకృచ్ఛ్రపిత్తవ్యాధిహరో రసాయనశ్చ (14)| తద్వన్మధుఘృతాభ్యాం మాంసరసతుల్యో ముస్తాక్షయుక్తః పూర్వవద్బస్తిర్వాతబలాసపాదహర్షగుల్మత్రికోరుజానూరునికుంచనబస్తివృషణమేఢ్రత్రికపృష్ఠశూలహరః (15)| సురాసౌవీరకకులత్థమాంసరసమధుఘృతతైలసప్తప్రసృతో ముస్తశతాహ్వాకల్కితః సలవణో బస్తిః సర్వవాతరోగహరః (16)| ద్విపంచమూలత్రిఫలాబిల్వమదనఫలకషాయో గోమూత్రసిద్ధః కుటజమదనఫలముస్తపాఠాకల్కితః సైంధవయావశూకక్షౌద్రతైలయుక్తో బస్తిః శ్లేష్మవ్యాధిబస్త్యాటోపవాతశుక్రసంగపాండురోగాజీర్ణవిసూచికాలసకేషు దేయ ఇతి||18||
सतित्तिरिः समयूरः सराजहंसः पञ्चमूलीपयः सिद्धः शतपुष्पामधुकरास्नाकुटजमदनफलपिप्पली कल्को घृततैलगुडसैन्धवयुक्तो बस्तिर्बलवर्णशुक्रजननो रसायनश्च (१)| द्विपञ्चमूलीकुक्कुटरससिद्धं पयः पादशेषं पिप्पलीमधुकरास्नामदनकल्कं शर्करामधुघृतयुक्तं स्त्रीष्वतिकामानां बलजननो बस्तिः (२)| मयूरमपित्तपक्षपादास्यान्त्रं स्थिरादिभिः पलिकैः सजले पयसि पक्त्वा क्षीरशेषं मदनपिप्पलीविदारीशतकुसुमामधुककल्कीकृतं मधुघृतसैन्धवयुक्तं बस्तिं दद्यात् स्त्रीष्वतिप्रसक्तक्षीणेन्द्रियेभ्यो बलवर्णकरम् (३)| कल्पश्चैष विष्किरप्रतुदप्रसहाम्बुचरेषु स्यात्, अक्षीरो रोहितादिषु च मत्स्येषु (४)| गोधानकुलमार्जारमूषिकशल्लकमांसानां दशपलान् भागान् सपञ्चमूलान् पयसि पक्त्वा तत्पयःपिप्पलीफलकल्कसैन्धवसौवर्चलशर्करामधुघृततैलयुक्तो बस्तिर्बल्यो रसायनः क्षीणक्षतस्य सन्धानकरो मथितोरस्करथगजहयभग्नवातबलासकप्रभृत्युदावर्तवातसक्तमूत्रवर्चश्शुकाणां हिततमश्च (५)| कूर्मादीनामन्यतमपिशितसिद्धं पयो गोवृषनागहयनक्रहंसकुक्कुटाण्डरसमधुघृतशर्करासैन्धवेक्षुरकात्मगुप्ताफलकल्कसंसृष्टो बस्तिर्वृद्धानामपि बलजननः (६)| कर्कटकरसश्चटकाण्डरसयुक्तः समधुघृतशर्करो बस्तिः; इत्येते बस्तयः परमवृष्याः उच्चटकेक्षुरकात्मगुप्ताशृतक्षीरप्रतिभोजनानुपानात् स्त्रीशतगामिनं नरं कुर्युः (७)| गोवृषबस्तवराहवृषणकर्कटचटकसिद्धं क्षीरमुच्चटकेक्षुरकात्मगुप्तामधुघृतसैन्धवयुक्तः किञ्चिल्लवणितो बस्तिः (८)| दशमूलमयूरहंसकुक्कुटक्वाथात् पञ्चप्रसृतं तैलघृतवसामज्जचतुष्प्रसृतयुक्तं शतपुष्पामुस्तहपुषाकल्कीकृतः सलवणो बस्तिः पादगुल्फोरुजानुजङ्घात्रिकवङ्क्षणबस्तिवृषणानिलरोगहरः (९)| मृगविष्किरानूपबिलेशयानामेतेनैव कल्पेन बस्तयो देयाः (१०)| मधुघृतद्विप्रसृतस्तुल्योष्णोदकः शतपुष्पार्धपलः सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो मूत्रकृच्छ्रपित्तवातहरः (११)| सद्योघृततैलवसामज्जचतुष्प्रस्थं हपुषार्धपलं सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो मूत्रकृच्छ्रपित्तव्याधिहरो रसायनः (१२)| मधुतैलं चतुःप्रसृतं शतपुष्पार्धपलं सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्दीपनो बृंहणो बलवर्णकरो निरुपद्रवो वृष्यतमो रसायनः क्रिमिकुष्ठोदावर्तगुल्मार्शोब्रध्नप्लीहमेहहरः (१३)| तद्वन्मधुघृताभ्यां पयस्तुल्यो बस्तिः पूर्वकल्केन बलवर्णकरो वृष्यतमो निरुपद्रवो बस्तिमेढ्रपाकपरिकर्तिकामूत्रकृच्छ्रपित्तव्याधिहरो रसायनश्च (१४)| तद्वन्मधुघृताभ्यां मांसरसतुल्यो मुस्ताक्षयुक्तः पूर्ववद्बस्तिर्वातबलासपादहर्षगुल्मत्रिकोरुजानूरुनिकुञ्चनबस्तिवृषणमेढ्रत्रिकपृष्ठशूलहरः (१५)| सुरासौवीरककुलत्थमांसरसमधुघृततैलसप्तप्रसृतो मुस्तशताह्वाकल्कितः सलवणो बस्तिः सर्ववातरोगहरः (१६)| द्विपञ्चमूलत्रिफलाबिल्वमदनफलकषायो गोमूत्रसिद्धः कुटजमदनफलमुस्तपाठाकल्कितः सैन्धवयावशूकक्षौद्रतैलयुक्तो बस्तिः श्लेष्मव्याधिबस्त्याटोपवातशुक्रसङ्गपाण्डुरोगाजीर्णविसूचिकालसकेषु देय इति||१८||
🔊 Audio coming soon
సతిత్తిరిరిత్యాదిక ఏకైకయోగేన వక్ష్యమాణానామేకోనత్రింశతాం బస్తీనాం మధ్యే త్రయోదశః| ద్విపంచమూలీత్యాదికశ్చతుర్దశః| మయూరమపిత్తపక్షేత్యాదికః పంచదశః| కల్పశ్చైష ఇత్యాదినాఽఽతిదేశికం పంచదశాధికం శతమాహ| తత్ర విష్కిరైః “లావో వర్తీరకశ్చైవ” ఇత్యాదినోక్తైస్తథా “వర్తకో వర్తికా” (సూ.అ.27) ఇత్యాదినోక్తైర్వింశతిర్యోగా భవంతి; మయురశ్చాత్ర విష్కిరపఠితోఽపి పూర్వోక్తత్వాన్నేహ గణ్యతే; ప్రతుదైశ్చ ‘శతపత్ర...’ (సూ.అ.27) ఇత్యాదినోక్తైస్త్రింశద్భవంతి; తథా ప్రసహైశ్చ ‘గోఖరాశ్వతర...’ (సూ.