27. annapānavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇષ્ટવર્ણગન્ધરસસ્પર્શં વિધિવિહિતમન્નપાનં પ્રાણિનાં પ્રાણિસઞ્જ્ઞકાનાં પ્રાણમાચક્ષતે કુશલાઃ, પ્રત્યક્ષફલદર્શનાત્; તદિન્ધના હ્યન્તરગ્નેઃ સ્થિતિઃ; તત્ સત્ત્વમૂર્જયતિ, તચ્છરીરધાતુવ્યૂહબલવર્ણેન્દ્રિયપ્રસાદકરં યથોક્તમુપસેવ્યમાનં, વિપરીતમહિતાય સમ્પદ્યતે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્માદ્ધિતાહિતાવબોધનાર્થમન્નપાનવિધિમખિલેનોપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ! તત્ સ્વભાવાદુદક્તં ક્લેદયતિ, લવણં વિષ્યન્દયતિ, ક્ષારઃ પાચયતિ, મધુ સન્દધાતિ, સર્પિઃ સ્નેહયતિ, ક્ષીરં જીવયતિ, માંસં બૃંહયતિ, રસઃ પ્રીણયતિ, સુરા જર્જરીકરોતિ, શીધુરવધમતિ, દ્રાક્ષાસવો દીપયતિ, ફાણિતમાચિનોતિ, દધિ શોફં જનયતિ, પિણ્યાકશાકં ગ્લપયતિ, પ્રભૂતાન્તર્મલો માષસૂપઃ, દૃષ્ટિશુક્રઘ્નઃ ક્ષારઃ, પ્રાયઃ પિત્તલમમ્લમન્યત્ર દાડિમામલકાત્, પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમન્યત્ર મધુનઃ પુરાણાચ્ચ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાત્, પ્રાયસ્તિકં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્ર વેગાગ્રામૃતાપટોલપત્રાત્, પ્રાયઃ કટુકં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્ર પિપ્પલીવિશ્વભેષજાત્||૪||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

પરમતો વર્ગસઙ્ગ્રહેણાહારદ્રવ્યાણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૫|| શૂકધાન્યશમીધાન્યમાંસશાકફલાશ્રયાન્| વર્ગાન્ હરિતમદ્યામ્બુગોરસેક્ષુવિકારિકાન્||૬|| દશ દ્વૌ ચાપરૌ વર્ગૌ કૃતાન્નાહારયોગિનામ્| રસવીર્યવિપાકૈશ્ચ પ્રભાવૈશ્ચ પ્રચક્ષ્મહે||૭||

Adhikarana 5 (8-12) · Śloka 12

અથ શૂકધાન્યવર્ગઃ- રક્તશાલિર્મહાશાલિઃ કલમઃ શકુનાહૃતઃ | તૂર્ણકો દીર્ઘશૂકશ્ચ ગૌરઃ પાણ્ડુકલાઙ્ગુલૌ||૮|| સુગન્ધકો લોહવાલઃ સારિવાખ્યઃ પ્રમોદકઃ| પતઙ્ગસ્તપનીયશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ||૯|| શીતા રસે વિપાકે ચ મધુરાશ્ચાલ્પમારુતાઃ| બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણાઃ શુક્રમૂત્રલાઃ||૧૦|| રક્તશાલિર્વરસ્તેષાં તૃષ્ણાઘ્નસ્ત્રિમલાપહઃ | મહાંસ્તસ્યાનુ કલમસ્તસ્યાપ્યનુ તતઃ પરે||૧૧|| યવકા હાયનાઃ પાંસુવાપ્યનૈષધકાદયઃ | શાલીનાં શાલયઃ કુર્વન્ત્યનુકારં ગુણાગુણૈઃ||૧૨||

Adhikarana 6 (13-15) · Śloka 15

શીતઃ સ્નિગ્ધોઽગુરુઃ સ્વાદુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરાત્મકઃ| ષષ્ટિકઃ પ્રવરો ગૌરઃ કૃષ્ણગૌરસ્તતોઽનુ ચ||૧૩|| વરકોદ્દાલકૌ ચીનશારદોજ્જ્વલદર્દુરાઃ| ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ષષ્ટિકાલ્પાન્તરા ગુણૈઃ||૧૪|| મધુરશ્ચામ્લપાકશ્ચ વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ| બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ||૧૫||

Adhikarana 7 (16-18) · Śloka 18

સકોરદૂષઃ શ્યામાકઃ કષાયમધુરો લઘુઃ| વાતલઃ કફપિત્તઘ્નઃ શીતઃ સઙ્ગ્રાહિશોષણઃ||૧૬|| હસ્તિશ્યામાકનીવારતોયપર્ણીગવેધુકાઃ| પ્રશાન્તિકામ્ભઃશ્યામાકલૌહિત્યાણુપ્રિયઙ્ગવઃ ||૧૭|| મુકુન્દો ઝિણ્ટિગર્મૂટી વરુકા વરકાસ્તથા| શિબિરોત્કટજૂર્ણાહ્વાઃ શ્યામાકસદૃશા ગુણૈઃ||૧૮||

Adhikarana 8 (19-20) · Śloka 20

રૂક્ષઃ શીતોઽગુરુઃ સ્વાદુર્બહુવાતશકૃદ્યવઃ| સ્થૈર્યકૃત્ સકષાયશ્ચ બલ્યઃ શ્લેષ્મવિકારનુત્||૧૯|| રૂક્ષઃ કષાયાનુરસો મધુરઃ કફપિત્તહા| મેદઃક્રિમિવિષઘ્નશ્ચ બલ્યો વેણુયવો મતઃ||૨૦||

Adhikarana 9 (21-22) · Śloka 22

સન્ધાનકૃદ્વાતહરો ગોધૂમઃ સ્વાદુશીતલઃ| જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થૈર્યકરો ગુરુઃ||૨૧|| નાન્દીમુખી મધૂલી ચ મધુરસ્નિગ્ધશીતલે| ઇત્યયં શૂકધાન્યાનાં પૂર્વો વર્ગઃ સમાપ્યતે||૨૨|| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ પ્રથમઃ|

Adhikarana 10 (23-34) · Śloka 34

અથ શમીધાન્યવર્ગઃ- કષાયમધુરો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ| વિશદઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો મુદ્ગઃ સૂપ્યોત્તમો મતઃ||૨૩|| વૃષ્યઃ પરં વાતહરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણો મધુરો ગુરુઃ| બલ્યો બહુમલઃ પુંસ્ત્વં માષઃ શીઘ્રં દદાતિ ચ||૨૪|| રાજમાષઃ સરો રુચ્યઃ કફશુક્રામ્લપિત્તનુત્| તત્સ્વાદુર્વાતલો રૂક્ષઃ કષાયો વિશદો ગુરુઃ||૨૫|| ઉષ્ણાઃ કષાયાઃ પાકેઽમ્લાઃ કફશુક્રાનિલાપહાઃ| કુલત્થા ગ્રાહિણઃ કાસહિક્કાશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ||૨૬|| મધુરા મધુરાઃ પાકે ગ્રાહિણો રૂક્ષશીતલાઃ| મકુષ્ઠકાઃ પ્રશસ્યન્તે રક્તપિત્તજ્વરાદિષુ||૨૭|| ચણકાશ્ચ મસૂરાશ્ચ ખણ્ડિકાઃ સહરેણવઃ| લઘવઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ||૨૮|| પિત્તશ્લેષ્મણિ શસ્યન્તે સૂપેષ્વાલેપનેષુ ચ| તેષાં મસૂરઃ સઙ્ગ્રાહી કલાયો વાતલઃ પરમ્||૨૯|| સ્નિગ્ધોષ્ણો મધુરસ્તિક્તઃ કષાયઃ કટુકસ્તિલઃ| ત્વચ્યઃ કેશ્યશ્ચ બલ્યશ્ચ વાતઘ્નઃ કફપિત્તકૃત્||૩૦|| મધુરાઃ શીતલા ગુર્વ્યો બલઘ્ન્યો રૂક્ષણાત્મિકાઃ| સસ્નેહા બલિભિર્ભોજ્યા વિવિધાઃ શિમ્બિજાતયઃ||૩૧|| શિમ્બી રૂક્ષા કષાયા ચ કોષ્ઠે વાતપ્રકોપિની| ન ચ વૃષ્યા ન ચક્ષુષ્યા વિષ્ટભ્ય ચ વિપચ્યતે||૩૨|| આઢકી કફપિત્તઘ્ની વાતલા, કફવાતનુત્| અવલ્ગુજઃ સૈડગજો, નિષ્પાવા વાતપિત્તલાઃ||૩૩|| કાકાણ્ડોમા(લા)ત્મગુપ્તાનાં માષવત્ ફલમાદિશેત્| દ્વિતીયોઽયં શમીધાન્યવર્ગઃ પ્રોક્તો મહર્ષિણા||૩૪|| ઇતિ શમીધાન્યવર્ગો દ્વિતીયઃ|

Adhikarana 11 (35-36) · Śloka 37

અથ માંસવર્ગઃ- ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ| વૃકો વ્યાઘ્રસ્તરક્ષુશ્ચ બભ્રુમાર્જારમૂષિકાઃ||૩૫|| લોપાકો જમ્બુકઃ શ્યેનો વાન્તાદશ્ચાષવાયસૌ| શશઘ્ની મધુહા ભાસો ગૃધ્રોલૂકકુલિઙ્ગકાઃ||૩૬|| ધૂમિકા કુરરશ્ચેતિ પ્રસહા મૃગપક્ષિણઃ|૩૭|

Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38

શ્વેતઃ શ્યામશ્ચિત્રપૃષ્ઠઃ કાલકઃ કાકુલીમૃગઃ||૩૭|| કૂર્ચિકા ચિલ્લટો ભેકો ગોધા શલ્લકગણ્ડકૌ| કદલી નકુલઃ શ્વાવિદિતિ ભૂમિશયાઃ સ્મૃતાઃ||૩૮||

Adhikarana 13 (39) · Śloka 39

સૃમરશ્ચમરઃ ખઙ્ગો મહિષો ગવયો ગજઃ| ન્યઙ્કુર્વરાહશ્ચાનૂપા મૃગાઃ સર્વે રુરુસ્તથા||૩૯||

Adhikarana 14 (40) · Śloka 41

કૂર્મઃ કર્કટકો મત્સ્યઃ શિશુમારસ્તિમિઙ્ગિલઃ| શુક્તિશઙ્ખોદ્રકુમ્મીરચુલુકીમકરાદયઃ||૪૦|| ઇતિ વારિશયાઃ પ્રોક્તા...|૪૧|

