Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
સમ્પ્રતિ સામાન્યેનોક્તાનાં ગુણકર્મભ્યાં પ્રતિવ્યક્ત્યનુક્તાનાં પ્રતિવ્યક્તિપ્રાય ઉપયોગિદ્રવ્યસ્ય વિશિષ્ટગુણકર્મકથનાર્થમન્નપાનવિધિરધ્યાયોઽભિધીયતે| અત્રોત્પન્નસ્ય છપ્રત્યયસ્ય લુક્| અત્રાન્ને કાઠિન્યસામાન્યાત્ ખાદ્યં, પાને ચ દ્રવત્વસામાન્યાલ્લેહ્યમવરુદ્ધં જ્ઞેયમ્| અન્નપાનં વિધીયતે વિશિષ્ટગુણકર્મયોગિતયા પ્રતિપાદ્યતેઽનેનેત્યન્નપાનવિધિઃ; દ્રવ્યાણાં ગુણકર્મકથનમેવ ચાન્નપાનવિધિઃ, યતસ્તદ્ધિ જ્ઞાત્વાઽન્નપાનં વિધીયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ઇષ્ટવર્ણગન્ધરસસ્પર્શં વિધિવિહિતમન્નપાનં પ્રાણિનાં પ્રાણિસઞ્જ્ઞકાનાં પ્રાણમાચક્ષતે કુશલાઃ, પ્રત્યક્ષફલદર્શનાત્; તદિન્ધના હ્યન્તરગ્નેઃ સ્થિતિઃ; તત્ સત્ત્વમૂર્જયતિ, તચ્છરીરધાતુવ્યૂહબલવર્ણેન્દ્રિયપ્રસાદકરં યથોક્તમુપસેવ્યમાનં, વિપરીતમહિતાય સમ્પદ્યતે||૩||
View original
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
કિં તદન્નપાનં કરોતીત્યાહ- ઇષ્ટેત્યાદિ| ઇષ્ટમિતિ અભિમતં હિતં ચ; કિંવા ઇષ્ટં પ્રિયં, હિતં તુ વિધિવિહિતશબ્દેનૈવ પ્રાપ્યતે| વિધિર્વક્ષ્યમાણરસવિમાને “તદેતદાહારવિધાનમ” (વિ. ૧) ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યઃ, તથેન્દ્રિયોપક્રમણીયે ચ “નારત્નપાણિઃ” (સૂ. ૮) ઇત્યાદિનોક્તં વિધાનં; તેન વિધિના વિહિતં વિધિવિહિતમ્| અત્ર વર્ણાદિષુ શબ્દાગ્રહણમન્નપાને પ્રાયઃ શબ્દસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્| વર્ણાદિષુ યદ્યત્ પ્રથમમન્નપાને ગુહ્યતે, તત્તત્ પૂર્વમુક્તમ્| રસસ્તુ સ્પર્શસ્ય પશ્ચાદ્ગૃહ્યમાણોઽપિ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં સ્પર્શસ્યાગ્રે કૃતઃ| પ્રાણિનામિત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ “પ્રાણિસઞ્જ્ઞકાનામ્” ઇતિ વચનં સ્થાવરપ્રાણિપ્રતિષેધાર્થં; વૃક્ષાદયો હિ વનસ્પતિસત્ત્વાનુકારોપદેશાચ્છાસ્ત્રે પ્રાણિન ઉક્તાઃ; નતુ લોકે પ્રાણિસઞ્જ્ઞકાઃ, કિન્તર્હિ જઙ્ગમા એવ| ઇહ ચ મનુષ્યસ્યૈવાધિકૃતત્વેઽપિ સામાન્યેન સકલપ્રાણિપ્રાણહેતુતયાઽઽહારકથનં મનુષ્યવ્યતિરિક્તેઽપિ પ્રાણિન્યાહારસ્ય પ્રાણજનકત્વોપદર્શનાર્થમ્| પ્રાણમિતિ પ્રાણહેતુત્વાત્; યથા- આયુર્ઘૃતમ્| અથ કથં તત્ પ્રાણમાચક્ષત ઇત્યાહ- પ્રત્યક્ષફલદર્શનાદિતિ |- પ્રત્યક્ષેણૈવ હ્યાહારં વિધિના કુર્વતાં પ્રાણા અનુવર્તન્ત ઇતિ, તથા નિરાહારાણાં પ્રાણા નહ્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ| પ્રત્યક્ષશબ્દશ્ચેહ સ્ફુટપ્રમાણે વર્તતે, યતઃ પ્રાણાનામન્નકાર્યત્વમનુમાનગમ્યમેવ| અન્નકાર્યત્વ એવ પ્રાણાનાં હેતુમાહ- તદિન્ધના હીત્યાદિના| યસ્માદન્તરગ્નિસ્થિતિશ્ચાન્નપાનહેતુના, અગ્નિસ્થિતિશ્ચ પ્રાણહેતુઃ, તતોઽન્નં પ્રાણા ઇતિ ભાવઃ; ઉક્તં હિ- “બલમારોગ્યમાયુશ્ચ પ્રાણાશ્ચાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ”| કિંવા, પૂર્વમન્નપાનસ્ય પ્રાણહેતુત્વમુક્તં, તદિન્ધના હીત્યાદિનાઽગ્નિહેતુત્વં વર્ણ્યતે| સત્ત્વમૂર્જયતીતિ મનોબલં કરોતિ| ધાતુવ્યૂહો ધાતુસઙ્ઘાતઃ| વિપરીતમ્ અવિધિસેવિતમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તસ્માદ્ધિતાહિતાવબોધનાર્થમન્નપાનવિધિમખિલેનોપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ! તત્ સ્વભાવાદુદક્તં ક્લેદયતિ, લવણં વિષ્યન્દયતિ, ક્ષારઃ પાચયતિ, મધુ સન્દધાતિ, સર્પિઃ સ્નેહયતિ, ક્ષીરં જીવયતિ, માંસં બૃંહયતિ, રસઃ પ્રીણયતિ, સુરા જર્જરીકરોતિ, શીધુરવધમતિ, દ્રાક્ષાસવો દીપયતિ, ફાણિતમાચિનોતિ, દધિ શોફં જનયતિ, પિણ્યાકશાકં ગ્લપયતિ, પ્રભૂતાન્તર્મલો માષસૂપઃ, દૃષ્ટિશુક્રઘ્નઃ ક્ષારઃ, પ્રાયઃ પિત્તલમમ્લમન્યત્ર દાડિમામલકાત્, પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમન્યત્ર મધુનઃ પુરાણાચ્ચ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાત્, પ્રાયસ્તિકં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્ર વેગાગ્રામૃતાપટોલપત્રાત્, પ્રાયઃ કટુકં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્ર પિપ્પલીવિશ્વભેષજાત્||૪||
View original
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
અન્નપાનં વિધીયતે યેન તં વિધિં દ્રવ્યગુણકર્મરૂપં, તથા ચરશરીરાવયવાદિરૂપં ચાખિલેન કાર્ત્સ્ન્યેનોપદેક્ષ્યામઃ| યદ્યપિ ચેહ દ્રવ્યં પ્રતિ પ્રતિ ગુણકર્મભ્યાં ન નિર્દેક્ષ્યતિ, વક્ષ્યતિ હિ- “અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ” ઇતિ, તથાઽપ્યનુક્તાનામપિ દ્રવ્યાણાં ચરશરીરાવયવાદ્યુપદેશેન, તથા પૂર્વાધ્યાયોક્તપાર્થિવાદિદ્રવ્યગુણકર્મકથનેન ચ તદ્વિધાનમપ્યુક્તં ભવતીત્યત ઉક્તમ્- અખિલેનનેતિ; વક્ષ્યતિ હિ- “યથા નાનૌષધં કિં ચિદ્દેશજાનાં વચો યથા| દ્રવ્યં તુ તત્તથા વાચ્યમનુક્તમિહ યદ્ભવેત્”, તથા “ચરઃ શરીરવયવાઃ” ઇત્યાદિ; કિંવા, વિધિશબ્દોઽશિતપીતલીઢખાદિતપ્રકારવાચી, તેન ચાશિતાદયઃ સર્વ એવાખિલેન વાચ્યઃ, તત્કારણભૂતાનિ તુ દ્રવ્યાણિ રક્તશાલ્યાદીન્યેકદેશેનોક્તાનિ, અતો વક્ષ્યતિ- ‘અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ’ ઇતિ| અન્નપાને ચ વક્તવ્યે યદ્દ્રવ્યં પ્રાય ઉપયુજ્યતે, તસ્ય સામાન્યગુણમભિધાય વર્ગસઙ્ગ્રહેણ ગુણમુપદેક્ષ્યતિ| ઉદકાભિધાનં ચાગ્રે કૃતમ્, ઉદકસ્યાન્ને પાને ચ વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્| તદિત્યુદાહરણં; કિંવા સ સ્વભાવો યસ્ય સ તત્સ્વભાવઃ, તસ્માત્ ક્લેદનસ્વભાવાદિત્યર્થઃ| યદ્યપિ ‘ઉદકમાશ્વાસકરાણાં, જલં સ્તમ્ભનાનામ્’ (સૂ. ૨૬) ઇત્યુક્તં, તથાઽપીહાનુક્તક્લેદનકર્માભિધાનાર્થં પુનરુચ્યતે| ઇહ જલલવણાદીનાં યત્ કર્મોચ્યતે તત્તેષામિતરકર્મભ્યઃ પ્રધાનં જ્ઞેયમ્, અગ્ર્યાધિકારે તુ તત્કર્મકર્તૃદ્રવ્યાન્તરપ્રશસ્તતા જ્ઞેયા| ક્ષારઃ પચન્તમગ્નિં પાચયતિ, તેન પાચયતીતિ હેતૌ ણિચ્| સ્નેહયતીત્યાદૌ તુ “તત્કરોતિ તદાચષ્ટે” ઇતિ ણિચ્| સન્દધાતીતિ વિશ્લિષ્ટાનિ ત્વઙ્માંસાદીનિ સંશ્લેષયતિ| રસઃ માંસરસઃ| પ્રીણયતીતિ ક્ષીણાન્ પુષ્ણાતિ, નત્વતિબૃહત્ત્વં કરોતિ; તેન માંસકર્મણા બૃંહણેન સમં નૈક્યમ્| જર્જરીકરોતીતિ શ્લથમાંસાદ્યુપચયં કરોતિ; યદુક્તં હારીતે- “સુરા જર્જરીકરોત્યસૃઙ્મેદોબાહુલ્યાત્” ઇતિ, તથા હ્યત્રૈવોક્તં- “સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થમ્” ઇતિ| અવધમયતીતિ વિલિખતીત્યર્થઃ, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં; વચનં હિ- ‘લેખનઃ શીતરસિકઃ’ ઇતિ, તથા હારીતેઽપ્યુક્તં- “શીધુરવધમયતિ વાય્વગ્નિપ્રબોધનાત્” ઇતિ| આચિનોતિ ‘દોષાન્’ ઇતિ શેષઃ, તન્ત્રાન્તરવચનં હિ- “વાતપિત્તકફાંસ્તસ્માદાચિનોતિ ચ ફાણિતમ્” ઇતિ| પિણ્યાકઃ તિલકલ્કઃ; નિઘણ્ટુકારસ્ત્વાહ- પિણ્યાકો હરિતશિગ્રુઃ| ગ્લપયતિ હર્ષક્ષયં કરોતિ| પ્રભૂતાન્તર્મલસ્ય પુરીષસ્ય કર્તા પ્રભૂતાન્તર્મલઃ; યદ્યપિ ‘માષો બહુમલઃ’ ઇતિ વક્ષ્યતિ, તથાઽપિ માષવિકૃતેઃ સૂપસ્યેહ ગુણકથનં, તેન ન પુનરુક્તં; ન ચાવશ્યં પ્રકૃતિધર્મો વિકૃતિમનુગચ્છતિ, યતઃ સક્તૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુર્વી એવ ભવતિ, તસ્માન્માષવિકૃતાવપિ મલવૃદ્ધિદર્શનાર્થમેતદભિધાનમ્| ક્ષારસ્ય પાચનત્વં ગુણોઽભિહિતઃ, ઇહ તુ દૃષ્ટિશુક્રઘ્નત્વં દોષ ઇતિ પૃથગુચ્યતે| પ્રાયઃ પિત્તલમિતિ વિશેષેણાન્યેભ્યો લવણકટુકેભ્યોઽમ્લં પિત્તલમ્| એવમન્યત્રાપિ પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થો વાચ્યઃ; કિંવા પ્રાયઃશબ્દોઽમ્લેન સમ્બધ્યતે| અત્ર પિત્તમાદાવમ્લજન્યતયોક્તં, દોષપ્રાધાન્યસ્યાનિયતત્વાત્; ઉક્તં હિ- “ન તે પૃથક્ પિત્તકફાનિલેભ્ય” (સૂ. ૧૯) ઇતિ, તથા “સમપિત્તાનિલકફા” (સૂ. ૭) ઇતિ; કિંવા પિત્તોષ્મા વહ્નિઃ, સ ચેહાન્નપાનપચને પ્રધાનં; યદુક્તં- “યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષકમ્| તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્નહ્યપક્વાદ્રસાદયઃ” (ચિ. ૧૫) ઇતિ; તેનેહ વહ્નિકારણપિત્તજનકમેવાદાવુચ્યતે; યતશ્ચ પિત્તજનકમગ્રે વક્તવ્યમ્, અતો રસપ્રધાનમપિ મધુરો નાદાવુક્તઃ| મધુન ઇતિ વિચ્છેદપાઠેન નવાનવસ્ય મધુનઃ કફાકર્તૃત્વં દર્શયતિ| ઇહ ચ ષડ્રસસ્યૈવ કથનમેતત્ત્રયેણૈવ, અનુક્તાનાં લવણતિક્તષાયાણામપિ પાકદ્વારા ગ્રહણાત્; યતો લવણઃ પાકાત્ પ્રાયો મધુરઃ, તિક્તકષાયૌ કટુકૌ પાકતો ભવતઃ| ‘પ્રાયઃ સર્વં તિક્તં’ ઇત્યાદિસ્તુ ગ્રન્થો હારીતીયઃ, ઇહ કેનાપિ પ્રમાદાલ્લિખિતઃ||૪||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
પરમતો વર્ગસઙ્ગ્રહેણાહારદ્રવ્યાણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૫||
શૂકધાન્યશમીધાન્યમાંસશાકફલાશ્રયાન્|
વર્ગાન્ હરિતમદ્યામ્બુગોરસેક્ષુવિકારિકાન્||૬||
દશ દ્વૌ ચાપરૌ વર્ગૌ કૃતાન્નાહારયોગિનામ્|
રસવીર્યવિપાકૈશ્ચ પ્રભાવૈશ્ચ પ્રચક્ષ્મહે||૭||
View original
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
વર્ગેણ શૂકધાન્યાદીનાં આહારદ્રવ્યાણાં સઙ્ગ્રહો વર્ગસઙ્ગ્રહઃ| રસવીર્યેત્યાદૌ પ્રભાવોઽલ્પવિષયતયા પૃથક્પઠિતઃ| રસાદિનિર્દેશશ્ચ યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયઃ, તેન ન સર્વદ્રવ્યે સર્વરસાદ્યભિધાનં ભવિષ્યતિ| અત્ર શૂકધાન્યમાદાવાહારપ્રધાનત્વાત્; શૂકવન્તિ ધાન્યાનિ શૂકધાન્યાનિ||૫-૭||
Adhikarana 5 (8-12) · Śloka 12
અથ શૂકધાન્યવર્ગઃ- રક્તશાલિર્મહાશાલિઃ કલમઃ શકુનાહૃતઃ |
તૂર્ણકો દીર્ઘશૂકશ્ચ ગૌરઃ પાણ્ડુકલાઙ્ગુલૌ||૮||
સુગન્ધકો લોહવાલઃ સારિવાખ્યઃ પ્રમોદકઃ|
પતઙ્ગસ્તપનીયશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ||૯||
શીતા રસે વિપાકે ચ મધુરાશ્ચાલ્પમારુતાઃ|
બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણાઃ શુક્રમૂત્રલાઃ||૧૦||
રક્તશાલિર્વરસ્તેષાં તૃષ્ણાઘ્નસ્ત્રિમલાપહઃ |
મહાંસ્તસ્યાનુ કલમસ્તસ્યાપ્યનુ તતઃ પરે||૧૧||
યવકા હાયનાઃ પાંસુવાપ્યનૈષધકાદયઃ |
શાલીનાં શાલયઃ કુર્વન્ત્યનુકારં ગુણાગુણૈઃ||૧૨||
View original
अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः |
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
ઇહ ચ દ્રવ્યનામાનિ નાનાદેશપ્રસિદ્ધાનિ, તેન નામજ્ઞાને સામર્થ્યં તથાભૂતં નાસ્ત્યેવાન્યેષામપિ ટીકાકૃતાં, તેન દેશાન્તરિભ્યો નામ પ્રાયશો જ્ઞેયં, યત્તુ પ્રચરતિ ગૌડે તલ્લેખિષ્યામોઽન્યદેશપ્રસિદ્ધં ચ કિઞ્ચિત્| કલમો વેદાગ્રહારેષુ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| શકુનાહૃતઃ શ્રાવસ્ત્યાં વક્રનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ| રક્તશાલિઃ પ્રસિદ્ધ એવ| મહાશાલિર્મગધે પ્રસિદ્ધઃ| અત્ર ચ શાલિર્હૈમન્તિકં ધાન્યં, ષષ્ટિકાદયશ્ચ ગ્રૈષ્મિકાઃ, વ્રીહયઃ શારદા ઇતિ વ્યવસ્થા| રક્તશાલ્યાદીનાં મધુરપાકિત્વેઽપિ બદ્ધવર્ચસ્ત્વં પ્રભાવાદેવ| મહાંસ્તસ્યાન્વિતિ રક્તશાલેરનુ, તેન રક્તશાલિગુણા મહાશાલેર્મનાગલ્પાઃ; એવં તસ્યાનુ કલમ ઇત્યત્રાપિ વાચ્યમ્| તસ્યેતિ મહાશાલેઃ| તતઃ પરે ઇતિ શકુનાહૃતાદયઃ, ઉત્તરોત્તરમલ્પગુણા ઇત્યર્થઃ| ગુણાગુણૈરિતિ શાલીનાં રક્તશાલ્યાદીનાં યે ગુણાસ્તૃષ્ણાઘ્નત્વત્રિમલાપહત્વાદયઃ, તેષામગુણૈસ્તદ્ગુણવિપરીતૈર્દોષૈર્યવકાદયોઽનુકારં કુર્વન્તિ, તતશ્ચ યવકાસ્તૃષ્ણાત્રિમલાદિકરા ઇતિ| ગુણશબ્દશ્ચેહ પ્રશંસાયામ્ ||૮-૧૨||
Adhikarana 6 (13-15) · Śloka 15
શીતઃ સ્નિગ્ધોઽગુરુઃ સ્વાદુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરાત્મકઃ|
ષષ્ટિકઃ પ્રવરો ગૌરઃ કૃષ્ણગૌરસ્તતોઽનુ ચ||૧૩||
વરકોદ્દાલકૌ ચીનશારદોજ્જ્વલદર્દુરાઃ|
ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ષષ્ટિકાલ્પાન્તરા ગુણૈઃ||૧૪||
મધુરશ્ચામ્લપાકશ્ચ વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ|
બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ||૧૫||
View original
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
ષષ્ટિકગુણેઽકારપ્રશ્લેષાદગુરુરિતિ બોદ્ધવ્યં, માત્રાશિતીયે (સૂ. ૫) ષષ્ટિકો લઘુઃ પઠિતઃ| તતોઽનુ ચેતિ ગૌરષષ્ટિકાદલ્પાન્તરગુણઃ| વરકોદ્દાલકાદયઃ ષષ્ટિકવિશેષાઃ; કેચિત્ કુધાન્યાનિ વરકાદીનિ વદન્તિ| વ્રીહિરિતિ શારદાશુધાન્યસ્ય સઞ્જ્ઞા| પાટલો વ્રીહિવિશેષઃ| તન્ત્રાન્તરેઽપિ પઠ્યતે- “ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ” ઇતિ, સુશ્રુતે પાટલશબ્દેનૈતદ્વ્યતિરિક્તો ધાન્યવિશેષો જ્ઞેયઃ, તેન તદ્ગુણકથનેન નેહ વિરોધઃ||૧૩-૧૫||
Adhikarana 7 (16-18) · Śloka 18
સકોરદૂષઃ શ્યામાકઃ કષાયમધુરો લઘુઃ|
વાતલઃ કફપિત્તઘ્નઃ શીતઃ સઙ્ગ્રાહિશોષણઃ||૧૬||
હસ્તિશ્યામાકનીવારતોયપર્ણીગવેધુકાઃ|
પ્રશાન્તિકામ્ભઃશ્યામાકલૌહિત્યાણુપ્રિયઙ્ગવઃ ||૧૭||
મુકુન્દો ઝિણ્ટિગર્મૂટી વરુકા વરકાસ્તથા|
શિબિરોત્કટજૂર્ણાહ્વાઃ શ્યામાકસદૃશા ગુણૈઃ||૧૮||
View original
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
કોરદૂષાદયઃ કુધાન્યવિશેષાઃ| કોરદૂષઃ કોદ્રવઃ, કોરદૂષસ્ય કેવલસ્ય શ્લેષ્મપિત્તઘ્નત્વં, તેન યદુક્તં રક્તપિત્તનિદાને- “યદા જન્તુર્યવકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણ્યન્નાનિ ભુઙ્ક્તે” (નિ. ૨) ઇત્યાદિના પિત્તકર્તૃત્વં કોરદૂષસ્ય, તત્તત્રૈવોક્તનિષ્પાવકાઞ્જિકાદિયુક્તસ્ય સંયોગમહિમ્ના બોદ્ધવ્યમ્| શ્યામાકાદયોઽપિ તૃણધાન્યવિશેષાઃ| હસ્તિશ્યામાકઃ શ્યામાકભેદ એવ; નીવાર ઉડિકા; ગવેધુકો ઘુલુઞ્ચઃ, સ ગ્રામ્યારણ્યભેદેન દ્વિવિધઃ| પ્રશાતિકા ઉડિકૈવ સ્થલજા રક્તશૂકા; અમ્ભઃશ્યામાકા જલજા ઓડિકા લોકે ‘ડે’ ઇત્યુચ્યતે; પ્રિયઙ્ગુઃ ‘કાઙ્ગની’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા| મુકુન્દો ‘વાકસતૃણ’ ઇતિ; વરુકઃ શણબીજં; વરકઃ શ્યામબીજં; શિવિરસ્તીરભુક્તૌ ‘સિદ્ધ(ક્તા)ક’ ઇત્યુચ્યતે; જૂર્ણાહ્વો ‘જોનાર’ ઇતિ ખ્યાતઃ||૧૬-૧૮||
Adhikarana 8 (19-20) · Śloka 20
રૂક્ષઃ શીતોઽગુરુઃ સ્વાદુર્બહુવાતશકૃદ્યવઃ|
સ્થૈર્યકૃત્ સકષાયશ્ચ બલ્યઃ શ્લેષ્મવિકારનુત્||૧૯||
રૂક્ષઃ કષાયાનુરસો મધુરઃ કફપિત્તહા|
મેદઃક્રિમિવિષઘ્નશ્ચ બલ્યો વેણુયવો મતઃ||૨૦||
View original
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
યવસ્ય ગુરોરપિ બહુવાતત્વં રૂક્ષત્વાત્; કિંવા સુશ્રુતે યવો લઘુઃ પઠિતઃ, તેનાત્રાપ્યગુરુરિતિ મન્તવ્યં; બલ્યશ્ચ સ્રોતઃ- શુદ્ધિકરત્વાત્ પ્રભાવાદ્વા| અસ્ય ચ શીતમધુરકષાયત્વેનાનુક્તમપિ પિત્તહન્તૃત્વં લભ્યત એવ, તેન સુશ્રુતે “કફપિત્તહન્તા” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇત્યુક્તમુપપન્નમ્||૧૯-૨૦||
Adhikarana 9 (21-22) · Śloka 22
સન્ધાનકૃદ્વાતહરો ગોધૂમઃ સ્વાદુશીતલઃ|
જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થૈર્યકરો ગુરુઃ||૨૧||
નાન્દીમુખી મધૂલી ચ મધુરસ્નિગ્ધશીતલે|
ઇત્યયં શૂકધાન્યાનાં પૂર્વો વર્ગઃ સમાપ્યતે||૨૨||
ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ પ્રથમઃ|
View original
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