అ.27) ఇత్యాదినోక్తైరేకోనత్రింశత్; అంబుచరాశ్చ హంసాదయః సప్తవింశతిరుక్తాః, ఏతైః సప్తవింశతిర్భవంతి; రోహితాదిభిర్మత్స్యైర్నవ; ఏవం పంచదశోత్తరం శతం భవతి| అక్షీర ఇతి రోహితాదిషు సంబధ్యతే| గోధానకులేత్యాదిభిః ప్రత్యేకం గణనీయేషు షోడశః| కూర్మాదీనామన్యతమేత్యాదికః సప్తదశః| అత్ర కూర్మకర్కటాదయ ఏకాదశ పఠితాః| తత్ర యః ప్రాయః కూర్మేణ క్రియతే స ప్రత్యేకం గణనాయాం ప్రవిశతి| కర్కటాదిభిస్త్వాదిగ్రహణగృహీతైర్యే దశ బస్తయో భవంతి తే అతిదేశికా జ్ఞేయాః| గోవృషబస్తాదిరష్టాదశః| గోవృషః పుంవృషః| కర్కటాదిరేకోనవింశతితమః| ఇత్యేతే బస్తయ ఇత్యనేన కూర్మాదీనామన్యతమమిత్యాదిగ్రంథోక్తా బస్తయః ప్రత్యవమృశ్యంతే| ఉచ్చటకేత్యాది ఉచ్చటా స్వనామఖ్యాతా, ఇక్షురకః కోకిలాక్షః| దశమూలీత్యాదికో వింశతితమః| మృగవిష్కిరేత్యాదినా ఆతిదేశికా ఊనషష్టిర్యోగాః| తత్ర మృగైః ‘పృషతః శరభో రామః’ (సూ.అ.27) ఇత్యాదినోక్తైః సప్తదశ, సప్తదశభిర్విష్కిరైశ్చ సప్తదశ, లావాదిభిశ్చ మయూరకుక్కుటవర్జితైరునవింశత్యా ఊనవింశతిః, ఆనూపైశ్చ సృమరాదిభిర్నవ, బిలేశయైః శ్వేతశ్యామచతుర్దంష్ట్రాదిభిశ్చతుర్దశ| మధుఘృతేత్యాదిక ఏకవింశతితమః| సద్యోఘృతతైలేత్యాదికో ద్వావింశతితమః| మధుతైలమిత్యాదికస్త్రయోవింశతితమః| తద్వన్మధుఘృతాభ్యామిత్యాదికశ్చతుర్వింశతితమః| ఏతదంతాః షట్ ప్రయోగా ఉక్తా మధుతైలప్రధానత్వాన్మాధుతైలికా జ్ఞేయాః| ద్విపంచమూలీత్యాదికం కేచిన్న పఠంతి, స చ సంఖ్యాతిరేకాద్బస్తిసూత్రీయసిద్ధిపఠితత్వాచ్చేహ న పఠనీయ ఇతి చ వదంతి||18||
Adhikarana 10 (19(1)) · Śloka 19
అత ఊర్ధ్వం వృష్యతమాన్ స్నేహాన్ వక్ష్యామః| శతావరీగుడూచీక్షువిదార్యామలకద్రాక్షాఖర్జూరాణాం యంత్రపీడితానాం రసప్రస్థం పృథగేకైకం తద్వద్ఘృతతైలగోమహిష్యజాక్షీరాణాం ద్వౌ ద్వౌ దద్యాత్, జీవకర్షభకమేదామహామేదాత్వక్క్షీరీశృంగాటకమధూలికామధుకోచ్చటాపిప్పలీపుష్కరబీజనీలోత్పలకదంబపుష్ప- పుండరీకకేశరకల్కాన్ పృషతతరక్షుమాంసకుక్కుటచటకచకోరమత్తాక్షబర్హిజీవంజీవకులింగహంసాండరసవసామజ్జాదేశ్చ ప్రస్థం దత్త్వా సాధయేత్| బ్రహ్మఘోషశంఖపటహభేరీనినాదైః సిద్ధం సితచ్ఛత్రకృతచ్ఛాయం గజస్కంధమారోపయేద్భగవంతం వృషధ్వజమభిపూజ్య, తం స్నేహం త్రిభాగమాక్షికం మంగలాశీః స్తుతిదేవతార్చనైర్బస్తిం గమయేత్| నృణాం స్త్రీవిహారిణాం నష్టరేతసాం క్షతక్షీణవిషమజ్వరార్తానాం వ్యాపన్నయోనీనాం వంధ్యానాం రక్తగుల్మినీనాం మృతాపత్యానామనార్తవానాం చ స్త్రీణాం క్షీణమాంసరుధిరాణాం పథ్యతమం రసాయనముత్తమం వలీపలితనాశనం విద్యాత్ (1)|19|
अत ऊर्ध्वं वृष्यतमान् स्नेहान् वक्ष्यामः| शतावरीगुडूचीक्षुविदार्यामलकद्राक्षाखर्जूराणां यन्त्रपीडितानां रसप्रस्थं पृथगेकैकं तद्वद्घृततैलगोमहिष्यजाक्षीराणां द्वौ द्वौ दद्यात्, जीवकर्षभकमेदामहामेदात्वक्क्षीरीशृङ्गाटकमधूलिकामधुकोच्चटापिप्पलीपुष्करबीजनीलोत्पलकदम्बपुष्प- पुण्डरीककेशरकल्कान् पृषततरक्षुमांसकुक्कुटचटकचकोरमत्ताक्षबर्हिजीवञ्जीवकुलिङ्गहंसाण्डरसवसामज्जादेश्च प्रस्थं दत्त्वा साधयेत्| ब्रह्मघोषशङ्खपटहभेरीनिनादैः सिद्धं सितच्छत्रकृतच्छायं गजस्कन्धमारोपयेद्भगवन्तं वृषध्वजमभिपूज्य, तं स्नेहं त्रिभागमाक्षिकं मङ्गलाशीः स्तुतिदेवतार्चनैर्बस्तिं गमयेत्| नृणां स्त्रीविहारिणां नष्टरेतसां क्षतक्षीणविषमज्वरार्तानां व्यापन्नयोनीनां वन्ध्यानां रक्तगुल्मिनीनां मृतापत्यानामनार्तवानां च स्त्रीणां क्षीणमांसरुधिराणां पथ्यतमं रसायनमुत्तमं वलीपलितनाशनं विद्यात् (१)|१९|
🔊 Audio coming soon
స్నేహబస్తిత్రయార్థం స్నేహత్రయం దర్శయన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| మత్తాక్షః కోకిలః| జీవంజీవః విషదర్శనమృత్యుః| పుష్కరాక్షః హంసవిశేషః| బ్రహ్మఘోషః వేదధ్వనిః| ఏతే చ బ్రహ్మఘోషాదయోఽదృష్టద్వారా ఉపకారకా రక్షఃప్రభృతివీర్యాపహరణార్థం క్రియంతే||19(1)||
Adhikarana 11 (19(2)) · Śloka 19
బలాగోక్షురకరాస్నాశ్వగంధాశతావరీసహచరాణాం శతం శతమాపోథ్య జలద్రోణశతే ప్రసాధ్యం, తస్మిన్ జలద్రోణావశేషే రసే వస్త్రపూతే విదార్యామలకస్వరసయోర్బస్తమహిషవరాహవృషకుక్కుటబర్హిహంసకారండవసారసాండరసానాం ఘృతతైలయోశ్చైకైకం ప్రస్థమష్టౌ ప్రస్థాన్ క్షీరస్య దత్త్వా చందనమధుకమధూలికాత్వక్క్షీరీబిసమృణాలనీలోత్పలపటోలాత్మగుప్తాన్నపాకితాలమస్తకఖర్జూరమృద్వీకాతామలకీ- కంటకారీజీవకర్షభకక్షుద్రసహామహాసహాశతావరీమేదాపిప్పలీహ్రీబేరత్వక్పత్రకల్కాంశ్చ దత్త్వా సాధయేత్| బ్రహ్మఘోషాదినా విధినా సిద్ధం బస్తిం దద్యాత్| తేన స్త్రీశతం గచ్ఛేత్; న చాత్రాస్తే విహారాహారయంత్రణా కాచిత్| ఏష వృష్యో బల్యో బృంహణ ఆయుష్యో వలీపలితనుత్ క్షతక్షీణనష్టశుక్రవిషమజ్వరార్తానాం వ్యాపన్నయోనీనాం చ పథ్యతమః (2)|19|