Adhikarana 15 (41-44) · Śloka 44

...વક્ષ્યન્તે વારિચારિણઃ| હંસઃ ક્રૌઞ્ચો બલાકા ચ બકઃ કારણ્ડવઃ પ્લવઃ||૪૧|| શરારિઃ પુષ્કરાહ્વશ્ચ કેશરી મણિતુણ્ડકઃ | મૃણાલકણ્ઠો મદ્ગુશ્ચ કાદમ્બઃ કાકતુણ્ડકઃ||૪૨|| ઉત્ક્રોશઃ પુણ્ડરીકાક્ષો મેઘરાવોઽમ્બકુક્કુટી| આરા નન્દીમુખી વાટી સુમુખાઃ સહચારિણઃ||૪૩|| રોહિણી કામકાલી ચ સારસો રક્તશીર્ષકઃ| ચક્રવાકસ્તથાઽન્યે ચ ખગાઃ સન્ત્યમ્બુચારિણઃ||૪૪||

Adhikarana 16 (45-46) · Śloka 46

પૃષતઃ શરભો રામઃ શ્વદંષ્ટ્રો મૃગમાતૃકા| શશોરણૌ કુરઙ્ગશ્ચ ગોકર્ણઃ કોટ્ટકારકઃ||૪૫|| ચારુષ્કો હરિણૈણૌ ચ શમ્બરઃ કાલપુચ્છકઃ| ઋષ્યશ્ચ વરપોતશ્ચ વિજ્ઞેયા જાઙ્ગલા મૃગાઃ||૪૬||

Adhikarana 17 (47-49) · Śloka 49

લાવો વર્તીરકશ્ચૈવ વાર્તીકઃ સકપિઞ્જલઃ| ચકોરશ્ચોપચક્રશ્ચ કુક્કુભો રક્તવર્ત્મકઃ||૪૭|| લાવાદ્યા વિષ્કિરાસ્ત્વેતે વક્ષ્યન્તે વર્તકાદયઃ| વર્તકો વર્તિકા ચૈવ બર્હી તિત્તિરિકુક્કુટૌ||૪૮|| કઙ્કશારપદેન્દ્રાભગોનર્દગિરિવર્તકાઃ| ક્રકરોઽવકરશ્ચૈવ વારડશ્ચેતિ વિષ્કિરાઃ||૪૯||

Adhikarana 18 (50-52) · Śloka 53

શતપત્રો ભૃઙ્ગરાજઃ કોયષ્ટિર્જીવજીવકઃ| કૈરાતઃ કોકિલોઽત્યૂહો ગોપાપુત્રઃ પ્રિયાત્મજઃ||૫૦|| લટ્ટા લટ્ટ(ટૂ)ષકો બભ્રુર્વટહા ડિણ્ડિમાનકઃ| જટી દુન્દુભિપાક્કારલોહપૃષ્ઠકુલિઙ્ગકાઃ ||૫૧|| કપોતશુકશારઙ્ગાશ્ચિરટીકઙ્કુયષ્ટિકાઃ| સારિકા કલવિઙ્કશ્ચ ચટકોઽઙ્ગારચૂડકઃ||૫૨|| પારાવતઃ પાણ્ડ(ન)વિક ઇત્યુક્તાઃ પ્રતુદા દ્વિજાઃ|૫૩|

Adhikarana 19 (53-55) · Śloka 56

પ્રસહ્ય ભક્ષયન્તીતિ પ્રસહાસ્તેન સઞ્જ્ઞિતાઃ||૫૩|| ભૂશયા બિલવાસિત્વાદાનૂપાનૂપસંશ્રયાત્ | જલે નિવાસાજ્જલજા જલેચર્યાજ્જલેચરાઃ||૫૪|| સ્થલજા જાઙ્ગલાઃ પ્રોક્તા મૃગા જાઙ્ગલચારિણઃ| વિકીર્ય વિષ્કિરાશ્ચેતિ પ્રતુદ્ય પ્રતુદાઃ સ્મૃતાઃ||૫૫|| યોનિરષ્ટવિધા ત્વેષા માંસાનાં પરિકીર્તિતા|૫૬|

Adhikarana 20 (56-60) · Śloka 61

પ્રસહા ભૂશયાનૂપવારિજા વારિચારિણઃ||૫૬|| ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા બલોપચયવર્ધનાઃ| વૃષ્યાઃ પરં વાતહરાઃ કફપિત્તવિવર્ધનાઃ||૫૭|| હિતા વ્યાયામનિત્યેભ્યો નરા દીપ્તાગ્નયશ્ચ યે| પ્રસહાનાં વિશેષેણ માંસં માંસાશિનાં ભિષક્||૫૮|| જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પ્રયોજયેત્| લાવાદ્યો વૈષ્કિરો વર્ગઃ પ્રતુદા જાઙ્ગલા મૃગાઃ||૫૯|| લઘવઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા હિતા નૃણામ્| પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સન્નિપાતે કફાનુગે||૬૦|| વિષ્કિરા વર્તકાદ્યાસ્તુ પ્રસહાલ્પાન્તરા ગુણૈઃ|૬૧|

Adhikarana 21 (61-62) · Śloka 63

નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માંસમાજમદોષલમ્||૬૧|| શરીરધાતુસામાન્યાદનભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્| માંસં મધુરશીતત્વાદ્ગુરુ બૃંહણમાવિકમ્||૬૨|| યોનાવજાવિકે મિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે|૬૩|

Adhikarana 22 (63-87) · Śloka 87

સામાન્યેનોપદિષ્ટાનાં માંસાનાં સ્વગુણૈઃ પૃથક્||૬૩|| કેષાઞ્ચિદ્ગુણવૈશેષ્યાદ્વિશેષ ઉપદેક્ષ્યતે| દર્શનશ્રોત્રમેધાગ્નિવયોવર્ણસ્વરાયુષામ્||૬૪|| બર્હી હિતતમો બલ્યો વાતઘ્નો માંસશુક્રલઃ| ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાઃ સ્વરવર્ણબલપ્રદાઃ||૬૫|| બૃંહણાઃ શુક્રલાશ્ચોક્તા હંસા મારુતનાશનાઃ| સ્નિગ્ધાશ્ચોષ્ણાશ્ચ વૃષ્યાશ્ચ બૃંહણાઃ સ્વરબોધનાઃ||૬૬|| બલ્યાઃ પરં વાતહરાઃ સ્વેદનાશ્ચરણાયુધાઃ| ગુરૂષ્ણો મધુરો નાતિધન્વાનૂપનિષેવણાત્||૬૭|| તિત્તિરિઃ સઞ્જયેચ્છીઘ્રં ત્રીન્ દોષાનનિલોલ્બણાન્| પિત્તશ્લેષ્મવિકારેષુ સરક્તેષુ કપિઞ્જલાઃ||૬૮|| મન્દવાતેષુ શસ્યન્તે શૈત્યમાધુર્યલાઘવાત્| લાવાઃ કષાયમધુરા લઘવોઽગ્નિવિવર્ધનાઃ||૬૯|| સન્નિપાતપ્રશમનાઃ કટુકાશ્ચ વિપાકતઃ| ગોધા વિપાકે મધુરા કષાયકટુકા રસે||૭૦|| વાતપિત્તપ્રશમની બૃંહણી બલવર્ધની| શલ્લકો મધુરામ્લશ્ચ વિપાકે કટુકઃ સ્મૃતઃ||૭૧|| વાતપિત્તકફઘ્નશ્ચ કાસશ્વાસહરસ્તથા| કષાયવિશદાઃ શીતા રક્તપિત્તનિબર્હણાઃ||૭૨|| વિપાકે મધુરાશ્ચૈવ કપોતા ગૃહવાસિનઃ| તેભ્યો લઘુતરાઃ કિઞ્ચિત્ કપોતા વનવાસિનઃ ||૭૩|| શીતાઃ સઙ્ગ્રાહિણશ્ચૈવ સ્વલ્પમૂત્રકરાશ્ચ તે| શુકમાંસં કષાયામ્લં વિપાકે રૂક્ષશીતલમ્||૭૪|| શોષકાસક્ષયહિતં સઙ્ગ્રાહિ લઘુ દીપનમ્| ચટકા મધુરાઃ સ્નિગ્ધા બલશુક્રવિવર્ધનાઃ||૭૫|| સન્નિપાતપ્રશમનાઃ શમના મારુતસ્ય ચ| કષાયો વિશદો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ||૭૬|| શશઃ સ્વાદુઃ પ્રશસ્તશ્ચ સન્નિપાતેઽનિલાવરે| મધુરા મધુરાઃ પાકે ત્રિદોષશમનાઃ શિવાઃ||૭૭|| લઘવો બદ્ધવિણ્મૂત્રાઃ શીતાશ્ચૈણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ| સ્નેહનં બૃંહણં વૃષ્યં શ્રમઘ્નમનિલાપહમ્||૭૮|| વરાહપિશિતં બલ્યં રોચનં સ્વેદનં ગુરુ| ગવ્યં કેવલવાતેષુ પીનસે વિષમજ્વરે||૭૯|| શુષ્કકાસશ્રમાત્યગ્નિમાંસક્ષયહિતં ચ તત્| સ્નિગ્ધોષ્ણં મધુરં વૃષ્યં માહિષં ગુરુ તર્પણમ્||૮૦|| દાર્ઢ્યં બૃહત્ત્વમુત્સાહં સ્વપ્નં ચ જનયત્યપિ| ગુરૂષ્ણા મધુરા બલ્યા બૃંહણાઃ પવનાપહાઃ||૮૧|| મત્સ્યાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વૃષ્યાશ્ચ બહુદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ| શૈવાલશષ્પભોજિત્વાત્સ્વપ્નસ્ય ચ વિવર્જનાત્||૮૨|| રોહિતો દીપનીયશ્ચ લઘુપાકો મહાબલઃ| વર્ણ્યો વાતહરો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો બલવર્ધનઃ||૮૩|| મેધાસ્મૃતિકરઃ પથ્યઃ શોષઘ્નઃ કૂર્મ ઉચ્યતે| ખઙ્ગમાંસમભિષ્યન્દિ બલકૃન્મધુરં સ્મૃતમ્||૮૪|| સ્નેહનં બૃંહણં વર્ણ્યં શ્રમઘ્નમનિલાપહમ્| ધાર્તરાષ્ટ્રચકોરાણાં દક્ષાણાં શિખિનામપિ||૮૫|| ચટકાનાં ચ યાનિ સ્યુરણ્ડાનિ ચ હિતાનિ ચ| ક્ષીણરેતઃસુ કાસેષુ હૃદ્રોગેષુ ક્ષતેષુ ચ||૮૬|| મધુરાણ્યવિદાહીનિ સદ્યોબલકરાણિ ચ| શરીરબૃંહણે નાન્યત્ ખાદ્યં માંસાદ્વિશિષ્યતે||૮૭|| ઇતિ વર્ગસ્તૃતીયોઽયં માંસાનાં પરિકીર્તિતઃ| ઇતિ માંસવર્ગસ્તૃતીયઃ|