ગોધૂમસ્ય સ્વાદુશીતસ્નિગ્ધાદિગુણોપયોગાચ્છ્લેષ્મકર્તૃત્વં ભવત્યેવ, અત એવ સુશ્રુતે “શ્લેષ્મકર” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇત્યુક્તમ્| યત્તુ વસન્તે કફપ્રધાને “યવગોધૂમભોજનઃ” (સૂ. ૬) ઇત્યુક્તં તત્ પુરાણગોધૂમાભિપ્રાયેણ; પુરાણશ્ચ ગોધૂમઃ કફં ન કરોતીત્યુક્તમેવ ‘પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમ્’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનાત્રૈવાધ્યાયે| નન્દીમુખી યવિકા, મધૂલી ગોધૂમભેદઃ| ઇત્યયમત્ર ‘ઇતિ’ પ્રકારાર્થઃ| સમાપ્ત ઇતિ વક્તવ્યે સમાપ્યત ઇતિ યત્ કરોતિ, તેન જ્ઞાપયતિ- યત્- બહુદ્રવ્યત્વાન્નાયં સમાપ્તો ગણઃ, કિન્તુ યથાકથઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધગુણકથનેન સમાપ્યતે| એવમન્યત્રાપિ ષષ્ઠો વર્ગઃ સમાપ્યત ઇત્યાદૌ વ્યાખ્યેયમ્||૨૧-૨૨||
Adhikarana 10 (23-34) · Śloka 34
અથ શમીધાન્યવર્ગઃ- કષાયમધુરો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ|
વિશદઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો મુદ્ગઃ સૂપ્યોત્તમો મતઃ||૨૩||
વૃષ્યઃ પરં વાતહરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણો મધુરો ગુરુઃ|
બલ્યો બહુમલઃ પુંસ્ત્વં માષઃ શીઘ્રં દદાતિ ચ||૨૪||
રાજમાષઃ સરો રુચ્યઃ કફશુક્રામ્લપિત્તનુત્|
તત્સ્વાદુર્વાતલો રૂક્ષઃ કષાયો વિશદો ગુરુઃ||૨૫||
ઉષ્ણાઃ કષાયાઃ પાકેઽમ્લાઃ કફશુક્રાનિલાપહાઃ|
કુલત્થા ગ્રાહિણઃ કાસહિક્કાશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ||૨૬||
મધુરા મધુરાઃ પાકે ગ્રાહિણો રૂક્ષશીતલાઃ|
મકુષ્ઠકાઃ પ્રશસ્યન્તે રક્તપિત્તજ્વરાદિષુ||૨૭||
ચણકાશ્ચ મસૂરાશ્ચ ખણ્ડિકાઃ સહરેણવઃ|
લઘવઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ||૨૮||
પિત્તશ્લેષ્મણિ શસ્યન્તે સૂપેષ્વાલેપનેષુ ચ|
તેષાં મસૂરઃ સઙ્ગ્રાહી કલાયો વાતલઃ પરમ્||૨૯||
સ્નિગ્ધોષ્ણો મધુરસ્તિક્તઃ કષાયઃ કટુકસ્તિલઃ|
ત્વચ્યઃ કેશ્યશ્ચ બલ્યશ્ચ વાતઘ્નઃ કફપિત્તકૃત્||૩૦||
મધુરાઃ શીતલા ગુર્વ્યો બલઘ્ન્યો રૂક્ષણાત્મિકાઃ|
સસ્નેહા બલિભિર્ભોજ્યા વિવિધાઃ શિમ્બિજાતયઃ||૩૧||
શિમ્બી રૂક્ષા કષાયા ચ કોષ્ઠે વાતપ્રકોપિની|
ન ચ વૃષ્યા ન ચક્ષુષ્યા વિષ્ટભ્ય ચ વિપચ્યતે||૩૨||
આઢકી કફપિત્તઘ્ની વાતલા, કફવાતનુત્|
અવલ્ગુજઃ સૈડગજો, નિષ્પાવા વાતપિત્તલાઃ||૩૩||
કાકાણ્ડોમા(લા)ત્મગુપ્તાનાં માષવત્ ફલમાદિશેત્|
દ્વિતીયોઽયં શમીધાન્યવર્ગઃ પ્રોક્તો મહર્ષિણા||૩૪||
ઇતિ શમીધાન્યવર્ગો દ્વિતીયઃ|
View original
अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
ધાન્યત્વેન શમીધાન્યવર્ગેઽભિધાતવ્યે પ્રધાનત્વાન્મુદ્ગો નિરુચ્યતે| સૂપ્યં સૂપયોગ્યં શમીધાન્યં, તત્રોત્તમઃ સૂપ્યોત્તમઃ | વૃષ્ય ઇત્યાદિમાષગુણે સ્રિગ્ધોષ્ણમધુરત્વાદિગુણયોગાદેવ વાતહરત્વે લબ્ધે પુનસ્તદભિધાનં વિશેષવાતહન્તૃત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્, એવમન્યત્રાપ્યેવઞ્જાતીયે વ્યાખ્યેયમ્| પુંસ્ત્વં શુક્રમ્| શીઘ્રમિતિવચનેન શુક્રસ્રુતિકરત્વલક્ષણમપિ વૃષ્યત્વં માષસ્ય દર્શયતિ, શુક્રસ્રુતિકરં ચ વૃષ્યશબ્દેનોચ્યત એવ, વચનં હિ- “શુક્રસ્રુતિકરં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ શુક્રવિવર્ધનમ્| સ્રુતિવૃદ્ધિકરં કિઞ્ચિત્ત્રિવિધં વૃષ્યમુચ્યતે” ઇતિ; તદેવં સમ્પૂર્ણવૃષ્યત્વં માષે બોદ્ધવ્યમ્| રાજમાષગુણકથને તત્સ્વાદુરિતિ માષવત્સ્વાદુઃ; કિંવા રૂક્ષશ્ચેત્યાદિ પાઠાન્તરમ્| ઉષ્ણ ઇત્યાદિના કુલત્થગુણઃ, કુલત્થશ્ચ શુક્લકૃષ્ણચિત્રલોહિતભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ, તથા ગ્રામ્યવન્યભેદેન ચ દ્વિવિધોઽપિ; અત એવ તન્ત્રાન્તરે “વન્યઃ કુલત્થસ્તદ્વચ્ચ વિશેષાન્નેત્રરોગનુત્” ઇત્યુક્તમ્| મકુષ્ટકો ‘મોઠ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ચણકઃ પ્રસિદ્ધઃ| ખણ્ડિકા ત્રિપુટકલાયઃ, હરેણુઃ વર્તુલકલાયઃ| કલાયો વાતલ ઇતિ ત્રિપુટકલાયઃ| તિલગુણો યદ્યપિ વિશેષેણ નોક્તઃ, તથાઽપિ પ્રધાને કૃષ્ણતિલે જ્ઞેયઃ; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “તિલેષુ સર્વેષ્વસિતઃ પ્રધાનો, મધ્યઃ સિતો, હીનતરાસ્તતોઽન્યે” (સુ. ૪૬) ઇતિ | વિવિધાઃ શિમ્બીજાતય ઇતિ કૃષ્ણપીતરક્તશ્વેતકુશિમ્બીભેદા ઇત્યર્થઃ| ‘શિમ્બી રૂક્ષા’ ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્તિ| આઢકી તુવરી વાતલેતિ ચ્છેદઃ| કફવાતનુદિત્યવલ્ગુજૈડગજયોર્બીજસ્ય ગુણઃ| નિષ્પાવો વલ્લઃ| કાકાણ્ડઃ શૂકરશિમ્બિઃ , ઉમા અતસી, ઊર્ણાપાઠપક્ષે તસ્યૈવોર્ણા| શમીધાન્યવર્ગ ઇત્યત્ર શમી શિમ્બિઃ, તદન્તર્ગતં ધાન્યમ્||૨૩-૩૪||
Adhikarana 11 (35-36) · Śloka 37
અથ માંસવર્ગઃ- ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ|
વૃકો વ્યાઘ્રસ્તરક્ષુશ્ચ બભ્રુમાર્જારમૂષિકાઃ||૩૫||
લોપાકો જમ્બુકઃ શ્યેનો વાન્તાદશ્ચાષવાયસૌ|
શશઘ્ની મધુહા ભાસો ગૃધ્રોલૂકકુલિઙ્ગકાઃ||૩૬||
ધૂમિકા કુરરશ્ચેતિ પ્રસહા મૃગપક્ષિણઃ|૩૭|
View original
अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
સૂપ્યાનન્તરં માંસસ્ય વ્યઞ્જનત્વેન પ્રાધાન્યાન્માંસવર્ગાભિધાનમ્| ખરઃ ગર્દભઃ; અશ્વતરઃ વેગસરઃ, સ ચાશ્વાયાં ખરાજ્જાતઃ; દ્વીપિઃ ચિત્રવ્યાઘ્રઃ; ઋક્ષઃ ભલ્લૂકઃ| વૃકઃ કુક્કુરાનુકારી પશુશત્રુઃ; તરક્ષુઃ વ્યાઘ્રભેદઃ ‘તરચ્છ’ ઇતિ ખ્યાતઃ; બભ્રુઃ અતિલોમશઃ કુક્કુરઃ પર્વતોપકણ્ઠે ભવતિ, કેચિદ્બૃહન્નકુલમાહુઃ| લોપાકઃ સ્વલ્પશૃગાલો મહાલાઙ્ગૂલઃ| શ્યેનઃ પક્ષી પ્રસિદ્ધઃ| વાન્તાદઃ કુક્કુરઃ| ચાસઃ(ષઃ) ‘કનકવાયસ ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| શશઘ્ની ‘પાઞ્જિઃ’ ઇતિ ખ્યાતા| ભાસઃ ભસ્મવર્ણઃ પક્ષી શિખાવાન્ પ્રસહવર્ગે| કુલિઙ્ગઃ કાલચટકઃ||૩૫-૩૬||-
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
શ્વેતઃ શ્યામશ્ચિત્રપૃષ્ઠઃ કાલકઃ કાકુલીમૃગઃ||૩૭||
કૂર્ચિકા ચિલ્લટો ભેકો ગોધા શલ્લકગણ્ડકૌ|
કદલી નકુલઃ શ્વાવિદિતિ ભૂમિશયાઃ સ્મૃતાઃ||૩૮||
View original
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
કાકુલીમૃગઃ ‘માલુયાસર્પ’ ઇતિ ખ્યાતઃ, તસ્ય શ્વેત ઇત્યાદયશ્ચત્વારો ભેદાઃ| કૂર્ચિકા સઙ્કુચઃ| ચિલ્લટઃ ચિયારઃ| શલ્લકઃ મહાશકલી, ‘શલક’ ઇતિ ખ્યાતઃ; ગણ્ડકઃ ગોધાભેદઃ| કદલી ‘કદલીહટ્ટ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| શ્વાવિત્ ‘સેજ્જક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ભૂમિશયા બિલેશયાઃ||૩૭-૩૮||
Adhikarana 13 (39) · Śloka 39
સૃમરશ્ચમરઃ ખઙ્ગો મહિષો ગવયો ગજઃ|
ન્યઙ્કુર્વરાહશ્ચાનૂપા મૃગાઃ સર્વે રુરુસ્તથા||૩૯||
View original
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
સૃમરઃ મહાશૂકરઃ| ચમરઃ કેશમૃત્યુઃ| ખઙ્ગઃ ગણ્ડકઃ| ગવયઃ ગવાકારઃ| ન્યઙ્કુઃ ન્યઙ્કુશો હરિણઃ| રુરુઃ બહુશૃઙ્ગો હરિણઃ||૩૯||
Adhikarana 14 (40) · Śloka 41
કૂર્મઃ કર્કટકો મત્સ્યઃ શિશુમારસ્તિમિઙ્ગિલઃ|
શુક્તિશઙ્ખોદ્રકુમ્મીરચુલુકીમકરાદયઃ||૪૦||
ઇતિ વારિશયાઃ પ્રોક્તા...|૪૧|
View original
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता...|४१|
શિશુમારઃ ગોતુણ્ડનક્રઃ| તિમિઙ્ગિલઃ સામુદ્રો મહામત્સ્યઃ| શુક્તિઃ મુક્તાપ્રભવો જન્તુઃ, ઊદ્રઃ જલબિડાલઃ, કુમ્ભીરઃ ઘટિકાવાન્, ચુલુકી ‘શુશુ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| શિશુમારાદીનાં મત્સ્યગ્રહણેન ગ્રહણે પ્રાપ્તે વિશેષવ્યવહારાર્થં પુનરભિધાનમ્||૪૦||-
Adhikarana 15 (41-44) · Śloka 44
...વક્ષ્યન્તે વારિચારિણઃ|
હંસઃ ક્રૌઞ્ચો બલાકા ચ બકઃ કારણ્ડવઃ પ્લવઃ||૪૧||
શરારિઃ પુષ્કરાહ્વશ્ચ કેશરી મણિતુણ્ડકઃ |
મૃણાલકણ્ઠો મદ્ગુશ્ચ કાદમ્બઃ કાકતુણ્ડકઃ||૪૨||
ઉત્ક્રોશઃ પુણ્ડરીકાક્ષો મેઘરાવોઽમ્બકુક્કુટી|
આરા નન્દીમુખી વાટી સુમુખાઃ સહચારિણઃ||૪૩||
રોહિણી કામકાલી ચ સારસો રક્તશીર્ષકઃ|
ચક્રવાકસ્તથાઽન્યે ચ ખગાઃ સન્ત્યમ્બુચારિણઃ||૪૪||
View original
...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
હંસશ્ચતુર્વિધોઽપિ રાજહંસાદિર્ગ્રાહ્યઃ| ક્રૌઞ્ચઃ ‘કોઞ્ચ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| બકઃ પાણ્ડુરપક્ષઃ| બલાકા શુક્લા| કારણ્ડવઃ કાકવક્ત્રઃ| પ્લવઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ પ્રસેવગલઃ| શરારિઃ ‘શરાલી’ ઇતિ લોકે| મદ્ગુઃ પાનીયકાકઃ| કાદમ્બઃ કલહંસઃ| કાકતુણ્ડકઃ શ્વેતકારણ્ડવઃ| ઉત્ક્રોશઃ ‘કુરલ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| પુણ્ડરીકાક્ષઃ પુણ્ડરઃ| મેઘરાવઃ મેઘનાદઃ; મેઘરાવશ્ચાતક ઇત્યન્યે, તન્ન તસ્ય વારિચરત્વાભાવાત્| અમ્બુકુક્કુટી જલકુક્કુટી| આરા સ્વનામખ્યાતા| નન્દીમુખી પત્રાટી| સારસઃ પ્રસિદ્ધઃ| રક્તશીર્ષકઃ સારસભેદો લોહિતશિરાઃ| અમ્બુચારિણ ઇતિ જલે પ્લવન્ત ઇત્યર્થઃ||૪૧-૪૪||
Adhikarana 16 (45-46) · Śloka 46
પૃષતઃ શરભો રામઃ શ્વદંષ્ટ્રો મૃગમાતૃકા|
શશોરણૌ કુરઙ્ગશ્ચ ગોકર્ણઃ કોટ્ટકારકઃ||૪૫||
ચારુષ્કો હરિણૈણૌ ચ શમ્બરઃ કાલપુચ્છકઃ|
ઋષ્યશ્ચ વરપોતશ્ચ વિજ્ઞેયા જાઙ્ગલા મૃગાઃ||૪૬||
View original
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
પૃષતઃ ચિત્રહરિણઃ| શરભઃ અષ્ટાપદ ઉષ્ટ્રપ્રમાણો મહાશૃઙ્ગઃ પૃષ્ઠગતચતુષ્પાદઃ કાશ્મીરે પ્રસિદ્ધઃ| રામઃ હિમાલયે મહામૃગઃ| શ્વદંષ્ટ્રઃ ચતુર્દંષ્ટ્રઃ કાર્તિકપુરે પ્રસિદ્ધઃ| મૃગમાતૃકા સ્વલ્પા પૃથૂદરા હરિણજાતિઃ| કુરઙ્ગઃ હરિણભેદઃ| ગોકર્ણઃ ગોમુખહરિણવિશેષઃ | હરિણઃ તામ્રવર્ણઃ, એણઃ કૃષ્ણસારઃ| ઋષ્યઃ નીલાણ્ડો હરિણઃ| ચારુષ્કાદયોઽપિ હરિણભેદા એવ| શશસ્તુ સુશ્રુતે બિલેશયેષુ પઠિતઃ, તદદૂરાન્તરાર્થમ્||૪૫-૪૬||
Adhikarana 17 (47-49) · Śloka 49
લાવો વર્તીરકશ્ચૈવ વાર્તીકઃ સકપિઞ્જલઃ|
ચકોરશ્ચોપચક્રશ્ચ કુક્કુભો રક્તવર્ત્મકઃ||૪૭||
લાવાદ્યા વિષ્કિરાસ્ત્વેતે વક્ષ્યન્તે વર્તકાદયઃ|
વર્તકો વર્તિકા ચૈવ બર્હી તિત્તિરિકુક્કુટૌ||૪૮||
કઙ્કશારપદેન્દ્રાભગોનર્દગિરિવર્તકાઃ|
ક્રકરોઽવકરશ્ચૈવ વારડશ્ચેતિ વિષ્કિરાઃ||૪૯||
View original
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः||४९||
લાવઃ પ્રસિદ્ધઃ| વર્તીરઃ કપિઞ્જલભેદઃ| કપિઞ્જલઃ ગૌરતિત્તિરિઃ| વાર્તીકઃ ચટકભેદઃ સઙ્ઘાતચારી| ઉપચક્રઃ ચકોરભેદઃ| કુક્કુભઃ પ્રસિદ્ધઃ; રક્તવર્ત્મક ઇતિ કુક્કુભવિશેષણં, તેન સ્થૂલકુક્કુભો ગૃહ્યતે| વર્તકઃ ‘વટ્ટહી’ ઇતિ ખ્યાતઃ| વાર્તિકા સ્વલ્પપ્રમાણા જાત્યન્તરમેવ, કેચિત્તુ વર્તકસ્ત્રિયં વર્તિકાં વદન્તિ; અસ્યાશ્ચ ગ્રહણં સ્ત્રીલિઙ્ગભેદેઽપિ વિશેષલાઘવપ્રતિષેધાર્થમ્, અન્યથા સ્ત્રીત્વેન વર્તિકાદ્વર્તિકાયા લાઘવં સ્યાત્| બર્હી મયૂરઃ| શારપદેન્દ્રાભઃ મલ્લકઙ્કઃ| ગોનર્દો ‘ઘોડાકઙ્ક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ક્રકરઃ પ્રસિદ્ધઃ| લાવાદિવર્તિકાદિવિષ્કિરગણદ્વયકરણં ગુણભેદકથનાર્થમ્||૪૭-૪૯||
Adhikarana 18 (50-52) · Śloka 53
શતપત્રો ભૃઙ્ગરાજઃ કોયષ્ટિર્જીવજીવકઃ|
કૈરાતઃ કોકિલોઽત્યૂહો ગોપાપુત્રઃ પ્રિયાત્મજઃ||૫૦||
લટ્ટા લટ્ટ(ટૂ)ષકો બભ્રુર્વટહા ડિણ્ડિમાનકઃ|
જટી દુન્દુભિપાક્કારલોહપૃષ્ઠકુલિઙ્ગકાઃ ||૫૧||
કપોતશુકશારઙ્ગાશ્ચિરટીકઙ્કુયષ્ટિકાઃ|
સારિકા કલવિઙ્કશ્ચ ચટકોઽઙ્ગારચૂડકઃ||૫૨||
પારાવતઃ પાણ્ડ(ન)વિક ઇત્યુક્તાઃ પ્રતુદા દ્વિજાઃ|૫૩|
View original
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
શતપત્રઃ કાષ્ઠકુક્કુટકઃ| ભૃઙ્ગરાજઃ પ્રસિદ્ધો ભ્રમરવર્ણઃ| કોયષ્ટિઃ ‘કોડા’ ઇતિ ખ્યાતઃ| જીવઞ્જીવકઃ વિષદર્શનમૃત્યુઃ| અત્યૂહઃ ડાહુકઃ, ‘દાત્યૂહ’ ઇતિ વા પાઠઃ, સ ચ પ્રસિદ્ધઃ| લટ્ટા ફેઞ્ચાકો રક્તપુચ્છાધોભાગઃ, લટૂષકોઽપિ તદ્ભેદઃ| ડિણ્ડિમાનકઃ ડિણ્ડિમવદુત્કટધ્વનિઃ| કુલિઙ્ગ ઇતિ વનચટકાકારઃ પીતમસ્તકઃ ‘વાઐ’ ઇતિ લોકે| કલવિઙ્કઃ ગ્રામ્યચટકઃ| ચટકસ્તુ દેવકુલચટકઃ સ્વલ્પપ્રમાણઃ| યાન્યત્રાનુક્તાન્યપ્રસિદ્ધાનિ તાનિ તદ્વિદ્ભ્યો દેશાન્તરિભ્યશ્ચ જ્ઞેયાનિ||૫૦-૫૨||-
Adhikarana 19 (53-55) · Śloka 56
પ્રસહ્ય ભક્ષયન્તીતિ પ્રસહાસ્તેન સઞ્જ્ઞિતાઃ||૫૩||
ભૂશયા બિલવાસિત્વાદાનૂપાનૂપસંશ્રયાત્ |
જલે નિવાસાજ્જલજા જલેચર્યાજ્જલેચરાઃ||૫૪||
સ્થલજા જાઙ્ગલાઃ પ્રોક્તા મૃગા જાઙ્ગલચારિણઃ|
વિકીર્ય વિષ્કિરાશ્ચેતિ પ્રતુદ્ય પ્રતુદાઃ સ્મૃતાઃ||૫૫||
યોનિરષ્ટવિધા ત્વેષા માંસાનાં પરિકીર્તિતા|૫૬|
View original
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
પ્રસહાદિસઞ્જ્ઞાનિરુક્ત્યા લક્ષણમાહ| પ્રસહ્યેતિ હઠાત્| આનૂપાનૂપસંશ્રયાદિતિ પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેરનિત્યત્વેનાનૂપા ઇત્યત્ર યલોપસ્ય સિદ્ધત્વેનૈવ સંહિતા જ્ઞેયા| જલેચર્યાદિતિ જલવાસિનામેવ હંસાદીનાં જલે ચરણમાત્રત્વં બોદ્ધવ્યમ્| ‘સ્થલજા’ ઇત્યુક્તે ગજાદિષ્વપિ સ્થલજાતેષુ પ્રસક્તિઃ સ્યાદિત્યાહ- જાઙ્ગલચારિણ ઇતિ| વિકીર્યેત્યત્ર ‘ભક્ષયન્તિ’ ઇતિ શેષઃ; એવં પ્રતુદ્યેત્યત્રાપિ, પ્રતુદ્યેતિ બહુધાઽભિહત્ય||૫૩-૫૫||-
Adhikarana 20 (56-60) · Śloka 61
પ્રસહા ભૂશયાનૂપવારિજા વારિચારિણઃ||૫૬||
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા બલોપચયવર્ધનાઃ|
વૃષ્યાઃ પરં વાતહરાઃ કફપિત્તવિવર્ધનાઃ||૫૭||
હિતા વ્યાયામનિત્યેભ્યો નરા દીપ્તાગ્નયશ્ચ યે|
પ્રસહાનાં વિશેષેણ માંસં માંસાશિનાં ભિષક્||૫૮||
જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પ્રયોજયેત્|
લાવાદ્યો વૈષ્કિરો વર્ગઃ પ્રતુદા જાઙ્ગલા મૃગાઃ||૫૯||
લઘવઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા હિતા નૃણામ્|
પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સન્નિપાતે કફાનુગે||૬૦||
વિષ્કિરા વર્તકાદ્યાસ્તુ પ્રસહાલ્પાન્તરા ગુણૈઃ|૬૧|
View original
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
પ્રસહા દ્વિવિધા માંસાદા વ્યાઘ્રશ્યેનાદયઃ, તથા અમાંસાદાશ્ચ ગવાદયઃ; તેન માંસાદાનાં વિશેષમાહ- પ્રસહાનામિત્યાદિ| જીર્ણત્વેનાર્શઃપ્રભૃતીનાં ચિરાનુબન્ધં દર્શયતિ| પ્રતુદા ઇત્યત્ર તથા જાઙ્ગલા ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ| કફાનુગે ઇતિ ચ્છેદઃ||૫૬-૬૦||-
Adhikarana 21 (61-62) · Śloka 63
નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માંસમાજમદોષલમ્||૬૧||
શરીરધાતુસામાન્યાદનભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્|
માંસં મધુરશીતત્વાદ્ગુરુ બૃંહણમાવિકમ્||૬૨||
યોનાવજાવિકે મિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે|૬૩|
View original
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
શરીરધાતુસામાન્યાદિતિ મનુષ્યમાંસસમાનત્વાત્| એતેન શીતગુરુસ્નિગ્ધત્વેન યુક્તમપ્યાજમાંસં શરીરધાતુસામ્યાત્ કફં ન કરોતીત્યુક્તં ભવતિ| આવિકં માંસં મધુરશીતત્વેન પિત્તહરમપિ બોદ્ધવ્યમ્, અત એવ શરદ્વિધાવપ્યુક્તમ્- “ઉરભ્રશરભાન્” (સૂ. ૬) ઇતિ| રક્તપિત્તનિદાને (નિ. ૨) તુ વરાહમહિષેત્યાદિના દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તસ્યૈવાવિકમાંસસ્ય રક્તપિત્તકર્તૃત્વં જ્ઞેયમ્| યોનાવિતિ પ્રસહાદ્યષ્ટવિધજાતૌ| મિશ્રગોચરત્વાદિતિ કદાચિદનૂપસેવનાત્, કદાચિદ્ધન્વસેવનાત્, કદાચિદુભયસેવનાદજાવ્યોરનિશ્ચિતયોનિત્વમિત્યર્થઃ| અત્ર, ‘અનિશ્ચિતે’ ઇતિ યોનિવિશેષણં, કિંવા અજા ચ અવી ચ એતે અનિશ્ચિતે| નનુ યદ્યેવં તદા તિત્તિરિરપિ ધન્વાનૂપસેવનાન્ન વિષ્કિરગણે પઠનીયઃ| નૈવં, તિત્તિરિજાતિવિશેષસ્ય ધન્વાનૂપયોર્નિયમેન નિષેવણાદ્ગુણનિયમઃ પાર્યતે કર્તુમ્; અવ્યજયોસ્તુ નિયમોઽયં નાસ્તિ, યતઃ કેચિદજાવી ધન્વમાત્રચરે, કેચિચ્ચાનૂપમાત્રચરે, કેચિચ્ચોભયામાત્રચરે; તેન તયોર્નિયમચરકૃતો યોનિભેદઃ કર્તું ન પાર્યતે||૬૧-૬૨||-
Adhikarana 22 (63-87) · Śloka 87
સામાન્યેનોપદિષ્ટાનાં માંસાનાં સ્વગુણૈઃ પૃથક્||૬૩||
કેષાઞ્ચિદ્ગુણવૈશેષ્યાદ્વિશેષ ઉપદેક્ષ્યતે|
દર્શનશ્રોત્રમેધાગ્નિવયોવર્ણસ્વરાયુષામ્||૬૪||