बलागोक्षुरकरास्नाश्वगन्धाशतावरीसहचराणां शतं शतमापोथ्य जलद्रोणशते प्रसाध्यं, तस्मिन् जलद्रोणावशेषे रसे वस्त्रपूते विदार्यामलकस्वरसयोर्बस्तमहिषवराहवृषकुक्कुटबर्हिहंसकारण्डवसारसाण्डरसानां घृततैलयोश्चैकैकं प्रस्थमष्टौ प्रस्थान् क्षीरस्य दत्त्वा चन्दनमधुकमधूलिकात्वक्क्षीरीबिसमृणालनीलोत्पलपटोलात्मगुप्तान्नपाकितालमस्तकखर्जूरमृद्वीकातामलकी- कण्टकारीजीवकर्षभकक्षुद्रसहामहासहाशतावरीमेदापिप्पलीह्रीबेरत्वक्पत्रकल्कांश्च दत्त्वा साधयेत्| ब्रह्मघोषादिना विधिना सिद्धं बस्तिं दद्यात्| तेन स्त्रीशतं गच्छेत्; न चात्रास्ते विहाराहारयन्त्रणा काचित्| एष वृष्यो बल्यो बृंहण आयुष्यो वलीपलितनुत् क्षतक्षीणनष्टशुक्रविषमज्वरार्तानां व्यापन्नयोनीनां च पथ्यतमः (२)|१९|
🔊 Audio coming soon
బలేత్యాదికం ద్వితీయం తైలం||19(2)||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
సహచరపలశతముదకద్రోణచతుష్ట్యే పక్త్వా ద్రోణశేషే రసే సుపూతే విదారీక్షురసప్రస్థాభ్యామష్టగుణక్షీరం ఘృతతైలప్రస్థం బలామధుకమధూకచందనమధూలికాసారివామేదామహామేదాకాకోలిక్షీరకాకోలీపయస్యాగురుమంజిష్ఠావ్యాఘ్రనఖ- శటీసహచరసహస్రవీర్యావరాంగలోధ్రాణామక్షమాత్రైర్ద్విగుణశర్కరైః కల్కైః సాధయేత్| బహ్మఘోషాదినా విధినా సిద్ధం బస్తిం దద్యాత్| ఏష సర్వరోగహరో రసాయనో లలితానాం శ్రేష్ఠోఽంతఃపురచారిణీనాం క్షతక్షయవాతపిత్తవేదనాశ్వాసకాసహరస్త్రిభాగమాక్షికో వలీపలితనుద్వర్ణరూపబలమాంసశుక్రవర్ధనః (3)| ఇత్యేతే రసాయనాః స్నేహబస్తయః సతి విభవే శతపాకాః సహస్రపాకా వా కార్యా వీర్యబలాధానార్థమితి||19||
सहचरपलशतमुदकद्रोणचतुष्ट्ये पक्त्वा द्रोणशेषे रसे सुपूते विदारीक्षुरसप्रस्थाभ्यामष्टगुणक्षीरं घृततैलप्रस्थं बलामधुकमधूकचन्दनमधूलिकासारिवामेदामहामेदाकाकोलिक्षीरकाकोलीपयस्यागुरुमञ्जिष्ठाव्याघ्रनख- शटीसहचरसहस्रवीर्यावराङ्गलोध्राणामक्षमात्रैर्द्विगुणशर्करैः कल्कैः साधयेत्| बह्मघोषादिना विधिना सिद्धं बस्तिं दद्यात्| एष सर्वरोगहरो रसायनो ललितानां श्रेष्ठोऽन्तःपुरचारिणीनां क्षतक्षयवातपित्तवेदनाश्वासकासहरस्त्रिभागमाक्षिको वलीपलितनुद्वर्णरूपबलमांसशुक्रवर्धनः (३)| इत्येते रसायनाः स्नेहबस्तयः सति विभवे शतपाकाः सहस्रपाका वा कार्या वीर्यबलाधानार्थमिति||१९||
🔊 Audio coming soon
సహచరపలశతమిత్యాదికః స్నేహస్తృతీయః| సహస్రవీర్యా దూర్వా| వరాంగం గుడత్వక్| శతపాకాః సహస్రపాకాశ్చేత్యత్ర స్నేహాపేక్షయా శతగుణేన సహస్రగుణేన వా ద్రవేణ ఏకదైవ పాకం మన్యంతే కేచిత్||19||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
భవంతి చాత్ర- ఇత్యేతే బస్తయః స్నేహాశ్చోక్తా యాపనసంజ్ఞితాః| స్వస్థానామాతురాణాం చ వృద్ధానాం చావిరోధినాః||20|| అతివ్యవాయశీలానాం శుక్రమాంసబలప్రదాః| సర్వరోగప్రశమనాః సర్వేష్వృతుషు యౌగికాః||21|| నారీణామప్రజాతానాం నరాణాం చాప్యపత్యదాః| ఉభయార్థకరా దృష్టాః స్నేహబస్తినిరూహయోః||22||
भवन्ति चात्र- इत्येते बस्तयः स्नेहाश्चोक्ता यापनसञ्ज्ञिताः| स्वस्थानामातुराणां च वृद्धानां चाविरोधिनाः||२०|| अतिव्यवायशीलानां शुक्रमांसबलप्रदाः| सर्वरोगप्रशमनाः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः||२१|| नारीणामप्रजातानां नराणां चाप्यपत्यदाः| उभयार्थकरा दृष्टाः स्नेहबस्तिनिरूहयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
ఉభయార్థకరా దృష్టా ఇతి స్నేహబస్తినిరూహయోరిపి సాధ్యమర్థం స్నేహనం శోధనం చ కుర్వత ఇతి భావః||20-22||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
వ్యాయామో మైథునం మద్యం మధూని శిశిరాంబు చ| సంభోజనం రథక్షోభో బస్తిష్వేతేషు గర్హితం||23||
व्यायामो मैथुनं मद्यं मधूनि शिशिराम्बु च| सम्भोजनं रथक्षोभो बस्तिष्वेतेषु गर्हितम्||२३||
🔊 Audio coming soon
యాపనబస్తిషు వర్జనీయమాహ- వ్యాయామ ఇత్యాది||23||
Adhikarana 15 (24-28) · Śloka 29
తత్ర శ్లోకాః - శిఖిగోనర్దహంసాండైర్దక్షవద్బస్తయస్త్రయః| వింశతిర్విష్కిరైస్త్రింశత్ప్రతుదైః ప్రసహైర్నవ||24|| వింశతిశ్చ తథా సప్తవింశతిశ్చాంబుచారిభిః| నవ మత్స్యాదిభిశ్చైవ శిఖికల్పేన బస్తయః||25|| దశ కర్కటకాద్యైశ్చ కూర్మకల్కేన బస్తయః| మృగైః సప్తదశైకోనవింశతిర్విష్కిరైర్దశ ||26|| ఆనూపైర్దక్షశిఖివద్భూశయైశ్చ చతుర్దశ| ఏకోనత్రింశదిత్యేతే సహ స్నేహైః సమాసతః||27|| ప్రోక్తా విస్తరశో భిన్నా ద్వే శతే షోడశోత్తరే| ఏతే మాక్షికసంయుక్తాః కుర్వంత్యతివృషం నరం||28|| నాతియోగం న వాఽయోగం స్తంభితాస్తే చ కుర్వతే|29|