Adhikarana 23 (88-97) · Śloka 98

અથ શાકવર્ગઃ- પાઠાશુષાશટીશાકં વાસ્તુકં સુનિષણ્ણાકમ્||૮૮|| વિદ્યાદ્ગ્રાહિ ત્રિદોષઘ્નં ભિન્નવર્ચસ્તુ વાસ્તુકમ્| ત્રિદોષશમની વૃષ્યા કાકમાચી રસાયની||૮૯|| નાત્યુષ્ણશીતવીર્યા ચ ભેદિની કુષ્ઠનાશિની| રાજક્ષવકશાકં તુ ત્રિદોષશમનં લઘુ||૯૦|| ગ્રાહિ શસ્તં વિશેષેણ ગ્રહણ્યર્શોવિકારિણામ્| કાલશાકં તુ કટુકં દીપનં ગરશોફજિત્||૯૧|| લઘૂષ્ણં વાતલં રૂક્ષં કાલાયં શાકમુચ્યતે| દીપની ચોષ્ણવીર્યા ચ ગ્રાહિણી કફમારુતે||૯૨|| પ્રશસ્યતેઽમ્લચાઙ્ગેરી ગ્રહણ્યર્શોહિતા ચ સા| મધુરા મધુરા પાકે ભેદિની શ્લેષ્મવર્ધની||૯૩|| વૃષ્યા સ્નિગ્ધા ચ શીતા ચ મદઘ્ની ચાપ્યુપોદિકા| રૂક્ષો મદવિષઘ્નશ્ચ પ્રશસ્તો રક્તપિત્તિનામ્||૯૪|| મધુરો મધુરઃ પાકે શીતલસ્તણ્ડુલીયકઃ| મણ્ડૂકપર્ણી વેત્રાગ્રં કુચેલા વનતિક્તકમ્||૯૫|| કર્કોટકાવલ્ગુજકૌ પટોલં શકુલાદની| વૃષપુષ્પાણિ શાર્ઙ્ગેષ્ટા કેમ્બૂકં સકઠિલ્લકમ્||૯૬|| નાડી કલાયં ગોજિહ્વા વાર્તાકં તિલપર્ણિકા| કૌલકં કાર્કશં નૈમ્બં શાકં પાર્પટકં ચ યત્||૯૭|| કફપિત્તહરં તિક્તં શીતં કટુ વિપચ્યતે|૯૮|

Adhikarana 24 (98-113) · Śloka 113

સર્વાણિ સૂપ્યશાકાનિ ફઞ્જી ચિલ્લી કુતુમ્બકઃ||૯૮|| આલુકાનિ ચ સર્વાણિ સપત્રાણિ કુટિઞ્જરમ્ | શણશાલ્મલિપુષ્પાણિ કર્બુદારઃ સુવર્ચલા||૯૯|| નિષ્પાવઃ કોવિદારશ્ચ પત્તુરશ્ચુચ્ચુપર્ણિકા| કુમારજીવો લોટ્ટાકઃ પાલઙ્ક્યા મારિષસ્તથા||૧૦૦|| કલમ્બનાલિકાસૂર્યઃ કુસુમ્ભવૃકધૂમકૌ| લક્ષ્મણા ચ પ્રપુન્નાડો નલિનીકા કુઠેરકઃ||૧૦૧|| લોણિકા યવશાકં ચ કૂષ્માણ્ડકમવલ્ગુજમ્| યાતુકઃ શાલકલ્યાણી ત્રિપર્ણી પીલુપર્ણિકા||૧૦૨|| શાકં ગુરુ ચ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ| મધુરં શીતવીર્યં ચ પુરીષસ્ય ચ ભેદનમ્||૧૦૩|| સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં તત્ પ્રશસ્યતે| શણસ્ય કોવિદારસ્ય કર્બુદારસ્ય શાલ્મલેઃ||૧૦૪|| પુષ્પં ગ્રાહિ પ્રશસ્તં ચ રક્તપિત્તે વિશેષતઃ| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષપદ્માદિપલ્લવાઃ||૧૦૫|| કષાયાઃ સ્તમ્ભનાઃ શીતા હિતાઃ પિત્તાતિસારિણામ્| વાયું વત્સાદની હન્યાત્ કફં ગણ્ડીરચિત્રકૌ||૧૦૬|| શ્રેયસી બિલ્વપર્ણી ચ બિલ્વપત્રં તુ વાતનુત્| ભણ્ડી શતાવરીશાકં બલા જીવન્તિકં ચ યત્||૧૦૭|| પર્વણ્યાઃ પર્વપુષ્પ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરં સ્મૃતમ્| લઘુ ભિન્નશકૃત્તિક્તં લાઙ્ગલક્યુરુબૂકયોઃ||૧૦૮|| તિલવેતસશાકં ચ શાકં પઞ્ચાઙ્ગુલસ્ય ચ| વાતલં કટુતિક્તામ્લમધોમાર્ગપ્રવર્તનમ્||૧૦૯|| રૂક્ષામ્લમુષ્ણં કૌસુમ્ભં કફઘ્નં પિત્તવર્ધનમ્| ત્રપુસૈર્વારુકં સ્વાદુ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્||૧૧૦|| મુખપ્રિયં ચ રૂક્ષં ચ મૂત્રલં ત્રપુસં ત્વતિ| એર્વારુકં ચ સમ્પક્વં દાહતૃષ્ણાક્લમાર્તિનુત્||૧૧૧|| વર્ચોભેદીન્યલાબૂનિ રૂક્ષશીતગુરૂણિ ચ| ચિર્ભટૈર્વારુકે તદ્વદ્વર્ચોભેદહિતે તુ તે||૧૧૨|| સક્ષારં પક્વકૂષ્માણ્ડં મધુરામ્લં તથા લઘુ| સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ સર્વદોષનિબર્હણમ્||૧૧૩||

Adhikarana 25 (114-124) · Śloka 124

કેલૂટં ચ કદમ્બં ચ નદીમાષકમૈન્દુકમ્| વિશદં ગુરુ શીતં ચ સમભિષ્યન્દિ ચોચ્યતે||૧૧૪|| ઉત્પલાનિ કષાયાણિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ| તથા તાલપ્રલમ્બં સ્યાદુરઃક્ષતરુજાપહમ્||૧૧૫|| ખર્જૂરં તાલશસ્યં ચ રક્તપિત્તક્ષયાપહમ્| તરૂટબિસશાલૂકક્રૌઞ્ચાદનકશેરુકમ્||૧૧૬|| શૃઙ્ગાટકાઙ્કલોડ્યં ચ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્| કુમુદોત્પલનાલાસ્તુ સપુષ્પાઃ સફલાઃ સ્મૃતાઃ||૧૧૭|| શીતાઃ સ્વાદુકષાયાસ્તુ કફમારુતકોપનાઃ| કષાયમીષદ્વિષ્ટમ્ભિ રક્તપિત્તહરં સ્મૃતમ્||૧૧૮|| પૌષ્કરં તુ ભવેદ્બીજં મધુરં રસપાકયોઃ| બલ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધસ્તર્પણો બૃંહણાત્મકઃ||૧૧૯|| વાતપિત્તહરઃ સ્વાદુર્વૃષ્યો મુઞ્જાતકઃ પરમ્| જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ કણ્ઠ્યઃ શસ્તો રસાયને||૧૨૦|| વિદારિકન્દો બલ્યશ્ચ મૂત્રલઃ સ્વાદુશીતલઃ| અમ્લિકાયાઃ સ્મૃતઃ કન્દો ગ્રહણ્યર્શોહિતો લઘુઃ||૧૨૧|| નાત્યુષ્ણઃ કફવાતઘ્નો ગ્રાહી શસ્તો મદાત્યયે| ત્રિદોષં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સાર્ષપં શાકમુચ્યતે||૧૨૨|| (તદ્વત્ સ્યાદ્રક્તનાલસ્ય રૂક્ષમમ્લં વિશેષતઃ|) તદ્વત્ પિણ્ડાલુકં વિદ્યાત્ કન્દત્વાચ્ચ મુખપ્રિયમ્| સર્પચ્છત્રકવર્જ્યાસ્તુ બહ્વ્યોઽન્યાશ્છત્રજાતયઃ||૧૨૩|| શીતાઃ પીનસકર્ત્ર્યશ્ચ મધુરા ગુર્વ્ય એવ ચ| ચતુર્થઃ શાકવર્ગોઽયં પત્રકન્દફલાશ્રયઃ||૧૨૪|| ઇતિ શાકવર્ગશ્ચતુર્થઃ|