બર્હી હિતતમો બલ્યો વાતઘ્નો માંસશુક્રલઃ|
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાઃ સ્વરવર્ણબલપ્રદાઃ||૬૫||
બૃંહણાઃ શુક્રલાશ્ચોક્તા હંસા મારુતનાશનાઃ|
સ્નિગ્ધાશ્ચોષ્ણાશ્ચ વૃષ્યાશ્ચ બૃંહણાઃ સ્વરબોધનાઃ||૬૬||
બલ્યાઃ પરં વાતહરાઃ સ્વેદનાશ્ચરણાયુધાઃ|
ગુરૂષ્ણો મધુરો નાતિધન્વાનૂપનિષેવણાત્||૬૭||
તિત્તિરિઃ સઞ્જયેચ્છીઘ્રં ત્રીન્ દોષાનનિલોલ્બણાન્|
પિત્તશ્લેષ્મવિકારેષુ સરક્તેષુ કપિઞ્જલાઃ||૬૮||
મન્દવાતેષુ શસ્યન્તે શૈત્યમાધુર્યલાઘવાત્|
લાવાઃ કષાયમધુરા લઘવોઽગ્નિવિવર્ધનાઃ||૬૯||
સન્નિપાતપ્રશમનાઃ કટુકાશ્ચ વિપાકતઃ|
ગોધા વિપાકે મધુરા કષાયકટુકા રસે||૭૦||
વાતપિત્તપ્રશમની બૃંહણી બલવર્ધની|
શલ્લકો મધુરામ્લશ્ચ વિપાકે કટુકઃ સ્મૃતઃ||૭૧||
વાતપિત્તકફઘ્નશ્ચ કાસશ્વાસહરસ્તથા|
કષાયવિશદાઃ શીતા રક્તપિત્તનિબર્હણાઃ||૭૨||
વિપાકે મધુરાશ્ચૈવ કપોતા ગૃહવાસિનઃ|
તેભ્યો લઘુતરાઃ કિઞ્ચિત્ કપોતા વનવાસિનઃ ||૭૩||
શીતાઃ સઙ્ગ્રાહિણશ્ચૈવ સ્વલ્પમૂત્રકરાશ્ચ તે|
શુકમાંસં કષાયામ્લં વિપાકે રૂક્ષશીતલમ્||૭૪||
શોષકાસક્ષયહિતં સઙ્ગ્રાહિ લઘુ દીપનમ્|
ચટકા મધુરાઃ સ્નિગ્ધા બલશુક્રવિવર્ધનાઃ||૭૫||
સન્નિપાતપ્રશમનાઃ શમના મારુતસ્ય ચ|
કષાયો વિશદો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ||૭૬||
શશઃ સ્વાદુઃ પ્રશસ્તશ્ચ સન્નિપાતેઽનિલાવરે|
મધુરા મધુરાઃ પાકે ત્રિદોષશમનાઃ શિવાઃ||૭૭||
લઘવો બદ્ધવિણ્મૂત્રાઃ શીતાશ્ચૈણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ|
સ્નેહનં બૃંહણં વૃષ્યં શ્રમઘ્નમનિલાપહમ્||૭૮||
વરાહપિશિતં બલ્યં રોચનં સ્વેદનં ગુરુ|
ગવ્યં કેવલવાતેષુ પીનસે વિષમજ્વરે||૭૯||
શુષ્કકાસશ્રમાત્યગ્નિમાંસક્ષયહિતં ચ તત્|
સ્નિગ્ધોષ્ણં મધુરં વૃષ્યં માહિષં ગુરુ તર્પણમ્||૮૦||
દાર્ઢ્યં બૃહત્ત્વમુત્સાહં સ્વપ્નં ચ જનયત્યપિ|
ગુરૂષ્ણા મધુરા બલ્યા બૃંહણાઃ પવનાપહાઃ||૮૧||
મત્સ્યાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વૃષ્યાશ્ચ બહુદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ|
શૈવાલશષ્પભોજિત્વાત્સ્વપ્નસ્ય ચ વિવર્જનાત્||૮૨||
રોહિતો દીપનીયશ્ચ લઘુપાકો મહાબલઃ|
વર્ણ્યો વાતહરો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો બલવર્ધનઃ||૮૩||
મેધાસ્મૃતિકરઃ પથ્યઃ શોષઘ્નઃ કૂર્મ ઉચ્યતે|
ખઙ્ગમાંસમભિષ્યન્દિ બલકૃન્મધુરં સ્મૃતમ્||૮૪||
સ્નેહનં બૃંહણં વર્ણ્યં શ્રમઘ્નમનિલાપહમ્|
ધાર્તરાષ્ટ્રચકોરાણાં દક્ષાણાં શિખિનામપિ||૮૫||
ચટકાનાં ચ યાનિ સ્યુરણ્ડાનિ ચ હિતાનિ ચ|
ક્ષીણરેતઃસુ કાસેષુ હૃદ્રોગેષુ ક્ષતેષુ ચ||૮૬||
મધુરાણ્યવિદાહીનિ સદ્યોબલકરાણિ ચ|
શરીરબૃંહણે નાન્યત્ ખાદ્યં માંસાદ્વિશિષ્યતે||૮૭||
ઇતિ વર્ગસ્તૃતીયોઽયં માંસાનાં પરિકીર્તિતઃ|
ઇતિ માંસવર્ગસ્તૃતીયઃ|
View original
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
કેષાઞ્ચિદિતિ વક્ષ્યમાણમયૂરાદીનામ્| ગુણવૈશેષ્યાદિતિ વિશિષ્ટગુણશાલિત્વાત્| મયૂરસ્ય ગુરુત્વસ્નિગ્ધત્વં વર્તકાદિગણપઠિતત્વેનૈવ લબ્ધં સત્ પુનરુચ્યતે વિશેષાર્થમ્| એવમન્યત્રાપિ ગણોક્તગુણકથનેન લબ્ધસ્ય પુનઃ કથને વ્યાખ્યેયમ્| ચરણાયુધઃ કુક્કુટઃ| ધન્વાનૂપનિષેવણાદિતિ હેતુકથનેન ય એવ ધન્વાનૂપનિષેવી તિત્તિરિઃ સ એવ યથોક્તગુણ ઇતિ જ્ઞેયમ્| એવમન્યેઽપિ યે ગવાદયો ધન્વાનૂપનિષેવિણસ્તેઽપિ તિત્તિરિસમાનગુણા ભવન્તિ, તિત્તિરિસ્તુ વિશેષેણેતિ તિત્તિરિઃ સાક્ષાદુક્તઃ| કિંવા, તિત્તિરેરેવ એવઙ્ગુણત્વે ધન્વાનૂપનિષેવણં હેતુઃ, નાન્યત્ર ગવાદેરનૂપદેશાદેરિતિ જ્ઞેયમ્| કપોતા ગૃહવાસિન ઇતિ પારાવતાઃ| ચટકા મધુરા ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્ત્યેવ, યે તુ ન પઠન્તિ તેષાં મતે ચટકસ્ય પ્રતુદસામાન્યગુણલબ્ધં વૃષ્યત્વં “તૃપ્તિં ચટકમાંસાનાં ગત્વા યોઽનુપિબેત્ પયઃ” (ચિ. ૨) ઇત્યાદિવૃષ્યપ્રયોગાદેવ લભ્યતે| મયૂરાદીનાં તુ બહવો ગુણા ગણોક્તગુણાધિકા ઇતિ પૃથક્ પાઠઃ કૃતઃ| “માંસં બૃંહણાનામ્” (સૂ. ૨૫) ઇત્યનેનૈવાગ્ર્યાધિકારવચનેન માંસસ્ય બૃંહણત્વે લબ્ધે ‘શરીરબૃંહણે નાન્યત્’ ઇત્યાદિવચનં પ્રકરણપ્રાપ્તત્વેન તથા તસ્યૈવાર્થસ્ય દાર્ઢ્યાર્થં ચ જ્ઞેયમ્||૬૩-૮૭||-
Adhikarana 23 (88-97) · Śloka 98
અથ શાકવર્ગઃ- પાઠાશુષાશટીશાકં વાસ્તુકં સુનિષણ્ણાકમ્||૮૮||
વિદ્યાદ્ગ્રાહિ ત્રિદોષઘ્નં ભિન્નવર્ચસ્તુ વાસ્તુકમ્|
ત્રિદોષશમની વૃષ્યા કાકમાચી રસાયની||૮૯||
નાત્યુષ્ણશીતવીર્યા ચ ભેદિની કુષ્ઠનાશિની|
રાજક્ષવકશાકં તુ ત્રિદોષશમનં લઘુ||૯૦||
ગ્રાહિ શસ્તં વિશેષેણ ગ્રહણ્યર્શોવિકારિણામ્|
કાલશાકં તુ કટુકં દીપનં ગરશોફજિત્||૯૧||
લઘૂષ્ણં વાતલં રૂક્ષં કાલાયં શાકમુચ્યતે|
દીપની ચોષ્ણવીર્યા ચ ગ્રાહિણી કફમારુતે||૯૨||
પ્રશસ્યતેઽમ્લચાઙ્ગેરી ગ્રહણ્યર્શોહિતા ચ સા|
મધુરા મધુરા પાકે ભેદિની શ્લેષ્મવર્ધની||૯૩||
વૃષ્યા સ્નિગ્ધા ચ શીતા ચ મદઘ્ની ચાપ્યુપોદિકા|
રૂક્ષો મદવિષઘ્નશ્ચ પ્રશસ્તો રક્તપિત્તિનામ્||૯૪||
મધુરો મધુરઃ પાકે શીતલસ્તણ્ડુલીયકઃ|
મણ્ડૂકપર્ણી વેત્રાગ્રં કુચેલા વનતિક્તકમ્||૯૫||
કર્કોટકાવલ્ગુજકૌ પટોલં શકુલાદની|
વૃષપુષ્પાણિ શાર્ઙ્ગેષ્ટા કેમ્બૂકં સકઠિલ્લકમ્||૯૬||
નાડી કલાયં ગોજિહ્વા વાર્તાકં તિલપર્ણિકા|
કૌલકં કાર્કશં નૈમ્બં શાકં પાર્પટકં ચ યત્||૯૭||
કફપિત્તહરં તિક્તં શીતં કટુ વિપચ્યતે|૯૮|
View original
अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
શાકાનામપિ વ્યઞ્જનત્વેનાનન્તરમુપદેશઃ| શુષા કાસમર્દઃ| શટી સ્વનામપ્રસિદ્ધા| વાસ્તુકં ટઙ્કવાસ્તુકમ્| નાત્યુષ્ણશીતવીર્યેતિ નોષ્ણત્વં પ્રકર્ષપ્રાપ્તમસ્યા નાપિ શીતત્વમિત્યર્થઃ| યત્તુ સુશ્રુતે “તિક્તા કાકમાચી વાતં શમયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્” (સુ. સૂ. ૪૦) ઇત્યુક્તં તદ્વીર્યવાદિમતેન, અત એવ દ્રવ્યગુણે સુશ્રુતેઽપિ “નાત્યુષ્ણશીતા” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇત્યેવમેવ પઠિતમ્| રાજક્ષવકઃ દુગ્ધિકા| કાલશાકં ‘કાલિયા’ ઇતિ ખ્યાતં, કાલાખ્યમિતિ કાલશાકમેવોચ્યતે પુનઃ; અન્યે તુ ‘કાલાયં’ ઇતિ પઠન્તિ| મણ્ડૂકપર્ણી મણિમણીતિ ખ્યાતા| કુચેલા અકર્ણવિદ્ધકાભેદઃ| વનતિક્તકં પથ્યસુન્દરમ્| અવલ્ગુજો વાલ્ગુજી| શકુલાદની કટુરોહિણી| શાર્ઙ્ગેષ્ટા કાકતિક્તા| કઠિલ્લકઃ પુનર્નવા| નાડી નાડીચઃ| કલાયો વર્તુલકલાયઃ| તિલપર્ણિકા હુલહુલિકા| ગોજિહ્વા દાર્વિપત્રિકા| કુલકઃ કારવેલ્લકઃ, કેચિત્તુ કુલકં પટોલભેદમાહુઃ| કર્કશઃ સ્વલ્પકર્કોટકઃ||૮૮-૯૭||-
Adhikarana 24 (98-113) · Śloka 113
સર્વાણિ સૂપ્યશાકાનિ ફઞ્જી ચિલ્લી કુતુમ્બકઃ||૯૮||
આલુકાનિ ચ સર્વાણિ સપત્રાણિ કુટિઞ્જરમ્ |
શણશાલ્મલિપુષ્પાણિ કર્બુદારઃ સુવર્ચલા||૯૯||
નિષ્પાવઃ કોવિદારશ્ચ પત્તુરશ્ચુચ્ચુપર્ણિકા|
કુમારજીવો લોટ્ટાકઃ પાલઙ્ક્યા મારિષસ્તથા||૧૦૦||
કલમ્બનાલિકાસૂર્યઃ કુસુમ્ભવૃકધૂમકૌ|
લક્ષ્મણા ચ પ્રપુન્નાડો નલિનીકા કુઠેરકઃ||૧૦૧||
લોણિકા યવશાકં ચ કૂષ્માણ્ડકમવલ્ગુજમ્|
યાતુકઃ શાલકલ્યાણી ત્રિપર્ણી પીલુપર્ણિકા||૧૦૨||
શાકં ગુરુ ચ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ|
મધુરં શીતવીર્યં ચ પુરીષસ્ય ચ ભેદનમ્||૧૦૩||
સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં તત્ પ્રશસ્યતે|
શણસ્ય કોવિદારસ્ય કર્બુદારસ્ય શાલ્મલેઃ||૧૦૪||
પુષ્પં ગ્રાહિ પ્રશસ્તં ચ રક્તપિત્તે વિશેષતઃ|
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષપદ્માદિપલ્લવાઃ||૧૦૫||
કષાયાઃ સ્તમ્ભનાઃ શીતા હિતાઃ પિત્તાતિસારિણામ્|
વાયું વત્સાદની હન્યાત્ કફં ગણ્ડીરચિત્રકૌ||૧૦૬||
શ્રેયસી બિલ્વપર્ણી ચ બિલ્વપત્રં તુ વાતનુત્|
ભણ્ડી શતાવરીશાકં બલા જીવન્તિકં ચ યત્||૧૦૭||
પર્વણ્યાઃ પર્વપુષ્પ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરં સ્મૃતમ્|
લઘુ ભિન્નશકૃત્તિક્તં લાઙ્ગલક્યુરુબૂકયોઃ||૧૦૮||
તિલવેતસશાકં ચ શાકં પઞ્ચાઙ્ગુલસ્ય ચ|
વાતલં કટુતિક્તામ્લમધોમાર્ગપ્રવર્તનમ્||૧૦૯||
રૂક્ષામ્લમુષ્ણં કૌસુમ્ભં કફઘ્નં પિત્તવર્ધનમ્|
ત્રપુસૈર્વારુકં સ્વાદુ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્||૧૧૦||
મુખપ્રિયં ચ રૂક્ષં ચ મૂત્રલં ત્રપુસં ત્વતિ|
એર્વારુકં ચ સમ્પક્વં દાહતૃષ્ણાક્લમાર્તિનુત્||૧૧૧||
વર્ચોભેદીન્યલાબૂનિ રૂક્ષશીતગુરૂણિ ચ|
ચિર્ભટૈર્વારુકે તદ્વદ્વર્ચોભેદહિતે તુ તે||૧૧૨||
સક્ષારં પક્વકૂષ્માણ્ડં મધુરામ્લં તથા લઘુ|
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ સર્વદોષનિબર્હણમ્||૧૧૩||
View original
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
સૂપ્યશાકાનિ માષપર્ણ્યાદીનિ| ફઞ્જી બ્રાહ્મણયષ્ટિકા| ચિલ્લી ગૌડવાસ્તુકઃ| કુતુમ્બકઃ દ્રોણપુષ્પિકા| આલુકાનિ પિણ્ડાલુકાદીનિ| કર્બુદારઃ કાઞ્ચનઃ| સુવર્ચલા સૂર્યભક્તિકા, કેચિત્ ફપ્પુકમાહુઃ| પત્તૂરઃ શાલિઞ્ચઃ| ચુચ્ચુપર્ણિકા નાડીચભેદઃ| કુમારજીવઃ જીવશાકમ્| લોટ્ટાકઃ લોટ્ટામારિષઃ| નાલિકા ગોનાડીચઃ| આસુરી રાજિકા મણ્ડકો વા| વૃકધૂમકઃ ભૂમિશિરીષઃ| લક્ષ્મણા સ્વનામખ્યાતા| નલિની પદ્મમૃણાલં, નીલિનીતિપાઠપક્ષે બુહ્ના| યવશાકં ક્ષેત્રવાસ્તુકમ્| કૂષ્માણ્ડઃ સર્પચ્છત્રમ્| અવલ્ગુજમિતિ અવલ્ગુજભેદઃ| યાતુકઃ શુક્લા શાલપર્ણી| શાલકલ્યાણી શાલિઞ્ચભેદઃ| ત્રિપર્ણી હંસપાદિકા| પીલુપર્ણી મોરટકઃ| ગણ્ડીરઃ શમઠઃ| બિલ્વપર્ણી બિલ્વાર્જકમ્| ભણ્ડી સ્વનામખ્યાતા| પર્વણી પર્વશાકમ્| પર્વપુષ્પી કુક્કુટી| પઞ્ચાઙ્ગુલઃ ચિત્રૈરણ્ડઃ| એર્વારુકં રાજકર્કટી| કૂષ્માણ્ડકં સુશ્રુતે બાલ્યાદ્યવસ્થાભેદેન પઠિતં તદપ્યવિરુદ્ધભેવ, યતો બાલમધ્યયોસ્તત્ર પિત્તહરત્વં કફકરત્વં ચોક્તં, તદપીહ પિત્તોત્તરે કફોત્તરે સન્નિપાતે બોદ્ધવ્યમ્||૯૮-૧૧૩||
Adhikarana 25 (114-124) · Śloka 124
કેલૂટં ચ કદમ્બં ચ નદીમાષકમૈન્દુકમ્|
વિશદં ગુરુ શીતં ચ સમભિષ્યન્દિ ચોચ્યતે||૧૧૪||
ઉત્પલાનિ કષાયાણિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ|
તથા તાલપ્રલમ્બં સ્યાદુરઃક્ષતરુજાપહમ્||૧૧૫||
ખર્જૂરં તાલશસ્યં ચ રક્તપિત્તક્ષયાપહમ્|
તરૂટબિસશાલૂકક્રૌઞ્ચાદનકશેરુકમ્||૧૧૬||
શૃઙ્ગાટકાઙ્કલોડ્યં ચ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્|
કુમુદોત્પલનાલાસ્તુ સપુષ્પાઃ સફલાઃ સ્મૃતાઃ||૧૧૭||
શીતાઃ સ્વાદુકષાયાસ્તુ કફમારુતકોપનાઃ|
કષાયમીષદ્વિષ્ટમ્ભિ રક્તપિત્તહરં સ્મૃતમ્||૧૧૮||
પૌષ્કરં તુ ભવેદ્બીજં મધુરં રસપાકયોઃ|
બલ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધસ્તર્પણો બૃંહણાત્મકઃ||૧૧૯||
વાતપિત્તહરઃ સ્વાદુર્વૃષ્યો મુઞ્જાતકઃ પરમ્|
જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ કણ્ઠ્યઃ શસ્તો રસાયને||૧૨૦||
વિદારિકન્દો બલ્યશ્ચ મૂત્રલઃ સ્વાદુશીતલઃ|
અમ્લિકાયાઃ સ્મૃતઃ કન્દો ગ્રહણ્યર્શોહિતો લઘુઃ||૧૨૧||
નાત્યુષ્ણઃ કફવાતઘ્નો ગ્રાહી શસ્તો મદાત્યયે|
ત્રિદોષં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સાર્ષપં શાકમુચ્યતે||૧૨૨||
(તદ્વત્ સ્યાદ્રક્તનાલસ્ય રૂક્ષમમ્લં વિશેષતઃ|) તદ્વત્ પિણ્ડાલુકં વિદ્યાત્ કન્દત્વાચ્ચ મુખપ્રિયમ્|
સર્પચ્છત્રકવર્જ્યાસ્તુ બહ્વ્યોઽન્યાશ્છત્રજાતયઃ||૧૨૩||
શીતાઃ પીનસકર્ત્ર્યશ્ચ મધુરા ગુર્વ્ય એવ ચ|
ચતુર્થઃ શાકવર્ગોઽયં પત્રકન્દફલાશ્રયઃ||૧૨૪||
ઇતિ શાકવર્ગશ્ચતુર્થઃ|
View original
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
કેલુટે હારીતવચનં- “કેલુટં સ્વાદુ વિટપં તત્કન્દઃ સ્વાદુશીતલઃ” ઇતિ| કદમ્બં કદમ્બિકાં વદન્તિ, કેચિત્તુ સ્વલ્પકદમ્બકમાહુઃ| નદીમાષકઃ ‘ઉદીમાનક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ઐન્દુકં નિક્ષારઃ| તાલપ્રલમ્બઃ તાલાઙ્કુરઃ| શસ્યશબ્દેનેહ મસ્તકમજ્જા ગૃહ્યતે| તરુટઃ કહ્લારકન્દઃ| ક્રૌઞ્ચાદનં ધિઞ્ચુલિકા| કશેરુકશબ્દેન ચિઞ્ચોડકા રાજકશેરુકશ્ચ ગૃહ્યતે| અઙ્કાલોડ્યં હ્રસ્વોત્પલકન્દઃ| મુઞ્જાતક ઔત્તરાપથિકકન્દઃ| અમ્લિકા સ્વલ્પવિટપા પ્રાયઃ કામરૂપાદૌ ભવતિ| સર્પચ્છત્રં સર્પફણાકારં છત્રકમ્| અન્યાશ્છત્રજાતયઃ કરીષપલાલાદિજા બહુલા જ્ઞેયાઃ| પત્રકન્દફલાશ્રય ઇતિ પ્રાધાન્યેન, તેન પુષ્પાદ્યાશ્રયત્વમપિ શાકવર્ગસ્ય જ્ઞેયમ્||૧૧૪-૧૨૪||
Adhikarana 26 (125-165) · Śloka 165
અથ ફલવર્ગઃ- તૃષ્ણાદાહજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્|
વાતપિત્તમુદાવર્તં સ્વરભેદં મદાત્યયમ્||૧૨૫||
તિક્તાસ્યતામાસ્યશોષં કાસં ચાશુ વ્યપોહતિ|
મૃદ્વીકા બૃંહણી વૃષ્યા મધુરા સ્નિગ્ધશીતલા||૧૨૬||
મધુરં બૃંહણં વૃષ્યં ખર્જૂરં ગુરુ શીતલમ્|
ક્ષયેઽભિઘાતે દાહે ચ વાતપિત્તે ચ તદ્ધિતમ્||૧૨૭||
તર્પણં બૃંહણં ફલ્ગુ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્|
પરૂષકં મધૂકં ચ વાતપિત્તે ચ શસ્યતે||૧૨૮||
મધુરં બૃંહણં બલ્યમામ્રાતં તર્પણં ગુરુ|
સસ્નેહં શ્લેષ્મલં શીતં વૃષ્યં વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||૧૨૯||
તાલશસ્યાનિ સિદ્ધાનિ નારિકેલફલાનિ ચ|
બૃંહણસ્નિગ્ધશીતાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ||૧૩૦||
મધુરામ્લકષાયં ચ વિષ્ટમ્ભિ ગુરુ શીતલમ્|
પિત્તશ્લેષ્મકરં ભવ્યં ગ્રાહિ વક્રવિશોધનમ્||૧૩૧||
અમ્લં પરૂષકં દ્રાક્ષા બદરાણ્યારુકાણિ ચ|
પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપીણિ કર્કન્ધુનિકુચાન્યપિ||૧૩૨||
નાત્યુષ્ણં ગુરુ સમ્પક્વં સ્વાદુપ્રાયં મુખપ્રિયમ્|
બૃંહણં જીર્યતિ ક્ષિપ્રં નાતિદોષલમારુકમ્||૧૩૩||
દ્વિવિધં શીતમુષ્ણં ચ મધુરં ચામ્લમેવ ચ|
ગુરુ પારાવતં જ્ઞેયમરુચ્યત્યગ્નિનાશનમ્||૧૩૪||
ભવ્યાદલ્પાન્તરગુણં કાશ્મર્યફલમુચ્યતે|
તથૈવાલ્પાન્તરગુણં તૂદમમ્લં પરૂષકાત્||૧૩૫||
કષાયમધુરં ટઙ્કં વાતલં ગુરુ શીતલમ્|
કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં વિષઘ્નં ગ્રાહિ વાતલમ્ ||૧૩૬||
મધુરામ્લકષાયત્વાત્ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્|
પરિપક્વં ચ દોષઘ્નં વિષઘ્નં ગ્રાહિ ગુર્વપિ||૧૩૭||
બિલ્વં તુ દુર્જરં પક્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્|
સ્નિગ્ધોષ્ણતીક્ષ્ણં તદ્બાલં દીપનં કફવાતજિત્||૧૩૮||
રક્તપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્|
પક્વમામ્રં જયેદ્વાયું માંસશુક્રબલપ્રદમ્||૧૩૯||
કષાયમધુરપ્રાયં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્|
જામ્બવં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વાતકરં પરમ્||૧૪૦||
બદરં મધુરં સ્નિગ્ધં ભેદનં વાતપિત્તજિત્|
તચ્છુષ્કં કફવાતઘ્નં પિત્તે ન ચ વિરુધ્યતે||૧૪૧||
કષાયમધુરં શીતં ગ્રાહિ સિમ્બિ(ઞ્ચિ)તિકાફલમ્|
ગાઙ્ગેરુકી કરીરં ચ બિમ્બી તોદનધન્વનમ્||૧૪૨||
મધુરં સકષાયં ચ શીતં પિત્તકફાપહમ્|
સમ્પક્વં પનસં મોચં રાજાદનફલાનિ ચ||૧૪૩||
સ્વાદૂનિ સકષાયાણિ સ્નિગ્ધશીતગુરૂણિ ચ|
કષાયવિશદત્વાચ્ચ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્||૧૪૪||
અવદંશક્ષમં હૃદ્યં વાતલં લવલીફલમ્|
નીપં શતાહ્વકં પીલુ તૃણશૂન્યં વિકઙ્કતમ્||૧૪૫||
પ્રાચીનામલકં ચૈવ દોષઘ્નં ગરહારિ ચ|
ઐઙ્ગુદં તિક્તમધુરં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્||૧૪૬||
તિન્દુકં કફપિત્તઘ્નં કષાયં મધુરં લઘુ|
વિદ્યાદામલકે સર્વાન્ રસાંલ્લવણવર્જિતાન્||૧૪૭||
રૂક્ષં સ્વાદુ કષાયામ્લં કફપિત્તહરં પરમ્|
રસાસૃઙ્માંસમેદોજાન્દોષાન્ હન્તિ બિભીતકમ્||૧૪૮||
સ્વરભેદકફોત્ક્લેદપિત્તરોગવિનાશનમ્|
અમ્લં કષાયમધુરં વાતઘ્નં ગ્રાહિ દીપનમ્||૧૪૯||
