Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋಽನ್ನಪಾನವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತ್ಯನುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತಿಪ್ರಾಯ ಉಪಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಕರ್ಮಕಥನಾರ್ಥಮನ್ನಪಾನವಿಧಿರಧ್ಯಾಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಅತ್ರೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಛಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಲುಕ್| ಅತ್ರಾನ್ನೇ ಕಾಠಿನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಖಾದ್ಯಂ, ಪಾನೇ ಚ ದ್ರವತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾಲ್ಲೇಹ್ಯಮವರುದ್ಧಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ನಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಕರ್ಮಯೋಗಿತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇಽನೇನೇತ್ಯನ್ನಪಾನವಿಧಿಃ; ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುಣಕರ್ಮಕಥನಮೇವ ಚಾನ್ನಪಾನವಿಧಿಃ, ಯತಸ್ತದ್ಧಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾಽನ್ನಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಇಷ್ಟವರ್ಣಗನ್ಧರಸಸ್ಪರ್ಶಂ ವಿಧಿವಿಹಿತಮನ್ನಪಾನಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಿಸಞ್ಜ್ಞಕಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಮಾಚಕ್ಷತೇ ಕುಶಲಾಃ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲದರ್ಶನಾತ್; ತದಿನ್ಧನಾ ಹ್ಯನ್ತರಗ್ನೇಃ ಸ್ಥಿತಿಃ; ತತ್ ಸತ್ತ್ವಮೂರ್ಜಯತಿ, ತಚ್ಛರೀರಧಾತುವ್ಯೂಹಬಲವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಕರಂ ಯಥೋಕ್ತಮುಪಸೇವ್ಯಮಾನಂ, ವಿಪರೀತಮಹಿತಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ||೩||
View original
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
ಕಿಂ ತದನ್ನಪಾನಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಇಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಇಷ್ಟಮಿತಿ ಅಭಿಮತಂ ಹಿತಂ ಚ; ಕಿಂವಾ ಇಷ್ಟಂ ಪ್ರಿಯಂ, ಹಿತಂ ತು ವಿಧಿವಿಹಿತಶಬ್ದೇನೈವ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ| ವಿಧಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರಸವಿಮಾನೇ “ತದೇತದಾಹಾರವಿಧಾನಮ” (ವಿ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಾಚ್ಯಃ, ತಥೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇ ಚ “ನಾರತ್ನಪಾಣಿಃ” (ಸೂ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ವಿಧಾನಂ; ತೇನ ವಿಧಿನಾ ವಿಹಿತಂ ವಿಧಿವಿಹಿತಮ್| ಅತ್ರ ವರ್ಣಾದಿಷು ಶಬ್ದಾಗ್ರಹಣಮನ್ನಪಾನೇ ಪ್ರಾಯಃ ಶಬ್ದಸ್ಯಾವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ವರ್ಣಾದಿಷು ಯದ್ಯತ್ ಪ್ರಥಮಮನ್ನಪಾನೇ ಗುಹ್ಯತೇ, ತತ್ತತ್ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ರಸಸ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದ್ಗೃಹ್ಯಮಾಣೋಽಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೃತಃ| ಪ್ರಾಣಿನಾಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ “ಪ್ರಾಣಿಸಞ್ಜ್ಞಕಾನಾಮ್” ಇತಿ ವಚನಂ ಸ್ಥಾವರಪ್ರಾಣಿಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ; ವೃಕ್ಷಾದಯೋ ಹಿ ವನಸ್ಪತಿಸತ್ತ್ವಾನುಕಾರೋಪದೇಶಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಾಣಿನ ಉಕ್ತಾಃ; ನತು ಲೋಕೇ ಪ್ರಾಣಿಸಞ್ಜ್ಞಕಾಃ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ಜಙ್ಗಮಾ ಏವ| ಇಹ ಚ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯೈವಾಧಿಕೃತತ್ವೇಽಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಕಲಪ್ರಾಣಿಪ್ರಾಣಹೇತುತಯಾಽಽಹಾರಕಥನಂ ಮನುಷ್ಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಽಪಿ ಪ್ರಾಣಿನ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಜನಕತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಾಣಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಹೇತುತ್ವಾತ್; ಯಥಾ- ಆಯುರ್ಘೃತಮ್| ಅಥ ಕಥಂ ತತ್ ಪ್ರಾಣಮಾಚಕ್ಷತ ಇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲದರ್ಶನಾದಿತಿ |- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವ ಹ್ಯಾಹಾರಂ ವಿಧಿನಾ ಕುರ್ವತಾಂ ಪ್ರಾಣಾ ಅನುವರ್ತನ್ತ ಇತಿ, ತಥಾ ನಿರಾಹಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾ ನಹ್ಯವತಿಷ್ಠನ್ತ ಇತಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಶಬ್ದಶ್ಚೇಹ ಸ್ಫುಟಪ್ರಮಾಣೇ ವರ್ತತೇ, ಯತಃ ಪ್ರಾಣಾನಾಮನ್ನಕಾರ್ಯತ್ವಮನುಮಾನಗಮ್ಯಮೇವ| ಅನ್ನಕಾರ್ಯತ್ವ ಏವ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಹೇತುಮಾಹ- ತದಿನ್ಧನಾ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ| ಯಸ್ಮಾದನ್ತರಗ್ನಿಸ್ಥಿತಿಶ್ಚಾನ್ನಪಾನಹೇತುನಾ, ಅಗ್ನಿಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಹೇತುಃ, ತತೋಽನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಾ ಇತಿ ಭಾವಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಬಲಮಾರೋಗ್ಯಮಾಯುಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಶ್ಚಾಗ್ನೌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ”| ಕಿಂವಾ, ಪೂರ್ವಮನ್ನಪಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಹೇತುತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದಿನ್ಧನಾ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾಽಗ್ನಿಹೇತುತ್ವಂ ವರ್ಣ್ಯತೇ| ಸತ್ತ್ವಮೂರ್ಜಯತೀತಿ ಮನೋಬಲಂ ಕರೋತಿ| ಧಾತುವ್ಯೂಹೋ ಧಾತುಸಙ್ಘಾತಃ| ವಿಪರೀತಮ್ ಅವಿಧಿಸೇವಿತಮ್||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಿತಾವಬೋಧನಾರ್ಥಮನ್ನಪಾನವಿಧಿಮಖಿಲೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮೋಽಗ್ನಿವೇಶ! ತತ್ ಸ್ವಭಾವಾದುದಕ್ತಂ ಕ್ಲೇದಯತಿ, ಲವಣಂ ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ, ಕ್ಷಾರಃ ಪಾಚಯತಿ, ಮಧು ಸನ್ದಧಾತಿ, ಸರ್ಪಿಃ ಸ್ನೇಹಯತಿ, ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವಯತಿ, ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಯತಿ, ರಸಃ ಪ್ರೀಣಯತಿ, ಸುರಾ ಜರ್ಜರೀಕರೋತಿ, ಶೀಧುರವಧಮತಿ, ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವೋ ದೀಪಯತಿ, ಫಾಣಿತಮಾಚಿನೋತಿ, ದಧಿ ಶೋಫಂ ಜನಯತಿ, ಪಿಣ್ಯಾಕಶಾಕಂ ಗ್ಲಪಯತಿ, ಪ್ರಭೂತಾನ್ತರ್ಮಲೋ ಮಾಷಸೂಪಃ, ದೃಷ್ಟಿಶುಕ್ರಘ್ನಃ ಕ್ಷಾರಃ, ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಲಮಮ್ಲಮನ್ಯತ್ರ ದಾಡಿಮಾಮಲಕಾತ್, ಪ್ರಾಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಮಧುರಮನ್ಯತ್ರ ಮಧುನಃ ಪುರಾಣಾಚ್ಚ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಾತ್, ಪ್ರಾಯಸ್ತಿಕಂ ವಾತಲಮವೃಷ್ಯಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ ವೇಗಾಗ್ರಾಮೃತಾಪಟೋಲಪತ್ರಾತ್, ಪ್ರಾಯಃ ಕಟುಕಂ ವಾತಲಮವೃಷ್ಯಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ ಪಿಪ್ಪಲೀವಿಶ್ವಭೇಷಜಾತ್||೪||
View original
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
ಅನ್ನಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ ಯೇನ ತಂ ವಿಧಿಂ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮರೂಪಂ, ತಥಾ ಚರಶರೀರಾವಯವಾದಿರೂಪಂ ಚಾಖಿಲೇನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಹ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ನ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತಿ, ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಅನ್ನಪಾನೈಕದೇಶೋಽಯಮುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗಿಕಃ” ಇತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಚರಶರೀರಾವಯವಾದ್ಯುಪದೇಶೇನ, ತಥಾ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಪಾರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಕಥನೇನ ಚ ತದ್ವಿಧಾನಮಪ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯತ ಉಕ್ತಮ್- ಅಖಿಲೇನನೇತಿ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಯಥಾ ನಾನೌಷಧಂ ಕಿಂ ಚಿದ್ದೇಶಜಾನಾಂ ವಚೋ ಯಥಾ| ದ್ರವ್ಯಂ ತು ತತ್ತಥಾ ವಾಚ್ಯಮನುಕ್ತಮಿಹ ಯದ್ಭವೇತ್”, ತಥಾ “ಚರಃ ಶರೀರವಯವಾಃ” ಇತ್ಯಾದಿ; ಕಿಂವಾ, ವಿಧಿಶಬ್ದೋಽಶಿತಪೀತಲೀಢಖಾದಿತಪ್ರಕಾರವಾಚೀ, ತೇನ ಚಾಶಿತಾದಯಃ ಸರ್ವ ಏವಾಖಿಲೇನ ವಾಚ್ಯಃ, ತತ್ಕಾರಣಭೂತಾನಿ ತು ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನ್ಯೇಕದೇಶೇನೋಕ್ತಾನಿ, ಅತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- ‘ಅನ್ನಪಾನೈಕದೇಶೋಽಯಮುಕ್ತಃ’ ಇತಿ| ಅನ್ನಪಾನೇ ಚ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಮಭಿಧಾಯ ವರ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಗುಣಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯತಿ| ಉದಕಾಭಿಧಾನಂ ಚಾಗ್ರೇ ಕೃತಮ್, ಉದಕಸ್ಯಾನ್ನೇ ಪಾನೇ ಚ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ತದಿತ್ಯುದಾಹರಣಂ; ಕಿಂವಾ ಸ ಸ್ವಭಾವೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತತ್ಸ್ವಭಾವಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಲೇದನಸ್ವಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ಉದಕಮಾಶ್ವಾಸಕರಾಣಾಂ, ಜಲಂ ಸ್ತಮ್ಭನಾನಾಮ್’ (ಸೂ. ೨೬) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹಾನುಕ್ತಕ್ಲೇದನಕರ್ಮಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಇಹ ಜಲಲವಣಾದೀನಾಂ ಯತ್ ಕರ್ಮೋಚ್ಯತೇ ತತ್ತೇಷಾಮಿತರಕರ್ಮಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೇ ತು ತತ್ಕರ್ಮಕರ್ತೃದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಪ್ರಶಸ್ತತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಕ್ಷಾರಃ ಪಚನ್ತಮಗ್ನಿಂ ಪಾಚಯತಿ, ತೇನ ಪಾಚಯತೀತಿ ಹೇತೌ ಣಿಚ್| ಸ್ನೇಹಯತೀತ್ಯಾದೌ ತು “ತತ್ಕರೋತಿ ತದಾಚಷ್ಟೇ” ಇತಿ ಣಿಚ್| ಸನ್ದಧಾತೀತಿ ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಾನಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾದೀನಿ ಸಂಶ್ಲೇಷಯತಿ| ರಸಃ ಮಾಂಸರಸಃ| ಪ್ರೀಣಯತೀತಿ ಕ್ಷೀಣಾನ್ ಪುಷ್ಣಾತಿ, ನತ್ವತಿಬೃಹತ್ತ್ವಂ ಕರೋತಿ; ತೇನ ಮಾಂಸಕರ್ಮಣಾ ಬೃಂಹಣೇನ ಸಮಂ ನೈಕ್ಯಮ್| ಜರ್ಜರೀಕರೋತೀತಿ ಶ್ಲಥಮಾಂಸಾದ್ಯುಪಚಯಂ ಕರೋತಿ; ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ- “ಸುರಾ ಜರ್ಜರೀಕರೋತ್ಯಸೃಙ್ಮೇದೋಬಾಹುಲ್ಯಾತ್” ಇತಿ, ತಥಾ ಹ್ಯತ್ರೈವೋಕ್ತಂ- “ಸುರಾ ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಮ್” ಇತಿ| ಅವಧಮಯತೀತಿ ವಿಲಿಖತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾದ್ಧಾತೂನಾಂ; ವಚನಂ ಹಿ- ‘ಲೇಖನಃ ಶೀತರಸಿಕಃ’ ಇತಿ, ತಥಾ ಹಾರೀತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಶೀಧುರವಧಮಯತಿ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಪ್ರಬೋಧನಾತ್” ಇತಿ| ಆಚಿನೋತಿ ‘ದೋಷಾನ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಚನಂ ಹಿ- “ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದಾಚಿನೋತಿ ಚ ಫಾಣಿತಮ್” ಇತಿ| ಪಿಣ್ಯಾಕಃ ತಿಲಕಲ್ಕಃ; ನಿಘಣ್ಟುಕಾರಸ್ತ್ವಾಹ- ಪಿಣ್ಯಾಕೋ ಹರಿತಶಿಗ್ರುಃ| ಗ್ಲಪಯತಿ ಹರ್ಷಕ್ಷಯಂ ಕರೋತಿ| ಪ್ರಭೂತಾನ್ತರ್ಮಲಸ್ಯ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಪ್ರಭೂತಾನ್ತರ್ಮಲಃ; ಯದ್ಯಪಿ ‘ಮಾಷೋ ಬಹುಮಲಃ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಮಾಷವಿಕೃತೇಃ ಸೂಪಸ್ಯೇಹ ಗುಣಕಥನಂ, ತೇನ ನ ಪುನರುಕ್ತಂ; ನ ಚಾವಶ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿಧರ್ಮೋ ವಿಕೃತಿಮನುಗಚ್ಛತಿ, ಯತಃ ಸಕ್ತೂನಾಂ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಗುರ್ವೀ ಏವ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಷವಿಕೃತಾವಪಿ ಮಲವೃದ್ಧಿದರ್ಶನಾರ್ಥಮೇತದಭಿಧಾನಮ್| ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪಾಚನತ್ವಂ ಗುಣೋಽಭಿಹಿತಃ, ಇಹ ತು ದೃಷ್ಟಿಶುಕ್ರಘ್ನತ್ವಂ ದೋಷ ಇತಿ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಲಮಿತಿ ವಿಶೇಷೇಣಾನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಲವಣಕಟುಕೇಭ್ಯೋಽಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಲಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಾರ್ಥೋ ವಾಚ್ಯಃ; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೋಽಮ್ಲೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಮಾದಾವಮ್ಲಜನ್ಯತಯೋಕ್ತಂ, ದೋಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸ್ಯಾನಿಯತತ್ವಾತ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ನ ತೇ ಪೃಥಕ್ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲೇಭ್ಯ” (ಸೂ. ೧೯) ಇತಿ, ತಥಾ “ಸಮಪಿತ್ತಾನಿಲಕಫಾ” (ಸೂ. ೭) ಇತಿ; ಕಿಂವಾ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ವಹ್ನಿಃ, ಸ ಚೇಹಾನ್ನಪಾನಪಚನೇ ಪ್ರಧಾನಂ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಯದನ್ನಂ ದೇಹಧಾತ್ವೋಜೋಬಲವರ್ಣಾದಿಪೋಷಕಮ್| ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ಹೇತುರಾಹಾರಾನ್ನಹ್ಯಪಕ್ವಾದ್ರಸಾದಯಃ” (ಚಿ. ೧೫) ಇತಿ; ತೇನೇಹ ವಹ್ನಿಕಾರಣಪಿತ್ತಜನಕಮೇವಾದಾವುಚ್ಯತೇ; ಯತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಜನಕಮಗ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಮ್, ಅತೋ ರಸಪ್ರಧಾನಮಪಿ ಮಧುರೋ ನಾದಾವುಕ್ತಃ| ಮಧುನ ಇತಿ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ನವಾನವಸ್ಯ ಮಧುನಃ ಕಫಾಕರ್ತೃತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಇಹ ಚ ಷಡ್ರಸಸ್ಯೈವ ಕಥನಮೇತತ್ತ್ರಯೇಣೈವ, ಅನುಕ್ತಾನಾಂ ಲವಣತಿಕ್ತಷಾಯಾಣಾಮಪಿ ಪಾಕದ್ವಾರಾ ಗ್ರಹಣಾತ್; ಯತೋ ಲವಣಃ ಪಾಕಾತ್ ಪ್ರಾಯೋ ಮಧುರಃ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ಕಟುಕೌ ಪಾಕತೋ ಭವತಃ| ‘ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವಂ ತಿಕ್ತಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ತು ಗ್ರನ್ಥೋ ಹಾರೀತೀಯಃ, ಇಹ ಕೇನಾಪಿ ಪ್ರಮಾದಾಲ್ಲಿಖಿತಃ||೪||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
ಪರಮತೋ ವರ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಣಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೫||
ಶೂಕಧಾನ್ಯಶಮೀಧಾನ್ಯಮಾಂಸಶಾಕಫಲಾಶ್ರಯಾನ್|
ವರ್ಗಾನ್ ಹರಿತಮದ್ಯಾಮ್ಬುಗೋರಸೇಕ್ಷುವಿಕಾರಿಕಾನ್||೬||
ದಶ ದ್ವೌ ಚಾಪರೌ ವರ್ಗೌ ಕೃತಾನ್ನಾಹಾರಯೋಗಿನಾಮ್|
ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕೈಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವೈಶ್ಚ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ||೭||
View original
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
ವರ್ಗೇಣ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾದೀನಾಂ ಆಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವರ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ರಸವೀರ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಭಾವೋಽಲ್ಪವಿಷಯತಯಾ ಪೃಥಕ್ಪಠಿತಃ| ರಸಾದಿನಿರ್ದೇಶಶ್ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಜ್ಞೇಯಃ, ತೇನ ನ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯೇ ಸರ್ವರಸಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಅತ್ರ ಶೂಕಧಾನ್ಯಮಾದಾವಾಹಾರಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್; ಶೂಕವನ್ತಿ ಧಾನ್ಯಾನಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಿ||೫-೭||
Adhikarana 5 (8-12) · Śloka 12
ಅಥ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ- ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ಮಹಾಶಾಲಿಃ ಕಲಮಃ ಶಕುನಾಹೃತಃ |
ತೂರ್ಣಕೋ ದೀರ್ಘಶೂಕಶ್ಚ ಗೌರಃ ಪಾಣ್ಡುಕಲಾಙ್ಗುಲೌ||೮||
ಸುಗನ್ಧಕೋ ಲೋಹವಾಲಃ ಸಾರಿವಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಮೋದಕಃ|
ಪತಙ್ಗಸ್ತಪನೀಯಶ್ಚ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಶಾಲಯಃ ಶುಭಾಃ||೯||
ಶೀತಾ ರಸೇ ವಿಪಾಕೇ ಚ ಮಧುರಾಶ್ಚಾಲ್ಪಮಾರುತಾಃ|
ಬದ್ಧಾಲ್ಪವರ್ಚಸಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬೃಂಹಣಾಃ ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಲಾಃ||೧೦||
ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ವರಸ್ತೇಷಾಂ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಸ್ತ್ರಿಮಲಾಪಹಃ |
ಮಹಾಂಸ್ತಸ್ಯಾನು ಕಲಮಸ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯನು ತತಃ ಪರೇ||೧೧||
ಯವಕಾ ಹಾಯನಾಃ ಪಾಂಸುವಾಪ್ಯನೈಷಧಕಾದಯಃ |
ಶಾಲೀನಾಂ ಶಾಲಯಃ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯನುಕಾರಂ ಗುಣಾಗುಣೈಃ||೧೨||
View original
अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः |
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
ಇಹ ಚ ದ್ರವ್ಯನಾಮಾನಿ ನಾನಾದೇಶಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ, ತೇನ ನಾಮಜ್ಞಾನೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತಥಾಭೂತಂ ನಾಸ್ತ್ಯೇವಾನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಟೀಕಾಕೃತಾಂ, ತೇನ ದೇಶಾನ್ತರಿಭ್ಯೋ ನಾಮ ಪ್ರಾಯಶೋ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯತ್ತು ಪ್ರಚರತಿ ಗೌಡೇ ತಲ್ಲೇಖಿಷ್ಯಾಮೋಽನ್ಯದೇಶಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿತ್| ಕಲಮೋ ವೇದಾಗ್ರಹಾರೇಷು ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಶಕುನಾಹೃತಃ ಶ್ರಾವಸ್ತ್ಯಾಂ ವಕ್ರನಾಮ್ನಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ರಕ್ತಶಾಲಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏವ| ಮಹಾಶಾಲಿರ್ಮಗಧೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಅತ್ರ ಚ ಶಾಲಿರ್ಹೈಮನ್ತಿಕಂ ಧಾನ್ಯಂ, ಷಷ್ಟಿಕಾದಯಶ್ಚ ಗ್ರೈಷ್ಮಿಕಾಃ, ವ್ರೀಹಯಃ ಶಾರದಾ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವೇಽಪಿ ಬದ್ಧವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ| ಮಹಾಂಸ್ತಸ್ಯಾನ್ವಿತಿ ರಕ್ತಶಾಲೇರನು, ತೇನ ರಕ್ತಶಾಲಿಗುಣಾ ಮಹಾಶಾಲೇರ್ಮನಾಗಲ್ಪಾಃ; ಏವಂ ತಸ್ಯಾನು ಕಲಮ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತಸ್ಯೇತಿ ಮಹಾಶಾಲೇಃ| ತತಃ ಪರೇ ಇತಿ ಶಕುನಾಹೃತಾದಯಃ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಮಲ್ಪಗುಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣಾಗುಣೈರಿತಿ ಶಾಲೀನಾಂ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಘ್ನತ್ವತ್ರಿಮಲಾಪಹತ್ವಾದಯಃ, ತೇಷಾಮಗುಣೈಸ್ತದ್ಗುಣವಿಪರೀತೈರ್ದೋಷೈರ್ಯವಕಾದಯೋಽನುಕಾರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತತಶ್ಚ ಯವಕಾಸ್ತೃಷ್ಣಾತ್ರಿಮಲಾದಿಕರಾ ಇತಿ| ಗುಣಶಬ್ದಶ್ಚೇಹ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಮ್ ||೮-೧೨||
Adhikarana 6 (13-15) · Śloka 15
ಶೀತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಗುರುಃ ಸ್ವಾದುಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಃ ಸ್ಥಿರಾತ್ಮಕಃ|
ಷಷ್ಟಿಕಃ ಪ್ರವರೋ ಗೌರಃ ಕೃಷ್ಣಗೌರಸ್ತತೋಽನು ಚ||೧೩||
ವರಕೋದ್ದಾಲಕೌ ಚೀನಶಾರದೋಜ್ಜ್ವಲದರ್ದುರಾಃ|
ಗನ್ಧನಾಃ ಕುರುವಿನ್ದಾಶ್ಚ ಷಷ್ಟಿಕಾಲ್ಪಾನ್ತರಾ ಗುಣೈಃ||೧೪||
ಮಧುರಶ್ಚಾಮ್ಲಪಾಕಶ್ಚ ವ್ರೀಹಿಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುಃ|
ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವ ಪಾಟಲಃ||೧೫||
View original
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
ಷಷ್ಟಿಕಗುಣೇಽಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಾದಗುರುರಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇ (ಸೂ. ೫) ಷಷ್ಟಿಕೋ ಲಘುಃ ಪಠಿತಃ| ತತೋಽನು ಚೇತಿ ಗೌರಷಷ್ಟಿಕಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಃ| ವರಕೋದ್ದಾಲಕಾದಯಃ ಷಷ್ಟಿಕವಿಶೇಷಾಃ; ಕೇಚಿತ್ ಕುಧಾನ್ಯಾನಿ ವರಕಾದೀನಿ ವದನ್ತಿ| ವ್ರೀಹಿರಿತಿ ಶಾರದಾಶುಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಪಾಟಲೋ ವ್ರೀಹಿವಿಶೇಷಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ- “ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವ ಪಾಟಲಃ” ಇತಿ, ಸುಶ್ರುತೇ ಪಾಟಲಶಬ್ದೇನೈತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತೇನ ತದ್ಗುಣಕಥನೇನ ನೇಹ ವಿರೋಧಃ||೧೩-೧೫||
Adhikarana 7 (16-18) · Śloka 18
ಸಕೋರದೂಷಃ ಶ್ಯಾಮಾಕಃ ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಲಘುಃ|
ವಾತಲಃ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಶೀತಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಶೋಷಣಃ||೧೬||
ಹಸ್ತಿಶ್ಯಾಮಾಕನೀವಾರತೋಯಪರ್ಣೀಗವೇಧುಕಾಃ|
ಪ್ರಶಾನ್ತಿಕಾಮ್ಭಃಶ್ಯಾಮಾಕಲೌಹಿತ್ಯಾಣುಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ ||೧೭||
ಮುಕುನ್ದೋ ಝಿಣ್ಟಿಗರ್ಮೂಟೀ ವರುಕಾ ವರಕಾಸ್ತಥಾ|
ಶಿಬಿರೋತ್ಕಟಜೂರ್ಣಾಹ್ವಾಃ ಶ್ಯಾಮಾಕಸದೃಶಾ ಗುಣೈಃ||೧೮||
View original
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
ಕೋರದೂಷಾದಯಃ ಕುಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಃ| ಕೋರದೂಷಃ ಕೋದ್ರವಃ, ಕೋರದೂಷಸ್ಯ ಕೇವಲಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಂ, ತೇನ ಯದುಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನೇ- “ಯದಾ ಜನ್ತುರ್ಯವಕೋದ್ದಾಲಕಕೋರದೂಷಪ್ರಾಯಾಣ್ಯನ್ನಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ” (ನಿ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಂ ಕೋರದೂಷಸ್ಯ, ತತ್ತತ್ರೈವೋಕ್ತನಿಷ್ಪಾವಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಶ್ಯಾಮಾಕಾದಯೋಽಪಿ ತೃಣಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಃ| ಹಸ್ತಿಶ್ಯಾಮಾಕಃ ಶ್ಯಾಮಾಕಭೇದ ಏವ; ನೀವಾರ ಉಡಿಕಾ; ಗವೇಧುಕೋ ಘುಲುಞ್ಚಃ, ಸ ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಃ| ಪ್ರಶಾತಿಕಾ ಉಡಿಕೈವ ಸ್ಥಲಜಾ ರಕ್ತಶೂಕಾ; ಅಮ್ಭಃಶ್ಯಾಮಾಕಾ ಜಲಜಾ ಓಡಿಕಾ ಲೋಕೇ ‘ಡೇ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ‘ಕಾಙ್ಗನೀ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಮುಕುನ್ದೋ ‘ವಾಕಸತೃಣ’ ಇತಿ; ವರುಕಃ ಶಣಬೀಜಂ; ವರಕಃ ಶ್ಯಾಮಬೀಜಂ; ಶಿವಿರಸ್ತೀರಭುಕ್ತೌ ‘ಸಿದ್ಧ(ಕ್ತಾ)ಕ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಜೂರ್ಣಾಹ್ವೋ ‘ಜೋನಾರ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ||೧೬-೧೮||
Adhikarana 8 (19-20) · Śloka 20
ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋಽಗುರುಃ ಸ್ವಾದುರ್ಬಹುವಾತಶಕೃದ್ಯವಃ|
ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ ಸಕಷಾಯಶ್ಚ ಬಲ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರನುತ್||೧೯||
ರೂಕ್ಷಃ ಕಷಾಯಾನುರಸೋ ಮಧುರಃ ಕಫಪಿತ್ತಹಾ|
ಮೇದಃಕ್ರಿಮಿವಿಷಘ್ನಶ್ಚ ಬಲ್ಯೋ ವೇಣುಯವೋ ಮತಃ||೨೦||
View original
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
ಯವಸ್ಯ ಗುರೋರಪಿ ಬಹುವಾತತ್ವಂ ರೂಕ್ಷತ್ವಾತ್; ಕಿಂವಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಯವೋ ಲಘುಃ ಪಠಿತಃ, ತೇನಾತ್ರಾಪ್ಯಗುರುರಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಂ; ಬಲ್ಯಶ್ಚ ಸ್ರೋತಃ- ಶುದ್ಧಿಕರತ್ವಾತ್ ಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ| ಅಸ್ಯ ಚ ಶೀತಮಧುರಕಷಾಯತ್ವೇನಾನುಕ್ತಮಪಿ ಪಿತ್ತಹನ್ತೃತ್ವಂ ಲಭ್ಯತ ಏವ, ತೇನ ಸುಶ್ರುತೇ “ಕಫಪಿತ್ತಹನ್ತಾ” (ಸು. ಸೂ. ೪೬) ಇತ್ಯುಕ್ತಮುಪಪನ್ನಮ್||೧೯-೨೦||
Adhikarana 9 (21-22) · Śloka 22
ಸನ್ಧಾನಕೃದ್ವಾತಹರೋ ಗೋಧೂಮಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ|
ಜೀವನೋ ಬೃಂಹಣೋ ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರೋ ಗುರುಃ||೨೧||
ನಾನ್ದೀಮುಖೀ ಮಧೂಲೀ ಚ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಲೇ|
ಇತ್ಯಯಂ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋ ವರ್ಗಃ ಸಮಾಪ್ಯತೇ||೨೨||
ಇತಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ ಪ್ರಥಮಃ|
View original
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
ಗೋಧೂಮಸ್ಯ ಸ್ವಾದುಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣೋಪಯೋಗಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವಂ ಭವತ್ಯೇವ, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ “ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ” (ಸು. ಸೂ. ೪೬) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತ್ತು ವಸನ್ತೇ ಕಫಪ್ರಧಾನೇ “ಯವಗೋಧೂಮಭೋಜನಃ” (ಸೂ. ೬) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ ಪುರಾಣಗೋಧೂಮಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ; ಪುರಾಣಶ್ಚ ಗೋಧೂಮಃ ಕಫಂ ನ ಕರೋತೀತ್ಯುಕ್ತಮೇವ ‘ಪ್ರಾಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಮಧುರಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನಾತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ| ನನ್ದೀಮುಖೀ ಯವಿಕಾ, ಮಧೂಲೀ ಗೋಧೂಮಭೇದಃ| ಇತ್ಯಯಮತ್ರ ‘ಇತಿ’ ಪ್ರಕಾರಾರ್ಥಃ| ಸಮಾಪ್ತ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸಮಾಪ್ಯತ ಇತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ಯತ್- ಬಹುದ್ರವ್ಯತ್ವಾನ್ನಾಯಂ ಸಮಾಪ್ತೋ ಗಣಃ, ಕಿನ್ತು ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಗುಣಕಥನೇನ ಸಮಾಪ್ಯತೇ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಷಷ್ಠೋ ವರ್ಗಃ ಸಮಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯಾದೌ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೨೧-೨೨||
Adhikarana 10 (23-34) · Śloka 34
ಅಥ ಶಮೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ- ಕಷಾಯಮಧುರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತಃ ಪಾಕೇ ಕಟುರ್ಲಘುಃ|
ವಿಶದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮುದ್ಗಃ ಸೂಪ್ಯೋತ್ತಮೋ ಮತಃ||೨೩||
ವೃಷ್ಯಃ ಪರಂ ವಾತಹರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋ ಮಧುರೋ ಗುರುಃ|
ಬಲ್ಯೋ ಬಹುಮಲಃ ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಮಾಷಃ ಶೀಘ್ರಂ ದದಾತಿ ಚ||೨೪||
ರಾಜಮಾಷಃ ಸರೋ ರುಚ್ಯಃ ಕಫಶುಕ್ರಾಮ್ಲಪಿತ್ತನುತ್|
ತತ್ಸ್ವಾದುರ್ವಾತಲೋ ರೂಕ್ಷಃ ಕಷಾಯೋ ವಿಶದೋ ಗುರುಃ||೨೫||
ಉಷ್ಣಾಃ ಕಷಾಯಾಃ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಾಃ ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಾಪಹಾಃ|
ಕುಲತ್ಥಾ ಗ್ರಾಹಿಣಃ ಕಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಾಃ||೨೬||
ಮಧುರಾ ಮಧುರಾಃ ಪಾಕೇ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಾಃ|
ಮಕುಷ್ಠಕಾಃ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜ್ವರಾದಿಷು||೨೭||
ಚಣಕಾಶ್ಚ ಮಸೂರಾಶ್ಚ ಖಣ್ಡಿಕಾಃ ಸಹರೇಣವಃ|
ಲಘವಃ ಶೀತಮಧುರಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ವಿರೂಕ್ಷಣಾಃ||೨೮||
ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಸೂಪೇಷ್ವಾಲೇಪನೇಷು ಚ|
ತೇಷಾಂ ಮಸೂರಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀ ಕಲಾಯೋ ವಾತಲಃ ಪರಮ್||೨೯||
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋ ಮಧುರಸ್ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯಃ ಕಟುಕಸ್ತಿಲಃ|
ತ್ವಚ್ಯಃ ಕೇಶ್ಯಶ್ಚ ಬಲ್ಯಶ್ಚ ವಾತಘ್ನಃ ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್||೩೦||
ಮಧುರಾಃ ಶೀತಲಾ ಗುರ್ವ್ಯೋ ಬಲಘ್ನ್ಯೋ ರೂಕ್ಷಣಾತ್ಮಿಕಾಃ|
ಸಸ್ನೇಹಾ ಬಲಿಭಿರ್ಭೋಜ್ಯಾ ವಿವಿಧಾಃ ಶಿಮ್ಬಿಜಾತಯಃ||೩೧||
ಶಿಮ್ಬೀ ರೂಕ್ಷಾ ಕಷಾಯಾ ಚ ಕೋಷ್ಠೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪಿನೀ|
ನ ಚ ವೃಷ್ಯಾ ನ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಚ ವಿಪಚ್ಯತೇ||೩೨||
ಆಢಕೀ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನೀ ವಾತಲಾ, ಕಫವಾತನುತ್|
ಅವಲ್ಗುಜಃ ಸೈಡಗಜೋ, ನಿಷ್ಪಾವಾ ವಾತಪಿತ್ತಲಾಃ||೩೩||
ಕಾಕಾಣ್ಡೋಮಾ(ಲಾ)ತ್ಮಗುಪ್ತಾನಾಂ ಮಾಷವತ್ ಫಲಮಾದಿಶೇತ್|
ದ್ವಿತೀಯೋಽಯಂ ಶಮೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮಹರ್ಷಿಣಾ||೩೪||
ಇತಿ ಶಮೀಧಾನ್ಯವರ್ಗೋ ದ್ವಿತೀಯಃ|
View original
अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