Adhikarana 26 (125-165) · Śloka 165

અથ ફલવર્ગઃ- તૃષ્ણાદાહજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્| વાતપિત્તમુદાવર્તં સ્વરભેદં મદાત્યયમ્||૧૨૫|| તિક્તાસ્યતામાસ્યશોષં કાસં ચાશુ વ્યપોહતિ| મૃદ્વીકા બૃંહણી વૃષ્યા મધુરા સ્નિગ્ધશીતલા||૧૨૬|| મધુરં બૃંહણં વૃષ્યં ખર્જૂરં ગુરુ શીતલમ્| ક્ષયેઽભિઘાતે દાહે ચ વાતપિત્તે ચ તદ્ધિતમ્||૧૨૭|| તર્પણં બૃંહણં ફલ્ગુ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્| પરૂષકં મધૂકં ચ વાતપિત્તે ચ શસ્યતે||૧૨૮|| મધુરં બૃંહણં બલ્યમામ્રાતં તર્પણં ગુરુ| સસ્નેહં શ્લેષ્મલં શીતં વૃષ્યં વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||૧૨૯|| તાલશસ્યાનિ સિદ્ધાનિ નારિકેલફલાનિ ચ| બૃંહણસ્નિગ્ધશીતાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ||૧૩૦|| મધુરામ્લકષાયં ચ વિષ્ટમ્ભિ ગુરુ શીતલમ્| પિત્તશ્લેષ્મકરં ભવ્યં ગ્રાહિ વક્રવિશોધનમ્||૧૩૧|| અમ્લં પરૂષકં દ્રાક્ષા બદરાણ્યારુકાણિ ચ| પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપીણિ કર્કન્ધુનિકુચાન્યપિ||૧૩૨|| નાત્યુષ્ણં ગુરુ સમ્પક્વં સ્વાદુપ્રાયં મુખપ્રિયમ્| બૃંહણં જીર્યતિ ક્ષિપ્રં નાતિદોષલમારુકમ્||૧૩૩|| દ્વિવિધં શીતમુષ્ણં ચ મધુરં ચામ્લમેવ ચ| ગુરુ પારાવતં જ્ઞેયમરુચ્યત્યગ્નિનાશનમ્||૧૩૪|| ભવ્યાદલ્પાન્તરગુણં કાશ્મર્યફલમુચ્યતે| તથૈવાલ્પાન્તરગુણં તૂદમમ્લં પરૂષકાત્||૧૩૫|| કષાયમધુરં ટઙ્કં વાતલં ગુરુ શીતલમ્| કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં વિષઘ્નં ગ્રાહિ વાતલમ્ ||૧૩૬|| મધુરામ્લકષાયત્વાત્ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્| પરિપક્વં ચ દોષઘ્નં વિષઘ્નં ગ્રાહિ ગુર્વપિ||૧૩૭|| બિલ્વં તુ દુર્જરં પક્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણતીક્ષ્ણં તદ્બાલં દીપનં કફવાતજિત્||૧૩૮|| રક્તપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્| પક્વમામ્રં જયેદ્વાયું માંસશુક્રબલપ્રદમ્||૧૩૯|| કષાયમધુરપ્રાયં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્| જામ્બવં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વાતકરં પરમ્||૧૪૦|| બદરં મધુરં સ્નિગ્ધં ભેદનં વાતપિત્તજિત્| તચ્છુષ્કં કફવાતઘ્નં પિત્તે ન ચ વિરુધ્યતે||૧૪૧|| કષાયમધુરં શીતં ગ્રાહિ સિમ્બિ(ઞ્ચિ)તિકાફલમ્| ગાઙ્ગેરુકી કરીરં ચ બિમ્બી તોદનધન્વનમ્||૧૪૨|| મધુરં સકષાયં ચ શીતં પિત્તકફાપહમ્| સમ્પક્વં પનસં મોચં રાજાદનફલાનિ ચ||૧૪૩|| સ્વાદૂનિ સકષાયાણિ સ્નિગ્ધશીતગુરૂણિ ચ| કષાયવિશદત્વાચ્ચ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્||૧૪૪|| અવદંશક્ષમં હૃદ્યં વાતલં લવલીફલમ્| નીપં શતાહ્વકં પીલુ તૃણશૂન્યં વિકઙ્કતમ્||૧૪૫|| પ્રાચીનામલકં ચૈવ દોષઘ્નં ગરહારિ ચ| ઐઙ્ગુદં તિક્તમધુરં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્||૧૪૬|| તિન્દુકં કફપિત્તઘ્નં કષાયં મધુરં લઘુ| વિદ્યાદામલકે સર્વાન્ રસાંલ્લવણવર્જિતાન્||૧૪૭|| રૂક્ષં સ્વાદુ કષાયામ્લં કફપિત્તહરં પરમ્| રસાસૃઙ્માંસમેદોજાન્દોષાન્ હન્તિ બિભીતકમ્||૧૪૮|| સ્વરભેદકફોત્ક્લેદપિત્તરોગવિનાશનમ્| અમ્લં કષાયમધુરં વાતઘ્નં ગ્રાહિ દીપનમ્||૧૪૯|| સ્નિગ્ધોષ્ણં દાડિમં હૃદ્યં કફપિત્તાવિરોધિ ચ| રૂક્ષામ્લં દાડિમં યત્તુ તત્ પિત્તાનિલકોપનમ્||૧૫૦|| મધુરં પિત્તનુત્તેષાં પૂર્વં દાડિમમુત્તમમ્| વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં વાતશ્લેષ્મણિ શસ્યતે||૧૫૧|| અમ્લિકાયાઃ ફલં પક્વં તસ્માદલ્પાન્તરં ગુણૈઃ| ગુણૈસ્તૈરેવ સંયુક્તં ભેદનં ત્વમ્લવેતસમ્||૧૫૨|| શૂલેઽરુચૌ વિબન્ધે ચ મન્દેઽગ્નૌ મદ્યવિપ્લવે | હિક્કાશ્વાસે ચ કાસે ચ વમ્યાં વર્ચોગદેષુ ચ||૧૫૩|| વાતશ્લેષ્મસમુત્થેષુ સર્વેષ્વેવોપદિશ્યતે| કેસરં માતુલુઙ્ગસ્ય લઘુ શેષમતોઽન્યથા||૧૫૪|| રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ સુગન્ધિસ્ત્વગ્વિવર્જિતઃ| કર્ચૂરઃ કફવાતઘ્નઃ શ્વાસહિક્કાર્શસાં હિતઃ||૧૫૫|| મધુરં કિઞ્ચિદમ્લં ચ હૃદ્યં ભક્તપ્રરોચનમ્| દુર્જરં વાતશમનં નાગરઙ્ગફલં ગુરુ ||૧૫૬|| વાતામાભિષુકાક્ષોટમુકૂલકનિકોચકાઃ| ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાઃ સોરુમાણા બલપ્રદાઃ||૧૫૭|| વાતઘ્ના બૃંહણા વૃષ્યાઃ કફપિત્તાભિવર્ધનાઃ| પ્રિયાલમેષાં સદૃશં વિદ્યાદૌષ્ણ્યં વિના ગુણૈઃ||૧૫૮|| શ્લેષ્મલં મધુરં શીતં શ્લેષ્માતકફલં ગુરુ| શ્લેષ્મલં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ ચાઙ્કોટફલમગ્નિજિત્||૧૫૯|| ગુરૂષ્ણં મધુરં રૂક્ષં કેશઘ્નં ચ શમીફલમ્| વિષ્ટમ્ભયતિ કારઞ્જં વાતશ્લેષ્માવિરોધિ ચ||૧૬૦|| આમ્રાતકં દન્તશઠમમ્લં સકરમર્દકમ્| રક્તપિત્તકરં વિદ્યાદૈરાવતકમેવ ચ||૧૬૧|| વાતઘ્નં દીપનં ચૈવ વાર્તાકં કટુ તિક્તકમ્| વાતલં કફપિત્તઘ્નં વિદ્યાત્ પર્પટકીફલમ્||૧૬૨|| પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષિકીફલમ્| મધુરાણ્યમ્લપાકીનિ પિત્તશ્લેષ્મહરાણિ ચ||૧૬૩|| અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાનાં ફલાનિ ચ| કષાયમધુરામ્લાનિ વાતલાનિ ગુરૂણિ ચ||૧૬૪|| ભલ્લાતકાસ્થ્યગ્નિસમં તન્માંસં સ્વાદુ શીતલમ્| પઞ્ચમઃ ફલવર્ગોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ||૧૬૫|| ઇતિ ફલવર્ગઃ|

Adhikarana 27 (166-177) · Śloka 177

અથ હરિતવર્ગઃ- રોચનં દીપનં વૃષ્યમાર્દ્રકં વિશ્વભેષજમ્| વાતશ્લેષ્મવિબન્ધેષુ રસસ્તસ્યોપદિશ્યતે||૧૬૬|| રોચનો દીપનસ્તીક્ષ્ણઃ સુગન્ધિર્મુખશોધનઃ| જમ્બીરઃ કફવાતઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો ભક્તપાચનઃ||૧૬૭|| બાલં દોષહરં, વૃદ્ધં ત્રિદોષં, મારુતાપહમ્| સ્નિગ્ધસિદ્ધં, વિશુષ્કં તુ મૂલકં કફવાતજિત્||૧૬૮|| હિક્કાકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વશૂલવિનાશનઃ| પિત્તકૃત્ કફવાતઘ્નઃ સુરસઃ પૂતિગન્ધહા||૧૬૯|| યવાની ચાર્જકશ્ચૈવ શિગ્રુશાલેયમૃષ્ટકમ્| હૃદ્યાન્યાસ્વાદનીયાનિ પિત્તમુત્ક્લેશયન્તિ ચ||૧૭૦|| ગણ્ડીરો જલપિપ્પલ્યસ્તુમ્બરુઃ શૃઙ્ગવેરિકા| તીક્ષ્ણોષ્ણકટુરૂક્ષાણિ કફવાતહરાણિ ચ||૧૭૧|| પુંસ્ત્વઘ્નઃ કટુરૂક્ષોષ્ણો ભૂસ્તૃણો વક્રશોધનઃ| ખરાહ્વા કફવાતઘ્ની બસ્તિરોગરુજાપહા||૧૭૧|| ધાન્યકં ચાજગન્ધા ચ સુમુખશ્ચેતિ રોચનાઃ| સુગન્ધા નાતિકટુકા દોષાનુત્ક્લેશયન્તિ ચ||૧૭૩|| ગ્રાહી ગૃઞ્જનકસ્તીક્ષ્ણો વાતશ્લેષ્માર્શસાં હિતઃ| સ્વેદનેઽભ્યવહારે ચ યોજયેત્તમપિત્તિનામ્||૧૭૪|| શ્લેષ્મલો મારુતઘ્નશ્ચ પલાણ્ડુર્ન ચ પિત્તનુત્ | આહારયોગી બલ્યશ્ચ ગુરુર્વૃષ્યોઽથ રોચનઃ||૧૭૫|| ક્રિમિકુષ્ઠકિલાસઘ્નો વાતઘ્નો ગુલ્મનાશનઃ| સ્નિગ્ધશ્ચોષ્ણશ્ચ વૃષ્યશ્ચ લશુનઃ કટુકો ગુરુઃ||૧૭૬|| શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્યેતાન્યેષાં ફલાનિ ચ| હરિતાનામયં ચૈષ ષષ્ઠો વર્ગઃ સમાપ્યતે||૧૭૭|| ઇતિ હરિતવર્ગઃ|

Adhikarana 28 (178) · Śloka 178

અથ મદ્યવર્ગઃ- પ્રકૃત્યા મદ્યમમ્લોષ્ણમમ્લં ચોક્તં વિપાકતઃ| સર્વં સામાન્યતસ્તસ્ય વિશેષ ઉપદેક્ષ્યતે||૧૭૮||