સ્નિગ્ધોષ્ણં દાડિમં હૃદ્યં કફપિત્તાવિરોધિ ચ|
રૂક્ષામ્લં દાડિમં યત્તુ તત્ પિત્તાનિલકોપનમ્||૧૫૦||
મધુરં પિત્તનુત્તેષાં પૂર્વં દાડિમમુત્તમમ્|
વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં વાતશ્લેષ્મણિ શસ્યતે||૧૫૧||
અમ્લિકાયાઃ ફલં પક્વં તસ્માદલ્પાન્તરં ગુણૈઃ|
ગુણૈસ્તૈરેવ સંયુક્તં ભેદનં ત્વમ્લવેતસમ્||૧૫૨||
શૂલેઽરુચૌ વિબન્ધે ચ મન્દેઽગ્નૌ મદ્યવિપ્લવે |
હિક્કાશ્વાસે ચ કાસે ચ વમ્યાં વર્ચોગદેષુ ચ||૧૫૩||
વાતશ્લેષ્મસમુત્થેષુ સર્વેષ્વેવોપદિશ્યતે|
કેસરં માતુલુઙ્ગસ્ય લઘુ શેષમતોઽન્યથા||૧૫૪||
રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ સુગન્ધિસ્ત્વગ્વિવર્જિતઃ|
કર્ચૂરઃ કફવાતઘ્નઃ શ્વાસહિક્કાર્શસાં હિતઃ||૧૫૫||
મધુરં કિઞ્ચિદમ્લં ચ હૃદ્યં ભક્તપ્રરોચનમ્|
દુર્જરં વાતશમનં નાગરઙ્ગફલં ગુરુ ||૧૫૬||
વાતામાભિષુકાક્ષોટમુકૂલકનિકોચકાઃ|
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાઃ સોરુમાણા બલપ્રદાઃ||૧૫૭||
વાતઘ્ના બૃંહણા વૃષ્યાઃ કફપિત્તાભિવર્ધનાઃ|
પ્રિયાલમેષાં સદૃશં વિદ્યાદૌષ્ણ્યં વિના ગુણૈઃ||૧૫૮||
શ્લેષ્મલં મધુરં શીતં શ્લેષ્માતકફલં ગુરુ|
શ્લેષ્મલં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ ચાઙ્કોટફલમગ્નિજિત્||૧૫૯||
ગુરૂષ્ણં મધુરં રૂક્ષં કેશઘ્નં ચ શમીફલમ્|
વિષ્ટમ્ભયતિ કારઞ્જં વાતશ્લેષ્માવિરોધિ ચ||૧૬૦||
આમ્રાતકં દન્તશઠમમ્લં સકરમર્દકમ્|
રક્તપિત્તકરં વિદ્યાદૈરાવતકમેવ ચ||૧૬૧||
વાતઘ્નં દીપનં ચૈવ વાર્તાકં કટુ તિક્તકમ્|
વાતલં કફપિત્તઘ્નં વિદ્યાત્ પર્પટકીફલમ્||૧૬૨||
પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષિકીફલમ્|
મધુરાણ્યમ્લપાકીનિ પિત્તશ્લેષ્મહરાણિ ચ||૧૬૩||
અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાનાં ફલાનિ ચ|
કષાયમધુરામ્લાનિ વાતલાનિ ગુરૂણિ ચ||૧૬૪||
ભલ્લાતકાસ્થ્યગ્નિસમં તન્માંસં સ્વાદુ શીતલમ્|
પઞ્ચમઃ ફલવર્ગોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ||૧૬૫||
ઇતિ ફલવર્ગઃ|
View original
अथ फलवर्गः- तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
ફલાનામપિ કેષાઞ્ચિચ્છાકવદુપયોગાત્ ફલવર્ગમાહ| મૃદ્વીકાઽગ્રેઽભિધીયતે શ્રેષ્ઠગુણત્વાત્| ફલ્ગુ ઔદુમ્બરમ્| મધૂકશબ્દેન સમાનગુણત્વાત્ ફલં કુસુમં ચ જ્ઞેયમ્| પરૂષકં ચેહ મધુરપરૂષકં જ્ઞેયમ્| આમ્રાતમ્ ‘આમડા’ ઇતિ ખ્યાતમામ્રફલસદૃશમિતિ ચન્દ્રિકા; એતચ્ચ દ્વિવિધં મધુરમમ્લં ચ; અત્ર મધુરસ્યૈવ ગુણઃ, અમ્લસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| તાલશસ્યાનીતિ તાલફલાનિ, યથા “હરીતકીનાં શસ્યાનિ” (ચિ. ૧) ઇત્યત્ર ફલમેવ શસ્યમુચ્યતે| સિદ્ધાનિ પક્વાનિ; તેન પક્વતાલસ્ય ગ્રહણમ્| ભવ્યં કર્મરઙ્ગફલં; કેચિત્ત્વક્સંહતિમાત્રફલં વદન્તિ| આરુકં કાર્તિકેયપુરે પ્રસિદ્ધમ્| કર્કન્ધૂઃ શૃગાલબદરી, કર્કન્ધૂનિકુચયોર્વિચ્છિદ્ય પાઠેન નિત્યં પિત્તશ્લેષ્મકર્તૃત્વં તયોર્દર્શયતિ| પરૂષકાદીનાં તુ મધુરામ્લભેદેન દ્વિરૂપાણાં ય એવ પરૂષકાદયોઽમ્લાસ્ત એવ પિત્તશ્લેષ્મકરા ઇતિ| પારાવતઃ કામરૂપપ્રસિદ્ધઃ| અત્ર યો મધુરઃ સ શીતઃ, યશ્ચામ્લઃ સ ઉષ્ણ ઇતિ જ્ઞેયમ્| એવં રસનિર્દેશેનૈવ વીર્યે લબ્ધેઽપિ પુનર્વીર્યાખ્યાનમમ્લસ્યામલકસ્ય શીતતાદર્શનાદ્બોદ્ધવ્યમ્| ટઙ્કં કાશ્મીરપ્રસિદ્ધમ્| સિદ્ધમિતિ કાલવશાત્ પક્વમ્| કપિત્થબિલ્વામ્રાણામવસ્થાભેદેન ગુણકથનં સર્વાવસ્થાસુ તેષામુપયોજ્યત્વાત્| બદરં મધ્યપ્રમાણં; તદ્ધિ મધુરમેવ ભવતિ| ગાઙ્ગેરુકં નાગબલાફલમ્| કરીરો મરુજો દ્રુમઃ| તોદનં ધન્વનભેદઃ| રાજાદનં ક્ષીરી| અવદંશક્ષમમિતિ લવલીફલં પ્રાશ્ય દ્રવ્યાન્તરે રુચિર્ભવતિ| નીપં કદમ્બકમ્| શતાહ્વકફલં ‘સેહ’ ઇતિ ખ્યાતમ્| પીલુ ઔત્તરાપથિકમ્| તૃણશૂન્યં કેતકીફલમ્| પ્રાચીનામલકં પાનીયામલકમ્| તિન્દુકં કેન્દુઃ| દાડિમગુણે કફપિત્તાવિરોધીતિ અમ્લદાડિમં પિત્તાવિરોધિ, મધુરં તુ કફાવિરોધિ, એવં ચ ત્રિદોષહરત્વમસ્યોપપન્નં; યદુક્તં સુશ્રુતે- “દ્વિવિધં તત્તુ વિજ્ઞેયં મધુરં ચામ્લમેવ ચ| ત્રિદોષઘ્નં તુ મધુરમમ્લં વાતકફાપહમ્” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇતિ| વૃક્ષામ્લં મહાર્દ્રકમ્| અમ્લિકા તિન્તિડી| શેષમિતિ ત્વઙ્માંસમ્, અતોઽન્યથેતિ ગુરુ; કિંવા, શૂલેઽરુચાવિત્યાદ્યુક્તકેશરગુણવિપરીતમ્| વાતામાદય ઔત્તરાપથિકાઃ| પ્રિયાલોઽયં મગધપ્રસિદ્ધઃ| દન્તશઠઃ જમ્બીરઃ; કેચિદમ્લોટં વદન્તિ| ઇહામ્રાતકમમ્લં ગ્રાહ્યં, પૂર્વં તુ મધુરમામ્રાતકમુક્તમ્| કરમર્દં દ્વિવિધં ગ્રામજં વનજં ચ| ઐરાવતમ્ અમ્લાતકં; કિંવા નાગરઙ્ગમ્| વાર્તાકં દક્ષિણાપથે ફલવત્ ખાદ્યતે યદ્ગોષ્ઠવાર્તાકસઞ્જ્ઞકં, તસ્યેહ ગુણઃ; કિંવા ફલવદસિદ્ધસ્યૈવ વાર્તાકસ્યોપયોજ્યસ્યાયં ગુણઃ| આક્ષિકી લતા તસ્યાઃ ફલમાક્ષિકમ્| અનુપાકિ ‘અનુયા’ ઇતિ ખ્યાતા| અગ્નિસમમિતિ સ્ફોટાદિજનકત્વાત્||૧૨૫-૧૬૫||
Adhikarana 27 (166-177) · Śloka 177
અથ હરિતવર્ગઃ- રોચનં દીપનં વૃષ્યમાર્દ્રકં વિશ્વભેષજમ્|
વાતશ્લેષ્મવિબન્ધેષુ રસસ્તસ્યોપદિશ્યતે||૧૬૬||
રોચનો દીપનસ્તીક્ષ્ણઃ સુગન્ધિર્મુખશોધનઃ|
જમ્બીરઃ કફવાતઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો ભક્તપાચનઃ||૧૬૭||
બાલં દોષહરં, વૃદ્ધં ત્રિદોષં, મારુતાપહમ્|
સ્નિગ્ધસિદ્ધં, વિશુષ્કં તુ મૂલકં કફવાતજિત્||૧૬૮||
હિક્કાકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વશૂલવિનાશનઃ|
પિત્તકૃત્ કફવાતઘ્નઃ સુરસઃ પૂતિગન્ધહા||૧૬૯||
યવાની ચાર્જકશ્ચૈવ શિગ્રુશાલેયમૃષ્ટકમ્|
હૃદ્યાન્યાસ્વાદનીયાનિ પિત્તમુત્ક્લેશયન્તિ ચ||૧૭૦||
ગણ્ડીરો જલપિપ્પલ્યસ્તુમ્બરુઃ શૃઙ્ગવેરિકા|
તીક્ષ્ણોષ્ણકટુરૂક્ષાણિ કફવાતહરાણિ ચ||૧૭૧||
પુંસ્ત્વઘ્નઃ કટુરૂક્ષોષ્ણો ભૂસ્તૃણો વક્રશોધનઃ|
ખરાહ્વા કફવાતઘ્ની બસ્તિરોગરુજાપહા||૧૭૧||
ધાન્યકં ચાજગન્ધા ચ સુમુખશ્ચેતિ રોચનાઃ|
સુગન્ધા નાતિકટુકા દોષાનુત્ક્લેશયન્તિ ચ||૧૭૩||
ગ્રાહી ગૃઞ્જનકસ્તીક્ષ્ણો વાતશ્લેષ્માર્શસાં હિતઃ|
સ્વેદનેઽભ્યવહારે ચ યોજયેત્તમપિત્તિનામ્||૧૭૪||
શ્લેષ્મલો મારુતઘ્નશ્ચ પલાણ્ડુર્ન ચ પિત્તનુત્ |
આહારયોગી બલ્યશ્ચ ગુરુર્વૃષ્યોઽથ રોચનઃ||૧૭૫||
ક્રિમિકુષ્ઠકિલાસઘ્નો વાતઘ્નો ગુલ્મનાશનઃ|
સ્નિગ્ધશ્ચોષ્ણશ્ચ વૃષ્યશ્ચ લશુનઃ કટુકો ગુરુઃ||૧૭૬||
શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્યેતાન્યેષાં ફલાનિ ચ|
હરિતાનામયં ચૈષ ષષ્ઠો વર્ગઃ સમાપ્યતે||૧૭૭||
ઇતિ હરિતવર્ગઃ|
View original
अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
હરિતાનામપ્યાર્દ્રકાદીનાં ફલવદગ્નિપાકમન્તરેણ ભોજનસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાચ્ચોપયોગાત્ ફલમનુ હરિતકથનં, ફલેભ્યસ્તુ પશ્ચાદભિધાનં હરિતસ્ય તૃપ્ત્યનાધાયકત્વાત્| આર્દ્રકમિતિ વિશેષણં શુણ્ઠીવ્યવૃત્ત્યર્થં, શુણ્ઠીગુણશ્ચાહારસંયોગિવર્ગે ભવિષ્યતિ| જમ્બીરઃ પર્ણાસભેદઃ, જમ્બીરફલં સુગન્ધિ| બાલં દોષહરમિતિ તરુણાવસ્થાયામવ્યક્તરસાયાં ત્રિદોષહરમ્| તન્ત્રાન્તરવચનં હિ- “યાવદ્ધિ ચાવ્યક્તરસાન્વિતાનિ નવપ્રરૂઢાનિ ચ મૂલકાનિ| ભવન્તિ તાવલ્લઘુદીપનાનિ પિત્તાનિલશ્લેષ્મહરાણિ ચૈવ”| વૃદ્ધં ત્રિદોષમિતિ તદેવ પ્રવૃદ્ધમ્, એનામેવ મૂલકાવસ્થામભિપ્રેત્ય ચોક્તં- “મૂલકં કન્દાનામપથ્યત્વે પ્રકૃષ્ટતમમ્” (સૂ. ૨૫) ઇતિ| મારુતાપહં સ્નિગ્ધસિદ્ધમિતિ સામાન્યેન બાલં વૃદ્ધં ચ| ‘શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્યેતાનિ’ ઇતિ વક્ષ્યમાણગ્રન્થેનૈવ શુષ્કમૂલકસ્ય કફવાતહન્તૃત્વે લબ્ધે પુનર્વચનં પ્રકર્ષપ્રાપ્ત્યર્થમ્| પૂતિગન્ધહેતિ શરીરસ્ય તથા વ્યઞ્જનાર્થં માંસસ્ય ચ પૂતિગન્ધતાં હન્તિ| અર્જકઃ શ્વેતપર્ણાસઃ| શિગ્રુઃ વિટપશોભાઞ્જનઃ; શાલેયશ્ચાણક્યમૂલં મરૌ પ્રસિદ્ધં, કિંવા શાલેયમિતિ મિસ્તેયં પાટકપ્રસિદ્ધં, વચનં હિ- “ચાણક્યમૂલમિસ્તેયે શાલેયાભિખ્યયા જગુઃ” ઇતિ; મૃષ્ટકં રાજિકા| ગણ્ડીરો દ્વિવિધો રક્તઃ શુક્લશ્ચ; તત્ર યો રક્તઃ સ હિ કટુત્વેન હરિતવર્ગે પઠ્યતે, યસ્તુ શુક્લો જલજઃ સ શાકવર્ગે પઠિત ઇતિ નૈકસ્ય વર્ગદ્વયે પાઠઃ| જલપિપ્પલી જલે પિપ્પલ્યાકારા ભવતિ| શૃઙ્ગવેરી ગોજિહ્વિકા, કિંવા આર્દ્રકાકૃતિઃ શૃઙ્ગવેરી; યદુક્તં- “શૃઙ્ગવેરવદાકૃત્યા શૃઙ્ગવેરીતિ ભાષિતા| કુસ્તુમ્બુરુસમાકૃત્યા તુમ્બુરૂણિ વદન્તિ ચ” ઇતિ| ભૂસ્તૃણો ગન્ધતૃણઃ| ખરાહ્વા કૃષ્ણજીરકમ્| અજગન્ધા વનયવાની| સુમુખઃ પર્ણાસભેદઃ| અયં ચ ધાન્યકાદીનામાર્દ્રાણાં ગુણઃ, શુષ્કાણાં ત્વાહારયોગિગણે “કારવી કુઞ્ચિકા” ઇત્યાદિના ગુણં નિર્દેક્ષ્યતિ| ગૃઞ્જનકઃ સ્વલ્પનાલપત્રઃ પલાણ્ડુરેવ| એતાનીતિ હરિતવર્ગોક્તાનિ| શુષ્કાણીત્યાદિના યદ્યપિ શુષ્કાણામપિ શુણ્ઠીપ્રભૃતીનાં ગુણ ઉક્તો ભવતિ, તથાઽપિ વિશેષગુણાન્તરકથનાર્થં પુનસ્તદભિધાનમાહારસંયોગિવર્ગે ભવિષ્યતીતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧૬૬-૧૭૭||
Adhikarana 28 (178) · Śloka 178
અથ મદ્યવર્ગઃ- પ્રકૃત્યા મદ્યમમ્લોષ્ણમમ્લં ચોક્તં વિપાકતઃ|
સર્વં સામાન્યતસ્તસ્ય વિશેષ ઉપદેક્ષ્યતે||૧૭૮||
View original
अथ मद्यवर्गः- प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
અન્નમભિધાય પાનં વક્તવ્યં, તત્રાપિ પાનપ્રધાનમપિ પાનીયમુલ્લઙ્ઘ્ય હર્ષાદિકર્તૃત્વાજ્જનાનાં મુખ્યપેયત્વાચ્ચ મદ્યમાહ| પ્રકૃત્યેતિ સ્વભાવાત્| યદ્યપિ ચ મદ્યે પીયમાને નામ્લરસતા પ્રતીયતે વ્યક્તા, તથાઽપિ દન્તહર્ષમુખસ્રાવાદ્યમ્લકાર્યકર્તૃત્વાદમ્લમેવ| વચનં હિ- “મધુરાણિ મધુરપ્રભાવાણિ મધુરાણ્યેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યામઃ, તથેતરાણ્યપિ” (વિ. ૮) ઇતિ| તેન, અમ્લપ્રભાવસ્ય મદ્યસ્યામ્લરસત્વમેવ; અત એવોક્તં- “સર્વેષાં મદ્યમમ્લાનામુપર્યુપરિ વર્તતે” (ચિ. ૨૪) ઇતિ| વિપાકત ઇતિ તૃતીયાયાં તસિઃ||૧૭૮||
Adhikarana 29 (179-195) · Śloka 195
કૃશાનાં સક્તમૂત્રાણાં ગ્રહણ્યર્શોવિકારિણામ્|
સુરા પ્રશસ્તા વાતઘ્ની સ્તન્યરક્તક્ષયેષુ ચ||૧૭૯||
હિક્કાશ્વાસપ્રતિશ્યાયકાસવર્ચોગ્રહારુચૌ|
વમ્યાનાહવિબન્ધેષુ વાતઘ્ની મદિરા હિતા||૧૮૦||
શૂલપ્રવાહિકાટોપકફવાતાર્શસાં હિતઃ|
જગલો ગ્રાહિરૂક્ષોષ્ણઃ શોફઘ્નો ભક્તપાચનઃ||૧૮૧||
શોષાર્શોગ્રહણીદોષપાણ્ડુરોગારુચિજ્વરાન્|
હન્ત્યરિષ્ટઃ કફકૃતાન્ રોગાન્રોચનદીપનઃ ||૧૮૨||
મુખપ્રિયઃ સુખમદઃ સુગન્ધિર્બસ્તિરોગનુત્ |
જરણીયઃ પરિણતો હૃદ્યો વર્ણ્યશ્ચ શાર્કરઃ||૧૮૩||
રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ શોષશોફાર્શસાં હિતઃ|
સ્નેહશ્લેષ્મવિકારઘ્નો વર્ણ્યઃ પક્વરસો મતઃ||૧૮૪||
જરણીયો વિબન્ધઘ્નઃ સ્વરવર્ણવિશોધનઃ|
લેખનઃ શીતરસિકો હિતઃ શોફોદરાર્શસામ્||૧૮૫||
સૃષ્ટભિન્નશકૃદ્વાતો ગૌડસ્તર્પણદીપનઃ|
પાણ્ડુરોગવ્રણહિતા દીપની ચાક્ષિકી મતા ||૧૮૬||
સુરાસવસ્તીવ્રમદો વાતઘ્નો વદનપ્રિયઃ|
છેદી મધ્વાસવસ્તીક્ષ્ણો મૈરેયો મધુરો ગુરુઃ||૧૮૭||
ધાતક્યાઽભિષુતો હૃદ્યો રૂક્ષો રોચનદીપનઃ|
માધ્વીકવન્ન ચાત્યુષ્ણો મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ||૧૮૮||
રોચનં દીપનં હૃદ્યં બલ્યં પિત્તાવિરોધિ ચ|
વિબન્ધઘ્નં કફઘ્નં ચ મધુ લઘ્વલ્પમારુતમ્||૧૮૯||
સુરા સમણ્ડા રૂક્ષોષ્ણા યવાનાં વાતપિત્તલા|
ગુર્વી જીર્યતિ વિષ્ટભ્ય શ્લેષ્મલા તુ મધૂલિકા||૧૯૦||
દીપનં જરણીયં ચ હૃત્પાણ્ડુક્રિમિરોગનુત્|
ગ્રહણ્યર્શોહિત ભેદિ સૌવીરકતુષોદકમ્||૧૯૧||
દાહજ્વરાપહં સ્પર્શાત્ પાનાદ્વાતકફાપહમ્|
વિબન્ધઘ્નમવસ્રંસિ દીપનં ચામ્લકાઞ્જિકમ્||૧૯૨||
પ્રાયશોઽભિનવં મદ્યં ગુરુદોષસમીરણમ્|
સ્રોતસાં શોધનં જીર્ણં દીપનં લઘુ રોચનમ્||૧૯૩||
હર્ષણં પ્રીણનં મદ્યં ભયશોકશ્રમાપહમ્|
પ્રાગલ્ભ્યવીર્યપ્રતિભાતુષ્ટિપુષ્ટિબલપ્રદમ્||૧૯૪||
સાત્ત્વિકૈર્વિધિવદ્યુક્ત્યા પીતં સ્યાદમૃતં યથા|
વર્ગોઽયં સપ્તમો મદ્યમધિકૃત્ય પ્રકીર્તિતઃ||૧૯૫||
ઇતિ મદ્યવર્ગઃ સપ્તમઃ|
View original
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
સુરા અનુદ્ધૃતમણ્ડા| મદિરા તુ સુરામણ્ડઃ| જગલઃ ભક્તકિણ્વકૃતા સુરા| અરિષ્ટ ઔષધક્વાથમધ્વાદિસમ્પાદિતો વક્ષ્યમાણો દન્ત્યભયારિષ્ટાદિઃ| શાર્કરઃ શર્કરાપ્રકૃતિક આસવઃ| પક્વરસઃ યઃ ક્વથિતેનેક્ષુરસેન ક્રિયતે| શીતરસિકસ્તુ શીતેક્ષુરસકૃતઃ| ગૌડઃ ગુડપ્રકૃતિકઃ| સુરાસવઃ યત્ર સુરયૈવ તોયકાર્યં ક્રિયતે| મધૂકપુષ્પકૃતો મધ્વાસવઃ| મૈરેયલક્ષણં યથા- “આસવસ્ય સુરાયાશ્ચ દ્વયોરેકત્ર ભાજને| સન્ધાનં તદ્વિજાનીયાન્મૈરેયમુભયાશ્રયમ્” ઇતિ| ધાતક્યાઽભિષુતો ધાતકીફલાસવઃ| માધ્વીકં મધુપ્રધાનં ‘રોચનં દીપનં’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણં; તદ્વન્મૃદ્વીકેક્ષુરસાભ્યાં મિલિતાભ્યાં કૃત આસવો જ્ઞેયઃ| મધ્વિતિ મધુપ્રધાન આસવઃ| સુરા સમણ્ડેતિ યવતણ્ડુલકૃતા બોદ્ધવ્યા| વિષ્ટભ્યેતિ વિચ્છેદઃ| મધૂલકઃ ગોધૂમભેદઃ, તત્કૃતં મદ્યં મધૂલકમ્; અન્યે તુ મેદકમાહુઃ| દીપનમિત્યાદિ સૌવીરતુષોદકગુણઃ| અમ્લકાઞ્જિકમિતિ કાઞ્જિકમેવામ્લગુણમ્||૧૭૯-૧૯૫||
Adhikarana 30 (196) · Śloka 196
અથ જલવર્ગઃ- જલમેકવિધં સર્વં પતત્યૈન્દ્રં નભસ્તલાત્|૧૯૬|
View original
अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
સમ્પ્રતિ પાનપ્રધાનસ્ય જલસ્ય ગુણમાહ- જલમિત્યાદિ| સર્વમિતિ સુશ્રુતપ્રતિપાદિતધારકારહૈમતૌષારમપિ| એકવિધમિતિ “શિવાઃ ખલ્વાપઃ” (સૂ. ૨૬) ઇત્યાદિનોક્તગુણં, તથા ‘શીતં શુચિ’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણગુણમ્| ઐન્દ્રમિતિ પ્રાણ્યદૃષ્ટવશેનેન્દ્રપ્રેરિતમ્|૧૯૬|-
Adhikarana 31 (196) · Śloka 196
તત્ પતત્ પતિતં ચૈવ દેશકાલાવપેક્ષતે||૧૯૬||
View original
तत् पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
એકવિધત્વેઽપિ તસ્ય ભેદહેતુમાહ- તત્ પતદિત્યાદિ| પતદ્ દેશમાકાશગતભૂતરૂપં, કાલં ચ શીતોષ્ણાદિરૂપં; તથપતિતં ચ ભૂમિવિશેષરૂપં દેશં, કાલં ચ તથૈવાપેક્ષતે; ‘ગુણદોષા સમ્બન્ધે ’ ઇતિ શેષઃ||૧૯૬||
Adhikarana 32 (197) · Śloka 197
ખાત્ પતત્ સોમવાય્વર્કૈઃ સ્પૃષ્ટં કાલાનુવર્તિભિઃ|
શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્યથાસન્નં મહીગુણૈઃ||૧૯૭||
View original
खात् पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
એનમેવ દેશકાલસમ્બન્ધમાહ- ખાદિત્યાદિ| સોમગ્રહણેન સૌમ્યત્વાત્ પૃથિવ્યા અપિ ગગનગતધૂલીરૂપાયાસ્તથા મેઘસહચરિતલૂતાદિવિષાદિરૂપાયાશ્ચ ગ્રહણં વક્તવ્યં; કિંવા વાયુગ્રહણાદેવ વાયુના નીયમાનાયાઃ પૃથિવ્યા ગ્રહણમ્| સ્પૃષ્ટં ‘ભવતિ’ ઇતિશેષઃ| કાલાનુવર્તિભિરિતિ કાલપરાધીનૈઃ; એતેન કાલકૃત એવ સોમાદિસમ્બન્ધવિશેષો જલે વિશેષં કરોતિ, તેન ન કાલસ્યાકિઞ્ચિત્કરતા| પતિતજલસ્ય દેશકાલસમ્બન્ધમાહ- શીતોષ્ણેત્યાદિ| યથાસન્નમિતિ યસ્મિન્ કાલે યસ્યાં મહ્યાં યે ગુણાઃ શીતાદય ઉદ્રિક્તા ભવન્તિ, તૈઃ સ્પૃષ્ટં જલં ભવતિ| એતેન સુશ્રુતે પ્રતિપાદિતગાઙ્ગસામુદ્રભેદો ગુણદોષસમ્બન્ધમાત્રકૃત એવ દિવ્યજલસ્યેતિ દર્શયતિ| તેન, યદ્વિષાદિજુષ્ટં તત્ સામુદ્રસમાનગુણત્વાત્ સામુદ્રં, યદ્ધૂલ્યાદિના વિષાદિના ચ રહિતં તત્તદ્ગુણત્વાદ્ગાઙ્ગમિત્યુક્તં સુશ્રુતે| આશ્વિને તુ માસિ દિવ્યજલસ્ય ધૂલીવિષાદિસમ્બન્ધો ન ભવત્યેવ, કાલમહિમ્ના ભવન્નપિ વા ન જલં તથા દૂષયતિ; અત ઉક્તં સૂશ્રુતે- “સામુદ્રં તન્ન પાતવ્યં માસાદાશ્વયુજાદ્વિના” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ| અત્ર હારીતવચનાત્ કાર્તિકાગ્રહાયણયોરપ્યાન્તરીક્ષં જલં ગ્રાહ્યમેવ ભવતિ; યદાહ- “પ્રવૃત્તાયાં શરદ્યસ્માત્ પશ્ચાદ્વાતે પ્રવાતિ ચ| હેમન્તે ચાપિ ગૃહ્નીયાત્તજ્જલં મૃન્મયૈર્ઘટૈઃ” ઇતિ| તેન ‘આશ્વયુજાદ્વિના’ ઇતિ વચનં આશ્વયુજાત્ પ્રભૃતિ જલોપાદેયતોપદર્શનાર્થં, ન ત્વાશ્વિન એવોપાદેયતોપદર્શનપરમ્| અન્યે ત્વાહુઃ- આશ્વિન એવ પરમાન્તરીક્ષં ગ્રાહ્યમિતિ| જતૂકર્ણવચનં હિ- “વર્ષાસુ ચરન્તિ ઘનૈઃ સહોરગા વિયતિ કીટલૂતાશ્ચ| તદ્વિષજુષ્ટમપેયં ખજલમગસ્ત્યોદયાત્ પૂર્વમ્” ઇતિ||૧૯૭||