तत्र श्लोकाः - शिखिगोनर्दहंसाण्डैर्दक्षवद्बस्तयस्त्रयः| विंशतिर्विष्किरैस्त्रिंशत्प्रतुदैः प्रसहैर्नव||२४|| विंशतिश्च तथा सप्तविंशतिश्चाम्बुचारिभिः| नव मत्स्यादिभिश्चैव शिखिकल्पेन बस्तयः||२५|| दश कर्कटकाद्यैश्च कूर्मकल्केन बस्तयः| मृगैः सप्तदशैकोनविंशतिर्विष्किरैर्दश ||२६|| आनूपैर्दक्षशिखिवद्भूशयैश्च चतुर्दश| एकोनत्रिंशदित्येते सह स्नेहैः समासतः||२७|| प्रोक्ता विस्तरशो भिन्ना द्वे शते षोडशोत्तरे| एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिवृषं नरम्||२८|| नातियोगं न वाऽयोगं स्तम्भितास्ते च कुर्वते|२९|
🔊 Audio coming soon
శిఖిగోనర్దేత్యాదినా ఉక్తబస్తిసంగ్రహం కరోతి| సంగ్రహార్థశ్చ పూర్వమేవ వ్యాహృతః| ఏకోనత్రింశదిత్యేతే ఇతి ప్రత్యేకం నిర్దిష్టా బస్తయః స్నేహైః సమమేకోనత్రింశద్భవంతీత్యర్థః| సమాహారసంఖ్యామాహ- ద్వే శతే షోడశోత్తరే ఇతి| తచ్చ యథాఽస్మాభిర్వ్యాఖ్యాతం తథా వ్యక్తమేవ పూర్యతే| అతివృషమితి శుక్రోపచయవంతం| స్తంభితాశ్చేతి మధునా స్తంభితాః||24-28||-
Adhikarana 16 (29) · Śloka 30
మృదుత్వాన్న నివర్తంతే యస్య త్వేతే ప్రయోజితాః||29|| సమూత్రైర్బస్తిభిస్తీక్ష్ణైరాస్థాప్యః క్షిప్రమేవ సః|30|
मृदुत्वान्न निवर्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः||२९|| समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैरास्थाप्यः क्षिप्रमेव सः|३०|
🔊 Audio coming soon
యాపనాబస్త్యప్రవృత్తౌ కర్తవ్యమాహ- మృదుత్వాదిత్యాది||29||-
Adhikarana 17 (30) · Śloka 31
శోఫాగ్నినాశపాండుత్వశూలార్శఃపరికర్తికాః||30|| స్యుర్జ్వరశ్చాతిసారశ్చ యాపనాత్యర్థసేవనాత్|31|
शोफाग्निनाशपाण्डुत्वशूलार्शःपरिकर्तिकाः||३०|| स्युर्ज्वरश्चातिसारश्च यापनात्यर्थसेवनात्|३१|
🔊 Audio coming soon
యాపనాబస్త్యతిప్రయోగే దోషమాహ- శోఫేత్యాది||30||-
Adhikarana 18 (31-32) · Śloka 33
అరిష్టక్షీరసీధ్వాద్యా తత్రేష్టా దీపనీ క్రియా||31|| యుక్త్యా తస్మాన్నిషేవేత యాపనాన్న ప్రసంగతః| ఇత్యుచ్చైర్భాష్యపూర్వాణాం వ్యాపదః సచికిత్సితాః||32|| విస్తరేణ పృథక్ ప్రోక్తాస్తేభ్యో రక్షేన్నరం సదా|33|
अरिष्टक्षीरसीध्वाद्या तत्रेष्टा दीपनी क्रिया||३१|| युक्त्या तस्मान्निषेवेत यापनान्न प्रसङ्गतः| इत्युच्चैर्भाष्यपूर्वाणां व्यापदः सचिकित्सिताः||३२|| विस्तरेण पृथक् प्रोक्तास्तेभ्यो रक्षेन्नरं सदा|३३|
🔊 Audio coming soon
ఏతచ్ఛోఫాదిషు చికిత్సామాహ- అరిష్టేత్యాది| తస్మాదితి యాపనాత్యర్థప్రయోగే శోథాదిదర్శనాత్| న ప్రసంగత ఇతి న అభ్యాసతః సేవేత| తేభ్యో రక్షేదితి ఉచ్చైర్భాష్యాదిజన్యవ్యాపభ్ద్యో రక్షేత్||31-32||-
Adhikarana 19 (33) · Śloka 34
కర్మణాం వమనాదినామసమ్యక్కరణాపదాం||33|| యత్రోక్తం సాధనం స్థానే సిద్ధిస్థానం తదుచ్యతే|34|
कर्मणां वमनादिनामसम्यक्करणापदाम्||३३|| यत्रोक्तं साधनं स्थाने सिद्धिस्थानं तदुच्यते|३४|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సిద్ధిస్థానశబ్దస్య నిరుక్తిం దర్శయన్ సిద్ధిస్థానాభిధేయం వాక్యార్థం సంగృహ్ణన్నాహ- కర్మణామిత్యాది| అసమ్యక్కరణాపదామితి వమనాదీనామసమ్యక్ప్రయోగే జనితానామాపదాం; వమనాదివ్యాపత్ప్రతికారశ్చ సిద్ధిస్థానార్థః ప్రధానతయోపదర్శితః; తేన వమనాదికల్పనాద్యభిధానమపి అనాగతవమనాదివ్యాపన్నిషేధప్రయోజనకం సిద్ధిస్థానే యుక్తమేవ||33||-
Adhikarana 20 (34) · Śloka 35
ఇత్యధ్యాయశతం వింశమాత్రేయమునివాఙ్మయం||34|| హితార్థం ప్రాణినాం ప్రోక్తమగ్నివేశేన ధీమతా|35|
इत्यध्यायशतं विंशमात्रेयमुनिवाङ्मयम्||३४|| हितार्थं प्राणिनां प्रोक्तमग्निवेशेन धीमता|३५|
🔊 Audio coming soon
సిద్ధిస్థానం సమాప్య కృత్స్నం తంత్రముపసంహరతి- ఇత్యధ్యాయేత్యాది| ఆత్రేయమునివాఙ్మయమితి అనుకృతాత్రేయవచనభయం||34||-
Adhikarana 21 (35) · Śloka 36
దీర్ఘమాయుర్యశః స్వాస్థ్యం త్రివర్గం చాపి పుష్కలం||35|| సిద్ధిం చానుత్తమాం లోకే ప్రాప్నోతి విధినా పఠన్|36|
दीर्घमायुर्यशः स्वास्थ्यं त्रिवर्गं चापि पुष्कलम्||३५|| सिद्धिं चानुत्तमां लोके प्राप्नोति विधिना पठन्|३६|
🔊 Audio coming soon
ఏతత్తంత్రాధ్యయనే ఫలమాహ- దీర్ఘమాయురిత్యాది| త్రివర్గమితి ధర్మార్థకామాన్| పుష్కలమితి మోక్షం; కింవా పుష్కలమితి త్రివర్గవిశేషణం| సిద్ధిమితి చికిత్సాప్రయోగసాధ్యనిష్పాదకత్వం| విధినా పఠన్నితి రోగభిషగ్జితీయోక్తేన పాఠవిధినా| ఏతత్సవింశమధ్యాయశతం పఠతః దీర్ఘాయుర్లాభాదయశ్చ ఏవంభూతపాఠజనితధర్మవశాదేవ తథా పాఠజనితశాస్త్రావబోధపూర్వకశాస్త్రానుష్ఠానాచ్చ భవంతి||35||-