Adhikarana 29 (179-195) · Śloka 195

કૃશાનાં સક્તમૂત્રાણાં ગ્રહણ્યર્શોવિકારિણામ્| સુરા પ્રશસ્તા વાતઘ્ની સ્તન્યરક્તક્ષયેષુ ચ||૧૭૯|| હિક્કાશ્વાસપ્રતિશ્યાયકાસવર્ચોગ્રહારુચૌ| વમ્યાનાહવિબન્ધેષુ વાતઘ્ની મદિરા હિતા||૧૮૦|| શૂલપ્રવાહિકાટોપકફવાતાર્શસાં હિતઃ| જગલો ગ્રાહિરૂક્ષોષ્ણઃ શોફઘ્નો ભક્તપાચનઃ||૧૮૧|| શોષાર્શોગ્રહણીદોષપાણ્ડુરોગારુચિજ્વરાન્| હન્ત્યરિષ્ટઃ કફકૃતાન્ રોગાન્રોચનદીપનઃ ||૧૮૨|| મુખપ્રિયઃ સુખમદઃ સુગન્ધિર્બસ્તિરોગનુત્ | જરણીયઃ પરિણતો હૃદ્યો વર્ણ્યશ્ચ શાર્કરઃ||૧૮૩|| રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ શોષશોફાર્શસાં હિતઃ| સ્નેહશ્લેષ્મવિકારઘ્નો વર્ણ્યઃ પક્વરસો મતઃ||૧૮૪|| જરણીયો વિબન્ધઘ્નઃ સ્વરવર્ણવિશોધનઃ| લેખનઃ શીતરસિકો હિતઃ શોફોદરાર્શસામ્||૧૮૫|| સૃષ્ટભિન્નશકૃદ્વાતો ગૌડસ્તર્પણદીપનઃ| પાણ્ડુરોગવ્રણહિતા દીપની ચાક્ષિકી મતા ||૧૮૬|| સુરાસવસ્તીવ્રમદો વાતઘ્નો વદનપ્રિયઃ| છેદી મધ્વાસવસ્તીક્ષ્ણો મૈરેયો મધુરો ગુરુઃ||૧૮૭|| ધાતક્યાઽભિષુતો હૃદ્યો રૂક્ષો રોચનદીપનઃ| માધ્વીકવન્ન ચાત્યુષ્ણો મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ||૧૮૮|| રોચનં દીપનં હૃદ્યં બલ્યં પિત્તાવિરોધિ ચ| વિબન્ધઘ્નં કફઘ્નં ચ મધુ લઘ્વલ્પમારુતમ્||૧૮૯|| સુરા સમણ્ડા રૂક્ષોષ્ણા યવાનાં વાતપિત્તલા| ગુર્વી જીર્યતિ વિષ્ટભ્ય શ્લેષ્મલા તુ મધૂલિકા||૧૯૦|| દીપનં જરણીયં ચ હૃત્પાણ્ડુક્રિમિરોગનુત્| ગ્રહણ્યર્શોહિત ભેદિ સૌવીરકતુષોદકમ્||૧૯૧|| દાહજ્વરાપહં સ્પર્શાત્ પાનાદ્વાતકફાપહમ્| વિબન્ધઘ્નમવસ્રંસિ દીપનં ચામ્લકાઞ્જિકમ્||૧૯૨|| પ્રાયશોઽભિનવં મદ્યં ગુરુદોષસમીરણમ્| સ્રોતસાં શોધનં જીર્ણં દીપનં લઘુ રોચનમ્||૧૯૩|| હર્ષણં પ્રીણનં મદ્યં ભયશોકશ્રમાપહમ્| પ્રાગલ્ભ્યવીર્યપ્રતિભાતુષ્ટિપુષ્ટિબલપ્રદમ્||૧૯૪|| સાત્ત્વિકૈર્વિધિવદ્યુક્ત્યા પીતં સ્યાદમૃતં યથા| વર્ગોઽયં સપ્તમો મદ્યમધિકૃત્ય પ્રકીર્તિતઃ||૧૯૫|| ઇતિ મદ્યવર્ગઃ સપ્તમઃ|

Adhikarana 30 (196) · Śloka 196

અથ જલવર્ગઃ- જલમેકવિધં સર્વં પતત્યૈન્દ્રં નભસ્તલાત્|૧૯૬|

Adhikarana 31 (196) · Śloka 196

તત્ પતત્ પતિતં ચૈવ દેશકાલાવપેક્ષતે||૧૯૬||

Adhikarana 32 (197) · Śloka 197

ખાત્ પતત્ સોમવાય્વર્કૈઃ સ્પૃષ્ટં કાલાનુવર્તિભિઃ| શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્યથાસન્નં મહીગુણૈઃ||૧૯૭||

Adhikarana 33 (198) · Śloka 198

શીતં શુચિ શિવં મૃષ્ટં વિમલં લઘુ ષડ્ગુણમ્| પ્રકૃત્યા દિવ્યમુદકં,...|૧૯૮|

Adhikarana 34 (198-208) · Śloka 208

...ભ્રષ્ટં પાત્રમપેક્ષતે||૧૯૮|| શ્વેતે કષાયં ભવતિ પાણ્ડરે સ્યાત્તુ તિક્તકમ્| કપિલે ક્ષારસંસૃષ્ટમૂષરે લવણાન્વિતમ્||૧૯૯|| કટુ પર્વતવિસ્તારે મધુરં કૃષ્ણમૃત્તિકે| એતત્ ષાડ્ગુણ્યમાખ્યાતં મહીસ્થસ્ય જલસ્ય હિ| તથાઽવ્યક્તરસં વિદ્યાદૈન્દ્રં કારં હિમં ચ યત્||૨૦૦|| યદન્તરીક્ષાત્ પતતીન્દ્રસૃષ્ટં ચોક્તૈશ્ચ પાત્રૈઃ પરિગૃહ્યતેઽમ્ભઃ| તદૈન્દ્રમિત્યેવ વદન્તિ ધીરા નરેન્દ્રપેયં સલિલં પ્રધાનમ્ ||૨૦૧|| ઈષત્કષાયમધુરં સુસૂક્ષ્મં વિશદં લઘુ| અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ સર્વં પાનીયમુત્તમમ્||૨૦૨|| ગુર્વભિષ્યન્દિ પાનીયં વાર્ષિકં મધુરં નવમ્| તનુ લઘ્વનભિષ્યન્દિ પ્રાયઃ શરદિ વર્ષતિ||૨૦૩|| તત્તુ યે સુકુમારાઃ સ્યુઃ સ્નિગ્ધભૂયિષ્ઠભોજનાઃ| તેષાં ભોજ્યે ચ ભક્ષ્યે ચ લેહ્યે પેયે ચ શસ્યતે||૨૦૪|| હેમન્તે સલિલં સ્નિગ્ધં વૃષ્યં બલહિતં ગુરુ| કિઞ્ચિત્તતો લઘુતરં શિશિરે કફવાતજિત્||૨૦૫|| કષાયમધુરં રૂક્ષં વિદ્યાદ્વાસન્તિકં જલમ્| ગ્રૈષ્મિકં ત્વનભિષ્યન્દિ જલમિત્યેવ નિશ્ચયઃ| ઋતાવૃતાવિહાખ્યાતાઃ સર્વ એવામ્ભસો ગુણાઃ||૨૦૬|| વિભ્રાન્તેષુ તુ કાલેષુ યત્ પ્રયચ્છન્તિ તોયદાઃ| સલિલં તત્તુ દોષાય યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ||૨૦૭|| રાજભી રાજમાત્રૈશ્ચ સુકુમારૈશ્ચ માનવૈઃ| સુગૃહીતાઃ શરદ્યાપઃ પ્રયોક્તવ્યા વિશેષતઃ||૨૦૮||

Adhikarana 35 (209-212) · Śloka 212

નદ્યઃ પાષાણવિચ્છિન્નવિક્ષુબ્ધાભિહતોદકાઃ | હિમવત્પ્રભવાઃ પથ્યાઃ પુણ્યા દેવર્ષિસેવિતાઃ||૨૦૯|| નદ્યઃ પાષાણસિકતાવાહિન્યો વિમલોદકાઃ| મલયપ્રભવા યાશ્ચ જલં તાસ્વમૃતોપમમ્||૨૧૦|| પશ્ચિમાભિમુખા યાશ્ચ પથ્યાસ્તા નિર્મલોદકાઃ| પ્રાયો મૃદુવહા ગુર્વ્યો યાશ્ચ પૂર્વસમુદ્રગાઃ||૨૧૧|| પારિયાત્રભવા યાશ્ચ વિન્ધ્યસહ્યભવાશ્ચ યાઃ| શિરોહૃદ્રોગકુષ્ઠાનાં તા હેતુઃ શ્લીપદસ્ય ચ||૨૧૨||

Adhikarana 36 (213-216) · Śloka 216

વસુધાકીટસર્પાખુમલસન્દૂષિતોદકાઃ| વર્ષાજલવહા નદ્યઃ સર્વદોષસમીરણાઃ||૨૧૩|| વાપીકૂપતડાગોત્સસરઃપ્રસ્રવણાદિષુ| આનૂપશૈલધન્વાનાં ગુણદોષૈર્વિભાવયેત્||૨૧૪|| પિચ્છિલં ક્રિમિલં ક્લિન્નં પર્ણશૈવાલકર્દમૈઃ| વિવર્ણં વિરસં સાન્દ્રં દુર્ગન્ધં ન હિતં જલમ્||૨૧૫|| વિસ્રં ત્રિદોષં લવણમમ્બુ યદ્વરુણાલયમ્| ઇત્યમ્બુવર્ગઃ પ્રોક્તોઽયમષ્ટમઃ સુવિનિશ્ચિતઃ||૨૧૬|| ઇતિ જલવર્ગોઽષ્ટમઃ|

Adhikarana 37 (217-224) · Śloka 224

અથ ગોરસવર્ગઃ- સ્વાદુ શીતં મૃદુ સ્નિગ્ધં બહલં શ્લક્ષ્ણપિચ્છિલમ્| ગુરુ મન્દં પ્રસન્નં ચ ગવ્યં દશગુણં પયઃ||૨૧૭|| તદેવઙ્ગુણમેવૌજઃ સામાન્યાદભિવર્ધયેત્| પ્રવરં જીવનીયાનાં ક્ષીરમુક્તં રસાયનમ્||૨૧૮|| મહિષીણાં ગુરુતરં ગવ્યાચ્છીતતરં પયઃ| સ્નેહાન્યૂનમનિદ્રાય હિતમત્યગ્નયે ચ તત્||૨૧૯|| રૂક્ષોષ્ણં ક્ષીરમુષ્ટ્રીણામીષત્સલવણં લઘુ| શસ્તં વાતકફાનાહક્રિમિશોફોદરાર્શસામ્||૨૨૦|| બલ્યં સ્થૈર્યકરં સર્વમુષ્ણં ચૈકશફં પયઃ| સામ્લં સલવણં રૂક્ષં શાખાવાતહરં લઘુ||૨૨૧|| છાગં કષાયમધુરં શીતં ગ્રાહિ પયો લઘુ| રક્તપિત્તાતિસારઘ્નં ક્ષયકાસજ્વરાપહમ્||૨૨૨|| હિક્કાશ્વાસકરં તૂષ્ણં પિત્તશ્લેષ્મલમાવિકમ્| હસ્તિનીનાં પયો બલ્યં ગુરુ સ્થૈર્યકરં પરમ્||૨૨૩|| જીવનં બૃંહણં સાત્મ્યં સ્નેહનં માનુષં પયઃ| નાવનં રક્તપિત્તે ચ તર્પણં ચાક્ષિશૂલિનામ્||૨૨૪||