Adhikarana 33 (198) · Śloka 198
શીતં શુચિ શિવં મૃષ્ટં વિમલં લઘુ ષડ્ગુણમ્|
પ્રકૃત્યા દિવ્યમુદકં,...|૧૯૮|
View original
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,...|१९८|
દિવ્યજલસ્ય પ્રાકૃતગુણમાહ- શીતમિત્યાદિ| શિવમિતિ કલ્યાણકરત્વેન| મૃષ્ટમિતિ વદનપ્રિયત્વેન|૧૯૮|-
Adhikarana 34 (198-208) · Śloka 208
...ભ્રષ્ટં પાત્રમપેક્ષતે||૧૯૮||
શ્વેતે કષાયં ભવતિ પાણ્ડરે સ્યાત્તુ તિક્તકમ્|
કપિલે ક્ષારસંસૃષ્ટમૂષરે લવણાન્વિતમ્||૧૯૯||
કટુ પર્વતવિસ્તારે મધુરં કૃષ્ણમૃત્તિકે|
એતત્ ષાડ્ગુણ્યમાખ્યાતં મહીસ્થસ્ય જલસ્ય હિ|
તથાઽવ્યક્તરસં વિદ્યાદૈન્દ્રં કારં હિમં ચ યત્||૨૦૦||
યદન્તરીક્ષાત્ પતતીન્દ્રસૃષ્ટં ચોક્તૈશ્ચ પાત્રૈઃ પરિગૃહ્યતેઽમ્ભઃ|
તદૈન્દ્રમિત્યેવ વદન્તિ ધીરા નરેન્દ્રપેયં સલિલં પ્રધાનમ્ ||૨૦૧||
ઈષત્કષાયમધુરં સુસૂક્ષ્મં વિશદં લઘુ|
અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ સર્વં પાનીયમુત્તમમ્||૨૦૨||
ગુર્વભિષ્યન્દિ પાનીયં વાર્ષિકં મધુરં નવમ્|
તનુ લઘ્વનભિષ્યન્દિ પ્રાયઃ શરદિ વર્ષતિ||૨૦૩||
તત્તુ યે સુકુમારાઃ સ્યુઃ સ્નિગ્ધભૂયિષ્ઠભોજનાઃ|
તેષાં ભોજ્યે ચ ભક્ષ્યે ચ લેહ્યે પેયે ચ શસ્યતે||૨૦૪||
હેમન્તે સલિલં સ્નિગ્ધં વૃષ્યં બલહિતં ગુરુ|
કિઞ્ચિત્તતો લઘુતરં શિશિરે કફવાતજિત્||૨૦૫||
કષાયમધુરં રૂક્ષં વિદ્યાદ્વાસન્તિકં જલમ્|
ગ્રૈષ્મિકં ત્વનભિષ્યન્દિ જલમિત્યેવ નિશ્ચયઃ|
ઋતાવૃતાવિહાખ્યાતાઃ સર્વ એવામ્ભસો ગુણાઃ||૨૦૬||
વિભ્રાન્તેષુ તુ કાલેષુ યત્ પ્રયચ્છન્તિ તોયદાઃ|
સલિલં તત્તુ દોષાય યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ||૨૦૭||
રાજભી રાજમાત્રૈશ્ચ સુકુમારૈશ્ચ માનવૈઃ|
સુગૃહીતાઃ શરદ્યાપઃ પ્રયોક્તવ્યા વિશેષતઃ||૨૦૮||
View original
...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
વક્ષ્યમાણગુણવિશેષહેતુમાહ- ભ્રષ્ટમિત્યાદિ| પાત્રમપેક્ષત ઇતિ નદ્યાદિપાત્રવિશેષસમ્બન્ધમપેક્ષ્ય ગુણવિશેષવદ્ભવતિ| એતચ્ચ યદ્યાપિ ‘દેશકાલાવપેક્ષત’ ઇત્યનેન પૂર્વમેવોક્તં, તથાઽપિ કાલાપેક્ષયા દેશવિશેષસ્ય પ્રકર્ષેણ ગુણવિશેષે હેતુતાપ્રદર્શનાર્થં પુનરુક્તમ્| કેચિત્તુ “શ્વેતે કષાયં ભવતિ” ઇત્યાદિગ્રન્થં પઠન્તિ, સ તુ નાતિપ્રસિદ્ધઃ||૧૯૮-૨૦૮||
Adhikarana 35 (209-212) · Śloka 212
નદ્યઃ પાષાણવિચ્છિન્નવિક્ષુબ્ધાભિહતોદકાઃ |
હિમવત્પ્રભવાઃ પથ્યાઃ પુણ્યા દેવર્ષિસેવિતાઃ||૨૦૯||
નદ્યઃ પાષાણસિકતાવાહિન્યો વિમલોદકાઃ|
મલયપ્રભવા યાશ્ચ જલં તાસ્વમૃતોપમમ્||૨૧૦||
પશ્ચિમાભિમુખા યાશ્ચ પથ્યાસ્તા નિર્મલોદકાઃ|
પ્રાયો મૃદુવહા ગુર્વ્યો યાશ્ચ પૂર્વસમુદ્રગાઃ||૨૧૧||
પારિયાત્રભવા યાશ્ચ વિન્ધ્યસહ્યભવાશ્ચ યાઃ|
શિરોહૃદ્રોગકુષ્ઠાનાં તા હેતુઃ શ્લીપદસ્ય ચ||૨૧૨||
View original
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
આધારવિશેષે ગુણવિશેષમાહ- નદ્ય ઇત્યાદિ| પાષાણૈર્વિચ્છિન્નં વિક્ષુબ્ધમભિહતં ચોદકં યાસાં તાસ્તથા; એતેન, અધિત્યકાપ્રભવા એવ હિમાલયે નદ્યઃ પથ્યા ઉક્તા ભવન્તિ નોપત્યકાપ્રભવાઃ, યતોઽધિત્યકાપ્રભવાસ્વેવ પાષાણવિચ્છિન્નત્વાદિ; અતશ્ચ સુશ્રુતે યદુક્તં- “હિમવત્પ્રભવા હૃદ્રોગાદીન્ જનયન્તિ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ, તદુપત્યકાપ્રભવાભિપ્રાયેણેતિ ન વિરોધઃ| યત્તુ તત્રોક્તં “મલયપ્રભવાઃ ક્રિમીઞ્જનયન્તિ” (સુ. સૂ. ૪૫) તદપાષાણસિકતાવાહિનદ્યભિપ્રાયેણ, ઇહ પાષાણસિકતાવાહિનદીષ્વમૃતોપમિતિ ન વિરોધઃ| યત્તુ, પારિયાત્રભવાનાં શિરોરોગાદિકર્તૃત્વં, તત્ પારિયાત્રદરીભવનદીજલાભિપ્રાયેણ, સુશ્રુતે તુ પારિયાત્રતડાગભવનદીજલાભિપ્રાયેણોક્તં- “પારિયાત્રભવાઃ પથ્યાઃ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ| તદુક્તં વિશ્વામિત્રેણ- “તડાગજં દરીજં ચ તડાગાદ્યત્ સરિજ્જલમ્| બલારોગ્યકરં તત્ સ્યાદ્દરીજં દોષલં મતમ્” ઇતિ| પ્રાયોગ્રહણાત્ પૂર્વસમુદ્રગમનેઽપિ ગાઙ્ગં પથ્યં ભવતિ; કિંવા યથોક્તલક્ષણહિમાલયભવત્વાદેવ ગાઙ્ગં જલં પથ્યમ્| પારિયાત્રાદયઃ પર્વતાઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ||૨૦૯-૨૧૨||
Adhikarana 36 (213-216) · Śloka 216
વસુધાકીટસર્પાખુમલસન્દૂષિતોદકાઃ|
વર્ષાજલવહા નદ્યઃ સર્વદોષસમીરણાઃ||૨૧૩||
વાપીકૂપતડાગોત્સસરઃપ્રસ્રવણાદિષુ|
આનૂપશૈલધન્વાનાં ગુણદોષૈર્વિભાવયેત્||૨૧૪||
પિચ્છિલં ક્રિમિલં ક્લિન્નં પર્ણશૈવાલકર્દમૈઃ|
વિવર્ણં વિરસં સાન્દ્રં દુર્ગન્ધં ન હિતં જલમ્||૨૧૫||
વિસ્રં ત્રિદોષં લવણમમ્બુ યદ્વરુણાલયમ્|
ઇત્યમ્બુવર્ગઃ પ્રોક્તોઽયમષ્ટમઃ સુવિનિશ્ચિતઃ||૨૧૬||
ઇતિ જલવર્ગોઽષ્ટમઃ|
View original
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
વર્ષાસુ જલં વહન્તીતિ વર્ષાજલવહાઃ; યદુક્તમગ્ર્યાધિકારે “વર્ષાનાદેયમુદકાનામ્” (સૂ. ૨૫) ઇતિ, તસ્યેહાપથ્યત્વે ઉપપત્તિવર્ણનમિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| પ્રસ્રવણાદિષ્વિત્યત્ર ‘જલં’ ઇતિ શેષઃ| વાપ્યાદયોઽનૂપદેશે ધન્વનિ હિમાલિયાદિપર્વતેષુ ચ ભવેયુઃ, તતશ્ચાનૂપાદિજલગુણૈરેવ તદ્ગુણનિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ; પશ્ચિમાભિમુખનદીજલપૂર્વાભિમુખનદીજલાનૂપજલખધન્વજલપર્વતજલગુણાશ્ચોક્તા એવ, તેન તદ્ગુણાતિદેશો વાપ્યાદિષુ બોદ્ધવ્યઃ| ઉક્તં ચ હારીતેન- “અનૂપદેશે યદ્વારિ ગુરુ તચ્છ્લેષ્મવર્ધનમ્| વિપરીતમતો મુખ્યં જાઙ્ગલં લઘુ ચોચ્યતે” ઇતિ| સુશ્રુતેઽપિ વાપ્યાદીનાં પૃથગેવ ગુણ ઉક્તઃ; સ ચેહ કૂપાદીનાં સક્ષારત્વાદિઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટો ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્નોક્ત ઇતિ મન્તવ્યમ્| વાપી ઇષ્ટકાદિબદ્ધતીર્થા દીર્ઘિકા; કૂપઃ પ્રસિદ્ધઃ; તટાદાગો ગતિર્યસ્ય સ તડાગઃ, સ પુનરુચ્ચદેશાદાગચ્છજ્જલબન્ધનાદ્ભવતિ, અન્યે તુ પુષ્કરીણીં તડાગમાહુઃ; ઉત્સા નિમ્નાદુત્તિષ્ઠજ્જલસ્થાનં; સરો દિવ્યખાતં પુરુષવ્યાપારં વિના, તત્પુનઃ પમ્પાદિ; પ્રસ્રવણઃ નિર્ઝરઃ| અન્યે તુ ‘હ્રદધારાજલાદિષુ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર હ્રદઃ નદીસ્થજલપ્રદેશો ગમ્ભીરો જલાશયઃ, ધારા તુ પર્વતાદેવ જલધારારૂપા પતન્તી; આદિગ્રહણાત્ કેદારચુણ્ડાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્લિન્નં પર્ણાદિભિર્યુતં સદિત્યર્થઃ| વરુણાલયે સમુદ્રે| વિસ્રમ્ આમગન્ધિ| સુવિનિશ્ચિત ઇતિ સર્વજલગુણકથનાત્||૨૧૩-૨૧૬||
Adhikarana 37 (217-224) · Śloka 224
અથ ગોરસવર્ગઃ- સ્વાદુ શીતં મૃદુ સ્નિગ્ધં બહલં શ્લક્ષ્ણપિચ્છિલમ્|
ગુરુ મન્દં પ્રસન્નં ચ ગવ્યં દશગુણં પયઃ||૨૧૭||
તદેવઙ્ગુણમેવૌજઃ સામાન્યાદભિવર્ધયેત્|
પ્રવરં જીવનીયાનાં ક્ષીરમુક્તં રસાયનમ્||૨૧૮||
મહિષીણાં ગુરુતરં ગવ્યાચ્છીતતરં પયઃ|
સ્નેહાન્યૂનમનિદ્રાય હિતમત્યગ્નયે ચ તત્||૨૧૯||
રૂક્ષોષ્ણં ક્ષીરમુષ્ટ્રીણામીષત્સલવણં લઘુ|
શસ્તં વાતકફાનાહક્રિમિશોફોદરાર્શસામ્||૨૨૦||
બલ્યં સ્થૈર્યકરં સર્વમુષ્ણં ચૈકશફં પયઃ|
સામ્લં સલવણં રૂક્ષં શાખાવાતહરં લઘુ||૨૨૧||
છાગં કષાયમધુરં શીતં ગ્રાહિ પયો લઘુ|
રક્તપિત્તાતિસારઘ્નં ક્ષયકાસજ્વરાપહમ્||૨૨૨||
હિક્કાશ્વાસકરં તૂષ્ણં પિત્તશ્લેષ્મલમાવિકમ્|
હસ્તિનીનાં પયો બલ્યં ગુરુ સ્થૈર્યકરં પરમ્||૨૨૩||
જીવનં બૃંહણં સાત્મ્યં સ્નેહનં માનુષં પયઃ|
નાવનં રક્તપિત્તે ચ તર્પણં ચાક્ષિશૂલિનામ્||૨૨૪||
View original
अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
જીવનીયસામાન્યાજ્જલમનુ ક્ષીરમુચ્યતે , ક્ષીરજત્વાદ્દધ્યાદયશ્ચોચ્યન્તે| પ્રસન્નમિતિ નિર્દોષં, નિર્દોષતા તુ પ્રશસ્તત્વેન ગુણ ઇત્યુચ્યતે; કિંવા ગુણાનામસઙ્ખ્યેયત્વેન પ્રસન્નત્વં ગુર્વાદ્યપઠિતમપિ ગુણ એવેતિ જ્ઞેયમ્| એવઙ્ગુણમેવેતિ સ્વાદ્વાદિદશગુણમ્| સામાન્યાદિતિ સમાનત્વાત્| મહિષીક્ષીરગુણે સ્નેહાદૂનમિતિ મહિષીક્ષીરં ગવ્યક્ષીરાત્ સ્નેહોનં, ગૌરવશૈત્યાભ્યાં તુ તદધિકમિતિ કેચિદ્બ્રુવતે; તન્ન, પ્રત્યક્ષમેવ હિ મહિષીક્ષીરાદધિકમેવ ઘૃતં દૃશ્યતે; તથા જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “ગુરુ શીતં સ્નિગ્ધતરં માહિષમતિબલ્યં બૃંહણં ચાગ્ર્યમ્” ઇતિ, સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “ગવ્યાત્ સ્નિગ્ધતરં” (સૂ. ૪૫) ઇતિ; તસ્માત્ ‘સ્નેહાન્યૂનં’ ઇતિ પાઠઃ; તેન સ્નેહાદધિકમિત્યર્થઃ; કિંવા સ્નેહાન્યૂનમિતિ સ્નેહપૂર્ણમિત્યર્થઃ| ઉષ્ટ્રીક્ષીરાદીનાં સલવણત્વાદિ મધુરાનુરસત્વેન બોદ્ધવ્યં; મધુરસ્તુ રસઃ પ્રધાન એવ, દીર્ઘઞ્જીવિતીયે ‘પ્રાયશો મધુરં’ (સૂ. ૧) ઇત્યુક્તં, ન તુ સર્વથા મધુરમેવ| ઐકશફમિતિ વડવાયાઃ | કેચિત્તુ સર્વશબ્દેન ખરવેગસરયોરપિ ક્ષીરસ્યાયં ગુણ ઇતિ વદન્તિ| ઉષ્ણમિતિ ક્ષીરાન્તરાપેક્ષયા, તેન સામાન્યગુણે શીતત્વમુક્તમવિરુદ્ધં ભવતિ, યતો લઘૂત્તમાત્તિક્તરસાદ્ગુરુરપિ કટુ લઘુરેવોચ્યતે મધુરાદ્યપેક્ષયા, એવં શીતતમાદિતરક્ષીરાદુષ્ણમપિ વડવાયાઃ ક્ષીરં શીતમેવ મૂત્રમધ્વાદ્યપેક્ષયા ભવતિ; એવં રૂક્ષમિત્યેતદપિ વ્યાખ્યેયમ્| યદ્યપિ ચ હસ્તિનીક્ષીરાદીનિ શાસ્ત્રે પ્રયોગેષુ નોક્તાનિ, તથાઽપિ કથિતગુણં બુદ્ધ્વા તત્ર તત્ર પ્રયોજ્યાનિ||૨૧૭-૨૨૪||
Adhikarana 38 (225-227) · Śloka 227
રોચનં દીપનં વૃષ્યં સ્નેહનં બલવર્ધનમ્|
પાકેઽમ્લમુષ્ણં વાતઘ્નં મઙ્ગલ્યં બૃંહણં દધિ||૨૨૫||
પીનસે ચાતિસારે ચ શીતકે વિષમજ્વરે|
અરુચૌ મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ કાર્શ્યે ચ દધિ શસ્યતે||૨૨૬||
શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ પ્રાયશો દધિ ગર્હિતમ્|
રક્તપિત્તકફોત્થેષુ વિકારેષ્વહિતં ચ તત્||૨૨૭||
View original
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
દધિગુણમાહ- રોચનમિત્યાદિ| અત્ર રોચનમિત્યુક્ત્વાઽપિ અરુચાવિતિ વચનમરુચિરોગહરત્વેન, રોચનતા તૂપયોગકાલ એવ દ્રવ્યાન્તરરુચિકરત્વેનોક્તા| બૃંહણમિતિ રોગાદિકૃશસ્ય બૃંહણં, કાર્શ્યે ચેતિ સહજે કાર્શ્યે શસ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યં; તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| પીનસે ચતુર્વિધેઽપિ પ્રભાવાદ્ધિતં; કિંવા પીનસપાચકત્વાત્ સર્વત્ર હિતમ્| યચ્ચ વૃષ્યશીતકહિતત્વાદિ દધિગુણપર્યાલોચનયાઽનુપપદ્યમાનમિહ દૃશ્યતે, તત્ પ્રભાવાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યચ્ચ ગુણાન્તરાદેવામ્લત્વોષ્ણત્વસ્નિગ્ધત્વાલ્લભ્યમાનમપિ વાતઘ્નત્વં પુનરુચ્યતે તત્ પ્રકર્ષાર્થં, તથા અમ્લત્વાદિયુક્તસ્યાપિ વાતહન્તૃતાદિવ્યભિચારદર્શનાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| વ્યભિચારોદાહરણાનિ ચ મન્દકમન્દજાતમદ્યાદીન્યનુસર્તવ્યાનિ| ન્યાયશ્ચાયં સર્વાન્નપાનગુણકથને યથાસમ્ભવં વર્ણનીયઃ, ગ્રન્થપ્રચુરતરતાભીત્યા સર્વં વસ્તુ વયમત્ર નોદ્ભાવયામઃ| પ્રાયશ ઇતિ વચનાત્ કાલાન્તરેઽપિ ગર્હિતત્વં શરદાદાવપિ ચ પ્રકૃત્યાદિવશાદ્ધિતત્વં દર્શયતિ||૨૨૫-૨૨૭||
Adhikarana 39 (228) · Śloka 228
ત્રિદોષં મન્દકં, જાતં વાતઘ્નં દધિ, શુક્રલઃ|
સરઃ, શ્લેષ્માનિલઘ્નસ્તુ મણ્ડઃ સ્રોતોવિશોધનઃ||૨૨૮||
View original
त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
મન્દકં યદા ક્ષીરં વિક્રિયામાપન્નં ઘનત્વં ન યાતિ તદા તન્મન્દકમ્| જાતં વાતઘ્નમિતિ યદા તુ મન્દકાવસ્થામુત્સૃજ્ય ઘનતયા જાતં સન્મધુરમીષદમ્લં ચ ભવતિ, તદા વાતઘ્નં વિશેષેણ ભવતીત્યર્થઃ| પૂર્વે તુ દધિગુણાઃ સુજાતસ્ય વ્યક્તામ્લસ્ય બોદ્ધવ્યાઃ| શુક્રલઃ સર ઇતિ ચ્છેદઃ| સરો દધ્યુપરિસ્નેહઃ, શુક્રલઃ શુક્રસ્રુતિવૃદ્ધિકરઃ; અત એવ સુશ્રુતે સરગુણે “વૃષ્યઃ શુક્રવિવર્ધનઃ” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ પદદ્વયોપાદાનં કૃતમ્| મણ્ડ ઇતિ પ્રકરણાદ્દધિમણ્ડો મસ્ત્વિત્યર્થઃ||૨૨૮||
Adhikarana 40 (229) · Śloka 229
શોફાર્શોગ્રહણીદોષમૂત્રગ્રહોદરારુચૌ|
સ્નેહવ્યાપદિ પાણ્ડુત્વે તક્રં દદ્યાદ્ગરેષુ ચ||૨૨૯||
View original
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
શોફેત્યાદિના તક્રગુણઃ| મૂત્રગ્રહો મૂત્રકૃચ્છ્રાદિ| ગરોઽત્ર કૃત્રિમવિષમ્||૨૨૯||
Adhikarana 41 (230) · Śloka 230
સઙ્ગ્રાહિ દીપનં હૃદ્યં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્|
ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નમર્દિતારુચિનાશનમ્||૨૩૦||
View original
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
સઙ્ગ્રાહીત્યાદિ નવનીતગુણઃ| નવોદ્ધૃતં સદ્યસ્કં; નવોદ્ધૃતમિતિ વચનાદભિનવસ્યૈવ નવનીતસ્ય યથોક્તગુણાઃ પ્રકર્ષવન્તો ભવન્તિ, પુરાણસ્ય તુ નૈતે બલવન્તો ગુણા ભવન્તીતિ||૨૩૦||
Adhikarana 42 (231-233) · Śloka 234
સ્મૃતિબુદ્ધ્યગ્નિશુક્રૌજઃકફમેદોવિવર્ધનમ્|
વાતપિત્તવિષોન્માદશોષાલક્ષ્મીજ્વરાપહમ્ ||૨૩૧||
સર્વસ્નેહોત્તમં શીતં મધુરં રસપાકયોઃ|
સહસ્રવીર્યં વિધિભિર્ઘૃતં કર્મસહસ્રકૃત્||૨૩૨||
મદાપસ્મારમૂર્ચ્છાયશોષોન્માદગરજ્વરાન્|
યોનિકર્ણશિરઃશૂલં ઘૃતં જીર્ણમપોહતિ||૨૩૩||
સર્પીંષ્યજાવિમહિષીક્ષીરવત્ સ્વાનિ નિર્દિશેત્|૨૩૪|
View original
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
ઉત્પાદક્રમાગતસ્ય ઘૃતસ્ય ગુણમાહ- સ્મૃતીત્યાદિ| સહસ્રવીર્યમિતિ ભૂરિશક્તિકમ્| કથં સહસ્રવીર્યમિત્યાહ- વિધિવદિતિ| વિધિવદ્ વિધિયુક્તં સદિત્યર્થઃ, વિધિશ્ચ નાનાકર્મકારિભિર્દ્રવ્યૈઃ સંસ્કારઃ સંયોગશ્ચ, અત એવોક્તં- “નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે” (નિ. ૧) ઇતિ, તથા તન્ત્રાન્તરે “ઘૃતં યોગવાહિ” ઇતિ; તસ્માત્ સહસ્રવીર્યતઃ કર્મસહસ્રકૃદિતિ યોજ્યમ્| યત્તુ સુશ્રુતટીકાકૃતઃ સુશ્રુતોક્તઘૃતગુણેષુ “ત્રિદોષાપકર્ષણં” ઇતિ પઠન્તિ, તત્ સંસ્કારેણ કફહરણાદિતિ જ્ઞેયમ્| મદેત્યાદિ| જીર્ણં તુ દશવર્ષાતીતં; વચનં હિ- “પુરાણં દશવર્ષં સ્યાત્ પ્રપુરાણમતઃ પરમ્” ઇતિ| યથા યથા ચ જીર્ણત્વપ્રકર્ષસ્તથા તથા ગુણોત્કર્ષો જ્ઞેયઃ| ઉક્તં હિ હારીતે- “યથા યથા જરાં યાતિ ગુણવત્ સ્યાત્તથા તથા” ઇતિ| અનુક્તસર્પિર્ગુણાનતિદિશતિ- સર્પીંષીત્યાદિ| સર્પીંષિ સ્વાનીતિ સમ્બન્ધઃ; તેન, અજાક્ષીરવદજાસર્પિર્નિર્દિશેદિતિ| એવં શેષયોરપિ વાચ્યમ્| અનેન ચ ન્યાયેન હસ્તિન્યાદિસર્પિરપિ બોદ્ધવ્યં, હસ્તિન્યાદિસર્પિર્વ્યવહારાભાવાત્ સાક્ષાન્નોક્તમ્||૨૩૧-૨૩૩||-
Adhikarana 43 (234-236) · Śloka 236
પીયૂષો મોરટં ચૈવ કિલાટા વિવિધાશ્ચ યે||૨૩૪||
દીપ્તાગ્નીનામનિદ્રાણાં સર્વ એવ સુખપ્રદાઃ|
ગુરવસ્તર્પણા વૃષ્યા બૃંહણાઃ પવનાપહાઃ||૨૩૫||
વિશદા ગુરવો રૂક્ષા ગ્રાહિણસ્તક્રપિણ્ડકાઃ|
ગોરસાનામયં વર્ગો નવમઃ પરિકીર્તિતઃ||૨૩૬||
ઇતિ ગોરસવર્ગો નવમઃ|
View original
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
પીયૂષઃ સદ્યઃપ્રસૂતાયાઃ ક્ષીરમ્| તદેવ યાવન્ન પરતઃ પ્રસન્નતાં યાતિ તાવત્ ‘મોરટ’ ઇત્યુચ્યતે| કિલાટો નષ્ટક્ષીરભાગઃ, યં લોકાઃ ક્ષીરસામિત્યાહુઃ| વિશદ ઇત્યાદિસ્તક્રપિણ્ડકગુણઃ, તક્રપિણ્ડઃ તક્રકૂર્ચિકાયા એવ સ્રુતદ્રવો ઘનો ભાગઃ| ગોરસાનામિત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન મહિષીક્ષીરાદીનામપિ ગ્રહણં; કિંવા પ્રાધાન્યાદ્ગોરસનિર્દેશઃ; ગોરસભાષયા ગોરસનિષ્પન્નાઃ સર્વ એવ ક્ષીરદધિતક્રાદયો ગૃહ્યન્તે; લોકે હિ સર્વેષ્વેવૈષુ ગોરસસઞ્જ્ઞા||૨૩૪-૨૩૬||