ಧಾನ್ಯತ್ವೇನ ಶಮೀಧಾನ್ಯವರ್ಗೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾನ್ಮುದ್ಗೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ| ಸೂಪ್ಯಂ ಸೂಪಯೋಗ್ಯಂ ಶಮೀಧಾನ್ಯಂ, ತತ್ರೋತ್ತಮಃ ಸೂಪ್ಯೋತ್ತಮಃ | ವೃಷ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಮಾಷಗುಣೇ ಸ್ರಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮಧುರತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಾದೇವ ವಾತಹರತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷವಾತಹನ್ತೃತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೇವಞ್ಜಾತೀಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಶುಕ್ರಮ್| ಶೀಘ್ರಮಿತಿವಚನೇನ ಶುಕ್ರಸ್ರುತಿಕರತ್ವಲಕ್ಷಣಮಪಿ ವೃಷ್ಯತ್ವಂ ಮಾಷಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ, ಶುಕ್ರಸ್ರುತಿಕರಂ ಚ ವೃಷ್ಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತ ಏವ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಶುಕ್ರಸ್ರುತಿಕರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಶುಕ್ರವಿವರ್ಧನಮ್| ಸ್ರುತಿವೃದ್ಧಿಕರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ; ತದೇವಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣವೃಷ್ಯತ್ವಂ ಮಾಷೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ರಾಜಮಾಷಗುಣಕಥನೇ ತತ್ಸ್ವಾದುರಿತಿ ಮಾಷವತ್ಸ್ವಾದುಃ; ಕಿಂವಾ ರೂಕ್ಷಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಉಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕುಲತ್ಥಗುಣಃ, ಕುಲತ್ಥಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಚಿತ್ರಲೋಹಿತಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಗ್ರಾಮ್ಯವನ್ಯಭೇದೇನ ಚ ದ್ವಿವಿಧೋಽಪಿ; ಅತ ಏವ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ವನ್ಯಃ ಕುಲತ್ಥಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ನೇತ್ರರೋಗನುತ್” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಮಕುಷ್ಟಕೋ ‘ಮೋಠ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಚಣಕಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಖಣ್ಡಿಕಾ ತ್ರಿಪುಟಕಲಾಯಃ, ಹರೇಣುಃ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ| ಕಲಾಯೋ ವಾತಲ ಇತಿ ತ್ರಿಪುಟಕಲಾಯಃ| ತಿಲಗುಣೋ ಯದ್ಯಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಧಾನೇ ಕೃಷ್ಣತಿಲೇ ಜ್ಞೇಯಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ತಿಲೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಸಿತಃ ಪ್ರಧಾನೋ, ಮಧ್ಯಃ ಸಿತೋ, ಹೀನತರಾಸ್ತತೋಽನ್ಯೇ” (ಸು. ೪೬) ಇತಿ | ವಿವಿಧಾಃ ಶಿಮ್ಬೀಜಾತಯ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಪೀತರಕ್ತಶ್ವೇತಕುಶಿಮ್ಬೀಭೇದಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಶಿಮ್ಬೀ ರೂಕ್ಷಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಆಢಕೀ ತುವರೀ ವಾತಲೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಕಫವಾತನುದಿತ್ಯವಲ್ಗುಜೈಡಗಜಯೋರ್ಬೀಜಸ್ಯ ಗುಣಃ| ನಿಷ್ಪಾವೋ ವಲ್ಲಃ| ಕಾಕಾಣ್ಡಃ ಶೂಕರಶಿಮ್ಬಿಃ , ಉಮಾ ಅತಸೀ, ಊರ್ಣಾಪಾಠಪಕ್ಷೇ ತಸ್ಯೈವೋರ್ಣಾ| ಶಮೀಧಾನ್ಯವರ್ಗ ಇತ್ಯತ್ರ ಶಮೀ ಶಿಮ್ಬಿಃ, ತದನ್ತರ್ಗತಂ ಧಾನ್ಯಮ್||೨೩-೩೪||
Adhikarana 11 (35-36) · Śloka 37
ಅಥ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ- ಗೋಖರಾಶ್ವತರೋಷ್ಟ್ರಾಶ್ವದ್ವೀಪಿಸಿಂಹರ್ಕ್ಷವಾನರಾಃ|
ವೃಕೋ ವ್ಯಾಘ್ರಸ್ತರಕ್ಷುಶ್ಚ ಬಭ್ರುಮಾರ್ಜಾರಮೂಷಿಕಾಃ||೩೫||
ಲೋಪಾಕೋ ಜಮ್ಬುಕಃ ಶ್ಯೇನೋ ವಾನ್ತಾದಶ್ಚಾಷವಾಯಸೌ|
ಶಶಘ್ನೀ ಮಧುಹಾ ಭಾಸೋ ಗೃಧ್ರೋಲೂಕಕುಲಿಙ್ಗಕಾಃ||೩೬||
ಧೂಮಿಕಾ ಕುರರಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಸಹಾ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ|೩೭|
View original
अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
ಸೂಪ್ಯಾನನ್ತರಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ ವ್ಯಞ್ಜನತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾನ್ಮಾಂಸವರ್ಗಾಭಿಧಾನಮ್| ಖರಃ ಗರ್ದಭಃ; ಅಶ್ವತರಃ ವೇಗಸರಃ, ಸ ಚಾಶ್ವಾಯಾಂ ಖರಾಜ್ಜಾತಃ; ದ್ವೀಪಿಃ ಚಿತ್ರವ್ಯಾಘ್ರಃ; ಋಕ್ಷಃ ಭಲ್ಲೂಕಃ| ವೃಕಃ ಕುಕ್ಕುರಾನುಕಾರೀ ಪಶುಶತ್ರುಃ; ತರಕ್ಷುಃ ವ್ಯಾಘ್ರಭೇದಃ ‘ತರಚ್ಛ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ; ಬಭ್ರುಃ ಅತಿಲೋಮಶಃ ಕುಕ್ಕುರಃ ಪರ್ವತೋಪಕಣ್ಠೇ ಭವತಿ, ಕೇಚಿದ್ಬೃಹನ್ನಕುಲಮಾಹುಃ| ಲೋಪಾಕಃ ಸ್ವಲ್ಪಶೃಗಾಲೋ ಮಹಾಲಾಙ್ಗೂಲಃ| ಶ್ಯೇನಃ ಪಕ್ಷೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವಾನ್ತಾದಃ ಕುಕ್ಕುರಃ| ಚಾಸಃ(ಷಃ) ‘ಕನಕವಾಯಸ ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಶಶಘ್ನೀ ‘ಪಾಞ್ಜಿಃ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಭಾಸಃ ಭಸ್ಮವರ್ಣಃ ಪಕ್ಷೀ ಶಿಖಾವಾನ್ ಪ್ರಸಹವರ್ಗೇ| ಕುಲಿಙ್ಗಃ ಕಾಲಚಟಕಃ||೩೫-೩೬||-
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
ಶ್ವೇತಃ ಶ್ಯಾಮಶ್ಚಿತ್ರಪೃಷ್ಠಃ ಕಾಲಕಃ ಕಾಕುಲೀಮೃಗಃ||೩೭||
ಕೂರ್ಚಿಕಾ ಚಿಲ್ಲಟೋ ಭೇಕೋ ಗೋಧಾ ಶಲ್ಲಕಗಣ್ಡಕೌ|
ಕದಲೀ ನಕುಲಃ ಶ್ವಾವಿದಿತಿ ಭೂಮಿಶಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೩೮||
View original
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
ಕಾಕುಲೀಮೃಗಃ ‘ಮಾಲುಯಾಸರ್ಪ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ, ತಸ್ಯ ಶ್ವೇತ ಇತ್ಯಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಭೇದಾಃ| ಕೂರ್ಚಿಕಾ ಸಙ್ಕುಚಃ| ಚಿಲ್ಲಟಃ ಚಿಯಾರಃ| ಶಲ್ಲಕಃ ಮಹಾಶಕಲೀ, ‘ಶಲಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ; ಗಣ್ಡಕಃ ಗೋಧಾಭೇದಃ| ಕದಲೀ ‘ಕದಲೀಹಟ್ಟ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಶ್ವಾವಿತ್ ‘ಸೇಜ್ಜಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಭೂಮಿಶಯಾ ಬಿಲೇಶಯಾಃ||೩೭-೩೮||
Adhikarana 13 (39) · Śloka 39
ಸೃಮರಶ್ಚಮರಃ ಖಙ್ಗೋ ಮಹಿಷೋ ಗವಯೋ ಗಜಃ|
ನ್ಯಙ್ಕುರ್ವರಾಹಶ್ಚಾನೂಪಾ ಮೃಗಾಃ ಸರ್ವೇ ರುರುಸ್ತಥಾ||೩೯||
View original
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
ಸೃಮರಃ ಮಹಾಶೂಕರಃ| ಚಮರಃ ಕೇಶಮೃತ್ಯುಃ| ಖಙ್ಗಃ ಗಣ್ಡಕಃ| ಗವಯಃ ಗವಾಕಾರಃ| ನ್ಯಙ್ಕುಃ ನ್ಯಙ್ಕುಶೋ ಹರಿಣಃ| ರುರುಃ ಬಹುಶೃಙ್ಗೋ ಹರಿಣಃ||೩೯||
Adhikarana 14 (40) · Śloka 41
ಕೂರ್ಮಃ ಕರ್ಕಟಕೋ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಶಿಶುಮಾರಸ್ತಿಮಿಙ್ಗಿಲಃ|
ಶುಕ್ತಿಶಙ್ಖೋದ್ರಕುಮ್ಮೀರಚುಲುಕೀಮಕರಾದಯಃ||೪೦||
ಇತಿ ವಾರಿಶಯಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ...|೪೧|
View original
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता...|४१|
ಶಿಶುಮಾರಃ ಗೋತುಣ್ಡನಕ್ರಃ| ತಿಮಿಙ್ಗಿಲಃ ಸಾಮುದ್ರೋ ಮಹಾಮತ್ಸ್ಯಃ| ಶುಕ್ತಿಃ ಮುಕ್ತಾಪ್ರಭವೋ ಜನ್ತುಃ, ಊದ್ರಃ ಜಲಬಿಡಾಲಃ, ಕುಮ್ಭೀರಃ ಘಟಿಕಾವಾನ್, ಚುಲುಕೀ ‘ಶುಶು’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಶಿಶುಮಾರಾದೀನಾಂ ಮತ್ಸ್ಯಗ್ರಹಣೇನ ಗ್ರಹಣೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಿಶೇಷವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಧಾನಮ್||೪೦||-
Adhikarana 15 (41-44) · Śloka 44
...ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ವಾರಿಚಾರಿಣಃ|
ಹಂಸಃ ಕ್ರೌಞ್ಚೋ ಬಲಾಕಾ ಚ ಬಕಃ ಕಾರಣ್ಡವಃ ಪ್ಲವಃ||೪೧||
ಶರಾರಿಃ ಪುಷ್ಕರಾಹ್ವಶ್ಚ ಕೇಶರೀ ಮಣಿತುಣ್ಡಕಃ |
ಮೃಣಾಲಕಣ್ಠೋ ಮದ್ಗುಶ್ಚ ಕಾದಮ್ಬಃ ಕಾಕತುಣ್ಡಕಃ||೪೨||
ಉತ್ಕ್ರೋಶಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷೋ ಮೇಘರಾವೋಽಮ್ಬಕುಕ್ಕುಟೀ|
ಆರಾ ನನ್ದೀಮುಖೀ ವಾಟೀ ಸುಮುಖಾಃ ಸಹಚಾರಿಣಃ||೪೩||
ರೋಹಿಣೀ ಕಾಮಕಾಲೀ ಚ ಸಾರಸೋ ರಕ್ತಶೀರ್ಷಕಃ|
ಚಕ್ರವಾಕಸ್ತಥಾಽನ್ಯೇ ಚ ಖಗಾಃ ಸನ್ತ್ಯಮ್ಬುಚಾರಿಣಃ||೪೪||
View original
...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
ಹಂಸಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋಽಪಿ ರಾಜಹಂಸಾದಿರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಕ್ರೌಞ್ಚಃ ‘ಕೋಞ್ಚ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಬಕಃ ಪಾಣ್ಡುರಪಕ್ಷಃ| ಬಲಾಕಾ ಶುಕ್ಲಾ| ಕಾರಣ್ಡವಃ ಕಾಕವಕ್ತ್ರಃ| ಪ್ಲವಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಪ್ರಸೇವಗಲಃ| ಶರಾರಿಃ ‘ಶರಾಲೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಮದ್ಗುಃ ಪಾನೀಯಕಾಕಃ| ಕಾದಮ್ಬಃ ಕಲಹಂಸಃ| ಕಾಕತುಣ್ಡಕಃ ಶ್ವೇತಕಾರಣ್ಡವಃ| ಉತ್ಕ್ರೋಶಃ ‘ಕುರಲ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷಃ ಪುಣ್ಡರಃ| ಮೇಘರಾವಃ ಮೇಘನಾದಃ; ಮೇಘರಾವಶ್ಚಾತಕ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ತನ್ನ ತಸ್ಯ ವಾರಿಚರತ್ವಾಭಾವಾತ್| ಅಮ್ಬುಕುಕ್ಕುಟೀ ಜಲಕುಕ್ಕುಟೀ| ಆರಾ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ| ನನ್ದೀಮುಖೀ ಪತ್ರಾಟೀ| ಸಾರಸಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ರಕ್ತಶೀರ್ಷಕಃ ಸಾರಸಭೇದೋ ಲೋಹಿತಶಿರಾಃ| ಅಮ್ಬುಚಾರಿಣ ಇತಿ ಜಲೇ ಪ್ಲವನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೧-೪೪||
Adhikarana 16 (45-46) · Śloka 46
ಪೃಷತಃ ಶರಭೋ ರಾಮಃ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರೋ ಮೃಗಮಾತೃಕಾ|
ಶಶೋರಣೌ ಕುರಙ್ಗಶ್ಚ ಗೋಕರ್ಣಃ ಕೋಟ್ಟಕಾರಕಃ||೪೫||
ಚಾರುಷ್ಕೋ ಹರಿಣೈಣೌ ಚ ಶಮ್ಬರಃ ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಃ|
ಋಷ್ಯಶ್ಚ ವರಪೋತಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಮೃಗಾಃ||೪೬||
View original
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
ಪೃಷತಃ ಚಿತ್ರಹರಿಣಃ| ಶರಭಃ ಅಷ್ಟಾಪದ ಉಷ್ಟ್ರಪ್ರಮಾಣೋ ಮಹಾಶೃಙ್ಗಃ ಪೃಷ್ಠಗತಚತುಷ್ಪಾದಃ ಕಾಶ್ಮೀರೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ರಾಮಃ ಹಿಮಾಲಯೇ ಮಹಾಮೃಗಃ| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಃ ಚತುರ್ದಂಷ್ಟ್ರಃ ಕಾರ್ತಿಕಪುರೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಮೃಗಮಾತೃಕಾ ಸ್ವಲ್ಪಾ ಪೃಥೂದರಾ ಹರಿಣಜಾತಿಃ| ಕುರಙ್ಗಃ ಹರಿಣಭೇದಃ| ಗೋಕರ್ಣಃ ಗೋಮುಖಹರಿಣವಿಶೇಷಃ | ಹರಿಣಃ ತಾಮ್ರವರ್ಣಃ, ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಸಾರಃ| ಋಷ್ಯಃ ನೀಲಾಣ್ಡೋ ಹರಿಣಃ| ಚಾರುಷ್ಕಾದಯೋಽಪಿ ಹರಿಣಭೇದಾ ಏವ| ಶಶಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಬಿಲೇಶಯೇಷು ಪಠಿತಃ, ತದದೂರಾನ್ತರಾರ್ಥಮ್||೪೫-೪೬||
Adhikarana 17 (47-49) · Śloka 49
ಲಾವೋ ವರ್ತೀರಕಶ್ಚೈವ ವಾರ್ತೀಕಃ ಸಕಪಿಞ್ಜಲಃ|
ಚಕೋರಶ್ಚೋಪಚಕ್ರಶ್ಚ ಕುಕ್ಕುಭೋ ರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕಃ||೪೭||
ಲಾವಾದ್ಯಾ ವಿಷ್ಕಿರಾಸ್ತ್ವೇತೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ವರ್ತಕಾದಯಃ|
ವರ್ತಕೋ ವರ್ತಿಕಾ ಚೈವ ಬರ್ಹೀ ತಿತ್ತಿರಿಕುಕ್ಕುಟೌ||೪೮||
ಕಙ್ಕಶಾರಪದೇನ್ದ್ರಾಭಗೋನರ್ದಗಿರಿವರ್ತಕಾಃ|
ಕ್ರಕರೋಽವಕರಶ್ಚೈವ ವಾರಡಶ್ಚೇತಿ ವಿಷ್ಕಿರಾಃ||೪೯||
View original
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः||४९||
ಲಾವಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವರ್ತೀರಃ ಕಪಿಞ್ಜಲಭೇದಃ| ಕಪಿಞ್ಜಲಃ ಗೌರತಿತ್ತಿರಿಃ| ವಾರ್ತೀಕಃ ಚಟಕಭೇದಃ ಸಙ್ಘಾತಚಾರೀ| ಉಪಚಕ್ರಃ ಚಕೋರಭೇದಃ| ಕುಕ್ಕುಭಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕ ಇತಿ ಕುಕ್ಕುಭವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನ ಸ್ಥೂಲಕುಕ್ಕುಭೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವರ್ತಕಃ ‘ವಟ್ಟಹೀ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ವಾರ್ತಿಕಾ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಾ ಜಾತ್ಯನ್ತರಮೇವ, ಕೇಚಿತ್ತು ವರ್ತಕಸ್ತ್ರಿಯಂ ವರ್ತಿಕಾಂ ವದನ್ತಿ; ಅಸ್ಯಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಣಂ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಭೇದೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಲಾಘವಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ತ್ರೀತ್ವೇನ ವರ್ತಿಕಾದ್ವರ್ತಿಕಾಯಾ ಲಾಘವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಬರ್ಹೀ ಮಯೂರಃ| ಶಾರಪದೇನ್ದ್ರಾಭಃ ಮಲ್ಲಕಙ್ಕಃ| ಗೋನರ್ದೋ ‘ಘೋಡಾಕಙ್ಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಕ್ರಕರಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಲಾವಾದಿವರ್ತಿಕಾದಿವಿಷ್ಕಿರಗಣದ್ವಯಕರಣಂ ಗುಣಭೇದಕಥನಾರ್ಥಮ್||೪೭-೪೯||
Adhikarana 18 (50-52) · Śloka 53
ಶತಪತ್ರೋ ಭೃಙ್ಗರಾಜಃ ಕೋಯಷ್ಟಿರ್ಜೀವಜೀವಕಃ|
ಕೈರಾತಃ ಕೋಕಿಲೋಽತ್ಯೂಹೋ ಗೋಪಾಪುತ್ರಃ ಪ್ರಿಯಾತ್ಮಜಃ||೫೦||
ಲಟ್ಟಾ ಲಟ್ಟ(ಟೂ)ಷಕೋ ಬಭ್ರುರ್ವಟಹಾ ಡಿಣ್ಡಿಮಾನಕಃ|
ಜಟೀ ದುನ್ದುಭಿಪಾಕ್ಕಾರಲೋಹಪೃಷ್ಠಕುಲಿಙ್ಗಕಾಃ ||೫೧||
ಕಪೋತಶುಕಶಾರಙ್ಗಾಶ್ಚಿರಟೀಕಙ್ಕುಯಷ್ಟಿಕಾಃ|
ಸಾರಿಕಾ ಕಲವಿಙ್ಕಶ್ಚ ಚಟಕೋಽಙ್ಗಾರಚೂಡಕಃ||೫೨||
ಪಾರಾವತಃ ಪಾಣ್ಡ(ನ)ವಿಕ ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಪ್ರತುದಾ ದ್ವಿಜಾಃ|೫೩|
View original
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
ಶತಪತ್ರಃ ಕಾಷ್ಠಕುಕ್ಕುಟಕಃ| ಭೃಙ್ಗರಾಜಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ಭ್ರಮರವರ್ಣಃ| ಕೋಯಷ್ಟಿಃ ‘ಕೋಡಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಜೀವಞ್ಜೀವಕಃ ವಿಷದರ್ಶನಮೃತ್ಯುಃ| ಅತ್ಯೂಹಃ ಡಾಹುಕಃ, ‘ದಾತ್ಯೂಹ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ಸ ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಲಟ್ಟಾ ಫೇಞ್ಚಾಕೋ ರಕ್ತಪುಚ್ಛಾಧೋಭಾಗಃ, ಲಟೂಷಕೋಽಪಿ ತದ್ಭೇದಃ| ಡಿಣ್ಡಿಮಾನಕಃ ಡಿಣ್ಡಿಮವದುತ್ಕಟಧ್ವನಿಃ| ಕುಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ವನಚಟಕಾಕಾರಃ ಪೀತಮಸ್ತಕಃ ‘ವಾಐ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಕಲವಿಙ್ಕಃ ಗ್ರಾಮ್ಯಚಟಕಃ| ಚಟಕಸ್ತು ದೇವಕುಲಚಟಕಃ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಃ| ಯಾನ್ಯತ್ರಾನುಕ್ತಾನ್ಯಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ ತಾನಿ ತದ್ವಿದ್ಭ್ಯೋ ದೇಶಾನ್ತರಿಭ್ಯಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾನಿ||೫೦-೫೨||-
Adhikarana 19 (53-55) · Śloka 56
ಪ್ರಸಹ್ಯ ಭಕ್ಷಯನ್ತೀತಿ ಪ್ರಸಹಾಸ್ತೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ||೫೩||
ಭೂಶಯಾ ಬಿಲವಾಸಿತ್ವಾದಾನೂಪಾನೂಪಸಂಶ್ರಯಾತ್ |
ಜಲೇ ನಿವಾಸಾಜ್ಜಲಜಾ ಜಲೇಚರ್ಯಾಜ್ಜಲೇಚರಾಃ||೫೪||
ಸ್ಥಲಜಾ ಜಾಙ್ಗಲಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮೃಗಾ ಜಾಙ್ಗಲಚಾರಿಣಃ|
ವಿಕೀರ್ಯ ವಿಷ್ಕಿರಾಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರತುದ್ಯ ಪ್ರತುದಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೫೫||
ಯೋನಿರಷ್ಟವಿಧಾ ತ್ವೇಷಾ ಮಾಂಸಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ|೫೬|
View original
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
ಪ್ರಸಹಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾನಿರುಕ್ತ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಪ್ರಸಹ್ಯೇತಿ ಹಠಾತ್| ಆನೂಪಾನೂಪಸಂಶ್ರಯಾದಿತಿ ಪೂರ್ವತ್ರಾಸಿದ್ಧವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವೇನಾನೂಪಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಯಲೋಪಸ್ಯ ಸಿದ್ಧತ್ವೇನೈವ ಸಂಹಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಜಲೇಚರ್ಯಾದಿತಿ ಜಲವಾಸಿನಾಮೇವ ಹಂಸಾದೀನಾಂ ಜಲೇ ಚರಣಮಾತ್ರತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ‘ಸ್ಥಲಜಾ’ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಗಜಾದಿಷ್ವಪಿ ಸ್ಥಲಜಾತೇಷು ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಜಾಙ್ಗಲಚಾರಿಣ ಇತಿ| ವಿಕೀರ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ‘ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಏವಂ ಪ್ರತುದ್ಯೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ, ಪ್ರತುದ್ಯೇತಿ ಬಹುಧಾಽಭಿಹತ್ಯ||೫೩-೫೫||-