Adhikarana 38 (225-227) · Śloka 227

રોચનં દીપનં વૃષ્યં સ્નેહનં બલવર્ધનમ્| પાકેઽમ્લમુષ્ણં વાતઘ્નં મઙ્ગલ્યં બૃંહણં દધિ||૨૨૫|| પીનસે ચાતિસારે ચ શીતકે વિષમજ્વરે| અરુચૌ મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ કાર્શ્યે ચ દધિ શસ્યતે||૨૨૬|| શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ પ્રાયશો દધિ ગર્હિતમ્| રક્તપિત્તકફોત્થેષુ વિકારેષ્વહિતં ચ તત્||૨૨૭||

Adhikarana 39 (228) · Śloka 228

ત્રિદોષં મન્દકં, જાતં વાતઘ્નં દધિ, શુક્રલઃ| સરઃ, શ્લેષ્માનિલઘ્નસ્તુ મણ્ડઃ સ્રોતોવિશોધનઃ||૨૨૮||

Adhikarana 40 (229) · Śloka 229

શોફાર્શોગ્રહણીદોષમૂત્રગ્રહોદરારુચૌ| સ્નેહવ્યાપદિ પાણ્ડુત્વે તક્રં દદ્યાદ્ગરેષુ ચ||૨૨૯||

Adhikarana 41 (230) · Śloka 230

સઙ્ગ્રાહિ દીપનં હૃદ્યં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નમર્દિતારુચિનાશનમ્||૨૩૦||

Adhikarana 42 (231-233) · Śloka 234

સ્મૃતિબુદ્ધ્યગ્નિશુક્રૌજઃકફમેદોવિવર્ધનમ્| વાતપિત્તવિષોન્માદશોષાલક્ષ્મીજ્વરાપહમ્ ||૨૩૧|| સર્વસ્નેહોત્તમં શીતં મધુરં રસપાકયોઃ| સહસ્રવીર્યં વિધિભિર્ઘૃતં કર્મસહસ્રકૃત્||૨૩૨|| મદાપસ્મારમૂર્ચ્છાયશોષોન્માદગરજ્વરાન્| યોનિકર્ણશિરઃશૂલં ઘૃતં જીર્ણમપોહતિ||૨૩૩|| સર્પીંષ્યજાવિમહિષીક્ષીરવત્ સ્વાનિ નિર્દિશેત્|૨૩૪|

Adhikarana 43 (234-236) · Śloka 236

પીયૂષો મોરટં ચૈવ કિલાટા વિવિધાશ્ચ યે||૨૩૪|| દીપ્તાગ્નીનામનિદ્રાણાં સર્વ એવ સુખપ્રદાઃ| ગુરવસ્તર્પણા વૃષ્યા બૃંહણાઃ પવનાપહાઃ||૨૩૫|| વિશદા ગુરવો રૂક્ષા ગ્રાહિણસ્તક્રપિણ્ડકાઃ| ગોરસાનામયં વર્ગો નવમઃ પરિકીર્તિતઃ||૨૩૬|| ઇતિ ગોરસવર્ગો નવમઃ|

Adhikarana 44 (237) · Śloka 238

અથેક્ષુવર્ગઃ- વૃષ્યઃ શીતઃ સરઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણો મધુરો રસઃ| શ્લેષ્મલો ભક્ષિતસ્યેક્ષોર્યાન્ત્રિકસ્તુ વિદહ્યતે||૨૩૭|| શૈત્યાત્ પ્રસાદાન્માધુર્યાત્ પૌણ્ડ્રકાદ્વંશકો વરઃ|૨૩૮|

Adhikarana 45 (238-242) · Śloka 242

પ્રભૂતક્રિમિમજ્જાસૃઙ્મેદોમાંસકરો ગુડઃ||૨૩૮|| ક્ષુદ્રો ગુડશ્ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્ધાવશેષિતઃ| રસો ગુરુર્યથાપૂર્વં ધૌતઃ સ્વલ્પમલો ગુડઃ||૨૩૯|| તતો મત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડશર્કરા વિમલાઃ પરમ્| યથા યથૈષાં વૈમલ્યં ભવેચ્છૈત્યં તથા તથા||૨૪૦|| વૃષ્યા ક્ષીણક્ષતહિતા સસ્નેહા ગુડશર્કરા| કષાયમધુરા શીતા સતિક્તા યાસશર્કરા||૨૪૧|| રૂક્ષા વમ્યતિસારઘ્ની ચ્છેદની મધુશર્કરા| તૃષ્ણાસૃક્પિત્તદાહેષુ પ્રશસ્તાઃ સર્વશર્કરાઃ||૨૪૨||

Adhikarana 46 (243-246) · Śloka 246

માક્ષિકં ભ્રામરં ક્ષૌદ્રં પૌત્તિકં મધુજાતયઃ| માક્ષિકં પ્રવરં તેષાં વિશેષાદ્ભ્રામરં ગુરુ||૨૪૩|| માક્ષિકં તૈલવર્ણં સ્યાદ્ઘૃતવર્ણં તુ પૌત્તિકમ્| ક્ષૌદ્રં કપિલવર્ણં સ્યાચ્છ્વેતં ભ્રામરમુચ્યતે||૨૪૪|| વાતલં ગુરુ શીતં ચ રક્તપિત્તકફાપહમ્| સન્ધાતૃ ચ્છેદનં રૂક્ષં કષાયં મધુરં મધુ ||૨૪૫|| હન્યાન્મધૂષ્ણમુષ્ણાર્તમથવા સવિષાન્વયાત્| ગુરુરૂક્ષકષાયત્વાચ્છૈત્યાચ્ચાલ્પં હિતં મધુ||૨૪૬||

Adhikarana 47 (247-248) · Śloka 248

નાતઃ કષ્ટતમં કિઞ્ચિન્મધ્વામાત્તદ્ધિ માનવમ્| ઉપક્રમવિરોધિત્વાત્ સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્||૨૪૭|| આમે સોષ્ણા ક્રિયા કાર્યા સા મધ્વામે વિરુધ્યતે| મધ્વામં દારુણં તસ્માત્ સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્||૨૪૮||

Adhikarana 48 (249) · Śloka 249

નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ| ઇતીક્ષુવિકૃતિપ્રાયો વર્ગોઽયં દશમો મતઃ||૨૪૯|| ઇતીક્ષુવર્ગો દશમઃ|

Adhikarana 49 (250-256) · Śloka 257

અથ કૃતાન્નવર્ગઃ- ક્ષુત્તૃષ્ણાગ્લાનિદૌર્બલ્યકુક્ષિરોગજ્વરાપહા| સ્વેદાગ્નિજનની પેયા વાતવર્ચોનુલોમની||૨૫૦|| તર્પણી ગ્રાહિણી લઘ્વી હૃદ્યા ચાપિ વિલેપિકા| મણ્ડસ્તુ દીપયત્યગ્નિં વાતં ચાપ્યનુલોમયેત્||૨૫૧|| મૃદૂકરોતિ સ્રોતાંસિ સ્વેદં સઞ્જનયત્યપિ| લઙ્ઘિતાનાં વિરિક્તાનાં જીર્ણે સ્નેહે ચ તૃષ્યતામ્||૨૫૨|| દીપનત્વાલ્લઘુત્વાચ્ચ મણ્ડઃ સ્યાત્ પ્રાણધારણઃ| લાજપેયા શ્રમઘ્ની તુ ક્ષામકણ્ઠસ્ય દેહિનઃ||૨૫૩|| તૃષ્ણાતીસારશમનો ધાતુસામ્યકરઃ શિવઃ| લાજમણ્ડોઽગ્નિજનનો દાહમૂર્ચ્છાનિવારણઃ ||૨૫૪|| મન્દાગ્નિવિષમાગ્નીનાં બાલસ્થવિરયોષિતામ્| દેયશ્ચ સુકુમારાણાં લાજમણ્ડઃ સુસંસ્કૃતઃ||૨૫૫|| ક્ષુત્પિપાસાપહઃ પથ્યઃ શુદ્ધાનાં ચ મલાપહઃ| શૃતઃ પિપ્પલિશુણ્ઠીભ્યાં યુક્તો લાજામ્લદાડિમૈઃ||૨૫૬|| કષાયમધુરાઃ શીતા લઘવો લાજસક્તવઃ|૨૫૭|

Adhikarana 50 (257-259) · Śloka 260

સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નઃ સન્તપ્તશ્ચૌદનો લઘુઃ||૨૫૭|| ભૃષ્ટતણ્ડુલમિચ્છન્તિ ગરશ્લેષ્મામયેષ્વપિ| અધૌતોઽપ્રસ્રુતોઽસ્વિન્નઃ શીતશ્ચાપ્યોદનો ગુરુઃ||૨૫૮|| માંસશાકવસાતૈલઘૃતમજ્જફલૌદનાઃ| બલ્યાઃ સન્તર્પણા હૃદ્યા ગુરવો બૃંહયન્તિ ચ||૨૫૯|| તદ્વન્માષતિલક્ષીરમુદ્ગસંયોગસાધિતાઃ|૨૬૦|

Adhikarana 51 (260-261) · Śloka 261

કુલ્માષા ગુરવો રૂક્ષા વાતલા ભિન્નવર્ચસઃ||૨૬૦|| સ્વિન્નભક્ષ્યાસ્તુ યે કિચિત્ સૌપ્યગૌધૂમયાવિકાઃ| ભિષક્ તેષાં યથાદ્રવ્યમાદિશેદ્ગુરુલાઘવમ્||૨૬૧||

Adhikarana 52 (262) · Śloka 262

અકૃતં કૃતયૂષં ચ તનું સાંસ્કારિકં રસમ્| સૂપમમ્લમનમ્લં ચ ગુરું વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્||૨૬૨||

Adhikarana 53 (263-264) · Śloka 264

સક્તવો વાતલા રૂક્ષા બહુવર્ચોનુલોમિનઃ| તર્પયન્તિ નરં સદ્યઃ પીતાઃ સદ્યોબલાશ્ચ તે||૨૬૩|| મધુરા લઘવઃ શીતાઃ સક્તવઃ શાલિસમ્ભવાઃ| ગ્રાહિણો રક્તપિત્તઘ્નાસ્તૃષ્ણાચ્છર્દિજ્વરાપહાઃ||૨૬૪||

Adhikarana 54 (265-267) · Śloka 267

હન્યાદ્વ્યાધીન્ યવાપૂપો યાવકો વાટ્ય એવ ચ| ઉદાવર્તપ્રતિશ્યાયકાસમેહગલગ્રહાન્||૨૬૫|| ધાનાસઞ્જ્ઞાસ્તુ યે ભક્ષ્યાઃ પ્રાયસ્તે લેખનાત્મકાઃ| શુષ્કત્વાત્તર્પણાશ્ચૈવ વિષ્ટમ્ભિત્વાચ્ચ દુર્જરાઃ||૨૬૬|| વિરૂઢધાના શષ્કુલ્યો મધુક્રોડાઃ સપિણ્ડકાઃ| પૂપાઃ પૂપલિકાદ્યાશ્ચ ગુરવઃ પૈષ્ટિકાઃ પરમ્||૨૬૭||