Adhikarana 44 (237) · Śloka 238
અથેક્ષુવર્ગઃ- વૃષ્યઃ શીતઃ સરઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણો મધુરો રસઃ|
શ્લેષ્મલો ભક્ષિતસ્યેક્ષોર્યાન્ત્રિકસ્તુ વિદહ્યતે||૨૩૭||
શૈત્યાત્ પ્રસાદાન્માધુર્યાત્ પૌણ્ડ્રકાદ્વંશકો વરઃ|૨૩૮|
View original
अथेक्षुवर्गः- वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
માધુર્યસામાન્યાદિક્ષુવિકૃતિપ્રાયો વર્ગ ઉચ્યતે| ભક્ષિતસ્યેતિ દન્તપીડિતસ્ય| યાન્ત્રિક ઇતિ યન્ત્રપીડિતઃ| વિદાહશ્ચાસ્ય પ્રાયશસ્ત્વગ્ગ્રન્થિયુક્તસ્ય યન્ત્રેણ પીડનાત્, તથા કાલાન્તરાવસ્થાનાચ્ચ| વચનં હિ- “મૂલત્વગ્ગ્રન્થિસંયોગાદ્યાન્ત્રિકસ્તુ વિદહ્યતે”; ઉક્તં ચ હારીતે- “વ્યાપિત્વાત્ સુકુમારો હિ રસો યન્ત્રનિપીડિતઃ| સૌક્ષ્મ્યાત્ સ્પૃષ્ટોઽનિલાર્કાભ્યાં ભૃશં કાયે વિદહ્યતે” ઇતિ| અત્ર વ્યાપિત્વાદિતિ ત્વગાદિયુક્તેક્ષુકાણ્ડભવત્વાત્| યદુચ્યતે- વિદાહિત્વે યાન્ત્રિકસ્ય રક્તપિત્તહન્તૃત્વમુક્તં વિરુધ્યતે, યથા “મધૂદકસ્યેક્ષુરસસ્ય ચૈવ પાનાચ્છમં ગચ્છતિ રક્તપિત્તમ્” (ચિ.અ.૪) ઇતિ; તન્ન, યતો દન્તનિષ્પીડિતસ્યૈવાવિદાહિનો રક્તપિત્તે ગ્રહણં ભવિષ્યતિ, કિંવા યાન્ત્રિકેઽપિ વિદાહકારકત્વગાદિસંયોગસ્ય તથા કાલાન્તરાવસ્થાનસ્ય ચ ત્યાગં કૃત્વોપયોગઃ કર્તવ્યઃ; ‘યાન્ત્રિકસ્તુ વિદહ્યતે’ ઇતિ વચનં પ્રાયોવાદમાશ્રિત્ય બોધ્યમ્| અન્યે ત્વેતદ્દોષભયાદ્વિદહ્યત ઇતિ શીઘ્રં પચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૩૭||-
Adhikarana 45 (238-242) · Śloka 242
પ્રભૂતક્રિમિમજ્જાસૃઙ્મેદોમાંસકરો ગુડઃ||૨૩૮||
ક્ષુદ્રો ગુડશ્ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્ધાવશેષિતઃ|
રસો ગુરુર્યથાપૂર્વં ધૌતઃ સ્વલ્પમલો ગુડઃ||૨૩૯||
તતો મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડશર્કરા વિમલાઃ પરમ્|
યથા યથૈષાં વૈમલ્યં ભવેચ્છૈત્યં તથા તથા||૨૪૦||
વૃષ્યા ક્ષીણક્ષતહિતા સસ્નેહા ગુડશર્કરા|
કષાયમધુરા શીતા સતિક્તા યાસશર્કરા||૨૪૧||
રૂક્ષા વમ્યતિસારઘ્ની ચ્છેદની મધુશર્કરા|
તૃષ્ણાસૃક્પિત્તદાહેષુ પ્રશસ્તાઃ સર્વશર્કરાઃ||૨૪૨||
View original
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
પ્રભૂતક્રિમ્યાદિકારણત્વાત્ પ્રભૂતક્રિમ્યાદિકરો ગુડ ઉચ્યતે| ક્ષુદ્રગુડસ્તથા ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્ધાવશેષિતો રસ ઇત્યત્ર ચકારલોપો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન ક્ષુદ્રગુડશ્ચતુર્ભાગાવશેષિતાદ્રસાદ્ગુરુઃ, તથા ત્રિભાગાચ્ચતુર્ભાગાવશેષિતો ગુરુરિત્યાદિ જ્ઞેયમ્| ક્ષુદ્રગુડોઽસિતગુડ ઇત્યુચ્યતે| ફાણિતં ચ તન્તુલીભાવાદ્ભવતિ| ધૌતઃ સ્વલ્પમલ ઇતિ મલાવસેકેન ધૌતોઽલ્પમલો ભવતિ, તેનાલ્પક્રિમ્યાદિર્ભવતીતિ ભાવઃ| તત ઇતિ ધૌતગુડાત્| મત્સ્યણ્ડિકા ખણ્ડમધ્યે પાકાદ્ઘનીભૂતા મત્સ્યાણ્ડનિભા ભવતિ| વિમલાઃ પરમિત્યુત્તરોત્તરં વિમલાઃ| ભવેચ્છૈત્યં તથા તથેતિ મત્સ્યણ્ડિકાયાશ્ચ ખણ્ડઃ શીતતરઃ, તતશ્ચ શર્કરા શીતતમેત્યર્થઃ| ગુડશર્કરેતિ યાસમધુશર્કરયોર્વ્યવચ્છેદાર્થમ્| યાસશર્કરા દુરાલભાક્વાથકૃતા શર્કરા| મધુશર્કરા તુ મધુભાણ્ડેષુ શર્કરાકારા ભવતિ||૨૩૮-૨૪૨||
Adhikarana 46 (243-246) · Śloka 246
માક્ષિકં ભ્રામરં ક્ષૌદ્રં પૌત્તિકં મધુજાતયઃ|
માક્ષિકં પ્રવરં તેષાં વિશેષાદ્ભ્રામરં ગુરુ||૨૪૩||
માક્ષિકં તૈલવર્ણં સ્યાદ્ઘૃતવર્ણં તુ પૌત્તિકમ્|
ક્ષૌદ્રં કપિલવર્ણં સ્યાચ્છ્વેતં ભ્રામરમુચ્યતે||૨૪૪||
વાતલં ગુરુ શીતં ચ રક્તપિત્તકફાપહમ્|
સન્ધાતૃ ચ્છેદનં રૂક્ષં કષાયં મધુરં મધુ ||૨૪૫||
હન્યાન્મધૂષ્ણમુષ્ણાર્તમથવા સવિષાન્વયાત્|
ગુરુરૂક્ષકષાયત્વાચ્છૈત્યાચ્ચાલ્પં હિતં મધુ||૨૪૬||
View original
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
મધુશર્કરાપ્રસઙ્ગેન મધ્વભિધાનમ્| મક્ષિકાઃ પિઙ્ગલાઃ, તદ્ભવં માક્ષિકમ્| ભ્રમરઃ પ્રસિદ્ધઃ| ક્ષુદ્રમક્ષિકાભવં ક્ષૌદ્રમ્| પિઙ્ગલા મક્ષિકા મહત્યઃ પુત્તિકાઃ, તદ્ભવં પૌત્તિકમ્| છત્રાદયશ્ચાપરે ચત્વારો મધુભેદાઃ સુશ્રુતોક્તાઃ સામાન્યમધુગુણા એવ જ્ઞેયાઃ; કિંવા અપ્રશસ્તત્વાદિહ નોક્તાઃ| કેચિત્ ‘માક્ષિકં તૈલવર્ણં સ્યાત્’ ઇત્યાદિશ્લોકં પઠન્તિ| ઉષ્ણાર્તમથવેતિ ભાષયા, યથા ઉષ્ણં મધુ હન્યાન્ન તથા ઉષ્ણાર્તમિતિ સૂચયતિ| તત્રૈવ હેતુમાહ- સવિષાન્વયાદિતિ|- સવિષાણિ નાનાપુષ્પાણિ, કિંવા સવિષા એવ મક્ષિકાદયઃ, અન્વયા ઉત્પત્તિસ્થાનાનિ યસ્ય તત્ સવિષાન્વયં મધુ; તેન વિષાનુગતસ્યોષ્ણવિરોધિત્વસ્યૈવ મધુનોઽનુગમો ભવતિ, ન તુ સવિષત્વસ્ય; તથા સત્યુષ્ણમપિ મારકં સ્યાત્; કિંવા અથવેતિ સવિષાન્વયાદિત્યનેન સમ્બધ્યતે, તેન સવિષાન્વયાદન્યતશ્ચ શૈત્યાત્ સૌકુમાર્યાચ્ચોષ્ણેન મધુ વિરુધ્યત ઇત્યર્થો ભવતિ| ઉક્તં હિ હારીતે- “નાનાપુષ્પપ્રકારાણાં રસસારાત્મકં મધુ| તચ્છૈત્યાત્ સૌકુમાર્યાચ્ચ સર્વૈરુષ્ણૈર્વિરુધ્યતે” ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “તત્ સૌકુમાર્યાચ્ચ તથૈવ શૈત્યાત્” (સુ. સૂ. ૪૫) ઇત્યાદિ| અલ્પસ્ય મધુનો હિતત્વે હેતુમાહ- ગુર્વિત્યાદિ| ગુરુત્વાન્મધ્વામકારકં ભવતિ, રૂક્ષં કષાયશીતં તુ મહાત્યયવાતકરમિતિ ભાવઃ||૨૪૩-૨૪૬||
Adhikarana 47 (247-248) · Śloka 248
નાતઃ કષ્ટતમં કિઞ્ચિન્મધ્વામાત્તદ્ધિ માનવમ્|
ઉપક્રમવિરોધિત્વાત્ સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્||૨૪૭||
આમે સોષ્ણા ક્રિયા કાર્યા સા મધ્વામે વિરુધ્યતે|
મધ્વામં દારુણં તસ્માત્ સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્||૨૪૮||
View original
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
મધ્વામસ્ય મહાત્યયતામાહ- નાત ઇત્યાદિ| ઉપક્રમવિરોધિત્વં મધ્વામે યથા- આમે તૂષ્ણં પથ્યં, તન્મધુનિ વિરુદ્ધં; યત્તુ મધુહિતં શીતં, તદામે વિરુદ્ધમ્||૨૪૭-૨૪૮||
Adhikarana 48 (249) · Śloka 249
નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ|
ઇતીક્ષુવિકૃતિપ્રાયો વર્ગોઽયં દશમો મતઃ||૨૪૯||
ઇતીક્ષુવર્ગો દશમઃ|
View original
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
મધુનો યોગવાહિત્વમાહ- નાનેત્યાદિ| યસ્માન્નાનારસવીર્યાદિભ્યઃ પુષ્પેભ્ય ઉત્પન્નં તન્મધુ, તેનાનભિવ્યક્તનાનાશક્તિકમેવ| તતશ્ચ યેન દ્રવ્યેણ વામનીયેન વાઽઽસ્થાપનીયેન વા વૃષ્યેણ કાર્યાન્તરકારકેણ વા યુજ્યતે તસ્યૈવ કર્મ કરોતિ, સમાનાનુકારિદ્રવ્યપ્રબોધિતશક્તિત્વાદિતિ ભાવઃ| ચકારોઽત્ર હેત્વન્તરસમુચ્ચયે, તેન પ્રભાવાચ્ચેતિ બોદ્ધવ્યમ્| તેન સત્યપિ નાનૌષધિસમ્ભવત્વે પ્રભાવાન્ન ક્ષીરમદ્યાદયો યોગવાહિનઃ; તથા, અનાનાત્મકા અપિ શિલાજતુતૈલાદયો યોગવાહિનો ભવન્તિ| યોગવાહિત્વેઽપિ મધુ સ્નેહને ન પ્રયુજ્યતે વાતે, રૂક્ષાદિગુણયુક્તત્વાત્| નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વેઽપિ મધુ રૂક્ષકષાયત્વાભ્યામેવાવિર્ભૂતં ભવતિ, પ્રાયેણ રૂક્ષકષાયગુણાધિકે એવ પુષ્પે મધુમક્ષિકાણાં ચરણાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| અનેન ચ ન્યાયેન નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વેન સર્વગુણતાપ્રસઙ્ગો મધુનો નિરસ્તો ભવતિ| સુશ્રુતેઽપ્યેવમેવ યોગવાહિત્વં “તચ્ચ નાના” (સુ.સૂ.અ.૪૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન મધુન ઉક્તમ્| ઇક્ષુવિકૃતિપ્રાય ઇતિ ઇક્ષુવિકૃતિપ્રધાનઃ, તેન યાસશર્કરાદિકથનમપ્યત્રાવિરુદ્ધમિતિ ભાવઃ||૨૪૯||
Adhikarana 49 (250-256) · Śloka 257
અથ કૃતાન્નવર્ગઃ- ક્ષુત્તૃષ્ણાગ્લાનિદૌર્બલ્યકુક્ષિરોગજ્વરાપહા|
સ્વેદાગ્નિજનની પેયા વાતવર્ચોનુલોમની||૨૫૦||
તર્પણી ગ્રાહિણી લઘ્વી હૃદ્યા ચાપિ વિલેપિકા|
મણ્ડસ્તુ દીપયત્યગ્નિં વાતં ચાપ્યનુલોમયેત્||૨૫૧||
મૃદૂકરોતિ સ્રોતાંસિ સ્વેદં સઞ્જનયત્યપિ|
લઙ્ઘિતાનાં વિરિક્તાનાં જીર્ણે સ્નેહે ચ તૃષ્યતામ્||૨૫૨||
દીપનત્વાલ્લઘુત્વાચ્ચ મણ્ડઃ સ્યાત્ પ્રાણધારણઃ|
લાજપેયા શ્રમઘ્ની તુ ક્ષામકણ્ઠસ્ય દેહિનઃ||૨૫૩||
તૃષ્ણાતીસારશમનો ધાતુસામ્યકરઃ શિવઃ|
લાજમણ્ડોઽગ્નિજનનો દાહમૂર્ચ્છાનિવારણઃ ||૨૫૪||
મન્દાગ્નિવિષમાગ્નીનાં બાલસ્થવિરયોષિતામ્|
દેયશ્ચ સુકુમારાણાં લાજમણ્ડઃ સુસંસ્કૃતઃ||૨૫૫||
ક્ષુત્પિપાસાપહઃ પથ્યઃ શુદ્ધાનાં ચ મલાપહઃ|
શૃતઃ પિપ્પલિશુણ્ઠીભ્યાં યુક્તો લાજામ્લદાડિમૈઃ||૨૫૬||
કષાયમધુરાઃ શીતા લઘવો લાજસક્તવઃ|૨૫૭|
View original
अथ कृतान्नवर्गः- क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
સમ્પ્રતિ શૂકધાન્યાદિવર્ગૌર્યથાસમ્ભવં સમ્પાદિતસ્ય કૃતાન્નસ્ય પેયાદેર્ગુણાન્ વક્તું કૃતાન્નવર્ગ ઉચ્યતે | તે ચ પેયાદીનાં ગુણાઃ કેચિત્ સંસ્કારસંયોગાદિજાઃ, કેચિત્ પ્રાકૃતા અપિ જ્ઞેયાઃ| ન ચ વાચ્યં- પેયાદીનામેવ ગુણેન બાધિતત્વાચ્છૂકધાન્યાદીનાં પૃથગ્ગુણો ન વાચ્ય ઇતિ; યતઃ પેયાદયો હિ પ્રકૃતિગુણાનુવિધાયિનઃ સન્તઃ સ્વગુણમાવહન્તિ, તેન કૃતાન્નસ્ય યો ગુણ ઉચ્યતે સ યદિ રક્તશાલ્યાદિપ્રકૃતાવપિ ભવતિ તદા બલવાન્ ભવતિ, અથ પ્રકૃતૌ વિપરીતો ગુણો ભવતિ તદા કૃતાન્નગુણસ્યાલ્પત્વં ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| અત્ર સ્વસ્થાતુરહિતત્વેનાદૌ પેયોચ્યતે; પેયા બહુદ્રવા યવાગૂઃ, વિલેપી વિરલદ્રવા યવાગૂઃ| પેયાદિક્રમેણાન્ને વક્તવ્યે અન્નાત્ પ્રથમોત્પદ્યમાનત્વેન મણ્ડગુણકથનમ્| દીપનલઘુત્વાભ્યામગ્નિં યસ્માત્ કરોતિ, તસ્માલ્લઙ્ઘિતાદીનાં પ્રાણધારણ ઇતિ જ્ઞેયમ્| સુસંસ્કૃત ઇતિ ધાન્યકપિપ્પલ્યાદિસુસંસ્કૃતઃ| શુદ્ધાનાં મલાપહ ઇતિ સમ્યક્શુદ્ધાનામપિ કોષ્ઠોપલેપકદોષાપહરત્વેન; યદુચ્યતે- શુદ્ધાનામિતિ ઈષચ્છુદ્ધાનાં; તેન, ઈષચ્છુદ્ધ્યા શેષદોષસમ્બન્ધાન્મલાપહ ઇત્યુપપન્નં, સુશ્રુતેઽપિ (સુ.સૂ.અ.૪૬) “લાજમણ્ડોઽવિશુદ્ધાનાં” ઇત્યકારપ્રશ્લેષાદીષદ્વિશુદ્ધાનામિતિ બોધ્યમ્| તન્ન સત્, ઈષદ્વિશુદ્ધે પેયા નિષિદ્ધૈવ, વચનં હિ- “કફપિત્તે વિશુદ્ધેઽલ્પે મદ્યપે વાતપૈત્તિકે| તર્પણાદિક્રમઃ કાર્યઃ પેયાઽભિષ્યન્દયેદ્ધિ તાન્” (સિ.અ.૬) ઇતિ||૨૫૦-૨૫૬||-
Adhikarana 50 (257-259) · Śloka 260
સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નઃ સન્તપ્તશ્ચૌદનો લઘુઃ||૨૫૭||
ભૃષ્ટતણ્ડુલમિચ્છન્તિ ગરશ્લેષ્મામયેષ્વપિ|
અધૌતોઽપ્રસ્રુતોઽસ્વિન્નઃ શીતશ્ચાપ્યોદનો ગુરુઃ||૨૫૮||
માંસશાકવસાતૈલઘૃતમજ્જફલૌદનાઃ|
બલ્યાઃ સન્તર્પણા હૃદ્યા ગુરવો બૃંહયન્તિ ચ||૨૫૯||
તદ્વન્માષતિલક્ષીરમુદ્ગસંયોગસાધિતાઃ|૨૬૦|
View original
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
સ્વિન્ન ઇત્યુત્સ્વિન્નધાન્યતણ્ડુલકૃતઃ, કિંવા સમ્યક્સ્વિન્નત્વેન મૃદુભૂતઃ| સન્તપ્ત ઇતિ સહજેનોષ્મણા, ન તુ પુનસ્તાપનેન; વચનં હિ- “વિવર્જયેત્ સ્થિરં શીતમન્નમુષ્ણીકૃતં પુનઃ” ઇતિ| ભૃષ્ટતણ્ડુલકૃત ઓદનો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ| અધાતઃ અધૌતતણ્ડુલકૃતઃ| અત્ર સુધૌતત્વાદિગુણવિશિષ્ટસ્યાદનસ્ય લઘુત્વંવચનેન તદ્વિપરીતાનામધૌતાદીનાં ગુરુત્વમર્થતઃ સિદ્ધમપિ યત્ પુનરુચ્યતે તત્ સ્પષ્ટાર્થમ્| સન્તર્પણા ઇતિ તદાત્વેઽપિ બલકરાઃ| માંસાદિસંયોગસાધિતાશ્ચૌદના એવ બોદ્ધવ્યાઃ| અત્ર રૂક્ષાભ્યાં શાકમુદ્ગાભ્યામપિ સંયુક્તસ્યૌદનસ્ય બલ્યત્વાદિ સંયોગમહિમ્ના તથા ઘૃતાદિસંસ્કારાચ્ચ લોકવ્યવહારક્રિયમાણત્વાદ્બોદ્ધવ્યમ્ ||૨૫૭-૨૫૯||-
Adhikarana 51 (260-261) · Śloka 261
કુલ્માષા ગુરવો રૂક્ષા વાતલા ભિન્નવર્ચસઃ||૨૬૦||
સ્વિન્નભક્ષ્યાસ્તુ યે કિચિત્ સૌપ્યગૌધૂમયાવિકાઃ|
ભિષક્ તેષાં યથાદ્રવ્યમાદિશેદ્ગુરુલાઘવમ્||૨૬૧||
View original
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
યવપિષ્ટમુષ્ણોદકસિક્તમીષત્સ્વિન્નમપૂપીકૃતં કુલ્માષમાહુઃ| સ્વિન્નભક્ષ્યા ઇત્યુત્સ્વેદનમાત્રકૃતા હણ્ડરિકાદયઃ| યથાદ્રવ્યમિતિ વદતા નાત્ર પ્રકૃતિગુણોપમર્દેન લાજાદાવિવ ગુણાન્તરોદય ઇતિ દર્શયતિ||૨૬૦-૨૬૧||
Adhikarana 52 (262) · Śloka 262
અકૃતં કૃતયૂષં ચ તનું સાંસ્કારિકં રસમ્|
સૂપમમ્લમનમ્લં ચ ગુરું વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્||૨૬૨||
View original
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
અકૃતકૃતયૂષલક્ષણમ્- “અસ્નેહલવણં સર્વમકૃતં કટુકૈર્વિના| વિજ્ઞેયં લવણસ્નેહકટુકૈઃ સંસ્કૃતં કૃતમ્” (સુ. સૂ. ૪૬) ઇતિ| તનુમિતિ સ્વલ્પમાંસત્વેનાઘનં, સાંસ્કારિકમિતિ બહુમાંસસ્નેહાદિસંસ્કૃતત્વાદ્ઘનમ્||૨૬૨||
Adhikarana 53 (263-264) · Śloka 264
સક્તવો વાતલા રૂક્ષા બહુવર્ચોનુલોમિનઃ|
તર્પયન્તિ નરં સદ્યઃ પીતાઃ સદ્યોબલાશ્ચ તે||૨૬૩||
મધુરા લઘવઃ શીતાઃ સક્તવઃ શાલિસમ્ભવાઃ|
ગ્રાહિણો રક્તપિત્તઘ્નાસ્તૃષ્ણાચ્છર્દિજ્વરાપહાઃ||૨૬૪||
View original
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
સક્તૂનાં રૂક્ષત્વેઽપિ વાતલત્વાભિધાનં તક્રસ્ય રૂક્ષસ્યાપિ વાતહારિત્વદર્શનાત્| પીતા ઇત્યનેન સક્તૂનાં પિણ્ડોપયોગે નિષેધં દર્શયતિ| તર્પયન્તિ તૃપ્તિં જનયન્તિ| સદ્યોબલાઃ તદાત્વેનૈવ વાજીકરણવદ્બલકરાઃ; એતેન પરિણામે બલાપહત્વમપ્યુક્તં ભવતિ||૨૬૩-૨૬૪||
Adhikarana 54 (265-267) · Śloka 267
હન્યાદ્વ્યાધીન્ યવાપૂપો યાવકો વાટ્ય એવ ચ|
ઉદાવર્તપ્રતિશ્યાયકાસમેહગલગ્રહાન્||૨૬૫||
ધાનાસઞ્જ્ઞાસ્તુ યે ભક્ષ્યાઃ પ્રાયસ્તે લેખનાત્મકાઃ|
શુષ્કત્વાત્તર્પણાશ્ચૈવ વિષ્ટમ્ભિત્વાચ્ચ દુર્જરાઃ||૨૬૬||
વિરૂઢધાના શષ્કુલ્યો મધુક્રોડાઃ સપિણ્ડકાઃ|
પૂપાઃ પૂપલિકાદ્યાશ્ચ ગુરવઃ પૈષ્ટિકાઃ પરમ્||૨૬૭||
View original
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
યવકૃતો વાટ્યો યાવકો વાટ્યઃ, વાટ્યશ્ચ ભૃષ્ટયવૌદનઃ| ધાના ભૃષ્ટયવાઃ| અઙ્કુરિતસ્ય યવસ્ય ધાના વિરૂઢધાનાઃ| શષ્કુલ્યઃ શાલિપિષ્ટૈઃ સતિલૈસ્તૈલપક્વાઃ ક્રિયન્તે| મધુક્રોડાઃ પાકઘનીભૂતમધુગર્ભાઃ| સપિણ્ડકા ઇતિ મધુક્રોડા એવ સપિષ્ટકપિણ્ડાઃ; નલસ્ત્વાહ- “વિમર્દ્ય સમિતાચૂર્ણં મૃદુપાકં ગુડાન્વિતમ્| ઘૃતાવગાહે ગુડિકાં વૃત્તાં પક્વાં સકેશરામ્|| સૌગન્ધિકાધિવાસાં ચ કુર્યાત્ પૂપલિકાં બુધઃ| સ એવ ખણ્ડસંયાવઃ સિતામ્રાતકપૂરિતઃ|| માતુલુઙ્ગત્વચા ચૈવ વેષ્ટિતો મધુશીર્ષકઃ” ઇતિ| મધુશીર્ષક એવ મધુક્રોડઃ| પૂપાઃ પિષ્ટિકાઃ| પૂપલિકા ચાપડિકેતિ ખ્યાતા||૨૬૫-૨૬૭||
Adhikarana 55 (268-270) · Śloka 270
ફલમાંસવસાશાકપલલક્ષૌદ્રસંસ્કૃતાઃ|
ભક્ષ્યા વૃષ્યાશ્ચ બલ્યાશ્ચ ગુરવો બૃંહણાત્મકાઃ||૨૬૮||
વેશવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચયવર્ધનઃ|
ગુરવસ્તર્પણા વૃષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસપૂપકાઃ ||૨૬૯||
સગુડાઃ સતિલાશ્ચૈવ સક્ષીરક્ષૌદ્રશર્કરાઃ|
ભક્ષ્યા વૃષ્યાશ્ચ બલ્યાશ્ચ પરં તુ ગુરવઃ સ્મૃતાઃ||૨૭૦||
View original
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
પલલં તિલચૂર્ણમ્| વેશવારઃ સૂદશાસ્ત્રે- “માંસં નિરસ્થિ સુસ્વિન્નં પુનર્દૃષદિ પેષિતમ્| પિપ્પલીશુણ્ઠિમરિચગુડસર્પિઃસમન્વિતમ્|| ઐકધ્યં વિપચેત્ સમ્યગ્વેશવાર ઇતિ સ્મૃતઃ”| ક્ષીરપ્રધાનાઃ પૂપાઃ ક્ષીરપૂપાઃ| સગુડા ઇત્યાદૌ ‘સક્ષીરાઃ’ ઇતિ ક્ષીરયોગમાત્રં, ન ક્ષીરપ્રધાનતેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૨૬૮-૨૭૦||
Adhikarana 56 (271-272) · Śloka 272
સસ્નેહાઃ સ્નેહસિદ્ધાશ્ચ ભક્ષ્યા વિવિધલક્ષણાઃ|
ગુરવસ્તર્પણા વૃષ્યા હૃદ્યા ગૌધૂમિકા મતાઃ||૨૭૧||
સંસ્કારાલ્લઘવઃ સન્તિ ભક્ષ્યા ગૌધૂમપૈષ્ટિકાઃ|