Adhikarana 20 (56-60) · Śloka 61
ಪ್ರಸಹಾ ಭೂಶಯಾನೂಪವಾರಿಜಾ ವಾರಿಚಾರಿಣಃ||೫೬||
ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾ ಬಲೋಪಚಯವರ್ಧನಾಃ|
ವೃಷ್ಯಾಃ ಪರಂ ವಾತಹರಾಃ ಕಫಪಿತ್ತವಿವರ್ಧನಾಃ||೫೭||
ಹಿತಾ ವ್ಯಾಯಾಮನಿತ್ಯೇಭ್ಯೋ ನರಾ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಯಶ್ಚ ಯೇ|
ಪ್ರಸಹಾನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಾಶಿನಾಂ ಭಿಷಕ್||೫೮||
ಜೀರ್ಣಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಷಾರ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|
ಲಾವಾದ್ಯೋ ವೈಷ್ಕಿರೋ ವರ್ಗಃ ಪ್ರತುದಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಮೃಗಾಃ||೫೯||
ಲಘವಃ ಶೀತಮಧುರಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ಹಿತಾ ನೃಣಾಮ್|
ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕಫಾನುಗೇ||೬೦||
ವಿಷ್ಕಿರಾ ವರ್ತಕಾದ್ಯಾಸ್ತು ಪ್ರಸಹಾಲ್ಪಾನ್ತರಾ ಗುಣೈಃ|೬೧|
View original
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
ಪ್ರಸಹಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ಮಾಂಸಾದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಶ್ಯೇನಾದಯಃ, ತಥಾ ಅಮಾಂಸಾದಾಶ್ಚ ಗವಾದಯಃ; ತೇನ ಮಾಂಸಾದಾನಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ- ಪ್ರಸಹಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣತ್ವೇನಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಚಿರಾನುಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರತುದಾ ಇತ್ಯತ್ರ ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಕಫಾನುಗೇ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೫೬-೬೦||-
Adhikarana 21 (61-62) · Śloka 63
ನಾತಿಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಾಂಸಮಾಜಮದೋಷಲಮ್||೬೧||
ಶರೀರಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾದನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಮ್|
ಮಾಂಸಂ ಮಧುರಶೀತತ್ವಾದ್ಗುರು ಬೃಂಹಣಮಾವಿಕಮ್||೬೨||
ಯೋನಾವಜಾವಿಕೇ ಮಿಶ್ರಗೋಚರತ್ವಾದನಿಶ್ಚಿತೇ|೬೩|
View original
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
ಶರೀರಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ಮನುಷ್ಯಮಾಂಸಸಮಾನತ್ವಾತ್| ಏತೇನ ಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಯುಕ್ತಮಪ್ಯಾಜಮಾಂಸಂ ಶರೀರಧಾತುಸಾಮ್ಯಾತ್ ಕಫಂ ನ ಕರೋತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಆವಿಕಂ ಮಾಂಸಂ ಮಧುರಶೀತತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಹರಮಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಶರದ್ವಿಧಾವಪ್ಯುಕ್ತಮ್- “ಉರಭ್ರಶರಭಾನ್” (ಸೂ. ೬) ಇತಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನೇ (ನಿ. ೨) ತು ವರಾಹಮಹಿಷೇತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯೈವಾವಿಕಮಾಂಸಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯೋನಾವಿತಿ ಪ್ರಸಹಾದ್ಯಷ್ಟವಿಧಜಾತೌ| ಮಿಶ್ರಗೋಚರತ್ವಾದಿತಿ ಕದಾಚಿದನೂಪಸೇವನಾತ್, ಕದಾಚಿದ್ಧನ್ವಸೇವನಾತ್, ಕದಾಚಿದುಭಯಸೇವನಾದಜಾವ್ಯೋರನಿಶ್ಚಿತಯೋನಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ, ‘ಅನಿಶ್ಚಿತೇ’ ಇತಿ ಯೋನಿವಿಶೇಷಣಂ, ಕಿಂವಾ ಅಜಾ ಚ ಅವೀ ಚ ಏತೇ ಅನಿಶ್ಚಿತೇ| ನನು ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ತಿತ್ತಿರಿರಪಿ ಧನ್ವಾನೂಪಸೇವನಾನ್ನ ವಿಷ್ಕಿರಗಣೇ ಪಠನೀಯಃ| ನೈವಂ, ತಿತ್ತಿರಿಜಾತಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಧನ್ವಾನೂಪಯೋರ್ನಿಯಮೇನ ನಿಷೇವಣಾದ್ಗುಣನಿಯಮಃ ಪಾರ್ಯತೇ ಕರ್ತುಮ್; ಅವ್ಯಜಯೋಸ್ತು ನಿಯಮೋಽಯಂ ನಾಸ್ತಿ, ಯತಃ ಕೇಚಿದಜಾವೀ ಧನ್ವಮಾತ್ರಚರೇ, ಕೇಚಿಚ್ಚಾನೂಪಮಾತ್ರಚರೇ, ಕೇಚಿಚ್ಚೋಭಯಾಮಾತ್ರಚರೇ; ತೇನ ತಯೋರ್ನಿಯಮಚರಕೃತೋ ಯೋನಿಭೇದಃ ಕರ್ತುಂ ನ ಪಾರ್ಯತೇ||೬೧-೬೨||-
Adhikarana 22 (63-87) · Śloka 87
ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಪದಿಷ್ಟಾನಾಂ ಮಾಂಸಾನಾಂ ಸ್ವಗುಣೈಃ ಪೃಥಕ್||೬೩||
ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾದ್ವಿಶೇಷ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ|
ದರ್ಶನಶ್ರೋತ್ರಮೇಧಾಗ್ನಿವಯೋವರ್ಣಸ್ವರಾಯುಷಾಮ್||೬೪||
ಬರ್ಹೀ ಹಿತತಮೋ ಬಲ್ಯೋ ವಾತಘ್ನೋ ಮಾಂಸಶುಕ್ರಲಃ|
ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಃ ಸ್ವರವರ್ಣಬಲಪ್ರದಾಃ||೬೫||
ಬೃಂಹಣಾಃ ಶುಕ್ರಲಾಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಹಂಸಾ ಮಾರುತನಾಶನಾಃ|
ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚೋಷ್ಣಾಶ್ಚ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚ ಬೃಂಹಣಾಃ ಸ್ವರಬೋಧನಾಃ||೬೬||
ಬಲ್ಯಾಃ ಪರಂ ವಾತಹರಾಃ ಸ್ವೇದನಾಶ್ಚರಣಾಯುಧಾಃ|
ಗುರೂಷ್ಣೋ ಮಧುರೋ ನಾತಿಧನ್ವಾನೂಪನಿಷೇವಣಾತ್||೬೭||
ತಿತ್ತಿರಿಃ ಸಞ್ಜಯೇಚ್ಛೀಘ್ರಂ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನನಿಲೋಲ್ಬಣಾನ್|
ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಷು ಸರಕ್ತೇಷು ಕಪಿಞ್ಜಲಾಃ||೬೮||
ಮನ್ದವಾತೇಷು ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಶೈತ್ಯಮಾಧುರ್ಯಲಾಘವಾತ್|
ಲಾವಾಃ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಲಘವೋಽಗ್ನಿವಿವರ್ಧನಾಃ||೬೯||
ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಶಮನಾಃ ಕಟುಕಾಶ್ಚ ವಿಪಾಕತಃ|
ಗೋಧಾ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಾ ಕಷಾಯಕಟುಕಾ ರಸೇ||೭೦||
ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನೀ ಬೃಂಹಣೀ ಬಲವರ್ಧನೀ|
ಶಲ್ಲಕೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಶ್ಚ ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||೭೧||
ವಾತಪಿತ್ತಕಫಘ್ನಶ್ಚ ಕಾಸಶ್ವಾಸಹರಸ್ತಥಾ|
ಕಷಾಯವಿಶದಾಃ ಶೀತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿಬರ್ಹಣಾಃ||೭೨||
ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಾಶ್ಚೈವ ಕಪೋತಾ ಗೃಹವಾಸಿನಃ|
ತೇಭ್ಯೋ ಲಘುತರಾಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಪೋತಾ ವನವಾಸಿನಃ ||೭೩||
ಶೀತಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಣಶ್ಚೈವ ಸ್ವಲ್ಪಮೂತ್ರಕರಾಶ್ಚ ತೇ|
ಶುಕಮಾಂಸಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ವಿಪಾಕೇ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಮ್||೭೪||
ಶೋಷಕಾಸಕ್ಷಯಹಿತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಲಘು ದೀಪನಮ್|
ಚಟಕಾ ಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಲಶುಕ್ರವಿವರ್ಧನಾಃ||೭೫||
ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಶಮನಾಃ ಶಮನಾ ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ|
ಕಷಾಯೋ ವಿಶದೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತಃ ಪಾಕೇ ಕಟುರ್ಲಘುಃ||೭೬||
ಶಶಃ ಸ್ವಾದುಃ ಪ್ರಶಸ್ತಶ್ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽನಿಲಾವರೇ|
ಮಧುರಾ ಮಧುರಾಃ ಪಾಕೇ ತ್ರಿದೋಷಶಮನಾಃ ಶಿವಾಃ||೭೭||
ಲಘವೋ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಃ ಶೀತಾಶ್ಚೈಣಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|
ಸ್ನೇಹನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶ್ರಮಘ್ನಮನಿಲಾಪಹಮ್||೭೮||
ವರಾಹಪಿಶಿತಂ ಬಲ್ಯಂ ರೋಚನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಗುರು|
ಗವ್ಯಂ ಕೇವಲವಾತೇಷು ಪೀನಸೇ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||೭೯||
ಶುಷ್ಕಕಾಸಶ್ರಮಾತ್ಯಗ್ನಿಮಾಂಸಕ್ಷಯಹಿತಂ ಚ ತತ್|
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಮಾಹಿಷಂ ಗುರು ತರ್ಪಣಮ್||೮೦||
ದಾರ್ಢ್ಯಂ ಬೃಹತ್ತ್ವಮುತ್ಸಾಹಂ ಸ್ವಪ್ನಂ ಚ ಜನಯತ್ಯಪಿ|
ಗುರೂಷ್ಣಾ ಮಧುರಾ ಬಲ್ಯಾ ಬೃಂಹಣಾಃ ಪವನಾಪಹಾಃ||೮೧||
ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚ ಬಹುದೋಷಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|
ಶೈವಾಲಶಷ್ಪಭೋಜಿತ್ವಾತ್ಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಚ ವಿವರ್ಜನಾತ್||೮೨||
ರೋಹಿತೋ ದೀಪನೀಯಶ್ಚ ಲಘುಪಾಕೋ ಮಹಾಬಲಃ|
ವರ್ಣ್ಯೋ ವಾತಹರೋ ವೃಷ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ಬಲವರ್ಧನಃ||೮೩||
ಮೇಧಾಸ್ಮೃತಿಕರಃ ಪಥ್ಯಃ ಶೋಷಘ್ನಃ ಕೂರ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ|
ಖಙ್ಗಮಾಂಸಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬಲಕೃನ್ಮಧುರಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೮೪||
ಸ್ನೇಹನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವರ್ಣ್ಯಂ ಶ್ರಮಘ್ನಮನಿಲಾಪಹಮ್|
ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಚಕೋರಾಣಾಂ ದಕ್ಷಾಣಾಂ ಶಿಖಿನಾಮಪಿ||೮೫||
ಚಟಕಾನಾಂ ಚ ಯಾನಿ ಸ್ಯುರಣ್ಡಾನಿ ಚ ಹಿತಾನಿ ಚ|
ಕ್ಷೀಣರೇತಃಸು ಕಾಸೇಷು ಹೃದ್ರೋಗೇಷು ಕ್ಷತೇಷು ಚ||೮೬||
ಮಧುರಾಣ್ಯವಿದಾಹೀನಿ ಸದ್ಯೋಬಲಕರಾಣಿ ಚ|
ಶರೀರಬೃಂಹಣೇ ನಾನ್ಯತ್ ಖಾದ್ಯಂ ಮಾಂಸಾದ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ||೮೭||
ಇತಿ ವರ್ಗಸ್ತೃತೀಯೋಽಯಂ ಮಾಂಸಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ|
ಇತಿ ಮಾಂಸವರ್ಗಸ್ತೃತೀಯಃ|
View original
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
ಕೇಷಾಞ್ಚಿದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಯೂರಾದೀನಾಮ್| ಗುಣವೈಶೇಷ್ಯಾದಿತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಶಾಲಿತ್ವಾತ್| ಮಯೂರಸ್ಯ ಗುರುತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ವರ್ತಕಾದಿಗಣಪಠಿತತ್ವೇನೈವ ಲಬ್ಧಂ ಸತ್ ಪುನರುಚ್ಯತೇ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಗಣೋಕ್ತಗುಣಕಥನೇನ ಲಬ್ಧಸ್ಯ ಪುನಃ ಕಥನೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಚರಣಾಯುಧಃ ಕುಕ್ಕುಟಃ| ಧನ್ವಾನೂಪನಿಷೇವಣಾದಿತಿ ಹೇತುಕಥನೇನ ಯ ಏವ ಧನ್ವಾನೂಪನಿಷೇವೀ ತಿತ್ತಿರಿಃ ಸ ಏವ ಯಥೋಕ್ತಗುಣ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಮನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಗವಾದಯೋ ಧನ್ವಾನೂಪನಿಷೇವಿಣಸ್ತೇಽಪಿ ತಿತ್ತಿರಿಸಮಾನಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ, ತಿತ್ತಿರಿಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ತಿತ್ತಿರಿಃ ಸಾಕ್ಷಾದುಕ್ತಃ| ಕಿಂವಾ, ತಿತ್ತಿರೇರೇವ ಏವಙ್ಗುಣತ್ವೇ ಧನ್ವಾನೂಪನಿಷೇವಣಂ ಹೇತುಃ, ನಾನ್ಯತ್ರ ಗವಾದೇರನೂಪದೇಶಾದೇರಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಪೋತಾ ಗೃಹವಾಸಿನ ಇತಿ ಪಾರಾವತಾಃ| ಚಟಕಾ ಮಧುರಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತ್ಯೇವ, ಯೇ ತು ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಚಟಕಸ್ಯ ಪ್ರತುದಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಲಬ್ಧಂ ವೃಷ್ಯತ್ವಂ “ತೃಪ್ತಿಂ ಚಟಕಮಾಂಸಾನಾಂ ಗತ್ವಾ ಯೋಽನುಪಿಬೇತ್ ಪಯಃ” (ಚಿ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿವೃಷ್ಯಪ್ರಯೋಗಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ| ಮಯೂರಾದೀನಾಂ ತು ಬಹವೋ ಗುಣಾ ಗಣೋಕ್ತಗುಣಾಧಿಕಾ ಇತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಾಠಃ ಕೃತಃ| “ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಣಾನಾಮ್” (ಸೂ. ೨೫) ಇತ್ಯನೇನೈವಾಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರವಚನೇನ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಬೃಂಹಣತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ‘ಶರೀರಬೃಂಹಣೇ ನಾನ್ಯತ್’ ಇತ್ಯಾದಿವಚನಂ ಪ್ರಕರಣಪ್ರಾಪ್ತತ್ವೇನ ತಥಾ ತಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್||೬೩-೮೭||-
Adhikarana 23 (88-97) · Śloka 98
ಅಥ ಶಾಕವರ್ಗಃ- ಪಾಠಾಶುಷಾಶಟೀಶಾಕಂ ವಾಸ್ತುಕಂ ಸುನಿಷಣ್ಣಾಕಮ್||೮೮||
ವಿದ್ಯಾದ್ಗ್ರಾಹಿ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತು ವಾಸ್ತುಕಮ್|
ತ್ರಿದೋಷಶಮನೀ ವೃಷ್ಯಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ರಸಾಯನೀ||೮೯||
ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತವೀರ್ಯಾ ಚ ಭೇದಿನೀ ಕುಷ್ಠನಾಶಿನೀ|
ರಾಜಕ್ಷವಕಶಾಕಂ ತು ತ್ರಿದೋಷಶಮನಂ ಲಘು||೯೦||
ಗ್ರಾಹಿ ಶಸ್ತಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಿಣಾಮ್|
ಕಾಲಶಾಕಂ ತು ಕಟುಕಂ ದೀಪನಂ ಗರಶೋಫಜಿತ್||೯೧||
ಲಘೂಷ್ಣಂ ವಾತಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಾಲಾಯಂ ಶಾಕಮುಚ್ಯತೇ|
ದೀಪನೀ ಚೋಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಚ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಕಫಮಾರುತೇ||೯೨||
ಪ್ರಶಸ್ಯತೇಽಮ್ಲಚಾಙ್ಗೇರೀ ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಹಿತಾ ಚ ಸಾ|
ಮಧುರಾ ಮಧುರಾ ಪಾಕೇ ಭೇದಿನೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನೀ||೯೩||
ವೃಷ್ಯಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ ಶೀತಾ ಚ ಮದಘ್ನೀ ಚಾಪ್ಯುಪೋದಿಕಾ|
ರೂಕ್ಷೋ ಮದವಿಷಘ್ನಶ್ಚ ಪ್ರಶಸ್ತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮ್||೯೪||
ಮಧುರೋ ಮಧುರಃ ಪಾಕೇ ಶೀತಲಸ್ತಣ್ಡುಲೀಯಕಃ|
ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ ವೇತ್ರಾಗ್ರಂ ಕುಚೇಲಾ ವನತಿಕ್ತಕಮ್||೯೫||
ಕರ್ಕೋಟಕಾವಲ್ಗುಜಕೌ ಪಟೋಲಂ ಶಕುಲಾದನೀ|
ವೃಷಪುಷ್ಪಾಣಿ ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಕೇಮ್ಬೂಕಂ ಸಕಠಿಲ್ಲಕಮ್||೯೬||
ನಾಡೀ ಕಲಾಯಂ ಗೋಜಿಹ್ವಾ ವಾರ್ತಾಕಂ ತಿಲಪರ್ಣಿಕಾ|
ಕೌಲಕಂ ಕಾರ್ಕಶಂ ನೈಮ್ಬಂ ಶಾಕಂ ಪಾರ್ಪಟಕಂ ಚ ಯತ್||೯೭||
ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ತಿಕ್ತಂ ಶೀತಂ ಕಟು ವಿಪಚ್ಯತೇ|೯೮|
View original
अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