Adhikarana 55 (268-270) · Śloka 270

ફલમાંસવસાશાકપલલક્ષૌદ્રસંસ્કૃતાઃ| ભક્ષ્યા વૃષ્યાશ્ચ બલ્યાશ્ચ ગુરવો બૃંહણાત્મકાઃ||૨૬૮|| વેશવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચયવર્ધનઃ| ગુરવસ્તર્પણા વૃષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસપૂપકાઃ ||૨૬૯|| સગુડાઃ સતિલાશ્ચૈવ સક્ષીરક્ષૌદ્રશર્કરાઃ| ભક્ષ્યા વૃષ્યાશ્ચ બલ્યાશ્ચ પરં તુ ગુરવઃ સ્મૃતાઃ||૨૭૦||

Adhikarana 56 (271-272) · Śloka 272

સસ્નેહાઃ સ્નેહસિદ્ધાશ્ચ ભક્ષ્યા વિવિધલક્ષણાઃ| ગુરવસ્તર્પણા વૃષ્યા હૃદ્યા ગૌધૂમિકા મતાઃ||૨૭૧|| સંસ્કારાલ્લઘવઃ સન્તિ ભક્ષ્યા ગૌધૂમપૈષ્ટિકાઃ| ધાનાપર્પટપૂપાદ્યાસ્તાન્ બુદ્ધ્વા નિર્દિશેત્તથા||૨૭૨||

Adhikarana 57 (273) · Śloka 273

પૃથુકા ગુરવો ભૃષ્ટાન્ ભક્ષયેદલ્પશસ્તુ તાન્| યાવા વિષ્ટભ્ય જીર્યન્તિ સરસા ભિન્નવર્ચસઃ||૨૭૩||

Adhikarana 58 (274) · Śloka 274

સૂપ્યાન્નવિકૃતા ભક્ષ્યા વાતલા રૂક્ષશીતલાઃ| સકટુસ્નેહલવણાનલ્પશો ભક્ષયેત્તુ તાન્||૨૭૪||

Adhikarana 59 (275) · Śloka 275

મૃદુપાકાશ્ચ યે ભક્ષ્યાઃ સ્થૂલાશ્ચ કઠિનાશ્ચ યે| ગુરવસ્તે વ્યતિક્રાન્તપાકાઃ પુષ્ટિબલપ્રદાઃ||૨૭૫||

Adhikarana 60 (276) · Śloka 276

દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારં દ્રવ્યમાનં પૃથક્ તથા| ભક્ષ્યાણામાદિશેદ્બુદ્ધ્વા યથાસ્વં ગુરુલાઘવમ્||૨૭૬||

Adhikarana 61 (277-278) · Śloka 278

(નાનાદ્રવ્યૈઃ સમાયુક્તઃ પક્વામક્લિન્નભર્જિતૈઃ| વિમર્દકો ગુરુર્હૃદ્યો વૃષ્યો બલવતાં હિતઃ)||૨૭૭|| રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલ્યા રુચિપ્રદા| સ્નેહનં તર્પણં હૃદ્યં વાતઘ્નં સગુડં દધિ||૨૭૮||

Adhikarana 62 (279-283) · Śloka 283

દ્રાક્ષાખર્જૂરકોલાનાં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ પાનકમ્| પરૂષકાણાં ક્ષૌદ્રસ્ય યચ્ચેક્ષુવિકૃતિં પ્રતિ||૨૭૯|| તેષાં કટ્વમ્લસંયોગાન્ પાનકાનાં પૃથક્ પૃથક્| દ્રવ્યં માનં ચ વિજ્ઞાય ગુણકર્માણિ ચાદિશેત્||૨૮૦|| કટ્વમ્લસ્વાદુલવણા લઘવો રાગષાડવાઃ| મુખપ્રિયાશ્ચ હૃદ્યાશ્ચ દીપના ભક્તરોચનાઃ||૨૮૧|| આમ્રામલકલેહાશ્ચ બૃંહણા બલવર્ધનાઃ| રોચનાસ્તર્પણાશ્ચોક્તાઃ સ્નેહમાધુર્યગૌરવાત્||૨૮૨|| બુદ્ધ્વા સંયોગસંસ્કારં દ્રવ્યમાનં ચ તચ્છ્રિતમ્| ગુણકર્માણિ લેહાનાં તેષાં તેષાં તથા વદેત્||૨૮૩||

Adhikarana 63 (284-285) · Śloka 285

રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમનમ્| કન્દમૂલફલાદ્યં ચ તદ્વદ્વિદ્યાત્તદાસુતમ્||૨૮૪|| શિણ્ડાકી ચાસુતં ચાન્યત્ કાલામ્લં રોચનં લઘુ| વિદ્યાદ્વર્ગં કૃતાન્નાનામેકાદશતમં ભિષક્||૨૮૫|| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગ એકાદશઃ|

Adhikarana 64 (286-294) · Śloka 294

કષાયાનુરસં સ્વાદુ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ| પિત્તલં બદ્ધવિણ્મૂત્રં ન ચ શ્લેષ્માભિવર્ધનમ્||૨૮૬|| વાતઘ્નેષૂત્તમં બલ્યં ત્વચ્યં મેધાગ્નિવર્ધનમ્| તૈલં સંયોગસંસ્કારાત્ સર્વરોગાપહં મતમ્||૨૮૭|| તૈલપ્રયોગાદજરા નિર્વિકારા જિતશ્રમાઃ| આસન્નતિબલાઃ સઙ્ખ્યે દૈત્યાધિપતયઃ પુરા||૨૮૮|| ઐરણ્ડતૈલં મધુરં ગુરુ શ્લેષ્માભિવર્ધનમ્| વાતાસૃગ્ગુલ્મહૃદ્રોગજીર્ણજ્વરહરં પરમ્||૨૮૯|| કટૂષ્ણં સાર્ષપં તૈલં રક્તપિત્તપ્રદૂષણમ્| કફશુક્રાનિલહરં કણ્ડૂકોઠવિનાશનમ્ ||૨૯૦|| પ્રિયાલતૈલં મધુરં ગુરુ શ્લેષ્માભિવર્ધનમ્| હિતમિચ્છન્તિ નાત્યૌષ્ણ્યાત્સંયોગે વાતપિત્તયોઃ||૨૯૧|| આતસ્યં મધુરામ્લં તુ વિપાકે કટુકં તથા| ઉષ્ણવીર્યં હિતં વાતે રક્તપિત્તપ્રકોપણમ્||૨૯૨|| કુસુમ્ભતૈલમુષ્ણં ચ વિપાકે કટુકં ગુરુ| વિદાહિ ચ વિશેષેણ સર્વદોષપ્રકોપણમ્||૨૯૩|| ફલાનાં યાનિ ચાન્યાનિ તૈલાન્યાહારસંવિધૌ | યુજ્યન્તે ગુણકર્મભ્યાં તાનિ બ્રૂયાદ્યથાફલમ્||૨૯૪||

Adhikarana 65 (295) · Śloka 295

મધુરો બૃંહણો વૃષ્યો બલ્યો મજ્જા તથા વસા| યથાસત્ત્વં તુ શૈત્યોષ્ણે વસામજ્જ્ઞોર્વિનિર્દિશેત્||૨૯૫||

Adhikarana 66 (296-304) · Śloka 304

સસ્નેહં દીપનં વૃષ્યમુષ્ણં વાતકફાપહમ્| વિપાકે મધુરં હૃદ્યં રોચનં વિશ્વભેષજમ્||૨૯૬|| શ્લેષ્મલા મધુરા ચાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી| સા શુષ્કા કફવાતઘ્ની કટૂષ્ણા વૃષ્યસમ્મતા ||૨૯૭|| નાત્યર્થમુષ્ણં મરિચમવૃષ્યં લઘુ રોચનમ્| છેદિત્વાચ્છોષણત્વાચ્ચ દીપનં કફવાતજિત્ ||૨૯૮|| વાતશ્લેષ્મવિબન્ધઘ્નં કટૂષ્ણં દીપનં લઘુ| હિઙ્ગુ શૂલપ્રશમનં વિદ્યાત્ પાચનરોચનમ્||૨૯૯|| રોચનં દીપનં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યમવિદાહિ ચ| ત્રિદોષઘ્નં સમધુરં સૈન્ધવં લવણોત્તમમ્||૩૦૦|| સૌક્ષ્મ્યાદૌષ્ણ્યાલ્લઘુત્વાચ્ચ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્| સૌવર્ચલં વિબન્ધઘ્નં હૃદ્યમુદ્ગારશોધિ ચ||૩૦૧|| તૈક્ષ્ણ્યાદૌષ્ણ્યાદ્વ્યવાયિત્વાદ્દીપનં શૂલનાશનમ્| ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ વાતાનામાનુલોમ્યકરં બિડમ્||૩૦૨|| સતિક્તકટુ સક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્| ન કાલલવણે ગન્ધઃ સૌવર્ચલગુણાશ્ચ તે||૩૦૩|| સામુદ્રકં સમધુરં, સતિક્તં કટુ પાંશુજમ્| રોચનં લવણં સર્વં પાકિ સ્રંસ્યનિલાપહમ્||૩૦૪||

Adhikarana 67 (305-306) · Śloka 306

હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગપ્લીહાનાહગલગ્રહાન્| કાસં કફજમર્શાંસિ યાવશૂકો વ્યપોહતિ||૩૦૫|| તીક્ષ્ણોષ્ણો લઘુરૂક્ષશ્ચ ક્લેદી પક્તા વિદારણઃ| દાહનો દીપનશ્છેત્તા સર્વઃ ક્ષારોઽગ્નિસન્નિભઃ ||૩૦૬||

Adhikarana 68 (307) · Śloka 307

કારવી કુઞ્ચિકાઽજાજી યવાની ધાન્યતુમ્બુરુ| રોચનં દીપનં વાતકફદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્||૩૦૭||

Adhikarana 69 (308) · Śloka 308

આહારયોગિનાં ભક્તિનિશ્ચયો ન તુ વિદ્યતે| સમાપ્તો દ્વાદશશ્ચાયં વર્ગ આહારયોગિનામ્||૩૦૮|| ઇત્યાહારયોગિવર્ગો દ્વાદશઃ|

Adhikarana 70 (309-310) · Śloka 310

શૂકધાન્યં શમીધાન્યં સમાતીતં પ્રશસ્યતે| પુરાણં પ્રાયશો રૂક્ષં પ્રાયેણાભિનવં ગુરુ ||૩૦૯|| યદ્યદાગચ્છતિ ક્ષિપ્રં તત્તલ્લઘુતરં સ્મૃતમ્| નિસ્તુષં યુક્તિભૃષ્ટં ચ સૂપ્યં લઘુ વિપચ્યતે||૩૧૦||