ધાનાપર્પટપૂપાદ્યાસ્તાન્ બુદ્ધ્વા નિર્દિશેત્તથા||૨૭૨||
View original
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
સસ્નેહા ઇતિ પિષ્ટાવસ્થાયામેવ સ્નેહયોગાત્| ગુરુત્વેનોક્તાનામપિ ભૂર્યગ્નિસંયોગાદિના સંસ્કારાલ્લાઘવં ભવતીત્યાહ- સંસ્કારાલ્લઘવ ઇત્યાદિ| બુદ્ધ્વા નિર્દિશેદિતિ સંસ્કારગુણં તથા પ્રકૃતિગુણં ચ બુદ્ધ્વા યથોચિતં ગુણં નિર્દિશેત્||૨૭૧-૨૭૨||
Adhikarana 57 (273) · Śloka 273
પૃથુકા ગુરવો ભૃષ્ટાન્ ભક્ષયેદલ્પશસ્તુ તાન્|
યાવા વિષ્ટભ્ય જીર્યન્તિ સરસા ભિન્નવર્ચસઃ||૨૭૩||
View original
पृथुका गुरवो भृष्टान् भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
પૃથુકાઃ ચિપિટાઃ| યાવા ઇતિ યવચિપિટાઃ, અન્યે તુ ગાન્ધારદેશપ્રસિદ્ધાન્ સમ્પિષ્ટસઞ્જ્ઞાનાહુઃ | સરસા અભૃષ્ટાઃ||૨૭૩||
Adhikarana 58 (274) · Śloka 274
સૂપ્યાન્નવિકૃતા ભક્ષ્યા વાતલા રૂક્ષશીતલાઃ|
સકટુસ્નેહલવણાનલ્પશો ભક્ષયેત્તુ તાન્||૨૭૪||
View original
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
સૂપ્યવિકૃતા ઇતિ મુદ્રમાષાદિવિકારાઃ||૨૭૪||
Adhikarana 59 (275) · Śloka 275
મૃદુપાકાશ્ચ યે ભક્ષ્યાઃ સ્થૂલાશ્ચ કઠિનાશ્ચ યે|
ગુરવસ્તે વ્યતિક્રાન્તપાકાઃ પુષ્ટિબલપ્રદાઃ||૨૭૫||
View original
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
મૃદુપાકાઃ સ્તોકાગ્નિસંયોગસાધ્યાઃ| વ્યતિક્રાન્તપાકા ઇતિ ચિરેણ જરાં ગચ્છન્તિ||૨૭૫||
Adhikarana 60 (276) · Śloka 276
દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારં દ્રવ્યમાનં પૃથક્ તથા|
ભક્ષ્યાણામાદિશેદ્બુદ્ધ્વા યથાસ્વં ગુરુલાઘવમ્||૨૭૬||
View original
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
અનુક્તભક્ષ્યગુણાતિદેશાર્થમાહ- દ્રવ્યસંયોગેત્યાદિ | દ્રવ્યમાનં પૃથગિતિ ભક્ષ્યકરણે સંયુક્તાનાં દ્રવ્યાણાં મધ્યે કસ્ય કિયન્માનમિતિ બુદ્ધ્વા| યથાસ્વમિતિ યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગૌરવં લાઘવં વા બલવદ્ભવતિ તં નિર્દિશેત્||૨૭૬||
Adhikarana 61 (277-278) · Śloka 278
(નાનાદ્રવ્યૈઃ સમાયુક્તઃ પક્વામક્લિન્નભર્જિતૈઃ|
વિમર્દકો ગુરુર્હૃદ્યો વૃષ્યો બલવતાં હિતઃ)||૨૭૭||
રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલ્યા રુચિપ્રદા|
સ્નેહનં તર્પણં હૃદ્યં વાતઘ્નં સગુડં દધિ||૨૭૮||
View original
(नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
રસાલાલક્ષણં- “સચતુર્જાતકાજાજિ સસિતાર્દ્રકનાગરમ્| રસાલા સ્યાચ્છિખરિણી સઙ્ઘૃષ્ટં સસરં દધિ” ઇતિ| રસાલાપ્રસઙ્ગેન સગુડદધિગુણમાહ- સ્નેહનમિત્યાદિ||૨૭૭-૨૭૮||
Adhikarana 62 (279-283) · Śloka 283
દ્રાક્ષાખર્જૂરકોલાનાં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ પાનકમ્|
પરૂષકાણાં ક્ષૌદ્રસ્ય યચ્ચેક્ષુવિકૃતિં પ્રતિ||૨૭૯||
તેષાં કટ્વમ્લસંયોગાન્ પાનકાનાં પૃથક્ પૃથક્|
દ્રવ્યં માનં ચ વિજ્ઞાય ગુણકર્માણિ ચાદિશેત્||૨૮૦||
કટ્વમ્લસ્વાદુલવણા લઘવો રાગષાડવાઃ|
મુખપ્રિયાશ્ચ હૃદ્યાશ્ચ દીપના ભક્તરોચનાઃ||૨૮૧||
આમ્રામલકલેહાશ્ચ બૃંહણા બલવર્ધનાઃ|
રોચનાસ્તર્પણાશ્ચોક્તાઃ સ્નેહમાધુર્યગૌરવાત્||૨૮૨||
બુદ્ધ્વા સંયોગસંસ્કારં દ્રવ્યમાનં ચ તચ્છ્રિતમ્|
ગુણકર્માણિ લેહાનાં તેષાં તેષાં તથા વદેત્||૨૮૩||
View original
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
પાનકાનામપિ કૃતાન્નભેદત્વાત્તદ્ગુણમાહ- દ્રાક્ષેત્યાદિ| યચ્ચેક્ષુવિકૃતિં પ્રતિ પાનકમિતિ સમ્બન્ધઃ| રાગષાડવં કેચિદેવં વદન્તિ- “ક્વથિતં તુ ગુડોપેતં સહકારફલં નવમ્| તૈલનાગરસંયુક્તં વિજ્ઞેયો રાગષાડવઃ” ઇતિ; કિંવા , “સિતારુચકસિન્ધૂત્થૈઃ સવૃક્ષામ્લપરૂષકૈઃ| જમ્બૂફલરસૈર્યુક્તો રાગો રાજિકયાઽન્વિતઃ” ઇતિ| ષાડવસ્તુ મધુરામ્લદ્રવ્યકૃતઃ| આમ્રામલકલેહાસ્તુ તયોઃ પૃથક્ક્વાથેન સશર્કરેણ ઘનાઃ ક્રિયન્તે| અનુક્તપાનકગુણાતિદેશાર્થમાહ- બુદ્ધ્વેત્યાદિ| અસ્ય દ્રવ્યસંયોગેત્યાદિવદ્વ્યાખ્યાનમ્||૨૭૯-૨૮૩||
Adhikarana 63 (284-285) · Śloka 285
રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમનમ્|
કન્દમૂલફલાદ્યં ચ તદ્વદ્વિદ્યાત્તદાસુતમ્||૨૮૪||
શિણ્ડાકી ચાસુતં ચાન્યત્ કાલામ્લં રોચનં લઘુ|
વિદ્યાદ્વર્ગં કૃતાન્નાનામેકાદશતમં ભિષક્||૨૮૫||
ઇતિ કૃતાન્નવર્ગ એકાદશઃ|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
શુક્તલક્ષણં- “યન્મસ્ત્વાદિ શુચૌ ભાણ્ડે સગુડક્ષૌદ્રકાઞ્જિકમ્| ધાન્યરાશૌ ત્રિરાત્રસ્થં શુક્રં ચુક્રં તદુચ્યતે” ઇતિ| તદાસુતમિતિ શુક્તમધ્યસ્થિતં મૂલકકૂષ્માણ્ડાદિ| શિણ્ડાકી સ્વનામપ્રસિદ્ધા તીરભુક્તૌ| આસુતં ચાન્યદિતિ સન્ધાનાન્તરમ્| કાલામ્લમિતિ ચિરકાલાવસ્થાનાદમ્લં, નત્વમ્લદ્રવ્યસંયોગાત્| કૃતાન્નાનામિતિ કરણનિષ્પાદિતમણ્ડપેયાદીનામ્||૨૮૪-૨૮૫||
Adhikarana 64 (286-294) · Śloka 294
કષાયાનુરસં સ્વાદુ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ|
પિત્તલં બદ્ધવિણ્મૂત્રં ન ચ શ્લેષ્માભિવર્ધનમ્||૨૮૬||
વાતઘ્નેષૂત્તમં બલ્યં ત્વચ્યં મેધાગ્નિવર્ધનમ્|
તૈલં સંયોગસંસ્કારાત્ સર્વરોગાપહં મતમ્||૨૮૭||
તૈલપ્રયોગાદજરા નિર્વિકારા જિતશ્રમાઃ|
આસન્નતિબલાઃ સઙ્ખ્યે દૈત્યાધિપતયઃ પુરા||૨૮૮||
ઐરણ્ડતૈલં મધુરં ગુરુ શ્લેષ્માભિવર્ધનમ્|
વાતાસૃગ્ગુલ્મહૃદ્રોગજીર્ણજ્વરહરં પરમ્||૨૮૯||
કટૂષ્ણં સાર્ષપં તૈલં રક્તપિત્તપ્રદૂષણમ્|
કફશુક્રાનિલહરં કણ્ડૂકોઠવિનાશનમ્ ||૨૯૦||
પ્રિયાલતૈલં મધુરં ગુરુ શ્લેષ્માભિવર્ધનમ્|
હિતમિચ્છન્તિ નાત્યૌષ્ણ્યાત્સંયોગે વાતપિત્તયોઃ||૨૯૧||
આતસ્યં મધુરામ્લં તુ વિપાકે કટુકં તથા|
ઉષ્ણવીર્યં હિતં વાતે રક્તપિત્તપ્રકોપણમ્||૨૯૨||
કુસુમ્ભતૈલમુષ્ણં ચ વિપાકે કટુકં ગુરુ|
વિદાહિ ચ વિશેષેણ સર્વદોષપ્રકોપણમ્||૨૯૩||
ફલાનાં યાનિ ચાન્યાનિ તૈલાન્યાહારસંવિધૌ |
યુજ્યન્તે ગુણકર્મભ્યાં તાનિ બ્રૂયાદ્યથાફલમ્||૨૯૪||
View original
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
આહારમભિધાય તદ્યોગિદ્રવ્યં બ્રૂતે| તત્ર સર્પિષ ઉક્તત્વાત્તૈલમેવાન્નસંસ્કારકપ્રધાનત્વાદાહ- કષાયેત્યાદિ| સંયોગાચ્ચ સંસ્કારાચ્ચેતિ સંયોગસંસ્કારાત્; સંસ્કારસ્તૈલસ્ય ભેષજૈઃ પાકઃ, સંયોગસ્ત્વવચારણાયાં જ્ઞેયઃ| સઙ્ખ્યે યુદ્ધે| આતસ્યમ્ ઉમાતૈલમ્| અનુક્તતૈલગુણનિર્દેશાર્થમાહ- ફલાનામિત્યાદિ| ફલાનામિત્યુપલક્ષણં; તેન સારસ્નેહા અપિ સુશ્રુતોક્તા બોદ્ધવ્યાઃ| યથાફલમિતિ યાદૃશગુણં ફલં તાદૃશ એવ તત્સ્નેહોઽપીત્યર્થઃ||૨૮૬-૨૯૪||
Adhikarana 65 (295) · Śloka 295
મધુરો બૃંહણો વૃષ્યો બલ્યો મજ્જા તથા વસા|
યથાસત્ત્વં તુ શૈત્યોષ્ણે વસામજ્જ્ઞોર્વિનિર્દિશેત્||૨૯૫||
View original
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
યથાસત્ત્વમિતિ યઃ પ્રાણી આનૂપાદિરુષ્ણસ્તસ્યોષ્ણઃ, યસ્તુ પ્રાણી જાઙ્ગલાદિઃ શીતસ્તસ્ય શીત ઇત્યર્થઃ| સામાન્યતસ્તુ વસામજ્જ્ઞોરનુષ્ણાશીતત્વં યથા ભવતિ તથા સ્નેહાધ્યાયે એવ પ્રોક્તમ્||૨૯૫||
Adhikarana 66 (296-304) · Śloka 304
સસ્નેહં દીપનં વૃષ્યમુષ્ણં વાતકફાપહમ્|
વિપાકે મધુરં હૃદ્યં રોચનં વિશ્વભેષજમ્||૨૯૬||
શ્લેષ્મલા મધુરા ચાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી|
સા શુષ્કા કફવાતઘ્ની કટૂષ્ણા વૃષ્યસમ્મતા ||૨૯૭||
નાત્યર્થમુષ્ણં મરિચમવૃષ્યં લઘુ રોચનમ્|
છેદિત્વાચ્છોષણત્વાચ્ચ દીપનં કફવાતજિત્ ||૨૯૮||
વાતશ્લેષ્મવિબન્ધઘ્નં કટૂષ્ણં દીપનં લઘુ|
હિઙ્ગુ શૂલપ્રશમનં વિદ્યાત્ પાચનરોચનમ્||૨૯૯||
રોચનં દીપનં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યમવિદાહિ ચ|
ત્રિદોષઘ્નં સમધુરં સૈન્ધવં લવણોત્તમમ્||૩૦૦||
સૌક્ષ્મ્યાદૌષ્ણ્યાલ્લઘુત્વાચ્ચ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્|
સૌવર્ચલં વિબન્ધઘ્નં હૃદ્યમુદ્ગારશોધિ ચ||૩૦૧||
તૈક્ષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યાદ્વ્યવાયિત્વાદ્દીપનં શૂલનાશનમ્|
ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ વાતાનામાનુલોમ્યકરં બિડમ્||૩૦૨||
સતિક્તકટુ સક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્|
ન કાલલવણે ગન્ધઃ સૌવર્ચલગુણાશ્ચ તે||૩૦૩||
સામુદ્રકં સમધુરં, સતિક્તં કટુ પાંશુજમ્|
રોચનં લવણં સર્વં પાકિ સ્રંસ્યનિલાપહમ્||૩૦૪||
View original
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
સૌક્ષ્મ્યાદિત્યાદિના સૌવર્ચલગુણઃ| તૈક્ષ્ણ્યાદિત્યાદિના બિડગુણઃ| ઔદ્ભિદમ્ ઉત્કારિકાલવણમ્ | કાલલવણં સૌવર્ચલમેવાગન્ધમ્| દક્ષિણસમુદ્રસમીપે ભવતીતિ સામુદ્રં કરકચમ્| પાંશુજં પૂર્વસમુદ્રજમ્||૨૯૬-૩૦૪||
Adhikarana 67 (305-306) · Śloka 306
હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગપ્લીહાનાહગલગ્રહાન્|
કાસં કફજમર્શાંસિ યાવશૂકો વ્યપોહતિ||૩૦૫||
તીક્ષ્ણોષ્ણો લઘુરૂક્ષશ્ચ ક્લેદી પક્તા વિદારણઃ|
દાહનો દીપનશ્છેત્તા સર્વઃ ક્ષારોઽગ્નિસન્નિભઃ ||૩૦૬||
View original
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः ||३०६||
ક્ષારાણામપિ લવણસત્ત્વાત્ ક્ષારગુણમાહ- હૃદિત્યાદિ| યવક્ષારગુણઃ| સર્વઃ ક્ષાર ઇતિ સ્વર્જિકાક્ષારટઙ્કનક્ષારાદિઃ||૩૦૫-૩૦૬||
Adhikarana 68 (307) · Śloka 307
કારવી કુઞ્ચિકાઽજાજી યવાની ધાન્યતુમ્બુરુ|
રોચનં દીપનં વાતકફદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્||૩૦૭||
View original
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
કારવી કૃષ્ણજીરકમ્| કુઞ્ચિકા સ્થૂલજીરકમ્| અજાજી જીરકમ્||૩૦૭||
Adhikarana 69 (308) · Śloka 308
આહારયોગિનાં ભક્તિનિશ્ચયો ન તુ વિદ્યતે|
સમાપ્તો દ્વાદશશ્ચાયં વર્ગ આહારયોગિનામ્||૩૦૮||
ઇત્યાહારયોગિવર્ગો દ્વાદશઃ|
View original
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
ઉક્તાત્તૈલાદેરન્યદપ્યાહારસંસ્કારકત્વેનાહારયોગિ ભવતીત્યાહ- આહારેત્યાદિ| ભક્તિઃ વિભાગ ઇયત્તેતિ યાવત્; કિંવા ભક્તિઃ ઇચ્છા; તેન પુરુષેચ્છાનામનિયમાદુક્તમપિ કિઞ્ચિત્ પ્રાય આહારયોગિ ન ભવતિ, તથા અનુક્તમપિ રસોનામ્રપેષિકાદ્યાહારસંયોગિ ભવતીત્યુક્તં ભવતિ||૩૦૮||
Adhikarana 70 (309-310) · Śloka 310
શૂકધાન્યં શમીધાન્યં સમાતીતં પ્રશસ્યતે|
પુરાણં પ્રાયશો રૂક્ષં પ્રાયેણાભિનવં ગુરુ ||૩૦૯||
યદ્યદાગચ્છતિ ક્ષિપ્રં તત્તલ્લઘુતરં સ્મૃતમ્|
નિસ્તુષં યુક્તિભૃષ્ટં ચ સૂપ્યં લઘુ વિપચ્યતે||૩૧૦||
View original
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु ||३०९||
यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
સમ્પ્રત્યુક્તાનાં શૂકધાન્યાદીનાં યદનુક્તગુણં તદ્વક્તુમાહ- શૂકધાન્યમિત્યાદિ| સમાતીતમિતિ એકવર્ષાતીતમ્| પ્રશસ્યત ઇતિ લાઘવાત્; હેમન્તે નવધાન્યવિધાનં ત્વપવાદઃ| આગચ્છતિ ક્ષિપ્રમિતિ ઉપ્તં સચ્છીઘ્રં ભવતિ; તેન ષષ્ટિકાઃ સર્વધાન્યેષુ લઘવઃ, તે હિ ષષ્ટિરાત્રેણ ભવન્તિ| અસ્મિંશ્ચ વ્યાખ્યાને, વ્રીહેઃ શારદસ્ય ચ હૈમન્તં શાલિં પ્રત્યલ્પકાલત્વેન લઘુત્વં પ્રાપ્નોતિ, તસ્માત્ સજાતીય એવ શીઘ્રગમનં લાઘવહેતુરિતિ વાચ્યમ્| કિંવા, આગચ્છતિ ક્ષિપ્રમિતિ ભુક્તં સત્ ક્ષિપ્રં પચ્યતે| યુક્તિભૃષ્ટમ્ ઈષદ્ભૃષ્ટમિતિ યાવત્| સૂપ્યં સૂપાય યોગ્યં મુદ્ગમાષાદિ||૩૦૯-૩૧૦||
Adhikarana 71 (311) · Śloka 312
મૃતં કૃશં ચાતિમેદ્યં વૃદ્ધં બાલં વિષૈર્હતમ્|
અગોચરભૃતં વ્યાલસૂદિતં માંસમુત્સૃજેત્||૩૧૧||
અતોઽન્યથા હિતં માંસં બૃંહણં બલવર્ધનમ્|૩૧૨|
View original
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
મૃતમિતિ સ્વયં મૃતમ્| મેદ્યં મેદુરમ્| કૃશગ્રહણેન શુષ્કમપિ ગ્રાહ્યમ્| અગોચરભૃતં યથા- આનૂપં ધન્વદેશે પુષ્ટમ્| વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયઃ; કિંવા વ્યાલઃ સર્પઃ| વિષહતં તુ વિષદિગ્ધશસ્ત્રવિદ્ધમ્||૩૧૧||-
Adhikarana 72 (312-315) · Śloka 315
પ્રીણનઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્યો માંસરસઃ પરમ્||૩૧૨||
શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં કૃશાનાં ક્ષીણરેતસામ્|
બલવર્ણાર્થિનાં ચૈવ રસં વિદ્યાદ્યથામૃતમ્||૩૧૩||
સર્વરોગપ્રશમનં યથાસ્વં વિહિતં રસમ્|
વિદ્યાત્ સ્વર્યં બલકરં વયોબુદ્ધીન્દ્રિયાયુષામ્||૩૧૪||
વ્યાયામનિત્યાઃ સ્ત્રીનિત્યા મદ્યનિત્યાશ્ચ યે નરાઃ|
નિત્યં માંસરસાહારા નાતુરાઃ સ્યુર્ન દુર્બલાઃ||૩૧૫||
View original
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
માંસરસગુણાઃ- પ્રીણન ઇત્યાદિ| સર્વરોગપ્રશમનમિતિ સર્વશબ્દો ભૂરિવચનઃ; એતેન ઉન્માદાદૌ માંસનિષેધો ન વિરોધવાન્ ભવતિ; ઉક્તં હિ ઉન્માદે- “નિવૃત્તામિષમદ્યો યઃ” (ચિ. ૯) ઇત્યાદિ| યથાસ્વમિતિ યસ્ય વ્યાધેર્યો વિહિતઃ, તાદૃશં રસમ્||૩૧૨-૩૧૫||
Adhikarana 73 (316-318) · Śloka 318
ક્રિમિવાતાતપહતં શુષ્કં જીર્ણમનાર્તવમ્|
શાકં નિઃસ્નેહસિદ્ધં ચ વર્જ્યં યચ્ચાપરિસ્રુતમ્||૩૧૬||
પુરાણમામં સઙ્ક્લિષ્ટં ક્રિમિવ્યાલહિમાતપૈઃ|
અદેશકાલજં ક્લિન્નં યત્સ્યાત્ફલમસાધુ તત્||૩૧૭||
હરિતાનાં યથાશાકં નિર્દેશઃ સાધનાદૃતે|
મદ્યામ્બુગોરસાદીનાં સ્વે સ્વે વર્ગે વિનિશ્ચયઃ||૩૧૮||
View original
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
સ્નેહેન વિના સિદ્ધં નિઃસ્નેહસિદ્ધમ્| આમમિતિ અપક્વમ્; એતચ્ચ બિલ્વાદીન્ વિહાય બોદ્ધવ્યમ્| અદેશજમિતિ અનુચિતદેશભવમ્| અકાલજમ્ અનાર્તવમ્| સાધનાદૃત ઇતિ હરિતાનામાર્દ્રકપલાણ્ડુપ્રભૃતીનાં નિઃસ્નેહસિદ્ધાનામપિ તથા અપરિસ્રુતાનામપિ નિર્દોષત્વમિત્યર્થઃ| વિનિશ્ચયઃ ‘કૃત’ ઇતિ શેષઃ; તથાચ મદ્યાનાં ‘પ્રાયશોઽભિનવમ્’ ઇત્યાદિના ગુણદોષકથનં કૃતમેવ, એવં જલેઽપિ ‘પિચ્છિલં ક્રિમિલમ્’ ઇત્યાદિના, ગોરસકૃતાન્નાહારયોગિવર્ગેષુ તુ યથોક્તકર્તૃગુણવદ્વિપરીતે વિપરીતગુણમનુમેયમિતિ ભાવઃ||૩૧૬-૩૧૮||
Adhikarana 74 (319-324) · Śloka 324
યદાહારગુણૈઃ પાનં વિપરીતં તદિષ્યતે|
અન્નાનુપાનં ધાતૂનાં દૃષ્ટં યન્ન વિરોધિ ચ||૩૧૯||
આસવાનાં સમુદ્દિષ્ટામશીતિં ચતુરુત્તરામ્|
જલં પેયમપેયં ચ પરીક્ષ્યાનુપિબેદ્ધિતમ્||૩૨૦||
સ્નિગ્ધોષ્ણં મારુતે શસ્તં પિત્તે મધુરશીતલમ્|
કફેઽનુપાનં રૂક્ષોષ્ણં ક્ષયે માંસરસઃ પરમ્||૩૨૧||
ઉપવાસાધ્વભાષ્યસ્ત્રીમારુતાતપકર્મભિઃ|
ક્લાન્તાનામનુપાનાર્થં પયઃ પથ્યં યથાઽમૃતમ્||૩૨૨||
સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થમનુપાનં વિધીયતે|
કાર્શ્યાર્થં સ્થૂલદેહાનામનુ શસ્તં મધૂદકમ્||૩૨૩||
અલ્પાગ્નીનામનિદ્રાણાં તન્દ્રાશોકભયક્લમૈઃ|
મદ્યમાંસોચિતાનાં ચ મદ્યમેવાનુશસ્યતે||૩૨૪||
View original
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
સમ્પ્રતિ યેષાં યદનુપાનં કર્તવ્યં તદેવાહ- યદિત્યાદિ| આહારગુણૈરિતિ શીતસ્નેહમધુરાદિભિઃ; વિપરીતમિતિ વિપરીતગુણમનુપેયમ્| એવં ચ દધ્નોઽમ્લસ્ય મધુરં ક્ષીરં તથા પાયસસ્ય કાઞ્જિકાનુપાનં સ્યાદિત્યાહ- ધાતૂનાં યન્ન વિરોધિ ચેતિ| એવં ચામ્લે પયોઽનુપીયમાનં વિરુદ્ધત્વાદ્ધાતુવિરોધેન પ્રત્યુક્તં ભવતિ, એવમન્યદપિ વિરુદ્ધં બોદ્ધવ્યમ્| સમુદ્દિષ્ટમિતિ યજ્જઃપુરુષીયે (સૂ. ૨૫)| પેયમપેયં ચેતિ સહજગુણદોષવત્ત્વાત્ તથોપયુક્તભોજનાપેક્ષયા| સ્નિગ્ધોષ્ણમિત્યાદિના દોષભેદેનાપ્યનુપાનમાહ| અનુશસ્તમિતિ અનુપાનં શસ્તમ્||૩૧૯-૩૨૪||
Adhikarana 75 (325-326) · Śloka 326