ಶಾಕಾನಾಮಪಿ ವ್ಯಞ್ಜನತ್ವೇನಾನನ್ತರಮುಪದೇಶಃ| ಶುಷಾ ಕಾಸಮರ್ದಃ| ಶಟೀ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ವಾಸ್ತುಕಂ ಟಙ್ಕವಾಸ್ತುಕಮ್| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತವೀರ್ಯೇತಿ ನೋಷ್ಣತ್ವಂ ಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಮಸ್ಯಾ ನಾಪಿ ಶೀತತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತೇ “ತಿಕ್ತಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್” (ಸು. ಸೂ. ೪೦) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತದ್ವೀರ್ಯವಾದಿಮತೇನ, ಅತ ಏವ ದ್ರವ್ಯಗುಣೇ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ “ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಾ” (ಸು. ಸೂ. ೪೬) ಇತ್ಯೇವಮೇವ ಪಠಿತಮ್| ರಾಜಕ್ಷವಕಃ ದುಗ್ಧಿಕಾ| ಕಾಲಶಾಕಂ ‘ಕಾಲಿಯಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಂ, ಕಾಲಾಖ್ಯಮಿತಿ ಕಾಲಶಾಕಮೇವೋಚ್ಯತೇ ಪುನಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕಾಲಾಯಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ ಮಣಿಮಣೀತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಕುಚೇಲಾ ಅಕರ್ಣವಿದ್ಧಕಾಭೇದಃ| ವನತಿಕ್ತಕಂ ಪಥ್ಯಸುನ್ದರಮ್| ಅವಲ್ಗುಜೋ ವಾಲ್ಗುಜೀ| ಶಕುಲಾದನೀ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಕಾಕತಿಕ್ತಾ| ಕಠಿಲ್ಲಕಃ ಪುನರ್ನವಾ| ನಾಡೀ ನಾಡೀಚಃ| ಕಲಾಯೋ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ| ತಿಲಪರ್ಣಿಕಾ ಹುಲಹುಲಿಕಾ| ಗೋಜಿಹ್ವಾ ದಾರ್ವಿಪತ್ರಿಕಾ| ಕುಲಕಃ ಕಾರವೇಲ್ಲಕಃ, ಕೇಚಿತ್ತು ಕುಲಕಂ ಪಟೋಲಭೇದಮಾಹುಃ| ಕರ್ಕಶಃ ಸ್ವಲ್ಪಕರ್ಕೋಟಕಃ||೮೮-೯೭||-
Adhikarana 24 (98-113) · Śloka 113
ಸರ್ವಾಣಿ ಸೂಪ್ಯಶಾಕಾನಿ ಫಞ್ಜೀ ಚಿಲ್ಲೀ ಕುತುಮ್ಬಕಃ||೯೮||
ಆಲುಕಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಪತ್ರಾಣಿ ಕುಟಿಞ್ಜರಮ್ |
ಶಣಶಾಲ್ಮಲಿಪುಷ್ಪಾಣಿ ಕರ್ಬುದಾರಃ ಸುವರ್ಚಲಾ||೯೯||
ನಿಷ್ಪಾವಃ ಕೋವಿದಾರಶ್ಚ ಪತ್ತುರಶ್ಚುಚ್ಚುಪರ್ಣಿಕಾ|
ಕುಮಾರಜೀವೋ ಲೋಟ್ಟಾಕಃ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಮಾರಿಷಸ್ತಥಾ||೧೦೦||
ಕಲಮ್ಬನಾಲಿಕಾಸೂರ್ಯಃ ಕುಸುಮ್ಭವೃಕಧೂಮಕೌ|
ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ ಚ ಪ್ರಪುನ್ನಾಡೋ ನಲಿನೀಕಾ ಕುಠೇರಕಃ||೧೦೧||
ಲೋಣಿಕಾ ಯವಶಾಕಂ ಚ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಕಮವಲ್ಗುಜಮ್|
ಯಾತುಕಃ ಶಾಲಕಲ್ಯಾಣೀ ತ್ರಿಪರ್ಣೀ ಪೀಲುಪರ್ಣಿಕಾ||೧೦೨||
ಶಾಕಂ ಗುರು ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ|
ಮಧುರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಚ ಭೇದನಮ್||೧೦೩||
ಸ್ವಿನ್ನಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಂ ಸ್ನೇಹಾಢ್ಯಂ ತತ್ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|
ಶಣಸ್ಯ ಕೋವಿದಾರಸ್ಯ ಕರ್ಬುದಾರಸ್ಯ ಶಾಲ್ಮಲೇಃ||೧೦೪||
ಪುಷ್ಪಂ ಗ್ರಾಹಿ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಶೇಷತಃ|
ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಪದ್ಮಾದಿಪಲ್ಲವಾಃ||೧೦೫||
ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ತಮ್ಭನಾಃ ಶೀತಾ ಹಿತಾಃ ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್|
ವಾಯುಂ ವತ್ಸಾದನೀ ಹನ್ಯಾತ್ ಕಫಂ ಗಣ್ಡೀರಚಿತ್ರಕೌ||೧೦೬||
ಶ್ರೇಯಸೀ ಬಿಲ್ವಪರ್ಣೀ ಚ ಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ತು ವಾತನುತ್|
ಭಣ್ಡೀ ಶತಾವರೀಶಾಕಂ ಬಲಾ ಜೀವನ್ತಿಕಂ ಚ ಯತ್||೧೦೭||
ಪರ್ವಣ್ಯಾಃ ಪರ್ವಪುಷ್ಪ್ಯಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಸ್ಮೃತಮ್|
ಲಘು ಭಿನ್ನಶಕೃತ್ತಿಕ್ತಂ ಲಾಙ್ಗಲಕ್ಯುರುಬೂಕಯೋಃ||೧೦೮||
ತಿಲವೇತಸಶಾಕಂ ಚ ಶಾಕಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಸ್ಯ ಚ|
ವಾತಲಂ ಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲಮಧೋಮಾರ್ಗಪ್ರವರ್ತನಮ್||೧೦೯||
ರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ಕೌಸುಮ್ಭಂ ಕಫಘ್ನಂ ಪಿತ್ತವರ್ಧನಮ್|
ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕಂ ಸ್ವಾದು ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಮ್||೧೧೦||
ಮುಖಪ್ರಿಯಂ ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಮೂತ್ರಲಂ ತ್ರಪುಸಂ ತ್ವತಿ|
ಏರ್ವಾರುಕಂ ಚ ಸಮ್ಪಕ್ವಂ ದಾಹತೃಷ್ಣಾಕ್ಲಮಾರ್ತಿನುತ್||೧೧೧||
ವರ್ಚೋಭೇದೀನ್ಯಲಾಬೂನಿ ರೂಕ್ಷಶೀತಗುರೂಣಿ ಚ|
ಚಿರ್ಭಟೈರ್ವಾರುಕೇ ತದ್ವದ್ವರ್ಚೋಭೇದಹಿತೇ ತು ತೇ||೧೧೨||
ಸಕ್ಷಾರಂ ಪಕ್ವಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಂ ತಥಾ ಲಘು|
ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಂ ಚ ಸರ್ವದೋಷನಿಬರ್ಹಣಮ್||೧೧೩||
View original
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
ಸೂಪ್ಯಶಾಕಾನಿ ಮಾಷಪರ್ಣ್ಯಾದೀನಿ| ಫಞ್ಜೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯಷ್ಟಿಕಾ| ಚಿಲ್ಲೀ ಗೌಡವಾಸ್ತುಕಃ| ಕುತುಮ್ಬಕಃ ದ್ರೋಣಪುಷ್ಪಿಕಾ| ಆಲುಕಾನಿ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಾದೀನಿ| ಕರ್ಬುದಾರಃ ಕಾಞ್ಚನಃ| ಸುವರ್ಚಲಾ ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಿಕಾ, ಕೇಚಿತ್ ಫಪ್ಪುಕಮಾಹುಃ| ಪತ್ತೂರಃ ಶಾಲಿಞ್ಚಃ| ಚುಚ್ಚುಪರ್ಣಿಕಾ ನಾಡೀಚಭೇದಃ| ಕುಮಾರಜೀವಃ ಜೀವಶಾಕಮ್| ಲೋಟ್ಟಾಕಃ ಲೋಟ್ಟಾಮಾರಿಷಃ| ನಾಲಿಕಾ ಗೋನಾಡೀಚಃ| ಆಸುರೀ ರಾಜಿಕಾ ಮಣ್ಡಕೋ ವಾ| ವೃಕಧೂಮಕಃ ಭೂಮಿಶಿರೀಷಃ| ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ| ನಲಿನೀ ಪದ್ಮಮೃಣಾಲಂ, ನೀಲಿನೀತಿಪಾಠಪಕ್ಷೇ ಬುಹ್ನಾ| ಯವಶಾಕಂ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಸ್ತುಕಮ್| ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಃ ಸರ್ಪಚ್ಛತ್ರಮ್| ಅವಲ್ಗುಜಮಿತಿ ಅವಲ್ಗುಜಭೇದಃ| ಯಾತುಕಃ ಶುಕ್ಲಾ ಶಾಲಪರ್ಣೀ| ಶಾಲಕಲ್ಯಾಣೀ ಶಾಲಿಞ್ಚಭೇದಃ| ತ್ರಿಪರ್ಣೀ ಹಂಸಪಾದಿಕಾ| ಪೀಲುಪರ್ಣೀ ಮೋರಟಕಃ| ಗಣ್ಡೀರಃ ಶಮಠಃ| ಬಿಲ್ವಪರ್ಣೀ ಬಿಲ್ವಾರ್ಜಕಮ್| ಭಣ್ಡೀ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ| ಪರ್ವಣೀ ಪರ್ವಶಾಕಮ್| ಪರ್ವಪುಷ್ಪೀ ಕುಕ್ಕುಟೀ| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಃ ಚಿತ್ರೈರಣ್ಡಃ| ಏರ್ವಾರುಕಂ ರಾಜಕರ್ಕಟೀ| ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಕಂ ಸುಶ್ರುತೇ ಬಾಲ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಪಠಿತಂ ತದಪ್ಯವಿರುದ್ಧಭೇವ, ಯತೋ ಬಾಲಮಧ್ಯಯೋಸ್ತತ್ರ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಂ ಕಫಕರತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಂ, ತದಪೀಹ ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಕಫೋತ್ತರೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೯೮-೧೧೩||
Adhikarana 25 (114-124) · Śloka 124
ಕೇಲೂಟಂ ಚ ಕದಮ್ಬಂ ಚ ನದೀಮಾಷಕಮೈನ್ದುಕಮ್|
ವಿಶದಂ ಗುರು ಶೀತಂ ಚ ಸಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚೋಚ್ಯತೇ||೧೧೪||
ಉತ್ಪಲಾನಿ ಕಷಾಯಾಣಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಾಣಿ ಚ|
ತಥಾ ತಾಲಪ್ರಲಮ್ಬಂ ಸ್ಯಾದುರಃಕ್ಷತರುಜಾಪಹಮ್||೧೧೫||
ಖರ್ಜೂರಂ ತಾಲಶಸ್ಯಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕ್ಷಯಾಪಹಮ್|
ತರೂಟಬಿಸಶಾಲೂಕಕ್ರೌಞ್ಚಾದನಕಶೇರುಕಮ್||೧೧೬||
ಶೃಙ್ಗಾಟಕಾಙ್ಕಲೋಡ್ಯಂ ಚ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಮ್|
ಕುಮುದೋತ್ಪಲನಾಲಾಸ್ತು ಸಪುಷ್ಪಾಃ ಸಫಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೧೧೭||
ಶೀತಾಃ ಸ್ವಾದುಕಷಾಯಾಸ್ತು ಕಫಮಾರುತಕೋಪನಾಃ|
ಕಷಾಯಮೀಷದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೧೮||
ಪೌಷ್ಕರಂ ತು ಭವೇದ್ಬೀಜಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ|
ಬಲ್ಯಃ ಶೀತೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತರ್ಪಣೋ ಬೃಂಹಣಾತ್ಮಕಃ||೧೧೯||
ವಾತಪಿತ್ತಹರಃ ಸ್ವಾದುರ್ವೃಷ್ಯೋ ಮುಞ್ಜಾತಕಃ ಪರಮ್|
ಜೀವನೋ ಬೃಂಹಣೋ ವೃಷ್ಯಃ ಕಣ್ಠ್ಯಃ ಶಸ್ತೋ ರಸಾಯನೇ||೧೨೦||
ವಿದಾರಿಕನ್ದೋ ಬಲ್ಯಶ್ಚ ಮೂತ್ರಲಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ|
ಅಮ್ಲಿಕಾಯಾಃ ಸ್ಮೃತಃ ಕನ್ದೋ ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಹಿತೋ ಲಘುಃ||೧೨೧||
ನಾತ್ಯುಷ್ಣಃ ಕಫವಾತಘ್ನೋ ಗ್ರಾಹೀ ಶಸ್ತೋ ಮದಾತ್ಯಯೇ|
ತ್ರಿದೋಷಂ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ಶಾಕಮುಚ್ಯತೇ||೧೨೨||
(ತದ್ವತ್ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತನಾಲಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಮಮ್ಲಂ ವಿಶೇಷತಃ|) ತದ್ವತ್ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕನ್ದತ್ವಾಚ್ಚ ಮುಖಪ್ರಿಯಮ್|
ಸರ್ಪಚ್ಛತ್ರಕವರ್ಜ್ಯಾಸ್ತು ಬಹ್ವ್ಯೋಽನ್ಯಾಶ್ಛತ್ರಜಾತಯಃ||೧೨೩||
ಶೀತಾಃ ಪೀನಸಕರ್ತ್ರ್ಯಶ್ಚ ಮಧುರಾ ಗುರ್ವ್ಯ ಏವ ಚ|
ಚತುರ್ಥಃ ಶಾಕವರ್ಗೋಽಯಂ ಪತ್ರಕನ್ದಫಲಾಶ್ರಯಃ||೧೨೪||
ಇತಿ ಶಾಕವರ್ಗಶ್ಚತುರ್ಥಃ|
View original
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
ಕೇಲುಟೇ ಹಾರೀತವಚನಂ- “ಕೇಲುಟಂ ಸ್ವಾದು ವಿಟಪಂ ತತ್ಕನ್ದಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ” ಇತಿ| ಕದಮ್ಬಂ ಕದಮ್ಬಿಕಾಂ ವದನ್ತಿ, ಕೇಚಿತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪಕದಮ್ಬಕಮಾಹುಃ| ನದೀಮಾಷಕಃ ‘ಉದೀಮಾನಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಐನ್ದುಕಂ ನಿಕ್ಷಾರಃ| ತಾಲಪ್ರಲಮ್ಬಃ ತಾಲಾಙ್ಕುರಃ| ಶಸ್ಯಶಬ್ದೇನೇಹ ಮಸ್ತಕಮಜ್ಜಾ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತರುಟಃ ಕಹ್ಲಾರಕನ್ದಃ| ಕ್ರೌಞ್ಚಾದನಂ ಧಿಞ್ಚುಲಿಕಾ| ಕಶೇರುಕಶಬ್ದೇನ ಚಿಞ್ಚೋಡಕಾ ರಾಜಕಶೇರುಕಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಙ್ಕಾಲೋಡ್ಯಂ ಹ್ರಸ್ವೋತ್ಪಲಕನ್ದಃ| ಮುಞ್ಜಾತಕ ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಕನ್ದಃ| ಅಮ್ಲಿಕಾ ಸ್ವಲ್ಪವಿಟಪಾ ಪ್ರಾಯಃ ಕಾಮರೂಪಾದೌ ಭವತಿ| ಸರ್ಪಚ್ಛತ್ರಂ ಸರ್ಪಫಣಾಕಾರಂ ಛತ್ರಕಮ್| ಅನ್ಯಾಶ್ಛತ್ರಜಾತಯಃ ಕರೀಷಪಲಾಲಾದಿಜಾ ಬಹುಲಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಪತ್ರಕನ್ದಫಲಾಶ್ರಯ ಇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ, ತೇನ ಪುಷ್ಪಾದ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಮಪಿ ಶಾಕವರ್ಗಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೧೪-೧೨೪||
Adhikarana 26 (125-165) · Śloka 165
ಅಥ ಫಲವರ್ಗಃ- ತೃಷ್ಣಾದಾಹಜ್ವರಶ್ವಾಸರಕ್ತಪಿತ್ತಕ್ಷತಕ್ಷಯಾನ್|
ವಾತಪಿತ್ತಮುದಾವರ್ತಂ ಸ್ವರಭೇದಂ ಮದಾತ್ಯಯಮ್||೧೨೫||
ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾಮಾಸ್ಯಶೋಷಂ ಕಾಸಂ ಚಾಶು ವ್ಯಪೋಹತಿ|
ಮೃದ್ವೀಕಾ ಬೃಂಹಣೀ ವೃಷ್ಯಾ ಮಧುರಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಲಾ||೧೨೬||
ಮಧುರಂ ಬೃಂಹಣಂ ವೃಷ್ಯಂ ಖರ್ಜೂರಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|
ಕ್ಷಯೇಽಭಿಘಾತೇ ದಾಹೇ ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ತದ್ಧಿತಮ್||೧೨೭||
ತರ್ಪಣಂ ಬೃಂಹಣಂ ಫಲ್ಗು ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಮ್|
ಪರೂಷಕಂ ಮಧೂಕಂ ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೨೮||
ಮಧುರಂ ಬೃಂಹಣಂ ಬಲ್ಯಮಾಮ್ರಾತಂ ತರ್ಪಣಂ ಗುರು|
ಸಸ್ನೇಹಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಶೀತಂ ವೃಷ್ಯಂ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ||೧೨೯||
ತಾಲಶಸ್ಯಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ನಾರಿಕೇಲಫಲಾನಿ ಚ|
ಬೃಂಹಣಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾನಿ ಬಲ್ಯಾನಿ ಮಧುರಾಣಿ ಚ||೧೩೦||
ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಂ ಚ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|
ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಭವ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಿ ವಕ್ರವಿಶೋಧನಮ್||೧೩೧||
ಅಮ್ಲಂ ಪರೂಷಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಬದರಾಣ್ಯಾರುಕಾಣಿ ಚ|
ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪೀಣಿ ಕರ್ಕನ್ಧುನಿಕುಚಾನ್ಯಪಿ||೧೩೨||
ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಗುರು ಸಮ್ಪಕ್ವಂ ಸ್ವಾದುಪ್ರಾಯಂ ಮುಖಪ್ರಿಯಮ್|
ಬೃಂಹಣಂ ಜೀರ್ಯತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ನಾತಿದೋಷಲಮಾರುಕಮ್||೧೩೩||
ದ್ವಿವಿಧಂ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ಮಧುರಂ ಚಾಮ್ಲಮೇವ ಚ|
ಗುರು ಪಾರಾವತಂ ಜ್ಞೇಯಮರುಚ್ಯತ್ಯಗ್ನಿನಾಶನಮ್||೧೩೪||
ಭವ್ಯಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಲಮುಚ್ಯತೇ|
ತಥೈವಾಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ತೂದಮಮ್ಲಂ ಪರೂಷಕಾತ್||೧೩೫||
ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಟಙ್ಕಂ ವಾತಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|
ಕಪಿತ್ಥಮಾಮಂ ಕಣ್ಠಘ್ನಂ ವಿಷಘ್ನಂ ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಲಮ್ ||೧೩೬||
ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯತ್ವಾತ್ ಸೌಗನ್ಧ್ಯಾಚ್ಚ ರುಚಿಪ್ರದಮ್|
ಪರಿಪಕ್ವಂ ಚ ದೋಷಘ್ನಂ ವಿಷಘ್ನಂ ಗ್ರಾಹಿ ಗುರ್ವಪಿ||೧೩೭||
ಬಿಲ್ವಂ ತು ದುರ್ಜರಂ ಪಕ್ವಂ ದೋಷಲಂ ಪೂತಿಮಾರುತಮ್|
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಂ ತದ್ಬಾಲಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೧೩೮||
ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಂ ಬಾಲಮಾಪೂರ್ಣಂ ಪಿತ್ತವರ್ಧನಮ್|
ಪಕ್ವಮಾಮ್ರಂ ಜಯೇದ್ವಾಯುಂ ಮಾಂಸಶುಕ್ರಬಲಪ್ರದಮ್||೧೩೯||
ಕಷಾಯಮಧುರಪ್ರಾಯಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಮ್|
ಜಾಮ್ಬವಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಕರಂ ಪರಮ್||೧೪೦||
ಬದರಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಭೇದನಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್|
ತಚ್ಛುಷ್ಕಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಪಿತ್ತೇ ನ ಚ ವಿರುಧ್ಯತೇ||೧೪೧||
ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಗ್ರಾಹಿ ಸಿಮ್ಬಿ(ಞ್ಚಿ)ತಿಕಾಫಲಮ್|
ಗಾಙ್ಗೇರುಕೀ ಕರೀರಂ ಚ ಬಿಮ್ಬೀ ತೋದನಧನ್ವನಮ್||೧೪೨||
ಮಧುರಂ ಸಕಷಾಯಂ ಚ ಶೀತಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್|
ಸಮ್ಪಕ್ವಂ ಪನಸಂ ಮೋಚಂ ರಾಜಾದನಫಲಾನಿ ಚ||೧೪೩||
ಸ್ವಾದೂನಿ ಸಕಷಾಯಾಣಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಗುರೂಣಿ ಚ|
ಕಷಾಯವಿಶದತ್ವಾಚ್ಚ ಸೌಗನ್ಧ್ಯಾಚ್ಚ ರುಚಿಪ್ರದಮ್||೧೪೪||
ಅವದಂಶಕ್ಷಮಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಾತಲಂ ಲವಲೀಫಲಮ್|
ನೀಪಂ ಶತಾಹ್ವಕಂ ಪೀಲು ತೃಣಶೂನ್ಯಂ ವಿಕಙ್ಕತಮ್||೧೪೫||
ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕಂ ಚೈವ ದೋಷಘ್ನಂ ಗರಹಾರಿ ಚ|
ಐಙ್ಗುದಂ ತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೧೪೬||
ತಿನ್ದುಕಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕಷಾಯಂ ಮಧುರಂ ಲಘು|
ವಿದ್ಯಾದಾಮಲಕೇ ಸರ್ವಾನ್ ರಸಾಂಲ್ಲವಣವರ್ಜಿತಾನ್||೧೪೭||
ರೂಕ್ಷಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ಪರಮ್|
ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಜಾನ್ದೋಷಾನ್ ಹನ್ತಿ ಬಿಭೀತಕಮ್||೧೪೮||