Adhikarana 22 (36-40) · Śloka 41
విస్తారయతి లేశోక్తం సంక్షిపత్యతివిస్తరం||36|| సంస్కర్తా కురుతే తంత్రం పురాణం చ పునర్నవం| అతస్తంత్రోత్తమమిదం చరకేణాతిబుద్ధినా||37|| సంస్కృతం తత్త్వసంపూర్ణం త్రిభాగేనోపలక్ష్యతే| తచ్ఛంకరం భూతపతిం సంప్రసాద్య సమాపయత్||38|| అఖండార్థం దృఢబలో జాతః పంచనదే పురే| కృత్వా బహుభ్యస్తంత్రేభ్యో విశేషోంఛశిలోచ్చయం||39|| సప్తదశౌషధాధ్యాయసిద్ధికల్పైరపూరయత్| ఇదమన్యూనశబ్దార్థం తంత్రదోషవివర్జితం||40|| షడ్వింశతా విచిత్రాభిర్భూషితం తంత్రయుక్తిభిః|41|
विस्तारयति लेशोक्तं सङ्क्षिपत्यतिविस्तरम्||३६|| संस्कर्ता कुरुते तन्त्रं पुराणं च पुनर्नवम्| अतस्तन्त्रोत्तममिदं चरकेणातिबुद्धिना||३७|| संस्कृतं तत्त्वसम्पूर्णं त्रिभागेनोपलक्ष्यते| तच्छङ्करं भूतपतिं सम्प्रसाद्य समापयत्||३८|| अखण्डार्थं दृढबलो जातः पञ्चनदे पुरे| कृत्वा बहुभ्यस्तन्त्रेभ्यो विशेषोञ्छशिलोच्चयम्||३९|| सप्तदशौषधाध्यायसिद्धिकल्पैरपूरयत्| इदमन्यूनशब्दार्थं तन्त्रदोषविवर्जितम्||४०|| षड्विंशता विचित्राभिर्भूषितं तन्त्रयुक्तिभिः|४१|
🔊 Audio coming soon
ఏతచ్ఛాస్త్రసంస్కారోపపత్యుపదర్శనపూర్వకం శాస్త్రస్య సంస్కారకౌ చరకదృఢబలౌ దర్శయన్నాహ దృఢబలః- విస్తారయతీత్యాది| యస్మాచ్ఛాస్త్రే ప్రథమమతివిస్తారతయా క్వచిల్లేశోక్త్యా చ ప్రతిపాదితేషు న సమ్యగర్థావగమః, తేన తదతివిస్తరలేశోక్తదోషనిరాసార్థం సంస్కర్తా యుజ్యతే, అతః తంత్రోత్తమమిదం చరకేణ సంస్కృతం| పూర్వగ్రంథస్య చాతీవ విస్తరత్వాదినా తంత్రాభిధానం పూర్వశ్రోతృజనాభిప్రాయాదేవ బోద్ధవ్యం; ఇదానీంతనశ్రోతృపురుషాభిప్రాయేణ తు సంస్కర్తుః సంస్కారో జ్ఞేయః| ఉక్తం చ- “సంక్షేపోక్తమతిహంతి విస్తరోక్తం న గృహ్యతే| సంక్షేపవిస్తరౌ హిత్వా సంస్కుర్యాచ్ఛాస్త్రమాదితః” ఇతి| పురాణం చ పునర్నవమితి విస్తారసంక్షేపాదినా పునర్నవం కురుతే| చరకసంస్కారాపూర్ణతాం దర్శయన్ దృఢబల ఆహ- తత్విత్యాది| తృతీయో భాగస్త్రిభాగః| త్రిభాగాసంపూర్ణతా చేయమదూరాంతరతయోక్తా, తేన దృఢబలప్రతిపాదితైకచత్వారింశదధ్యాయానాం న సవింశాధ్యాయశతత్రిభాగతా యుజ్యతే ఇతి నోద్భావనీయం| ఆత్మనః పంచనదపురభవత్వేన శ్రేష్ఠప్రదేశభవత్వం దర్శయతి| ఆత్మనః సంస్కారే తంత్రాంతరానీతార్థేన సంస్కారం దర్శయన్నాహ- కృత్వా బహుభ్య ఇత్యాది| తంత్రేభ్యః సుశ్రుతవిదేహాదితంత్రేభ్యః| విశేషస్య చరకోక్తార్థాదతిరిక్తరూపస్య ఉంఛశిలరూప ఉచ్చయో విశేషోంఛశిలోచ్చయః; తమన్యతంత్రేభ్యః కృత్వా సప్తదశౌషధాధ్యాయసిద్ధికల్పైరిదమన్యూనశబ్దార్థం తంత్రదోషవివర్జితం షడ్వింశత్తంత్రయుక్తిభిర్భూషితమపూరయదృఢబల ఇతి యోజనా| తత్ర భూమిపతితానామణూనాం ధాన్యాదిబీజానాం శోధన్యా సంహరణముంఛః; ప్రవిరలస్య తు కణిశాదిరూపతయా పతితస్య చయనం శిలః| ఏతేన తంత్రేషు యత్సారభూతం తచ్చరకాచార్యైః సంగృహీతం; మయా తు ఉర్వరితం పరిశిష్టం కృత్వా పూరితమితి దర్శయతి| అన్యూనశబ్దమన్యూనార్థం చేతి అన్యూనశబ్దార్థం| తంత్రదోషాశ్చతుర్దశ “పునరుక్తం దుష్ప్రణీతసూత్రసంగ్రహమక్రమం” (వి.అ.8) ఇత్యాదినా రోగభిషగ్జితీయోక్తాస్తైర్వర్జితం | తంత్రయుక్తిభిరితి వక్ష్యమాణతంత్రయుక్తిభిః| విచిత్రాభిరితి విచిత్రార్థన్యాయయుక్తాభిస్తంత్రయుక్తిభిః||36-40||-
Adhikarana 23 (41-44) · Śloka 45
తత్రాధికరణం యోగో హేత్వర్థోఽర్థః పదస్య చ||41|| ప్రదేశోద్దేశనిర్దేశవాక్యశేషాః ప్రయోజనం| ఉపదేశాపదేశాతిదేశార్థాపత్తినిర్ణయాః||42|| ప్రసంగైకాంతనైకాంతాః సాపవర్గో విపర్యయః| పూర్వపక్షవిధానానుమతవ్యాఖ్యానసంశయాః||43|| అతీతానాగతావేక్షాస్వసంజ్ఞోహ్యసముచ్చయాః| నిదర్శనం నిర్వచనం సన్నియోగో వికల్పనం||44|| ప్రత్యుత్సారస్తథోద్ధారః సంభవస్తంత్రయుక్తయః|45|
तत्राधिकरणं योगो हेत्वर्थोऽर्थः पदस्य च||४१|| प्रदेशोद्देशनिर्देशवाक्यशेषाः प्रयोजनम्| उपदेशापदेशातिदेशार्थापत्तिनिर्णयाः||४२|| प्रसङ्गैकान्तनैकान्ताः सापवर्गो विपर्ययः| पूर्वपक्षविधानानुमतव्याख्यानसंशयाः||४३|| अतीतानागतावेक्षास्वसञ्ज्ञोह्यसमुच्चयाः| निदर्शनं निर्वचनं सन्नियोगो विकल्पनम्||४४|| प्रत्युत्सारस्तथोद्धारः सम्भवस्तन्त्रयुक्तयः|४५|
🔊 Audio coming soon