અથાનુપાનકર્મગુણાન્ પ્રવક્ષ્યામઃ- અનુપાનં તર્પયતિ, પ્રીણયતિ, ઊર્જયતિ, બૃંહયતિ, પર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ, ભુક્તમવસાદયતિ, અન્નસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ, માર્દવમાપાદયતિ, ક્લેદયતિ, જરયતિ, સુખપરિણામિતામાશુવ્યવાયિતાં ચાહારસ્યોપજનયતીતિ||૩૨૫||
ભવતિ ચાત્ર- અનુપાનં હિતં યુક્તં તર્પયત્યાશુ માનવમ્|
સુખં પચતિ ચાહારમાયુષે ચ બલાય ચ||૩૨૬||
View original
अथानुपानकर्मगुणान् प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
અનુપાનગુણાનાહ- અથેત્યાદિ| પર્યાપ્તિઃ તૃપ્તિઃ| ||૩૨૫-૩૨૬||
Adhikarana 76 (327-328) · Śloka 328
નોર્ધ્વાઙ્ગમારુતાવિષ્ટા ન હિક્કાશ્વાસકાસિનઃ|
ન ગીતભાષ્યાધ્યયનપ્રસક્તા નોરસિ ક્ષતાઃ||૩૨૭||
પિબેયુરુદકં ભુક્ત્વા તદ્ધિ કણ્ઠોરસિ સ્થિતમ્|
સ્નેહમાહારજં હત્વા ભૂયો દોષાય કલ્પતે||૩૨૮||
View original
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
યૈરનુપાનં ન કર્તવ્યં તાનાહ- નોર્ધ્વાઙ્ગેત્યાદિ| કણ્ઠોરસિ સ્થિતમિતિ અનેનોર્ધ્વાઙ્ગમારુતાદીનામનુપાનં કણ્ઠોરસિ સ્થિતમેવ ભવતિ, નાધો યાતીતિ દર્શયતિ| સ્નેહમાહારજં હત્વેતિ આહારજાતં સ્નેહમભિભૂય ભૂયો દોષાય કલ્પતે, વાતલક્ષણં દોષં કરોતીત્યર્થઃ| આહારસ્નેહેન યો વાતપ્રશમઃ કર્તવ્યસ્તં શૈત્યપ્રકર્ષાત્ પાનીયમભિભવતીત્યર્થઃ| એતેન યદુચ્યતે- અપાં સ્નિગ્ધત્વેન સ્નેહનમુપપન્નમિતિ, તન્ન ભવતિ| યે તુ બ્રુવતે- ‘હન’ હિંસાગત્યોરિતિ વચનાત્ સ્નેહં હત્વેતિ સ્નેહં ગત્વેત્યર્થઃ; તદપિ ન ભવતિ, યતઃ સ્નેહયુક્તત્વેનોર્ધ્વાઙ્ગમારુતાદિહનનમેવ યુક્તં, ન તુ કરણમ્| કિંવા સ્નેહમિતિ સારં, યથા- “દેહઃ સ્નેહપરિક્ષયાત્” (ચિ. ૮) ઇતિ દેહસારપરિક્ષયાદિત્યર્થઃ, સારહનનં ચ જલેનાહારસ્નેહં ગૃહીત્વા કણ્ઠોરસ્યવસ્થાનાદપાકાત્ ક્રિયતે ||૩૨૭-૩૨૮||
Adhikarana 77 (329-330) · Śloka 330
અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ|
દ્રવ્યાણિ ન હિ નિર્દેષ્ટું શક્યં કાર્ત્સ્ન્યેન નામભિઃ||૩૨૯||
યથા નાનૌષધં કિઞ્ચિદ્દેશજાનાં વચો યથા|
દ્રવ્યં તત્તત્તથા વાચ્યમનુક્તમિહ યદ્ભવેત્||૩૩૦||
View original
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
અન્નપાનદ્રવ્યૈકદેશકથનં સહેતુકમાહ- અન્નેત્યાદિ| અન્નપાનૈકદેશઃ પ્રાયોપયોગિક ઇતિ બાહુલ્યેન યદુપયુજ્યતે; એતેન યદ્બાહુલ્યેનોપયુજ્યતે તસ્ય શૃઙ્ગગ્રાહિકયા કથનં, પ્રાયોઽનુપયુજ્યમાનાનાં શૃઙ્ગગ્રાહિકયાઽકથનમલ્પદોષમિતિ દર્શયતિ; તથા અલ્પદોષસ્યાપિ પરિહારાર્થં તદપિ કિમિતિ નોચ્યત ઇત્યાહ- દ્રવ્યાણીત્યાદિ| દ્રવ્યાણિ કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ સાકલ્યેન નિર્દેષ્ટું; નામભિરિતિ નામભિરપિ ન શક્યં, ‘કેનચિત્’ ઇતિ શેષઃ; હિશબ્દો યસ્માદર્થે, એતેન યસ્માત્ સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ નામમાત્રેણાપિ વક્તું કશ્ચિન્ન પારયત્યતિબહુત્વાત્, તત્ કા કથા અશેષાન્નપાનદ્રવ્યસ્ય શૃઙ્ગગ્રાહિકયા ગુણકથનં પ્રતીતિ ભાવઃ| કિંવા, નામભિર્નિર્દિષ્ટાનિ કાર્ત્સ્ન્યેન નિર્દેષ્ટુમિતિ ગુણતઃ કથયિતું ન શક્યં કેનચિદિતિ યોજના| અથ કથં હ્યત્રાકીર્તિતાન્નપાનસ્ય તર્હિ ગુણા નિર્દેષ્ટવ્યા ઇત્યાહ- યથેત્યાદિ| યથા યેન પ્રકારેણ “નાનૌષધં કિઞ્ચિત્” (સૂ. ૨૬) ઇતિ પૂર્વાધ્યાયે પ્રોક્તં તથા તેન પ્રકારેણાનુક્તં દ્રવ્યં વાચ્યં; ‘ગુણતઃ’ ઇતિ શેષઃ| પૂર્વાધ્યાયે હિ “તત્ર દ્રવ્યાણિ ગુરુખર” (સૂ. ૨૬) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પાર્થિવાદિભેદેન વિશિષ્ટેન ચ કર્મણા પ્રોક્તાનિ દ્રવ્યાણિ, તતશ્ચાનુક્તં દ્રવ્યં તેનૈવ ગુરુખરાદિના ગુણેન પાર્થિવત્વાદિ પ્રતિપાદ્ય યથોક્તોપચયાદિકર્મકર્તૃકતયા વ્યપદેષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ| તદેવાનિર્દિષ્ટદ્રવ્યસ્ય ગુરુખરત્વાદિ કથં જ્ઞેયમિત્યાહ- દેશજાનાં વચો યથેતિ; દેશજા દેશાન્તરીયાઃ, તદ્દેશીયવચનાત્તે તે ગુરુખરત્વાદયો જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ; કિંવા, દેશજા યથા તત્તદ્દ્રવ્યં વ્યવહરન્તિ ‘ઇદં મધુરમ્, ઇદમમ્લમ્’ ઇત્યાદિ, તત્ પ્રતિપાદ્ય મધુરત્વામ્લત્વાદિપ્રતિપન્નપૃથિવ્યાદ્યસ્ય કારણમિતિ પૃથિવ્યાદીનાં ગુર્વાદિગુણગણેન કર્મણા ચ રસોક્તેન તદ્વક્તવ્યમિત્યર્થઃ||૩૨૯-૩૩૦||
Adhikarana 78 (331) · Śloka 331
ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયા|
લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે||૩૩૧||
View original
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
અપરમપ્યનુક્તાન્નપાનગુણજ્ઞાનકારણમાહ- ચર ઇત્યાદિ| ચર્યત ઇતિ ચરો દેશઃ ભક્ષ્યશ્ચ સામાન્યેન ગૃહ્યતે| ક્રિયા વ્યાપારઃ| પ્રમાણં માનમ્| અત્રેતિ અન્નપાનગુણાધિકરણે||૩૩૧||
Adhikarana 79 (332-333) · Śloka 333
ચરોઽનૂપજલાકાશધન્વાદ્યો ભક્ષ્યસંવિધિઃ|
જલજાનૂપજાશ્ચૈવ જલાનૂપચરાશ્ચ યે||૩૩૨||
ગુરુભક્ષ્યાશ્ચ યે સત્ત્વાઃ સર્વે તે ગુરવઃ સ્મૃતાઃ|
લઘુભક્ષ્યાસ્તુ લઘવો ધન્વજા ધન્વચારિણઃ||૩૩૩||
View original
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
ચરં વિવૃણોતિ- ચરોઽનૂપેત્યાદિ| ભક્ષ્યસ્ય સંવિધિઃ ભક્ષ્યભક્ષણમ્| તત્રાનૂપજલાકાશધન્વાદ્ય ઇત્યનેન ગતિરૂપશ્ચર ઉચ્યતે, ભક્ષ્યસંવિધિવચનેન ચ ભક્ષ્યરૂપશ્ચર ઉચ્યતે| અત્રૈવોદાહરણમાહ- જલજેત્યાદિ| અત્ર જલજત્વેનાનૂપજત્વેન ચ જલે વાઽનૂપે વા ગતિરેવ દૃશ્યતે, ન હિ જલાદૌ યે જાતાસ્તે પ્રાયોઽન્યત્રાવતિષ્ઠન્તે; યે ત્વન્યત્ર જાતા અપ્યન્યત્ર તિષ્ઠન્તે પ્રાયઃ કાકમદ્ગુપ્રભૃતયસ્તદ્ગ્રહણાર્થમાહ- જલાનૂપચરાશ્ચ યે ઇતિ| એતેન સામાન્યેન જલે પ્રાયોઽવસ્થાનાદિહ જલચરત્વમ્; એવમનૂપચરત્વાદ્યપિ જ્ઞેયમ્| ભક્ષ્યરૂપચરકૃતં ગુણમાહ- ગુરુભક્ષ્યા ઇત્યાદિ| ધન્વજા ધન્વચારિણ ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન, આકાશચારિણામપિ શ્યેનાદીનામનુક્તમપિ લાઘવં સ્વજાતિપ્રસહાન્તરાપેક્ષયા બોદ્ધવ્યમ્, આકાશસ્ય લઘુત્વાત્| યે તુ બ્રુવતે- આકાશચારિણાં ગૌરવલાઘવાનિયમાદકથનમિતિ; તન્ન, તથા સત્યાકાશસ્યાપ્રયોજકત્વેન ‘ચરોઽનૂપજલાકાશધન્વાદ્યઃ’ ઇત્યત્રાકાશકથનં નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્||૩૩૨-૩૩૩||
Adhikarana 80 (334-335) · Śloka 335
શરીરાવયવાઃ સક્થિશિરઃસ્કન્ધાદયસ્તથા|
સક્થિમાંસાદ્ગુરુઃ સ્કન્ધસ્તતઃ ક્રોડસ્તતઃ શિરઃ||૩૩૪||
વૃષણૌ ચર્મ મેઢ્રં ચ શ્રોણી વૃક્કૌ યકૃદ્ગુદમ્|
માંસાદ્ગુરુતરં વિદ્યાદ્યથાસ્વં મધ્યમસ્થિ ચ||૩૩૫||
View original
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
માંસાદ્ગુરુતરં વિદ્યાદિતિ ગુરુત્વેન પ્રતિપાદિતસક્થ્યાદિમાંસાદ્વૃષણાદિ ગુરુતરં વિદ્યાદિતિ| યથાસ્વમિતિ એકશરીરસક્થ્યાદીનામેવૈતદ્ગૌરવાદિ, નત્વન્યશરીરાપેક્ષયા| મધ્યમિતિ અન્તરાધિઃ| અસ્થિ ઇતિ અસ્થિસ્થિતં માંસમ્| અન્યે તુ મધ્યમિતિ અસ્થિમધ્યગતં મજ્જાનં બ્રુવતે; તન્નાતિસુન્દરં, તસ્યોત્તરોત્તરધાતુગૌરવકથનેનૈવ લબ્ધત્વાત્||૩૩૪-૩૩૫||
Adhikarana 81 (336-337) · Śloka 337
સ્વભાવાલ્લઘવો મુદ્ગાસ્તથા લાવકપિઞ્જલાઃ|
સ્વભાવાદ્ગુરવો માષા વરાહમહિષાસ્તથા||૩૩૬||
ધાતૂનાં શોણિતાદીનાં ગુરું વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્|
અલસેભ્યો વિશિષ્યન્તે પ્રાણિનો યે બહુક્રિયાઃ||૩૩૭||
View original
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
સ્વભાવાદિતિ પ્રકૃત્યા| ક્રિયોદાહરણમ્- અલસેભ્ય ઇત્યાદિ; અલસેભ્ય ઇતિ અલ્પક્રિયેભ્યઃ| વિશિષ્યન્ત ઇતિ વિશિષ્ટા ભવન્તિ, લઘવો ભવન્તીત્યર્થઃ||૩૩૬-૩૩૭||
Adhikarana 82 (338) · Śloka 338
ગૌરવં લિઙ્ગસામાન્યે પુંસાં સ્ત્રીણાં તુ લાઘવમ્|
મહાપ્રમાણા ગુરવઃ સ્વજાતૌ લઘવોઽન્યથા||૩૩૮||
View original
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
લિઙ્ગ્યન્તે જ્ઞાયન્તે ગવાદયોઽનેનેતિ લિઙ્ગં જાતિઃ, તેન લિઙ્ગસામાન્યે જાતિસામાન્યે; એતચ્ચ ચતુષ્પાદાભિપ્રાયેણ બોદ્ધવ્યં, પક્ષિષુ વિપર્યયઃ; યદાહ હારીતઃ- “ચતુષ્પાદેષુ લઘ્વી સ્ત્રી વિહગેષુ લઘુઃ પુમાન્” ઇતિ, અત્રાપ્યુક્તં- “સ્ત્રિયશ્ચતુષ્પાત્સુ પુમાન્ વિહગેષુ લઘુઃ” ઇતિ| પુંસાં ચ ગૌરવે અત્યર્થગુરોઃ શુક્રસ્યારમ્ભકસ્ય ભૂયસ્ત્વં હેતું બ્રુવતે; કિન્તુ સ્વભાવસ્તત્ર હેતુરપવાદ ઇતિ પશ્યામઃ, વિહઙ્ગેષુ વિપર્યયદર્શનાદિતિ||૩૩૮||
Adhikarana 83 (339) · Śloka 339
ગુરૂણાં લાઘવં વિદ્યાત્ સંસ્કારાત્ સવિપર્યયમ્|
વ્રીહેર્લાજા યથા ચ સ્યુઃ સક્તૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકાઃ||૩૩૯||
View original
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
સવિપર્યયમિતિ સંસ્કારાલ્લઘૂનામપિ ગૌરવં વિદ્યાદિત્યર્થઃ| તદેવ સંસ્કારજન્યં લાઘવં ગૌરવં ચાહ- વ્રીહેરિત્યાદિ| ગુરોરપિ વ્રીહેઃ સંસ્કારાલ્લાજા લઘવ ઇત્યર્થઃ| સક્તૂનાં ચ લઘૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુર્વ્યઃ, સિદ્ધપિણ્ડિકા અગ્નિપાચિતાઃ પિણ્ડાઃ||૩૩૯||
Adhikarana 84 (340-341) · Śloka 341
અલ્પાદાને ગુરૂણાં ચ લઘૂનાં ચાતિસેવને|
માત્રા કારણમુદ્દિષ્ટં દ્રવ્યાણાં ગુરુલાઘવે||૩૪૦||
ગુરૂણામલ્પમાદેયં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે|
માત્રાં દ્રવ્યાણ્યપેક્ષન્તે માત્રા ચાગ્નિમપેક્ષતે||૩૪૧||
View original
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
અલ્પાદાન ઇત્યાદિ| ગુરૂણાં દ્રવ્યાણામલ્પસ્ય સ્તોકમાત્રસ્યાદાને યલ્લાઘવં, તસ્મિન્ લાઘવે માત્રા કારણં; ન દ્રવ્યં, તસ્ય ગુરુત્વાત્| એવં લઘૂનામતિસેવને ગૌરવં માત્રાકૃતમ્| ઉદ્દિષ્ટમિતિ માત્રાશિતીયે (સૂ. ૫), અસ્માભિરપિ ચ તત્રૈવૈતત્ સપ્રપઞ્ચં વ્યાખ્યાતમ્; પ્રકરણાગતત્વેન અભ્યર્હિતત્વાચ્ચ પુનરુક્તમ્ | દ્રવ્યાણિ માત્રામપેક્ષન્તે ઇતિ યથોચિતમાત્રાવન્તિ સુખં પચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| માત્રા ચાગ્નિમપેક્ષત ઇતિ પ્રતિપુરુષં પ્રતિદિનં ચાગ્નિભેદમપેક્ષ્ય માત્રા મહતી સ્વલ્પા વા ભવતિ, ન પ્રતિનિયતા માત્રા વિદ્યત ઇતિ ભાવઃ||૩૪૦-૩૪૧||
Adhikarana 85 (342) · Śloka 342
બલમારોગ્યમાયુશ્ચ પ્રાણાશ્ચાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ|
અન્નપાનેન્ધનૈશ્ચાગ્નિર્જ્વલતિ વ્યેતિ ચાન્યથા ||૩૪૨||
View original
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा ||३४२||
કુતઃ પુનરગ્ન્યપેક્ષા માત્રા ક્રિયત ઇત્યાહ- બલમિત્યાદિ| અગ્નિમપેક્ષ્ય માત્રયા પ્રયુક્તયાઽગ્ન્યનાશાદ્વલાદયો ભવન્તીતિ ભાવઃ| અગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ અગ્ન્યધીનાઃ; યથા- રાજાશ્રિતાઃ પ્રજા ઇતિ| પ્રાણા ઇતિ વાયવઃ; કિંવા, પ્રાણાશ્રયાઃ શઙ્ખાદયો દશ પ્રાણાઃ| ઇન્ધનં કાષ્ઠમ્, ઇન્ધનમિવેન્ધનં, તૈઃ; કિંવા અગ્નિદાહ્યમિન્ધનમુચ્યતે| અન્યથેતિ અનિન્ધનમ્||૩૪૨||
Adhikarana 86 (343) · Śloka 343
ગુરુલાઘવચિન્તેયં પ્રાયેણાલ્પબલાન્ પ્રતિ|
મન્દક્રિયાનનારોગ્યાન્ સુકુમારાન્સુખોચિતાન્||૩૪૩||
View original
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
ઇયં ચરાદિકૃતા ગુરુલાઘવચિન્તાઽલ્પાગ્નિં પ્રતિ પ્રાય ઇતિ દર્શયન્નાહ- ગુર્વિત્યાદિ| અત્રાપ્યબલત્વેન મન્દકાદ્યૈરપિ વહ્નિમાન્દ્યમેવ લક્ષણીયમ્||૩૪૩||
Adhikarana 87 (344) · Śloka 344
દીપ્તાગ્નયઃ ખરાહારાઃ કર્મનિત્યા મહોદરાઃ|
યે નરાઃ પ્રતિ તાંશ્ચિન્ત્યં નાવશ્યં ગુરુલાઘવમ્||૩૪૪||
View original
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
ખરાહારા ઇતિ કઠિનાહારસાત્મ્યાઃ| મહોદરત્વેનાપિ મેદોવરોધાન્મહાગ્નિત્વં દર્શયતિ| નાવશ્યં ચિન્ત્યમિતિ અનેન દીપ્તાગ્નીનામપિ પ્રતિ સ્તોકપ્રયોજના ગુરુલાઘવચિન્તા વિદ્યત એવેતિ દર્શયતિ| યતો દીપ્તાગ્ન્યાદીનામપિ ગુરુદ્રવ્યમગ્નેઃ પ્રતિપક્ષમાવહત્યેવ, સ્વભાવતોઽગ્નિવિરુદ્ધત્વાત્||૩૪૪||
Adhikarana 88 (345-347) · Śloka 347
હિતાભિર્જુહુયાન્નિત્યમન્તરગ્નિં સમાહિતઃ|
અન્નપાનસમિદ્ભિર્ના માત્રાકાલૌ વિચારયન્||૩૪૫||
આહિતાગ્નિઃ સદા પથ્યાન્યન્તરગ્નૌ જુહોતિ યઃ|
દિવસે દિવસે બ્રહ્મ જપત્યથ દદાતિ ચ||૩૪૬||
નરં નિઃશ્રેયસે યુક્તં સાત્મ્યજ્ઞં પાનભોજને|
ભજન્તે નામયાઃ કેચિદ્ભાવિનોઽપ્યન્તરાદૃતે||૩૪૭||
View original
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
અન્નં સમિધ ઇવ સમિધઃ| આહિતાગ્નિરિતિ સાત્મ્યેન વ્યવસ્થાપિતાગ્નિઃ; કિંવા આહિતાગ્નિરિવાહિતાગ્નિઃ; તેન આહિતાગ્નિર્યથા પ્રાતઃ સાયં જુહોતિ, તથાઽયમપિ પ્રાતઃ સાયં ચ પથ્યાન્યન્તરગ્નૌ જુહોતિ| બ્રહ્મ જપતીતિ પ્રણવાદિમન્ત્રમાવર્તયતિ| દદાતિ ચેતિ યથાશક્તિ દાનમાચરતિ| તં નરં નિઃશ્રેયસે કલ્યાણે યુક્તમામયા ન ભજન્તે| ભાવિનોઽપીતિ જન્માન્તરેઽપિ; ઇહ જન્મનિ પથ્યાશિત્વાન્ન ભવન્તિ ગદાઃ, જન્માન્તરેઽપિ બ્રહ્મજપદાનાભ્યામર્જિતધર્મપ્રભાવાદેવ ન ભવન્તિ| અત એવાહ- અન્તરાદૃત ઇતિ; અન્તરાદિતિ કારણાત્, ઋતે વિના; અપથ્યસ્ય તથા અધર્મસ્ય રોગકરણસ્યાભાવાદ્ગદા ન ભવન્તીતિ ભાવઃ||૩૪૫-૩૪૭||
Adhikarana 89 (348) · Śloka 348
ષડ્ત્રિંશતં સહસ્રાણિ રાત્રીણાં હિતભોજનઃ|
જીવત્યનાતુરો જન્તુર્જિતાત્મા સમ્મતઃ સતામ્||૩૪૮||
View original
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
વર્ષશતાયુષ્ટ્વમપિ હિતાદ્ભોજનાદ્ભવતીત્યાહ- ષટ્ત્રિંશતમિત્યાદિ| એતાવતીભી રાત્રિભિર્વર્ષશતમેવ ભવતિ| જિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ| સમ્મતઃ પૂજિતઃ||૩૪૮||
Adhikarana 90 (349-350) · Śloka 351
પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતામન્નમન્નં લોકોઽભિધાવતિ|
વર્ણઃ પ્રસાદઃ સૌસ્વર્યં જીવિતં પ્રતિભા સુખમ્||૩૪૯||
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્બલં મેધા સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્|
લૌકિકં કર્મ યદ્વૃત્તૌ સ્વર્ગતૌ યચ્ચ વૈદિકમ્||૩૫૦||
કર્માપવર્ગે યચ્ચોક્તં તચ્ચાપ્યન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્|૩૫૧|
View original
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
કિમર્થમન્નપાનવિધાવેતત્ પરીક્ષ્યમિત્યાહ- પ્રાણા ઇત્યાદિ| અભિધાવતીતિ પ્રાર્થયતિ| પ્રતિભા પ્રજ્ઞા| મેધા ધારણાવતી ધીઃ| લૌકિકમિતિ અપરીક્ષકલોકે ભવમ્; અપરીક્ષકા એવ હિ વર્તમાનમાત્રે પ્રવર્તન્તે, પરીક્ષકાસ્તુ જન્માન્તરોપકારિણ્યેવ| કર્મ યદ્વૃત્તાવિતિ વર્તમાને સાધ્યે યત્ કર્મ કૃષ્યાદિ| સ્વર્ગતાવિતિ સ્વર્ગગમને| વૈદિકમિતિ યજ્ઞાદિ| અપવર્ગ ઇતિ મોક્ષે| એતાશ્ચ નિમિત્તસપ્તમ્યઃ| યચ્ચોક્તમિતિ મોક્ષશાસ્ત્રે સત્યબ્રહ્મચર્યાદિ| અન્ને પ્રતિષ્ઠિતમિતિ નિરન્નસ્ય દેહસ્થિત્યભાવેન સર્વારમ્ભાભાવાત્| યસ્માદન્નં સર્વત્ર કારણં, તતસ્તત્રાવધાતવ્યમિતિ||૩૪૯-૩૫૦||-
Adhikarana 91 (351-352) · Śloka 352
તત્ર શ્લોકઃ- અન્નપાનગુણાઃ સાગ્ર્યા વર્ગા દ્વાદશ નિશ્ચિતાઃ||૩૫૧||
સગુણાન્યનુપાનાનિ ગુરુલાઘવસઙ્ગ્રહઃ|
અન્નપાનવિધાવુક્તં તત્ પરીક્ષ્યં વિશેષતઃ||૩૫૨||
View original
तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं विशेषतः||३५२||
સઙ્ગ્રહેઽન્નપાનગુણા ઇતિ ‘ઇષ્ટવર્ણ’ ઇત્યાદિનોક્તાઃ| સાગ્ર્યા ઇતિ ઉદકં ક્લેદયતિ ઇત્યાદિના; ઉદકાદયો હિ ક્લેદનાદિષુ અગ્ર્યાઃ શ્રેષ્ઠા ઇત્યર્થઃ||૩૫૧-૩૫૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽન્નપાનવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયામન્નપાનચતુષ્કેઽન્નપાનવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||