Adhikarana 71 (311) · Śloka 312

મૃતં કૃશં ચાતિમેદ્યં વૃદ્ધં બાલં વિષૈર્હતમ્| અગોચરભૃતં વ્યાલસૂદિતં માંસમુત્સૃજેત્||૩૧૧|| અતોઽન્યથા હિતં માંસં બૃંહણં બલવર્ધનમ્|૩૧૨|

Adhikarana 72 (312-315) · Śloka 315

પ્રીણનઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્યો માંસરસઃ પરમ્||૩૧૨|| શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં કૃશાનાં ક્ષીણરેતસામ્| બલવર્ણાર્થિનાં ચૈવ રસં વિદ્યાદ્યથામૃતમ્||૩૧૩|| સર્વરોગપ્રશમનં યથાસ્વં વિહિતં રસમ્| વિદ્યાત્ સ્વર્યં બલકરં વયોબુદ્ધીન્દ્રિયાયુષામ્||૩૧૪|| વ્યાયામનિત્યાઃ સ્ત્રીનિત્યા મદ્યનિત્યાશ્ચ યે નરાઃ| નિત્યં માંસરસાહારા નાતુરાઃ સ્યુર્ન દુર્બલાઃ||૩૧૫||

Adhikarana 73 (316-318) · Śloka 318

ક્રિમિવાતાતપહતં શુષ્કં જીર્ણમનાર્તવમ્| શાકં નિઃસ્નેહસિદ્ધં ચ વર્જ્યં યચ્ચાપરિસ્રુતમ્||૩૧૬|| પુરાણમામં સઙ્ક્લિષ્ટં ક્રિમિવ્યાલહિમાતપૈઃ| અદેશકાલજં ક્લિન્નં યત્સ્યાત્ફલમસાધુ તત્||૩૧૭|| હરિતાનાં યથાશાકં નિર્દેશઃ સાધનાદૃતે| મદ્યામ્બુગોરસાદીનાં સ્વે સ્વે વર્ગે વિનિશ્ચયઃ||૩૧૮||

Adhikarana 74 (319-324) · Śloka 324

યદાહારગુણૈઃ પાનં વિપરીતં તદિષ્યતે| અન્નાનુપાનં ધાતૂનાં દૃષ્ટં યન્ન વિરોધિ ચ||૩૧૯|| આસવાનાં સમુદ્દિષ્ટામશીતિં ચતુરુત્તરામ્| જલં પેયમપેયં ચ પરીક્ષ્યાનુપિબેદ્ધિતમ્||૩૨૦|| સ્નિગ્ધોષ્ણં મારુતે શસ્તં પિત્તે મધુરશીતલમ્| કફેઽનુપાનં રૂક્ષોષ્ણં ક્ષયે માંસરસઃ પરમ્||૩૨૧|| ઉપવાસાધ્વભાષ્યસ્ત્રીમારુતાતપકર્મભિઃ| ક્લાન્તાનામનુપાનાર્થં પયઃ પથ્યં યથાઽમૃતમ્||૩૨૨|| સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થમનુપાનં વિધીયતે| કાર્શ્યાર્થં સ્થૂલદેહાનામનુ શસ્તં મધૂદકમ્||૩૨૩|| અલ્પાગ્નીનામનિદ્રાણાં તન્દ્રાશોકભયક્લમૈઃ| મદ્યમાંસોચિતાનાં ચ મદ્યમેવાનુશસ્યતે||૩૨૪||

Adhikarana 75 (325-326) · Śloka 326

અથાનુપાનકર્મગુણાન્ પ્રવક્ષ્યામઃ- અનુપાનં તર્પયતિ, પ્રીણયતિ, ઊર્જયતિ, બૃંહયતિ, પર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ, ભુક્તમવસાદયતિ, અન્નસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ, માર્દવમાપાદયતિ, ક્લેદયતિ, જરયતિ, સુખપરિણામિતામાશુવ્યવાયિતાં ચાહારસ્યોપજનયતીતિ||૩૨૫|| ભવતિ ચાત્ર- અનુપાનં હિતં યુક્તં તર્પયત્યાશુ માનવમ્| સુખં પચતિ ચાહારમાયુષે ચ બલાય ચ||૩૨૬||

Adhikarana 76 (327-328) · Śloka 328

નોર્ધ્વાઙ્ગમારુતાવિષ્ટા ન હિક્કાશ્વાસકાસિનઃ| ન ગીતભાષ્યાધ્યયનપ્રસક્તા નોરસિ ક્ષતાઃ||૩૨૭|| પિબેયુરુદકં ભુક્ત્વા તદ્ધિ કણ્ઠોરસિ સ્થિતમ્| સ્નેહમાહારજં હત્વા ભૂયો દોષાય કલ્પતે||૩૨૮||

Adhikarana 77 (329-330) · Śloka 330

અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ| દ્રવ્યાણિ ન હિ નિર્દેષ્ટું શક્યં કાર્ત્સ્ન્યેન નામભિઃ||૩૨૯|| યથા નાનૌષધં કિઞ્ચિદ્દેશજાનાં વચો યથા| દ્રવ્યં તત્તત્તથા વાચ્યમનુક્તમિહ યદ્ભવેત્||૩૩૦||

Adhikarana 78 (331) · Śloka 331

ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયા| લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે||૩૩૧||

Adhikarana 79 (332-333) · Śloka 333

ચરોઽનૂપજલાકાશધન્વાદ્યો ભક્ષ્યસંવિધિઃ| જલજાનૂપજાશ્ચૈવ જલાનૂપચરાશ્ચ યે||૩૩૨|| ગુરુભક્ષ્યાશ્ચ યે સત્ત્વાઃ સર્વે તે ગુરવઃ સ્મૃતાઃ| લઘુભક્ષ્યાસ્તુ લઘવો ધન્વજા ધન્વચારિણઃ||૩૩૩||

Adhikarana 80 (334-335) · Śloka 335

શરીરાવયવાઃ સક્થિશિરઃસ્કન્ધાદયસ્તથા| સક્થિમાંસાદ્ગુરુઃ સ્કન્ધસ્તતઃ ક્રોડસ્તતઃ શિરઃ||૩૩૪|| વૃષણૌ ચર્મ મેઢ્રં ચ શ્રોણી વૃક્કૌ યકૃદ્ગુદમ્| માંસાદ્ગુરુતરં વિદ્યાદ્યથાસ્વં મધ્યમસ્થિ ચ||૩૩૫||

Adhikarana 81 (336-337) · Śloka 337

સ્વભાવાલ્લઘવો મુદ્ગાસ્તથા લાવકપિઞ્જલાઃ| સ્વભાવાદ્ગુરવો માષા વરાહમહિષાસ્તથા||૩૩૬|| ધાતૂનાં શોણિતાદીનાં ગુરું વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્| અલસેભ્યો વિશિષ્યન્તે પ્રાણિનો યે બહુક્રિયાઃ||૩૩૭||

Adhikarana 82 (338) · Śloka 338

ગૌરવં લિઙ્ગસામાન્યે પુંસાં સ્ત્રીણાં તુ લાઘવમ્| મહાપ્રમાણા ગુરવઃ સ્વજાતૌ લઘવોઽન્યથા||૩૩૮||

Adhikarana 83 (339) · Śloka 339

ગુરૂણાં લાઘવં વિદ્યાત્ સંસ્કારાત્ સવિપર્યયમ્| વ્રીહેર્લાજા યથા ચ સ્યુઃ સક્તૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકાઃ||૩૩૯||

Adhikarana 84 (340-341) · Śloka 341

અલ્પાદાને ગુરૂણાં ચ લઘૂનાં ચાતિસેવને| માત્રા કારણમુદ્દિષ્ટં દ્રવ્યાણાં ગુરુલાઘવે||૩૪૦|| ગુરૂણામલ્પમાદેયં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે| માત્રાં દ્રવ્યાણ્યપેક્ષન્તે માત્રા ચાગ્નિમપેક્ષતે||૩૪૧||

Adhikarana 85 (342) · Śloka 342

બલમારોગ્યમાયુશ્ચ પ્રાણાશ્ચાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ| અન્નપાનેન્ધનૈશ્ચાગ્નિર્જ્વલતિ વ્યેતિ ચાન્યથા ||૩૪૨||

Adhikarana 86 (343) · Śloka 343

ગુરુલાઘવચિન્તેયં પ્રાયેણાલ્પબલાન્ પ્રતિ| મન્દક્રિયાનનારોગ્યાન્ સુકુમારાન્સુખોચિતાન્||૩૪૩||

Adhikarana 87 (344) · Śloka 344

દીપ્તાગ્નયઃ ખરાહારાઃ કર્મનિત્યા મહોદરાઃ| યે નરાઃ પ્રતિ તાંશ્ચિન્ત્યં નાવશ્યં ગુરુલાઘવમ્||૩૪૪||

Adhikarana 88 (345-347) · Śloka 347

હિતાભિર્જુહુયાન્નિત્યમન્તરગ્નિં સમાહિતઃ| અન્નપાનસમિદ્ભિર્ના માત્રાકાલૌ વિચારયન્||૩૪૫|| આહિતાગ્નિઃ સદા પથ્યાન્યન્તરગ્નૌ જુહોતિ યઃ| દિવસે દિવસે બ્રહ્મ જપત્યથ દદાતિ ચ||૩૪૬|| નરં નિઃશ્રેયસે યુક્તં સાત્મ્યજ્ઞં પાનભોજને| ભજન્તે નામયાઃ કેચિદ્ભાવિનોઽપ્યન્તરાદૃતે||૩૪૭||

Adhikarana 89 (348) · Śloka 348

ષડ્ત્રિંશતં સહસ્રાણિ રાત્રીણાં હિતભોજનઃ| જીવત્યનાતુરો જન્તુર્જિતાત્મા સમ્મતઃ સતામ્||૩૪૮||

Adhikarana 90 (349-350) · Śloka 351

પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતામન્નમન્નં લોકોઽભિધાવતિ| વર્ણઃ પ્રસાદઃ સૌસ્વર્યં જીવિતં પ્રતિભા સુખમ્||૩૪૯|| તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્બલં મેધા સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્| લૌકિકં કર્મ યદ્વૃત્તૌ સ્વર્ગતૌ યચ્ચ વૈદિકમ્||૩૫૦|| કર્માપવર્ગે યચ્ચોક્તં તચ્ચાપ્યન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્|૩૫૧|

Adhikarana 91 (351-352) · Śloka 352

તત્ર શ્લોકઃ- અન્નપાનગુણાઃ સાગ્ર્યા વર્ગા દ્વાદશ નિશ્ચિતાઃ||૩૫૧|| સગુણાન્યનુપાનાનિ ગુરુલાઘવસઙ્ગ્રહઃ| અન્નપાનવિધાવુક્તં તત્ પરીક્ષ્યં વિશેષતઃ||૩૫૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽન્નપાનવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||