ಸ್ವರಭೇದಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಪಿತ್ತರೋಗವಿನಾಶನಮ್|
ಅಮ್ಲಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ವಾತಘ್ನಂ ಗ್ರಾಹಿ ದೀಪನಮ್||೧೪೯||
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ದಾಡಿಮಂ ಹೃದ್ಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ ಚ|
ರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಂ ಯತ್ತು ತತ್ ಪಿತ್ತಾನಿಲಕೋಪನಮ್||೧೫೦||
ಮಧುರಂ ಪಿತ್ತನುತ್ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಂ ದಾಡಿಮಮುತ್ತಮಮ್|
ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶಸ್ಯತೇ||೧೫೧||
ಅಮ್ಲಿಕಾಯಾಃ ಫಲಂ ಪಕ್ವಂ ತಸ್ಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಗುಣೈಃ|
ಗುಣೈಸ್ತೈರೇವ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಭೇದನಂ ತ್ವಮ್ಲವೇತಸಮ್||೧೫೨||
ಶೂಲೇಽರುಚೌ ವಿಬನ್ಧೇ ಚ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಮದ್ಯವಿಪ್ಲವೇ |
ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೇ ಚ ಕಾಸೇ ಚ ವಮ್ಯಾಂ ವರ್ಚೋಗದೇಷು ಚ||೧೫೩||
ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುತ್ಥೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವೋಪದಿಶ್ಯತೇ|
ಕೇಸರಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಲಘು ಶೇಷಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೧೫೪||
ರೋಚನೋ ದೀಪನೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸುಗನ್ಧಿಸ್ತ್ವಗ್ವಿವರ್ಜಿತಃ|
ಕರ್ಚೂರಃ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ||೧೫೫||
ಮಧುರಂ ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲಂ ಚ ಹೃದ್ಯಂ ಭಕ್ತಪ್ರರೋಚನಮ್|
ದುರ್ಜರಂ ವಾತಶಮನಂ ನಾಗರಙ್ಗಫಲಂ ಗುರು ||೧೫೬||
ವಾತಾಮಾಭಿಷುಕಾಕ್ಷೋಟಮುಕೂಲಕನಿಕೋಚಕಾಃ|
ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಃ ಸೋರುಮಾಣಾ ಬಲಪ್ರದಾಃ||೧೫೭||
ವಾತಘ್ನಾ ಬೃಂಹಣಾ ವೃಷ್ಯಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಾಭಿವರ್ಧನಾಃ|
ಪ್ರಿಯಾಲಮೇಷಾಂ ಸದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾದೌಷ್ಣ್ಯಂ ವಿನಾ ಗುಣೈಃ||೧೫೮||
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಫಲಂ ಗುರು|
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಚಾಙ್ಕೋಟಫಲಮಗ್ನಿಜಿತ್||೧೫೯||
ಗುರೂಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕೇಶಘ್ನಂ ಚ ಶಮೀಫಲಮ್|
ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯತಿ ಕಾರಞ್ಜಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾವಿರೋಧಿ ಚ||೧೬೦||
ಆಮ್ರಾತಕಂ ದನ್ತಶಠಮಮ್ಲಂ ಸಕರಮರ್ದಕಮ್|
ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಂ ವಿದ್ಯಾದೈರಾವತಕಮೇವ ಚ||೧೬೧||
ವಾತಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಚೈವ ವಾರ್ತಾಕಂ ಕಟು ತಿಕ್ತಕಮ್|
ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪರ್ಪಟಕೀಫಲಮ್||೧೬೨||
ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮಮ್ಲಂ ಚ ವಾತಲಂ ಚಾಕ್ಷಿಕೀಫಲಮ್|
ಮಧುರಾಣ್ಯಮ್ಲಪಾಕೀನಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಿ ಚ||೧೬೩||
ಅಶ್ವತ್ಥೋದುಮ್ಬರಪ್ಲಕ್ಷನ್ಯಗ್ರೋಧಾನಾಂ ಫಲಾನಿ ಚ|
ಕಷಾಯಮಧುರಾಮ್ಲಾನಿ ವಾತಲಾನಿ ಗುರೂಣಿ ಚ||೧೬೪||
ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥ್ಯಗ್ನಿಸಮಂ ತನ್ಮಾಂಸಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಲಮ್|
ಪಞ್ಚಮಃ ಫಲವರ್ಗೋಽಯಮುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗಿಕಃ||೧೬೫||
ಇತಿ ಫಲವರ್ಗಃ|
View original
अथ फलवर्गः- तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
ಫಲಾನಾಮಪಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಚ್ಛಾಕವದುಪಯೋಗಾತ್ ಫಲವರ್ಗಮಾಹ| ಮೃದ್ವೀಕಾಽಗ್ರೇಽಭಿಧೀಯತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣತ್ವಾತ್| ಫಲ್ಗು ಔದುಮ್ಬರಮ್| ಮಧೂಕಶಬ್ದೇನ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಫಲಂ ಕುಸುಮಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪರೂಷಕಂ ಚೇಹ ಮಧುರಪರೂಷಕಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಆಮ್ರಾತಮ್ ‘ಆಮಡಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಮಾಮ್ರಫಲಸದೃಶಮಿತಿ ಚನ್ದ್ರಿಕಾ; ಏತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ಮಧುರಮಮ್ಲಂ ಚ; ಅತ್ರ ಮಧುರಸ್ಯೈವ ಗುಣಃ, ಅಮ್ಲಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ತಾಲಶಸ್ಯಾನೀತಿ ತಾಲಫಲಾನಿ, ಯಥಾ “ಹರೀತಕೀನಾಂ ಶಸ್ಯಾನಿ” (ಚಿ. ೧) ಇತ್ಯತ್ರ ಫಲಮೇವ ಶಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಸಿದ್ಧಾನಿ ಪಕ್ವಾನಿ; ತೇನ ಪಕ್ವತಾಲಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ಭವ್ಯಂ ಕರ್ಮರಙ್ಗಫಲಂ; ಕೇಚಿತ್ತ್ವಕ್ಸಂಹತಿಮಾತ್ರಫಲಂ ವದನ್ತಿ| ಆರುಕಂ ಕಾರ್ತಿಕೇಯಪುರೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಕರ್ಕನ್ಧೂಃ ಶೃಗಾಲಬದರೀ, ಕರ್ಕನ್ಧೂನಿಕುಚಯೋರ್ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಾಠೇನ ನಿತ್ಯಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವಂ ತಯೋರ್ದರ್ಶಯತಿ| ಪರೂಷಕಾದೀನಾಂ ತು ಮಧುರಾಮ್ಲಭೇದೇನ ದ್ವಿರೂಪಾಣಾಂ ಯ ಏವ ಪರೂಷಕಾದಯೋಽಮ್ಲಾಸ್ತ ಏವ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಾ ಇತಿ| ಪಾರಾವತಃ ಕಾಮರೂಪಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಅತ್ರ ಯೋ ಮಧುರಃ ಸ ಶೀತಃ, ಯಶ್ಚಾಮ್ಲಃ ಸ ಉಷ್ಣ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಂ ರಸನಿರ್ದೇಶೇನೈವ ವೀರ್ಯೇ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಪುನರ್ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಮ್ಲಸ್ಯಾಮಲಕಸ್ಯ ಶೀತತಾದರ್ಶನಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಟಙ್ಕಂ ಕಾಶ್ಮೀರಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಕಾಲವಶಾತ್ ಪಕ್ವಮ್| ಕಪಿತ್ಥಬಿಲ್ವಾಮ್ರಾಣಾಮವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಗುಣಕಥನಂ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ತೇಷಾಮುಪಯೋಜ್ಯತ್ವಾತ್| ಬದರಂ ಮಧ್ಯಪ್ರಮಾಣಂ; ತದ್ಧಿ ಮಧುರಮೇವ ಭವತಿ| ಗಾಙ್ಗೇರುಕಂ ನಾಗಬಲಾಫಲಮ್| ಕರೀರೋ ಮರುಜೋ ದ್ರುಮಃ| ತೋದನಂ ಧನ್ವನಭೇದಃ| ರಾಜಾದನಂ ಕ್ಷೀರೀ| ಅವದಂಶಕ್ಷಮಮಿತಿ ಲವಲೀಫಲಂ ಪ್ರಾಶ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇ ರುಚಿರ್ಭವತಿ| ನೀಪಂ ಕದಮ್ಬಕಮ್| ಶತಾಹ್ವಕಫಲಂ ‘ಸೇಹ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಮ್| ಪೀಲು ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಮ್| ತೃಣಶೂನ್ಯಂ ಕೇತಕೀಫಲಮ್| ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕಂ ಪಾನೀಯಾಮಲಕಮ್| ತಿನ್ದುಕಂ ಕೇನ್ದುಃ| ದಾಡಿಮಗುಣೇ ಕಫಪಿತ್ತಾವಿರೋಧೀತಿ ಅಮ್ಲದಾಡಿಮಂ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ, ಮಧುರಂ ತು ಕಫಾವಿರೋಧಿ, ಏವಂ ಚ ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಮಸ್ಯೋಪಪನ್ನಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ದ್ವಿವಿಧಂ ತತ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಮಧುರಂ ಚಾಮ್ಲಮೇವ ಚ| ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ತು ಮಧುರಮಮ್ಲಂ ವಾತಕಫಾಪಹಮ್” (ಸು. ಸೂ. ೪೬) ಇತಿ| ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಮಹಾರ್ದ್ರಕಮ್| ಅಮ್ಲಿಕಾ ತಿನ್ತಿಡೀ| ಶೇಷಮಿತಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮ್, ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಗುರು; ಕಿಂವಾ, ಶೂಲೇಽರುಚಾವಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಕೇಶರಗುಣವಿಪರೀತಮ್| ವಾತಾಮಾದಯ ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಾಃ| ಪ್ರಿಯಾಲೋಽಯಂ ಮಗಧಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ದನ್ತಶಠಃ ಜಮ್ಬೀರಃ; ಕೇಚಿದಮ್ಲೋಟಂ ವದನ್ತಿ| ಇಹಾಮ್ರಾತಕಮಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಪೂರ್ವಂ ತು ಮಧುರಮಾಮ್ರಾತಕಮುಕ್ತಮ್| ಕರಮರ್ದಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಗ್ರಾಮಜಂ ವನಜಂ ಚ| ಐರಾವತಮ್ ಅಮ್ಲಾತಕಂ; ಕಿಂವಾ ನಾಗರಙ್ಗಮ್| ವಾರ್ತಾಕಂ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ ಫಲವತ್ ಖಾದ್ಯತೇ ಯದ್ಗೋಷ್ಠವಾರ್ತಾಕಸಞ್ಜ್ಞಕಂ, ತಸ್ಯೇಹ ಗುಣಃ; ಕಿಂವಾ ಫಲವದಸಿದ್ಧಸ್ಯೈವ ವಾರ್ತಾಕಸ್ಯೋಪಯೋಜ್ಯಸ್ಯಾಯಂ ಗುಣಃ| ಆಕ್ಷಿಕೀ ಲತಾ ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ಅನುಪಾಕಿ ‘ಅನುಯಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಅಗ್ನಿಸಮಮಿತಿ ಸ್ಫೋಟಾದಿಜನಕತ್ವಾತ್||೧೨೫-೧೬೫||
Adhikarana 27 (166-177) · Śloka 177
ಅಥ ಹರಿತವರ್ಗಃ- ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಮಾರ್ದ್ರಕಂ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್|
ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಬನ್ಧೇಷು ರಸಸ್ತಸ್ಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೧೬೬||
ರೋಚನೋ ದೀಪನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಸುಗನ್ಧಿರ್ಮುಖಶೋಧನಃ|
ಜಮ್ಬೀರಃ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನೋ ಭಕ್ತಪಾಚನಃ||೧೬೭||
ಬಾಲಂ ದೋಷಹರಂ, ವೃದ್ಧಂ ತ್ರಿದೋಷಂ, ಮಾರುತಾಪಹಮ್|
ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಂ, ವಿಶುಷ್ಕಂ ತು ಮೂಲಕಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೧೬೮||
ಹಿಕ್ಕಾಕಾಸವಿಷಶ್ವಾಸಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲವಿನಾಶನಃ|
ಪಿತ್ತಕೃತ್ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಸುರಸಃ ಪೂತಿಗನ್ಧಹಾ||೧೬೯||
ಯವಾನೀ ಚಾರ್ಜಕಶ್ಚೈವ ಶಿಗ್ರುಶಾಲೇಯಮೃಷ್ಟಕಮ್|
ಹೃದ್ಯಾನ್ಯಾಸ್ವಾದನೀಯಾನಿ ಪಿತ್ತಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ ಚ||೧೭೦||
ಗಣ್ಡೀರೋ ಜಲಪಿಪ್ಪಲ್ಯಸ್ತುಮ್ಬರುಃ ಶೃಙ್ಗವೇರಿಕಾ|
ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುರೂಕ್ಷಾಣಿ ಕಫವಾತಹರಾಣಿ ಚ||೧೭೧||
ಪುಂಸ್ತ್ವಘ್ನಃ ಕಟುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣೋ ಭೂಸ್ತೃಣೋ ವಕ್ರಶೋಧನಃ|
ಖರಾಹ್ವಾ ಕಫವಾತಘ್ನೀ ಬಸ್ತಿರೋಗರುಜಾಪಹಾ||೧೭೧||
ಧಾನ್ಯಕಂ ಚಾಜಗನ್ಧಾ ಚ ಸುಮುಖಶ್ಚೇತಿ ರೋಚನಾಃ|
ಸುಗನ್ಧಾ ನಾತಿಕಟುಕಾ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ ಚ||೧೭೩||
ಗ್ರಾಹೀ ಗೃಞ್ಜನಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ|
ಸ್ವೇದನೇಽಭ್ಯವಹಾರೇ ಚ ಯೋಜಯೇತ್ತಮಪಿತ್ತಿನಾಮ್||೧೭೪||
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ಮಾರುತಘ್ನಶ್ಚ ಪಲಾಣ್ಡುರ್ನ ಚ ಪಿತ್ತನುತ್ |
ಆಹಾರಯೋಗೀ ಬಲ್ಯಶ್ಚ ಗುರುರ್ವೃಷ್ಯೋಽಥ ರೋಚನಃ||೧೭೫||
ಕ್ರಿಮಿಕುಷ್ಠಕಿಲಾಸಘ್ನೋ ವಾತಘ್ನೋ ಗುಲ್ಮನಾಶನಃ|
ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚೋಷ್ಣಶ್ಚ ವೃಷ್ಯಶ್ಚ ಲಶುನಃ ಕಟುಕೋ ಗುರುಃ||೧೭೬||
ಶುಷ್ಕಾಣಿ ಕಫವಾತಘ್ನಾನ್ಯೇತಾನ್ಯೇಷಾಂ ಫಲಾನಿ ಚ|
ಹರಿತಾನಾಮಯಂ ಚೈಷ ಷಷ್ಠೋ ವರ್ಗಃ ಸಮಾಪ್ಯತೇ||೧೭೭||
ಇತಿ ಹರಿತವರ್ಗಃ|
View original
अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
ಹರಿತಾನಾಮಪ್ಯಾರ್ದ್ರಕಾದೀನಾಂ ಫಲವದಗ್ನಿಪಾಕಮನ್ತರೇಣ ಭೋಜನಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚೋಪಯೋಗಾತ್ ಫಲಮನು ಹರಿತಕಥನಂ, ಫಲೇಭ್ಯಸ್ತು ಪಶ್ಚಾದಭಿಧಾನಂ ಹರಿತಸ್ಯ ತೃಪ್ತ್ಯನಾಧಾಯಕತ್ವಾತ್| ಆರ್ದ್ರಕಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಶುಣ್ಠೀವ್ಯವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ, ಶುಣ್ಠೀಗುಣಶ್ಚಾಹಾರಸಂಯೋಗಿವರ್ಗೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಜಮ್ಬೀರಃ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಃ, ಜಮ್ಬೀರಫಲಂ ಸುಗನ್ಧಿ| ಬಾಲಂ ದೋಷಹರಮಿತಿ ತರುಣಾವಸ್ಥಾಯಾಮವ್ಯಕ್ತರಸಾಯಾಂ ತ್ರಿದೋಷಹರಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಚನಂ ಹಿ- “ಯಾವದ್ಧಿ ಚಾವ್ಯಕ್ತರಸಾನ್ವಿತಾನಿ ನವಪ್ರರೂಢಾನಿ ಚ ಮೂಲಕಾನಿ| ಭವನ್ತಿ ತಾವಲ್ಲಘುದೀಪನಾನಿ ಪಿತ್ತಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾಣಿ ಚೈವ”| ವೃದ್ಧಂ ತ್ರಿದೋಷಮಿತಿ ತದೇವ ಪ್ರವೃದ್ಧಮ್, ಏನಾಮೇವ ಮೂಲಕಾವಸ್ಥಾಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಚೋಕ್ತಂ- “ಮೂಲಕಂ ಕನ್ದಾನಾಮಪಥ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಮ್” (ಸೂ. ೨೫) ಇತಿ| ಮಾರುತಾಪಹಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಬಾಲಂ ವೃದ್ಧಂ ಚ| ‘ಶುಷ್ಕಾಣಿ ಕಫವಾತಘ್ನಾನ್ಯೇತಾನಿ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗ್ರನ್ಥೇನೈವ ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಸ್ಯ ಕಫವಾತಹನ್ತೃತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರ್ವಚನಂ ಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಪೂತಿಗನ್ಧಹೇತಿ ಶರೀರಸ್ಯ ತಥಾ ವ್ಯಞ್ಜನಾರ್ಥಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಚ ಪೂತಿಗನ್ಧತಾಂ ಹನ್ತಿ| ಅರ್ಜಕಃ ಶ್ವೇತಪರ್ಣಾಸಃ| ಶಿಗ್ರುಃ ವಿಟಪಶೋಭಾಞ್ಜನಃ; ಶಾಲೇಯಶ್ಚಾಣಕ್ಯಮೂಲಂ ಮರೌ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಕಿಂವಾ ಶಾಲೇಯಮಿತಿ ಮಿಸ್ತೇಯಂ ಪಾಟಕಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಚಾಣಕ್ಯಮೂಲಮಿಸ್ತೇಯೇ ಶಾಲೇಯಾಭಿಖ್ಯಯಾ ಜಗುಃ” ಇತಿ; ಮೃಷ್ಟಕಂ ರಾಜಿಕಾ| ಗಣ್ಡೀರೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ರಕ್ತಃ ಶುಕ್ಲಶ್ಚ; ತತ್ರ ಯೋ ರಕ್ತಃ ಸ ಹಿ ಕಟುತ್ವೇನ ಹರಿತವರ್ಗೇ ಪಠ್ಯತೇ, ಯಸ್ತು ಶುಕ್ಲೋ ಜಲಜಃ ಸ ಶಾಕವರ್ಗೇ ಪಠಿತ ಇತಿ ನೈಕಸ್ಯ ವರ್ಗದ್ವಯೇ ಪಾಠಃ| ಜಲಪಿಪ್ಪಲೀ ಜಲೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಕಾರಾ ಭವತಿ| ಶೃಙ್ಗವೇರೀ ಗೋಜಿಹ್ವಿಕಾ, ಕಿಂವಾ ಆರ್ದ್ರಕಾಕೃತಿಃ ಶೃಙ್ಗವೇರೀ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಶೃಙ್ಗವೇರವದಾಕೃತ್ಯಾ ಶೃಙ್ಗವೇರೀತಿ ಭಾಷಿತಾ| ಕುಸ್ತುಮ್ಬುರುಸಮಾಕೃತ್ಯಾ ತುಮ್ಬುರೂಣಿ ವದನ್ತಿ ಚ” ಇತಿ| ಭೂಸ್ತೃಣೋ ಗನ್ಧತೃಣಃ| ಖರಾಹ್ವಾ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಮ್| ಅಜಗನ್ಧಾ ವನಯವಾನೀ| ಸುಮುಖಃ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಃ| ಅಯಂ ಚ ಧಾನ್ಯಕಾದೀನಾಮಾರ್ದ್ರಾಣಾಂ ಗುಣಃ, ಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ತ್ವಾಹಾರಯೋಗಿಗಣೇ “ಕಾರವೀ ಕುಞ್ಚಿಕಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಣಂ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತಿ| ಗೃಞ್ಜನಕಃ ಸ್ವಲ್ಪನಾಲಪತ್ರಃ ಪಲಾಣ್ಡುರೇವ| ಏತಾನೀತಿ ಹರಿತವರ್ಗೋಕ್ತಾನಿ| ಶುಷ್ಕಾಣೀತ್ಯಾದಿನಾ ಯದ್ಯಪಿ ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಪಿ ಶುಣ್ಠೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗುಣ ಉಕ್ತೋ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶೇಷಗುಣಾನ್ತರಕಥನಾರ್ಥಂ ಪುನಸ್ತದಭಿಧಾನಮಾಹಾರಸಂಯೋಗಿವರ್ಗೇ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೧೬೬-೧೭೭||