తంత్రయుక్తీరేవాహ - తత్రేత్యాది| అధికరణం నామ యమర్థమధికృత్య ప్రవర్తతే కర్తా; యథా “విఘ్నభూతా యదా రోగా” (సూ.అ.1) ఇత్యాది| అత్ర రోగాదికమధికృత్యాయుర్వేదో మహర్షిభిః కృత ఇతి ‘రోగాః’ ఇత్యధికరణం| యోగో నామ యోజనా వ్యస్తానాం పదానామేకీకరణం| ఉదాహరణం తావద్యథా- ప్రతిజ్ఞాహేతూదాహరణోపనయనిగమనాని; తత్ర ప్రతిజ్ఞా- మాతృజశ్చాయం గర్భః, హేతుః- మాతరమంతరేణ గర్భానుపపత్తేః, దృష్టాంతః- కూటాగారః, ఉపనయః- యథా నానాద్రవ్యసముదాయాత్ కూటాగారస్తథా గర్భనిర్వర్తనం, తస్మాన్మాతృజశ్చాయమిత్యేషాం ప్రతిజ్ఞాయోగః; ఏవమన్యేఽపి యోగార్థా వ్యాఖ్యేయాః| హేత్వర్థో నామయదన్యత్రాభిహితమన్యత్రోపపద్యతే; యథా- “సమానగుణాభ్యాసో హి ధాతూనాం వృద్ధికారణం” (సూ.అ.12) ఇతి వాతమధికృత్యోక్తం, తత్ర వాతస్యేతి వక్తవ్యే యదయం సమానశబ్దం ధాతూనామితి కరోతి, తేన యథా వాయోస్తథా రసాదీనామపి సమానగుణాభ్యాసో వృద్ధికారణమితి గమ్యతే| పదార్థో నామ పదస్య పదయోః పదానాం వాఽర్థః పదార్థః| తత్ర ద్రవ్యమితిపదేన ఖాదయశ్చేతనాషష్ఠా ఉచ్యంతే; పదయోరర్థో నామ యథా- ‘ఆయుషో వేద’ ఇతి పదయోరాయుర్బోధకం తంత్రమిత్యర్థః; ఏవం పదానామప్యర్థ ఉదాహార్యః| ప్రదేశో నామ యద్బహుత్వాదర్థస్య కార్త్స్న్యేనాభిధాతుమశక్యమేకదేశేనాభిధీయతే; యథా- “అనుపానైకదేశోఽయముక్తః ప్రాయోపయోగికః’ (సూ.అ.27) ఇత్యాది| ఉద్దేశో నామ సంక్షేపాభిధానం; యథా- “హేతులింగౌషధజ్ఞానం” (సూ.అ.1), అనేన సర్వాయుర్వేదాభిధేయోద్దేశః| నిర్దేశో నామ సంఖ్యేయోక్తస్య వివరణం; యథా- హేతులింగౌషధస్య పునః ప్రపంచనం “సర్వదా సర్వభావానాం” ఇత్యాదినా “ఇత్యుక్తం కారణం”(సూ.అ.1) ఇత్యంతేన కారణప్రపంచనమిత్యాది| వాక్యశేషో నామ యల్లాఘవార్థమాచార్యేణ వాక్యేషు పదమకృతం గమ్యమానతయా పూర్యతే; యథా “ప్రవృత్తిర్హేతుభావానాం” (సూ.అ.16) ఇత్యత్ర ‘అస్తి’ ఇతి పదం పూర్యతే, తథా “జాంగలజై రసైః” ఇత్యత్ర మాంసశబ్దః పూర్యతే| వాక్యేషు చైత ఏవ పదాః శేషాః క్రియంతే, యేఽనివేశితా అపి ప్రతీయంతే| ప్రయోజనం నామ యదర్థం కామయమానః ప్రవర్తతే; యథా- “ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం” (సూ.అ.1)| ఉపదేశో నామాప్తానుశాసనం; యథా- “స్నేహమగ్రే ప్రయుంజీత తతః స్వేదమనంతరం” (సూ.అ.13) ఇత్యాది| అపదేశో నామ యత్ప్రతిజ్ఞాతార్థసాధనాయ హేతువచనం; యథా- “వాతాజ్జలం జలాద్దేశం దేశాత్ కాలం స్వభావతః| విద్యాద్దుష్పరిహార్యత్వాత్” (వి.అ.3) ఇత్యాది, తత్ర ప్రతిజ్ఞాతార్థస్య హేతువచనం- దుష్పరిహార్యత్వాదితి| అతిదేశో నామ యత్కించిదేవ ప్రకాశ్యార్థమనుక్తార్థసాధనాయైవ ఏవమన్యదపి ప్రత్యేతవ్యమితి పరిభాష్యతే; యథా- “యచ్చాన్యదపి కించిత్ స్యాదనుక్తమిహ పూజితం| వృతం తదపి చాత్రేయః సదైవాభ్యనుమన్యతే” (సూ.అ.8) ఇతి| అర్థాపత్తిర్నామ యదకిర్తితమర్థాదాపద్యతే సాఽర్థాపత్తిః; యథా- నక్తం దధిభోజననిషేధః, అర్థాద్దివా భుంజీతేత్యాపద్యతే| నిర్ణయో నామ విచారితస్యార్థస్య వ్యవస్థాపనం; యథా- చతుష్పదభేషజత్వాది విచారం కృత్వాఽభిధీయతే- “యదుక్తం షోడశకలం పూర్వాధ్యాయే భేషజం తద్యుక్తియుక్తమలమారోగ్యాయ” (సూ.అ.10) ఇతి| ప్రసంగో నామ పూర్వాభిహితస్యార్థస్య ప్రకరణాగతత్వాదినా పునరభిధానం; యథా- “తత్రాతిప్రభావతాం దృశ్యానాతిమాత్రదర్శనమతియోగః” (సూ.అ.11) ఏవమాద్యభిధాయ, పునః “అత్యుగ్రశబ్దశ్రవణాచ్ఛ్రవణాత్ సర్వశో న చ” (శా.అ.1) ఇత్యాదినా పూర్వోక్త ఏవార్థోఽభిధీయతే| ఏకాంతో నామ యదవధారణేనోచ్యతే; యథా- నిజః శరీరదోషోత్థః, త్రివృద్విరేచయతీత్యాది| అనైకాంతో నామ అన్యతరపక్షానవధారణం, యథా- “యే హ్యాతురాః కేవలాద్భేషజాదృతే మ్రియంతే, న చ తే సర్వ ఏవ భేషజోపపన్నాః సముత్తిష్ఠేరన్” (సూ.అ.10) ఇత్యాది| అపవర్గో నామ సాకల్యేనోద్దిష్టస్యైకదేశాపకర్షణం; యథా- “న పర్యుషితాన్నమాదదీతాన్యత్ర మాంసహరితకశుష్కశాకఫలభక్ష్యేభ్యః” (సూ.అ.8) ఇతి| అత్ర హి సామాన్యేన పర్యుషితభక్షణనిషేధం కృత్వా మాంసాదేః పర్యుషితస్యాపి భక్షణమపకృష్య విధీయతే| విపర్యయో నామ అపకృష్టాత్ ప్రతీపోదాహరణం; యథా- “నిదానోక్తాన్యస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరతే” (ని.అ.3) ఇతి| పూర్వపక్షో నామ ప్రతిజ్ఞాతార్థసందూషకం వాక్యం; యథా- “మత్స్యాన్న పయసాఽభ్యవహరేత్” ఇతి ప్రతిజ్ఞాతస్యార్థస్య “సర్వానేవ మత్స్యాన్న పయసాఽభ్యవహరేదన్యత్ర చిలిచిమాత్” (సూ.అ.26) ఇతి| విధానం నామ సూత్రకారశ్చ విధాయ వర్ణయతి; యథా- “మలాయనాని బాధ్యంతే దుష్టైర్మాత్రాధికైర్మలైః” ఇత్యత్ర దుష్టిశబ్దేన మలానాం హీనత్వమధికత్వమాచార్యగృహీతమాచార్యో వర్ణయతి- “మలవృద్ధిం గురుతయా లాఘవాన్మలసంక్షయం| మలాయనానాం బుధ్యేత సంగోత్సర్గాదతీవ చ” (సూ.అ.7) ఇతి; కేచిత్తు ప్రకరణానుపూర్వ్యాఽర్థాభిధానం విధానమాహుః, యథా- రసరుధిరమాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రాణాముత్పాదక్రమానురోధేనాభిధానం| అనుమతం నామ ఏకీయమతస్యానివారణేనానుమననం; యథా- “గర్భశల్యస్య జరాయుఃప్రపాతనం కర్మ సంశమనమిత్యేకే” (శా.