Adhikarana 28 (178) · Śloka 178
ಅಥ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ- ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮದ್ಯಮಮ್ಲೋಷ್ಣಮಮ್ಲಂ ಚೋಕ್ತಂ ವಿಪಾಕತಃ|
ಸರ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೧೭೮||
View original
अथ मद्यवर्गः- प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
ಅನ್ನಮಭಿಧಾಯ ಪಾನಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಪಾನಪ್ರಧಾನಮಪಿ ಪಾನೀಯಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ಹರ್ಷಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಾಜ್ಜನಾನಾಂ ಮುಖ್ಯಪೇಯತ್ವಾಚ್ಚ ಮದ್ಯಮಾಹ| ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ಸ್ವಭಾವಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಮದ್ಯೇ ಪೀಯಮಾನೇ ನಾಮ್ಲರಸತಾ ಪ್ರತೀಯತೇ ವ್ಯಕ್ತಾ, ತಥಾಽಪಿ ದನ್ತಹರ್ಷಮುಖಸ್ರಾವಾದ್ಯಮ್ಲಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಾದಮ್ಲಮೇವ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಮಧುರಾಣಿ ಮಧುರಪ್ರಭಾವಾಣಿ ಮಧುರಾಣ್ಯೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ, ತಥೇತರಾಣ್ಯಪಿ” (ವಿ. ೮) ಇತಿ| ತೇನ, ಅಮ್ಲಪ್ರಭಾವಸ್ಯ ಮದ್ಯಸ್ಯಾಮ್ಲರಸತ್ವಮೇವ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮದ್ಯಮಮ್ಲಾನಾಮುಪರ್ಯುಪರಿ ವರ್ತತೇ” (ಚಿ. ೨೪) ಇತಿ| ವಿಪಾಕತ ಇತಿ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ತಸಿಃ||೧೭೮||
Adhikarana 29 (179-195) · Śloka 195
ಕೃಶಾನಾಂ ಸಕ್ತಮೂತ್ರಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಿಣಾಮ್|
ಸುರಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ವಾತಘ್ನೀ ಸ್ತನ್ಯರಕ್ತಕ್ಷಯೇಷು ಚ||೧೭೯||
ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕಾಸವರ್ಚೋಗ್ರಹಾರುಚೌ|
ವಮ್ಯಾನಾಹವಿಬನ್ಧೇಷು ವಾತಘ್ನೀ ಮದಿರಾ ಹಿತಾ||೧೮೦||
ಶೂಲಪ್ರವಾಹಿಕಾಟೋಪಕಫವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ|
ಜಗಲೋ ಗ್ರಾಹಿರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಃ ಶೋಫಘ್ನೋ ಭಕ್ತಪಾಚನಃ||೧೮೧||
ಶೋಷಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡುರೋಗಾರುಚಿಜ್ವರಾನ್|
ಹನ್ತ್ಯರಿಷ್ಟಃ ಕಫಕೃತಾನ್ ರೋಗಾನ್ರೋಚನದೀಪನಃ ||೧೮೨||
ಮುಖಪ್ರಿಯಃ ಸುಖಮದಃ ಸುಗನ್ಧಿರ್ಬಸ್ತಿರೋಗನುತ್ |
ಜರಣೀಯಃ ಪರಿಣತೋ ಹೃದ್ಯೋ ವರ್ಣ್ಯಶ್ಚ ಶಾರ್ಕರಃ||೧೮೩||
ರೋಚನೋ ದೀಪನೋ ಹೃದ್ಯಃ ಶೋಷಶೋಫಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ|
ಸ್ನೇಹಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಘ್ನೋ ವರ್ಣ್ಯಃ ಪಕ್ವರಸೋ ಮತಃ||೧೮೪||
ಜರಣೀಯೋ ವಿಬನ್ಧಘ್ನಃ ಸ್ವರವರ್ಣವಿಶೋಧನಃ|
ಲೇಖನಃ ಶೀತರಸಿಕೋ ಹಿತಃ ಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||೧೮೫||
ಸೃಷ್ಟಭಿನ್ನಶಕೃದ್ವಾತೋ ಗೌಡಸ್ತರ್ಪಣದೀಪನಃ|
ಪಾಣ್ಡುರೋಗವ್ರಣಹಿತಾ ದೀಪನೀ ಚಾಕ್ಷಿಕೀ ಮತಾ ||೧೮೬||
ಸುರಾಸವಸ್ತೀವ್ರಮದೋ ವಾತಘ್ನೋ ವದನಪ್ರಿಯಃ|
ಛೇದೀ ಮಧ್ವಾಸವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೈರೇಯೋ ಮಧುರೋ ಗುರುಃ||೧೮೭||
ಧಾತಕ್ಯಾಽಭಿಷುತೋ ಹೃದ್ಯೋ ರೂಕ್ಷೋ ರೋಚನದೀಪನಃ|
ಮಾಧ್ವೀಕವನ್ನ ಚಾತ್ಯುಷ್ಣೋ ಮೃದ್ವೀಕೇಕ್ಷುರಸಾಸವಃ||೧೮೮||
ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ ಚ|
ವಿಬನ್ಧಘ್ನಂ ಕಫಘ್ನಂ ಚ ಮಧು ಲಘ್ವಲ್ಪಮಾರುತಮ್||೧೮೯||
ಸುರಾ ಸಮಣ್ಡಾ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾ ಯವಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಲಾ|
ಗುರ್ವೀ ಜೀರ್ಯತಿ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ತು ಮಧೂಲಿಕಾ||೧೯೦||
ದೀಪನಂ ಜರಣೀಯಂ ಚ ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಕ್ರಿಮಿರೋಗನುತ್|
ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಹಿತ ಭೇದಿ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಮ್||೧೯೧||
ದಾಹಜ್ವರಾಪಹಂ ಸ್ಪರ್ಶಾತ್ ಪಾನಾದ್ವಾತಕಫಾಪಹಮ್|
ವಿಬನ್ಧಘ್ನಮವಸ್ರಂಸಿ ದೀಪನಂ ಚಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್||೧೯೨||
ಪ್ರಾಯಶೋಽಭಿನವಂ ಮದ್ಯಂ ಗುರುದೋಷಸಮೀರಣಮ್|
ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶೋಧನಂ ಜೀರ್ಣಂ ದೀಪನಂ ಲಘು ರೋಚನಮ್||೧೯೩||
ಹರ್ಷಣಂ ಪ್ರೀಣನಂ ಮದ್ಯಂ ಭಯಶೋಕಶ್ರಮಾಪಹಮ್|
ಪ್ರಾಗಲ್ಭ್ಯವೀರ್ಯಪ್ರತಿಭಾತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿಬಲಪ್ರದಮ್||೧೯೪||
ಸಾತ್ತ್ವಿಕೈರ್ವಿಧಿವದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಸ್ಯಾದಮೃತಂ ಯಥಾ|
ವರ್ಗೋಽಯಂ ಸಪ್ತಮೋ ಮದ್ಯಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ||೧೯೫||
ಇತಿ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ ಸಪ್ತಮಃ|
View original
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
ಸುರಾ ಅನುದ್ಧೃತಮಣ್ಡಾ| ಮದಿರಾ ತು ಸುರಾಮಣ್ಡಃ| ಜಗಲಃ ಭಕ್ತಕಿಣ್ವಕೃತಾ ಸುರಾ| ಅರಿಷ್ಟ ಔಷಧಕ್ವಾಥಮಧ್ವಾದಿಸಮ್ಪಾದಿತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ದನ್ತ್ಯಭಯಾರಿಷ್ಟಾದಿಃ| ಶಾರ್ಕರಃ ಶರ್ಕರಾಪ್ರಕೃತಿಕ ಆಸವಃ| ಪಕ್ವರಸಃ ಯಃ ಕ್ವಥಿತೇನೇಕ್ಷುರಸೇನ ಕ್ರಿಯತೇ| ಶೀತರಸಿಕಸ್ತು ಶೀತೇಕ್ಷುರಸಕೃತಃ| ಗೌಡಃ ಗುಡಪ್ರಕೃತಿಕಃ| ಸುರಾಸವಃ ಯತ್ರ ಸುರಯೈವ ತೋಯಕಾರ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ಮಧೂಕಪುಷ್ಪಕೃತೋ ಮಧ್ವಾಸವಃ| ಮೈರೇಯಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾ- “ಆಸವಸ್ಯ ಸುರಾಯಾಶ್ಚ ದ್ವಯೋರೇಕತ್ರ ಭಾಜನೇ| ಸನ್ಧಾನಂ ತದ್ವಿಜಾನೀಯಾನ್ಮೈರೇಯಮುಭಯಾಶ್ರಯಮ್” ಇತಿ| ಧಾತಕ್ಯಾಽಭಿಷುತೋ ಧಾತಕೀಫಲಾಸವಃ| ಮಾಧ್ವೀಕಂ ಮಧುಪ್ರಧಾನಂ ‘ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ; ತದ್ವನ್ಮೃದ್ವೀಕೇಕ್ಷುರಸಾಭ್ಯಾಂ ಮಿಲಿತಾಭ್ಯಾಂ ಕೃತ ಆಸವೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಮಧ್ವಿತಿ ಮಧುಪ್ರಧಾನ ಆಸವಃ| ಸುರಾ ಸಮಣ್ಡೇತಿ ಯವತಣ್ಡುಲಕೃತಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ವಿಷ್ಟಭ್ಯೇತಿ ವಿಚ್ಛೇದಃ| ಮಧೂಲಕಃ ಗೋಧೂಮಭೇದಃ, ತತ್ಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ ಮಧೂಲಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಮೇದಕಮಾಹುಃ| ದೀಪನಮಿತ್ಯಾದಿ ಸೌವೀರತುಷೋದಕಗುಣಃ| ಅಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮಿತಿ ಕಾಞ್ಜಿಕಮೇವಾಮ್ಲಗುಣಮ್||೧೭೯-೧೯೫||
Adhikarana 30 (196) · Śloka 196
ಅಥ ಜಲವರ್ಗಃ- ಜಲಮೇಕವಿಧಂ ಸರ್ವಂ ಪತತ್ಯೈನ್ದ್ರಂ ನಭಸ್ತಲಾತ್|೧೯೬|
View original
अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪಾನಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಜಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮಿತಿ ಸುಶ್ರುತಪ್ರತಿಪಾದಿತಧಾರಕಾರಹೈಮತೌಷಾರಮಪಿ| ಏಕವಿಧಮಿತಿ “ಶಿವಾಃ ಖಲ್ವಾಪಃ” (ಸೂ. ೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಗುಣಂ, ತಥಾ ‘ಶೀತಂ ಶುಚಿ’ ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗುಣಮ್| ಐನ್ದ್ರಮಿತಿ ಪ್ರಾಣ್ಯದೃಷ್ಟವಶೇನೇನ್ದ್ರಪ್ರೇರಿತಮ್|೧೯೬|-
Adhikarana 31 (196) · Śloka 196
ತತ್ ಪತತ್ ಪತಿತಂ ಚೈವ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ||೧೯೬||
View original
तत् पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
ಏಕವಿಧತ್ವೇಽಪಿ ತಸ್ಯ ಭೇದಹೇತುಮಾಹ- ತತ್ ಪತದಿತ್ಯಾದಿ| ಪತದ್ ದೇಶಮಾಕಾಶಗತಭೂತರೂಪಂ, ಕಾಲಂ ಚ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿರೂಪಂ; ತಥಪತಿತಂ ಚ ಭೂಮಿವಿಶೇಷರೂಪಂ ದೇಶಂ, ಕಾಲಂ ಚ ತಥೈವಾಪೇಕ್ಷತೇ; ‘ಗುಣದೋಷಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೯೬||
Adhikarana 32 (197) · Śloka 197
ಖಾತ್ ಪತತ್ ಸೋಮವಾಯ್ವರ್ಕೈಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಕಾಲಾನುವರ್ತಿಭಿಃ|
ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯೈರ್ಯಥಾಸನ್ನಂ ಮಹೀಗುಣೈಃ||೧೯೭||
View original
खात् पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
ಏನಮೇವ ದೇಶಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ- ಖಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸೋಮಗ್ರಹಣೇನ ಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಅಪಿ ಗಗನಗತಧೂಲೀರೂಪಾಯಾಸ್ತಥಾ ಮೇಘಸಹಚರಿತಲೂತಾದಿವಿಷಾದಿರೂಪಾಯಾಶ್ಚ ಗ್ರಹಣಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ; ಕಿಂವಾ ವಾಯುಗ್ರಹಣಾದೇವ ವಾಯುನಾ ನೀಯಮಾನಾಯಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿಶೇಷಃ| ಕಾಲಾನುವರ್ತಿಭಿರಿತಿ ಕಾಲಪರಾಧೀನೈಃ; ಏತೇನ ಕಾಲಕೃತ ಏವ ಸೋಮಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧವಿಶೇಷೋ ಜಲೇ ವಿಶೇಷಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ನ ಕಾಲಸ್ಯಾಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರತಾ| ಪತಿತಜಲಸ್ಯ ದೇಶಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ- ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸನ್ನಮಿತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಯಾಂ ಮಹ್ಯಾಂ ಯೇ ಗುಣಾಃ ಶೀತಾದಯ ಉದ್ರಿಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ತೈಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಜಲಂ ಭವತಿ| ಏತೇನ ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಗಾಙ್ಗಸಾಮುದ್ರಭೇದೋ ಗುಣದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾತ್ರಕೃತ ಏವ ದಿವ್ಯಜಲಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ, ಯದ್ವಿಷಾದಿಜುಷ್ಟಂ ತತ್ ಸಾಮುದ್ರಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಸಾಮುದ್ರಂ, ಯದ್ಧೂಲ್ಯಾದಿನಾ ವಿಷಾದಿನಾ ಚ ರಹಿತಂ ತತ್ತದ್ಗುಣತ್ವಾದ್ಗಾಙ್ಗಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ| ಆಶ್ವಿನೇ ತು ಮಾಸಿ ದಿವ್ಯಜಲಸ್ಯ ಧೂಲೀವಿಷಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ಭವತ್ಯೇವ, ಕಾಲಮಹಿಮ್ನಾ ಭವನ್ನಪಿ ವಾ ನ ಜಲಂ ತಥಾ ದೂಷಯತಿ; ಅತ ಉಕ್ತಂ ಸೂಶ್ರುತೇ- “ಸಾಮುದ್ರಂ ತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಂ ಮಾಸಾದಾಶ್ವಯುಜಾದ್ವಿನಾ” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಾರೀತವಚನಾತ್ ಕಾರ್ತಿಕಾಗ್ರಹಾಯಣಯೋರಪ್ಯಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಜಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮೇವ ಭವತಿ; ಯದಾಹ- “ಪ್ರವೃತ್ತಾಯಾಂ ಶರದ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾತೇ ಪ್ರವಾತಿ ಚ| ಹೇಮನ್ತೇ ಚಾಪಿ ಗೃಹ್ನೀಯಾತ್ತಜ್ಜಲಂ ಮೃನ್ಮಯೈರ್ಘಟೈಃ” ಇತಿ| ತೇನ ‘ಆಶ್ವಯುಜಾದ್ವಿನಾ’ ಇತಿ ವಚನಂ ಆಶ್ವಯುಜಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಜಲೋಪಾದೇಯತೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ನ ತ್ವಾಶ್ವಿನ ಏವೋಪಾದೇಯತೋಪದರ್ಶನಪರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ಆಶ್ವಿನ ಏವ ಪರಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ| ಜತೂಕರ್ಣವಚನಂ ಹಿ- “ವರ್ಷಾಸು ಚರನ್ತಿ ಘನೈಃ ಸಹೋರಗಾ ವಿಯತಿ ಕೀಟಲೂತಾಶ್ಚ| ತದ್ವಿಷಜುಷ್ಟಮಪೇಯಂ ಖಜಲಮಗಸ್ತ್ಯೋದಯಾತ್ ಪೂರ್ವಮ್” ಇತಿ||೧೯೭||
Adhikarana 33 (198) · Śloka 198
ಶೀತಂ ಶುಚಿ ಶಿವಂ ಮೃಷ್ಟಂ ವಿಮಲಂ ಲಘು ಷಡ್ಗುಣಮ್|
ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ದಿವ್ಯಮುದಕಂ,...|೧೯೮|
View original
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,...|१९८|
ದಿವ್ಯಜಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತಗುಣಮಾಹ- ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಿವಮಿತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕರತ್ವೇನ| ಮೃಷ್ಟಮಿತಿ ವದನಪ್ರಿಯತ್ವೇನ|೧೯೮|-
Adhikarana 34 (198-208) · Śloka 208
...ಭ್ರಷ್ಟಂ ಪಾತ್ರಮಪೇಕ್ಷತೇ||೧೯೮||
ಶ್ವೇತೇ ಕಷಾಯಂ ಭವತಿ ಪಾಣ್ಡರೇ ಸ್ಯಾತ್ತು ತಿಕ್ತಕಮ್|
ಕಪಿಲೇ ಕ್ಷಾರಸಂಸೃಷ್ಟಮೂಷರೇ ಲವಣಾನ್ವಿತಮ್||೧೯೯||
ಕಟು ಪರ್ವತವಿಸ್ತಾರೇ ಮಧುರಂ ಕೃಷ್ಣಮೃತ್ತಿಕೇ|
ಏತತ್ ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯಮಾಖ್ಯಾತಂ ಮಹೀಸ್ಥಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಹಿ|
ತಥಾಽವ್ಯಕ್ತರಸಂ ವಿದ್ಯಾದೈನ್ದ್ರಂ ಕಾರಂ ಹಿಮಂ ಚ ಯತ್||೨೦೦||
ಯದನ್ತರೀಕ್ಷಾತ್ ಪತತೀನ್ದ್ರಸೃಷ್ಟಂ ಚೋಕ್ತೈಶ್ಚ ಪಾತ್ರೈಃ ಪರಿಗೃಹ್ಯತೇಽಮ್ಭಃ|
ತದೈನ್ದ್ರಮಿತ್ಯೇವ ವದನ್ತಿ ಧೀರಾ ನರೇನ್ದ್ರಪೇಯಂ ಸಲಿಲಂ ಪ್ರಧಾನಮ್ ||೨೦೧||
ಈಷತ್ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶದಂ ಲಘು|
ಅರೂಕ್ಷಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸರ್ವಂ ಪಾನೀಯಮುತ್ತಮಮ್||೨೦೨||
ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಪಾನೀಯಂ ವಾರ್ಷಿಕಂ ಮಧುರಂ ನವಮ್|
ತನು ಲಘ್ವನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಪ್ರಾಯಃ ಶರದಿ ವರ್ಷತಿ||೨೦೩||
ತತ್ತು ಯೇ ಸುಕುಮಾರಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಭೂಯಿಷ್ಠಭೋಜನಾಃ|
ತೇಷಾಂ ಭೋಜ್ಯೇ ಚ ಭಕ್ಷ್ಯೇ ಚ ಲೇಹ್ಯೇ ಪೇಯೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೨೦೪||
ಹೇಮನ್ತೇ ಸಲಿಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವೃಷ್ಯಂ ಬಲಹಿತಂ ಗುರು|
ಕಿಞ್ಚಿತ್ತತೋ ಲಘುತರಂ ಶಿಶಿರೇ ಕಫವಾತಜಿತ್||೨೦೫||
ಕಷಾಯಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಾಸನ್ತಿಕಂ ಜಲಮ್|
ಗ್ರೈಷ್ಮಿಕಂ ತ್ವನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಜಲಮಿತ್ಯೇವ ನಿಶ್ಚಯಃ|
ಋತಾವೃತಾವಿಹಾಖ್ಯಾತಾಃ ಸರ್ವ ಏವಾಮ್ಭಸೋ ಗುಣಾಃ||೨೦೬||
ವಿಭ್ರಾನ್ತೇಷು ತು ಕಾಲೇಷು ಯತ್ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ ತೋಯದಾಃ|
ಸಲಿಲಂ ತತ್ತು ದೋಷಾಯ ಯುಜ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ||೨೦೭||
ರಾಜಭೀ ರಾಜಮಾತ್ರೈಶ್ಚ ಸುಕುಮಾರೈಶ್ಚ ಮಾನವೈಃ|
ಸುಗೃಹೀತಾಃ ಶರದ್ಯಾಪಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ವಿಶೇಷತಃ||೨೦೮||
View original