అ.8) ఇత్యాద్యేకీయమతం ప్రతిపాద్యాప్రతిషేధాదనుమన్యతే| వ్యాఖ్యానం నామ యత్ సర్వబుద్ధ్యవిషయం వ్యాక్రియతే, యథా- “ప్రథమే మాసి సమ్మూర్ఛితః సర్వధాతుకలుషీకృతః ఖేటభూతో భవత్యవ్యక్తవిగ్రహః” (శా.అ.4) ఇత్యాదినాఽస్మదాద్యవిదితార్థవ్యాకరణం| సంశయో నామ విశేషాకాంక్షానిర్ధారితోభయవిషయజ్ఞానం, యథా- “మాతరం పితరం చైకే మన్యంతే జన్మకారణం| స్వభావం పరనిర్మాణం యదృచ్ఛాం చాపరే జనాః||” (సూ.అ.11) ఇత్యాదినోక్తః సంశయః| అతీతావేక్షణం నామ యదతీతమేవోచ్యతే; యథా- “సా కుటీ తచ్చ శయనం జ్వరం సంశమయత్యపి” (చి.అ.3) ఇత్యత్ర స్వేదాధ్యాయవిహితకుట్యాదికమతీతమవేక్షతే అనాగతావేక్షణం నామ యదనాగతం విధిం ప్రమాణికృత్యార్థసాధనం; యథా- “అథవా తిక్తసర్పిషః” ఇత్యాద్యనాగతావేక్షణేనోచ్యతే| స్వసంజ్ఞా నామ యా తంత్రకారైర్వ్యవహారార్థం సంజ్ఞా క్రియతే; యథా- జేంతాకహోలాకాదికా సంజ్ఞా| ఊహ్యం నామ యదనిబద్ధం గ్రంథే ప్రజ్ఞయా తర్క్యత్వేనోపదిశ్యతే; యథా- “పరిసంఖ్యాతమపి యద్యద్ ద్రవ్యమయౌగికం మన్యేత తత్తదపకర్షయేత్” (వి.అ.8) ఇతి| సముచ్చయో నామ యదిదం చేదం చేతి కృత్వా విధీయతే; యథా- ‘వర్ణశ్చ స్వరశ్చ’ (ఇ.అ.1) ఇత్యాది| నిదర్శనం నామ- మూర్ఖవిదుషాం బుద్ధిసామ్యవిషయో దృష్టాంతః; యథా- “విజ్ఞాతమమృతం యథా” (సూ.అ.1) ఇత్యాది| నిర్వచనం నామ పండితబుద్ధిగమ్యో దృష్టాంతః; యథా- “జ్ఞాయతే నిత్యగస్యేవ కాలస్యాత్యయకారణం” (సూ.అ.16) ఇతి| నిదర్శననిర్వచనయోరయం విశేషః- యన్నిదర్శనం మూర్ఖవిదుషాం బుద్ధిసామాన్యవిషయం, నిర్వచనం తు పండితబుద్ధివేద్యమేవ; కింవా నిర్వచనం నిరుక్తిః- యథా- “వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన సంజ్ఞితః” (చి.అ.21) ఇత్యాది| నియోగో నామ అవశ్యానుష్ఠేయతయా విధానం; యథా- “న త్వయా స్వేదమూర్చ్ఛాపరీతేనాపి పిండికైషా విమోక్తవ్యా” (సూ.అ.14) ఇత్యాది| వికల్పః పాక్షికాభిధానం; యథా- “సారోదకం వాఽథ కుశోదకం వా” (చి.అ.6) ఇత్యాది| ప్రత్యుత్సారో నామ ఉపపత్త్యా పరమతనివారణం; యథా వార్యోవిదః ప్రాహ- “రసజాని తు భూతాని రజసా వ్యాధయః స్మృతాః” (సూ.అ.25) ఇత్యాది, హిరణ్యాక్షో నిషేధయతి- “న హ్యాత్మా రజసః స్మృతః” ఇత్యాది| ఉద్ధారో నామ పరపక్షదూషణం కృత్వా స్వపక్షోద్ధరణం; యథా- “యేషామేవ హి భావానాం సంపత్ సంజనయేన్నరం| తేషామేవ హి భావానాం విపద్వ్యాధీనుదీరయేత్” (సూ.అ.25) ఇత్యాదినా స్వపక్షోద్ధరణం| సంభవో నామ యద్యస్మిన్నుపపద్యతే స తస్య సంభవః; యథా- ముఖే పిప్లువ్యంగనీలికాదయః సంభవంతీత్యాది| ఇత్యేతాః షట్త్రింశత్తంత్రయుక్తయో వ్యాహృతాః| భట్టారహరిచంద్రేణ త్వన్యాశ్చతస్రస్తంత్రయుక్తయః పరిప్రశ్న-వ్యాకరణ-వ్యుత్క్రాంతాభిధాన-హేత్వాఖ్యా వ్యాహృతాః; తాశ్చ తంత్రేఽపఠితత్వాదేతా స్వేవాంతర్భావనీయాః| తత్ర పరిప్రశ్న ఉద్దేశేఽంతర్భవతి, వ్యాకరణం తు వ్యాఖ్యానే, వ్యుత్క్రాంతాభిధానం నిర్దేశప్రభేదః, హేతుశబ్దేన యాని ప్రత్యక్షాదీని ప్రమాణాన్యుక్తాని తాని హేతావంతర్భవంతి| వ్యాఖ్యా పంచదశప్రకారా, సప్తవిధా కల్పనా, ఏకవింశతిరర్థాశ్రయాః, సప్తదశ తాచ్ఛీల్యాని, చతుర్దశ చ తంత్రదోషా భవంతి, తదుత్తరతంత్రే ప్రతిపాదితత్వాన్నేహ విలిఖితా ఆచార్యేణ (?)||41-44||-
Adhikarana 24 (45) · Śloka 46
తంత్రే సమాసవ్యాసోక్తే భవంత్యేతా హి కృత్స్నశః||45|| ఏకదేశేన దృశ్యంతే సమాసాభిహితే తథా|46|
तन्त्रे समासव्यासोक्ते भवन्त्येता हि कृत्स्नशः||४५|| एकदेशेन दृश्यन्ते समासाभिहिते तथा|४६|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి తంత్రయుక్తీరుద్దిశ్య తాసాం తంత్రే ఏవానుసరణమాహ- తంత్రే సమాసవ్యాసోక్తే ఇత్యాది| సమాసాభిహితే ఇత్యనేన అతిసంక్షిప్తే తంత్రే నావశ్యం సర్వాస్తంత్రయుక్తయో భవంతీతి దర్శయతి, కింవా సమాసాభిహితే ఏకదేశేన దృశ్యంతే ఇతి సంబంధః||45||-
Adhikarana 25 (46) · Śloka 47
యథాఽంబుజవనస్యార్కః ప్రదీపో వేశ్మనో యథా||46|| ప్రబోధనప్రకాశార్థాస్తథా తంత్రస్య యుక్తయః|47|
यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा||४६|| प्रबोधनप्रकाशार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः|४७|
🔊 Audio coming soon
తంత్రయుక్తీనాం కార్యం దృష్టాంతేన దర్శయన్నాహ- యథేత్యాది| యథాఽంబుజవనస్య సంకుచితస్య విస్తారకోఽర్కస్తథా తంత్రే సంకుచితస్యార్థప్రదేశస్య విస్తారకాస్తంత్రయుక్తయః; ప్రవోధనాద్విస్తారకా భవంతీత్యర్కదృష్టాంతేన దర్శయతి; దీపదృష్టాంతేన తు యథా దీపః సంతమేవ తమసా పిహితం ప్రకాశయతి తథా హేత్వాదికాస్తంత్రయుక్తయః సంతమర్థం గూఢం ప్రకాశయంతీతి దర్శయతి| ఏతదేవార్థద్వయం తంత్రయుక్తీనాం సంపాద్యమభిప్రేత్యోక్తం ప్రబోధనప్రకాశార్థా ఇతి||46||-
Adhikarana 26 (47-48) · Śloka 48
ఏకస్మిన్నపి యస్యేహ శాస్త్రే లబ్ధాస్పదా మతిః||47|| స శాస్త్రమన్యదప్యాశు యుక్తిజ్ఞత్వాత్ ప్రబుధ్యతే| అధీయానోఽపి శాస్త్రాణి తంత్రయుక్త్యా వినా భిషక్| నాధిగచ్ఛతి శాస్త్రార్థానర్థాన్ భాగ్యక్షయే యథా||48||
एकस्मिन्नपि यस्येह शास्त्रे लब्धास्पदा मतिः||४७|| स शास्त्रमन्यदप्याशु युक्तिज्ञत्वात् प्रबुध्यते| अधीयानोऽपि शास्त्राणि तन्त्रयुक्त्या विना भिषक्| नाधिगच्छति शास्त्रार्थानर्थान् भाग्यक्षये यथा||४८||
🔊 Audio coming soon
సమ్యక్శాస్త్రాభ్యాసఫలమాహ- ఏకస్మిన్నపీత్యాది||47-48||
Adhikarana 27 (49-50) · Śloka 50
దుర్గృహీతం క్షిణోత్యేవ శాస్త్రం శస్త్రమివాబుధం| సుగృహీతం తదేవ జ్ఞం శాస్త్రం శస్త్రం చ రక్షతి||49|| (తస్మాదేతాః ప్రవక్ష్యంతే విస్తరేణోత్తరే పునః| తత్త్వజ్ఞానార్థమస్యైవ తంత్రస్య గుణదోషతః)||50||
दुर्गृहीतं क्षिणोत्येव शास्त्रं शस्त्रमिवाबुधम्| सुगृहीतं तदेव ज्ञं शास्त्रं शस्त्रं च रक्षति||४९|| (तस्मादेताः प्रवक्ष्यन्ते विस्तरेणोत्तरे पुनः| तत्त्वज्ञानार्थमस्यैव तन्त्रस्य गुणदोषतः)||५०||
🔊 Audio coming soon
శాస్త్రే దుర్జ్ఞానసమ్యక్జ్ఞానయోర్దోషగుణానాహ- దుర్గృహీతమిత్యాది| దుర్గృహీతం శస్త్రం యథాఽఽత్మన ఏవ కరచ్ఛేదాదికమాపాదయతి, తథా దుర్గృహీతం శాస్త్రం మిథ్యాభేషజప్రయోగాదాత్మనోఽపి వ్యాపదమావహతి, యథా వా శస్త్రం సుగృహీతం తస్కరాదిభ్యో రక్షాం కరోతి, తథా సుగృహీతం శాస్త్రమాత్మన ఆతురస్య చ రక్షామాపాదయతీతి| తస్మాదేతా ఇత్యాదికం శ్లోకముత్తరే తంత్రే తంత్రేయుక్తివ్యాకరణే ప్రతిపాదకం పఠంతి, తం చానార్షం వృద్ధా వదంతి, అగ్నివేశతంత్రే ఉత్తరతంత్రాస్యైవానార్షత్వాత్||49-50||
Adhikarana 28 (51) · Śloka 51
ఇదమఖిలమధీత్య సమ్యగర్థాన్ విమృశతి యోఽవిమనాః ప్రయోగనిత్యః| స మనుజసుఖజీవితప్రదాతా భవతి ధృతిస్మృతిబుద్ధిధర్మవృద్ధః||51||
इदमखिलमधीत्य सम्यगर्थान् विमृशति योऽविमनाः प्रयोगनित्यः| स मनुजसुखजीवितप्रदाता भवति धृतिस्मृतिबुद्धिधर्मवृद्धः||५१||
🔊 Audio coming soon
తంత్రాధ్యయనఫలమాహ- ఇదమఖిలమిత్యాది| అవిమనా ఇతి తంత్రార్థావిచలితమనాః| ప్రయోగనిత్య ఇతి నిత్యం చికిత్సా కర్తవ్యతయా యస్య సః| సుఖస్య జీవితస్య చ ప్రదాతా; కింవా సుకారూపస్య జీవితస్య ప్రదాతా సుఖజీవితప్రదాతా| ధృత్యాదీతి ఉపచితా ధృతిస్మృతిబుద్ధిధర్మా యస్య స ధృతిస్మృతిబుద్ధిధర్మవృద్ధః||51||
Adhikarana 29 (52-55) · Śloka 55
(యస్య ద్వాదశసాహస్రీ హృది తిష్ఠతి సంహితా| సోఽర్థజ్ఞః స విచారజ్ఞశ్చికిత్సాకుశలశ్చ సః||52|| రోగాంస్తేషాం చికిత్సాం చ స కిమర్థం న బుధ్యతే| చికిత్సా వహ్నివేశస్య సుస్థాతురహితం ప్రతి||53|| యదిహాస్తి తదన్యత్ర యన్నేహాస్తి న తత్క్వచిత్| అగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే||54|| సిద్ధిస్థానేఽష్టమే ప్రాప్తే తస్మిన్ దృఢబలేన తు| సిద్ధిస్థానం స్వసిద్ధ్యర్థం సమాసేన సమాపితం)||55||
(यस्य द्वादशसाहस्री हृदि तिष्ठति संहिता| सोऽर्थज्ञः स विचारज्ञश्चिकित्साकुशलश्च सः||५२|| रोगांस्तेषां चिकित्सां च स किमर्थं न बुध्यते| चिकित्सा वह्निवेशस्य सुस्थातुरहितं प्रति||५३|| यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते||५४|| सिद्धिस्थानेऽष्टमे प्राप्ते तस्मिन् दृढबलेन तु| सिद्धिस्थानं स्वसिद्ध्यर्थं समासेन समापितम्)||५५||
🔊 Audio coming soon
యస్య ద్వాదశసాహస్రీత్యాదిశ్లోకత్రయం కేచిత్ పఠంతి; తచ్చాప్రస్తుతమితి||52-55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే సిద్ధిస్థానే ఉత్తరబస్తిసిద్ధిర్నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12|| ఇతి చరకసంహితాయాం అష్టమం సిద్ధిస్థానం సంపూర్ణం| సమాప్తేయం చరకసంహితా|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते सिद्धिस्थाने उत्तरबस्तिसिद्धिर्नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां अष्टमं सिद्धिस्थानं सम्पूर्णम्| समाप्तेयं चरकसंहिता|
🔊 Audio coming soon
గౌడాధినాథరసవత్యధికారిపాత్రనారాయణస్య తనయః సునయోఽంతరంగాత్| భానోరను ప్రథితలోధ్ర్రవలీకులీనః శ్రీచక్రపాణిరిహ కర్తృపదాధికారీ|| ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సిద్ధిస్థానే ఉత్తరబస్తిసిద్ధిర్నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||