...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗುಣವಿಶೇಷಹೇತುಮಾಹ- ಭ್ರಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾತ್ರಮಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ನದ್ಯಾದಿಪಾತ್ರವಿಶೇಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಗುಣವಿಶೇಷವದ್ಭವತಿ| ಏತಚ್ಚ ಯದ್ಯಾಪಿ ‘ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತ’ ಇತ್ಯನೇನ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ದೇಶವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಗುಣವಿಶೇಷೇ ಹೇತುತಾಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು “ಶ್ವೇತೇ ಕಷಾಯಂ ಭವತಿ” ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ತು ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ||೧೯೮-೨೦೮||
Adhikarana 35 (209-212) · Śloka 212
ನದ್ಯಃ ಪಾಷಾಣವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿಕ್ಷುಬ್ಧಾಭಿಹತೋದಕಾಃ |
ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ ಪುಣ್ಯಾ ದೇವರ್ಷಿಸೇವಿತಾಃ||೨೦೯||
ನದ್ಯಃ ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯೋ ವಿಮಲೋದಕಾಃ|
ಮಲಯಪ್ರಭವಾ ಯಾಶ್ಚ ಜಲಂ ತಾಸ್ವಮೃತೋಪಮಮ್||೨೧೦||
ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಾ ಯಾಶ್ಚ ಪಥ್ಯಾಸ್ತಾ ನಿರ್ಮಲೋದಕಾಃ|
ಪ್ರಾಯೋ ಮೃದುವಹಾ ಗುರ್ವ್ಯೋ ಯಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರಗಾಃ||೨೧೧||
ಪಾರಿಯಾತ್ರಭವಾ ಯಾಶ್ಚ ವಿನ್ಧ್ಯಸಹ್ಯಭವಾಶ್ಚ ಯಾಃ|
ಶಿರೋಹೃದ್ರೋಗಕುಷ್ಠಾನಾಂ ತಾ ಹೇತುಃ ಶ್ಲೀಪದಸ್ಯ ಚ||೨೧೨||
View original
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
ಆಧಾರವಿಶೇಷೇ ಗುಣವಿಶೇಷಮಾಹ- ನದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಷಾಣೈರ್ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವಿಕ್ಷುಬ್ಧಮಭಿಹತಂ ಚೋದಕಂ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ; ಏತೇನ, ಅಧಿತ್ಯಕಾಪ್ರಭವಾ ಏವ ಹಿಮಾಲಯೇ ನದ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾ ಉಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ನೋಪತ್ಯಕಾಪ್ರಭವಾಃ, ಯತೋಽಧಿತ್ಯಕಾಪ್ರಭವಾಸ್ವೇವ ಪಾಷಾಣವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾದಿ; ಅತಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಯದುಕ್ತಂ- “ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾ ಹೃದ್ರೋಗಾದೀನ್ ಜನಯನ್ತಿ” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ಇತಿ, ತದುಪತ್ಯಕಾಪ್ರಭವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಯತ್ತು ತತ್ರೋಕ್ತಂ “ಮಲಯಪ್ರಭವಾಃ ಕ್ರಿಮೀಞ್ಜನಯನ್ತಿ” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ತದಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನದ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಇಹ ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನದೀಷ್ವಮೃತೋಪಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಯತ್ತು, ಪಾರಿಯಾತ್ರಭವಾನಾಂ ಶಿರೋರೋಗಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಂ, ತತ್ ಪಾರಿಯಾತ್ರದರೀಭವನದೀಜಲಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಪಾರಿಯಾತ್ರತಡಾಗಭವನದೀಜಲಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಂ- “ಪಾರಿಯಾತ್ರಭವಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ಇತಿ| ತದುಕ್ತಂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೇಣ- “ತಡಾಗಜಂ ದರೀಜಂ ಚ ತಡಾಗಾದ್ಯತ್ ಸರಿಜ್ಜಲಮ್| ಬಲಾರೋಗ್ಯಕರಂ ತತ್ ಸ್ಯಾದ್ದರೀಜಂ ದೋಷಲಂ ಮತಮ್” ಇತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರಗಮನೇಽಪಿ ಗಾಙ್ಗಂ ಪಥ್ಯಂ ಭವತಿ; ಕಿಂವಾ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಹಿಮಾಲಯಭವತ್ವಾದೇವ ಗಾಙ್ಗಂ ಜಲಂ ಪಥ್ಯಮ್| ಪಾರಿಯಾತ್ರಾದಯಃ ಪರ್ವತಾಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ||೨೦೯-೨೧೨||
Adhikarana 36 (213-216) · Śloka 216
ವಸುಧಾಕೀಟಸರ್ಪಾಖುಮಲಸನ್ದೂಷಿತೋದಕಾಃ|
ವರ್ಷಾಜಲವಹಾ ನದ್ಯಃ ಸರ್ವದೋಷಸಮೀರಣಾಃ||೨೧೩||
ವಾಪೀಕೂಪತಡಾಗೋತ್ಸಸರಃಪ್ರಸ್ರವಣಾದಿಷು|
ಆನೂಪಶೈಲಧನ್ವಾನಾಂ ಗುಣದೋಷೈರ್ವಿಭಾವಯೇತ್||೨೧೪||
ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಕ್ರಿಮಿಲಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಪರ್ಣಶೈವಾಲಕರ್ದಮೈಃ|
ವಿವರ್ಣಂ ವಿರಸಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ನ ಹಿತಂ ಜಲಮ್||೨೧೫||
ವಿಸ್ರಂ ತ್ರಿದೋಷಂ ಲವಣಮಮ್ಬು ಯದ್ವರುಣಾಲಯಮ್|
ಇತ್ಯಮ್ಬುವರ್ಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋಽಯಮಷ್ಟಮಃ ಸುವಿನಿಶ್ಚಿತಃ||೨೧೬||
ಇತಿ ಜಲವರ್ಗೋಽಷ್ಟಮಃ|
View original
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
ವರ್ಷಾಸು ಜಲಂ ವಹನ್ತೀತಿ ವರ್ಷಾಜಲವಹಾಃ; ಯದುಕ್ತಮಗ್ರ್ಯಾಧಿಕಾರೇ “ವರ್ಷಾನಾದೇಯಮುದಕಾನಾಮ್” (ಸೂ. ೨೫) ಇತಿ, ತಸ್ಯೇಹಾಪಥ್ಯತ್ವೇ ಉಪಪತ್ತಿವರ್ಣನಮಿತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಪ್ರಸ್ರವಣಾದಿಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ‘ಜಲಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಾಪ್ಯಾದಯೋಽನೂಪದೇಶೇ ಧನ್ವನಿ ಹಿಮಾಲಿಯಾದಿಪರ್ವತೇಷು ಚ ಭವೇಯುಃ, ತತಶ್ಚಾನೂಪಾದಿಜಲಗುಣೈರೇವ ತದ್ಗುಣನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖನದೀಜಲಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖನದೀಜಲಾನೂಪಜಲಖಧನ್ವಜಲಪರ್ವತಜಲಗುಣಾಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಏವ, ತೇನ ತದ್ಗುಣಾತಿದೇಶೋ ವಾಪ್ಯಾದಿಷು ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಹಾರೀತೇನ- “ಅನೂಪದೇಶೇ ಯದ್ವಾರಿ ಗುರು ತಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನಮ್| ವಿಪರೀತಮತೋ ಮುಖ್ಯಂ ಜಾಙ್ಗಲಂ ಲಘು ಚೋಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ವಾಪ್ಯಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗೇವ ಗುಣ ಉಕ್ತಃ; ಸ ಚೇಹ ಕೂಪಾದೀನಾಂ ಸಕ್ಷಾರತ್ವಾದಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದೃಷ್ಟೋ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನೋಕ್ತ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ವಾಪೀ ಇಷ್ಟಕಾದಿಬದ್ಧತೀರ್ಥಾ ದೀರ್ಘಿಕಾ; ಕೂಪಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ತಟಾದಾಗೋ ಗತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಡಾಗಃ, ಸ ಪುನರುಚ್ಚದೇಶಾದಾಗಚ್ಛಜ್ಜಲಬನ್ಧನಾದ್ಭವತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ಪುಷ್ಕರೀಣೀಂ ತಡಾಗಮಾಹುಃ; ಉತ್ಸಾ ನಿಮ್ನಾದುತ್ತಿಷ್ಠಜ್ಜಲಸ್ಥಾನಂ; ಸರೋ ದಿವ್ಯಖಾತಂ ಪುರುಷವ್ಯಾಪಾರಂ ವಿನಾ, ತತ್ಪುನಃ ಪಮ್ಪಾದಿ; ಪ್ರಸ್ರವಣಃ ನಿರ್ಝರಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಹ್ರದಧಾರಾಜಲಾದಿಷು’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಹ್ರದಃ ನದೀಸ್ಥಜಲಪ್ರದೇಶೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಜಲಾಶಯಃ, ಧಾರಾ ತು ಪರ್ವತಾದೇವ ಜಲಧಾರಾರೂಪಾ ಪತನ್ತೀ; ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೇದಾರಚುಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಪರ್ಣಾದಿಭಿರ್ಯುತಂ ಸದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವರುಣಾಲಯೇ ಸಮುದ್ರೇ| ವಿಸ್ರಮ್ ಆಮಗನ್ಧಿ| ಸುವಿನಿಶ್ಚಿತ ಇತಿ ಸರ್ವಜಲಗುಣಕಥನಾತ್||೨೧೩-೨೧೬||
Adhikarana 37 (217-224) · Śloka 224
ಅಥ ಗೋರಸವರ್ಗಃ- ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಮೃದು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬಹಲಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಚ್ಛಿಲಮ್|
ಗುರು ಮನ್ದಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚ ಗವ್ಯಂ ದಶಗುಣಂ ಪಯಃ||೨೧೭||
ತದೇವಙ್ಗುಣಮೇವೌಜಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಭಿವರ್ಧಯೇತ್|
ಪ್ರವರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಮುಕ್ತಂ ರಸಾಯನಮ್||೨೧೮||
ಮಹಿಷೀಣಾಂ ಗುರುತರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಛೀತತರಂ ಪಯಃ|
ಸ್ನೇಹಾನ್ಯೂನಮನಿದ್ರಾಯ ಹಿತಮತ್ಯಗ್ನಯೇ ಚ ತತ್||೨೧೯||
ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಕ್ಷೀರಮುಷ್ಟ್ರೀಣಾಮೀಷತ್ಸಲವಣಂ ಲಘು|
ಶಸ್ತಂ ವಾತಕಫಾನಾಹಕ್ರಿಮಿಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||೨೨೦||
ಬಲ್ಯಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಂ ಸರ್ವಮುಷ್ಣಂ ಚೈಕಶಫಂ ಪಯಃ|
ಸಾಮ್ಲಂ ಸಲವಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ಶಾಖಾವಾತಹರಂ ಲಘು||೨೨೧||
ಛಾಗಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಗ್ರಾಹಿ ಪಯೋ ಲಘು|
ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಜ್ವರಾಪಹಮ್||೨೨೨||
ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕರಂ ತೂಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಲಮಾವಿಕಮ್|
ಹಸ್ತಿನೀನಾಂ ಪಯೋ ಬಲ್ಯಂ ಗುರು ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಂ ಪರಮ್||೨೨೩||
ಜೀವನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಮಾನುಷಂ ಪಯಃ|
ನಾವನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಚ ತರ್ಪಣಂ ಚಾಕ್ಷಿಶೂಲಿನಾಮ್||೨೨೪||
View original
अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
ಜೀವನೀಯಸಾಮಾನ್ಯಾಜ್ಜಲಮನು ಕ್ಷೀರಮುಚ್ಯತೇ , ಕ್ಷೀರಜತ್ವಾದ್ದಧ್ಯಾದಯಶ್ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಪ್ರಸನ್ನಮಿತಿ ನಿರ್ದೋಷಂ, ನಿರ್ದೋಷತಾ ತು ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವೇನ ಗುಣ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಗುಣಾನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವೇನ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಂ ಗುರ್ವಾದ್ಯಪಠಿತಮಪಿ ಗುಣ ಏವೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಙ್ಗುಣಮೇವೇತಿ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿದಶಗುಣಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ಸಮಾನತ್ವಾತ್| ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಗುಣೇ ಸ್ನೇಹಾದೂನಮಿತಿ ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಕ್ಷೀರಾತ್ ಸ್ನೇಹೋನಂ, ಗೌರವಶೈತ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ತು ತದಧಿಕಮಿತಿ ಕೇಚಿದ್ಬ್ರುವತೇ; ತನ್ನ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮೇವ ಹಿ ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಾದಧಿಕಮೇವ ಘೃತಂ ದೃಶ್ಯತೇ; ತಥಾ ಜತೂಕರ್ಣೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಗುರು ಶೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ ಮಾಹಿಷಮತಿಬಲ್ಯಂ ಬೃಂಹಣಂ ಚಾಗ್ರ್ಯಮ್” ಇತಿ, ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಗವ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ” (ಸೂ. ೪೫) ಇತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ‘ಸ್ನೇಹಾನ್ಯೂನಂ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ತೇನ ಸ್ನೇಹಾದಧಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಸ್ನೇಹಾನ್ಯೂನಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಷ್ಟ್ರೀಕ್ಷೀರಾದೀನಾಂ ಸಲವಣತ್ವಾದಿ ಮಧುರಾನುರಸತ್ವೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಮಧುರಸ್ತು ರಸಃ ಪ್ರಧಾನ ಏವ, ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ‘ಪ್ರಾಯಶೋ ಮಧುರಂ’ (ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನ ತು ಸರ್ವಥಾ ಮಧುರಮೇವ| ಐಕಶಫಮಿತಿ ವಡವಾಯಾಃ | ಕೇಚಿತ್ತು ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಖರವೇಗಸರಯೋರಪಿ ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಯಂ ಗುಣ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಉಷ್ಣಮಿತಿ ಕ್ಷೀರಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ತೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣೇ ಶೀತತ್ವಮುಕ್ತಮವಿರುದ್ಧಂ ಭವತಿ, ಯತೋ ಲಘೂತ್ತಮಾತ್ತಿಕ್ತರಸಾದ್ಗುರುರಪಿ ಕಟು ಲಘುರೇವೋಚ್ಯತೇ ಮಧುರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ, ಏವಂ ಶೀತತಮಾದಿತರಕ್ಷೀರಾದುಷ್ಣಮಪಿ ವಡವಾಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಶೀತಮೇವ ಮೂತ್ರಮಧ್ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಭವತಿ; ಏವಂ ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯೇತದಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಹಸ್ತಿನೀಕ್ಷೀರಾದೀನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಯೋಗೇಷು ನೋಕ್ತಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಕಥಿತಗುಣಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ||೨೧೭-೨೨೪||
Adhikarana 38 (225-227) · Śloka 227
ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್|
ಪಾಕೇಽಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ವಾತಘ್ನಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಬೃಂಹಣಂ ದಧಿ||೨೨೫||
ಪೀನಸೇ ಚಾತಿಸಾರೇ ಚ ಶೀತಕೇ ವಿಷಮಜ್ವರೇ|
ಅರುಚೌ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಚ ಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಚ ದಧಿ ಶಸ್ಯತೇ||೨೨೬||
ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮವಸನ್ತೇಷು ಪ್ರಾಯಶೋ ದಧಿ ಗರ್ಹಿತಮ್|
ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥೇಷು ವಿಕಾರೇಷ್ವಹಿತಂ ಚ ತತ್||೨೨೭||
View original
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
ದಧಿಗುಣಮಾಹ- ರೋಚನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ರೋಚನಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽಪಿ ಅರುಚಾವಿತಿ ವಚನಮರುಚಿರೋಗಹರತ್ವೇನ, ರೋಚನತಾ ತೂಪಯೋಗಕಾಲ ಏವ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರರುಚಿಕರತ್ವೇನೋಕ್ತಾ| ಬೃಂಹಣಮಿತಿ ರೋಗಾದಿಕೃಶಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಂ, ಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಚೇತಿ ಸಹಜೇ ಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಪೀನಸೇ ಚತುರ್ವಿಧೇಽಪಿ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಧಿತಂ; ಕಿಂವಾ ಪೀನಸಪಾಚಕತ್ವಾತ್ ಸರ್ವತ್ರ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ವೃಷ್ಯಶೀತಕಹಿತತ್ವಾದಿ ದಧಿಗುಣಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾಽನುಪಪದ್ಯಮಾನಮಿಹ ದೃಶ್ಯತೇ, ತತ್ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಚ್ಚ ಗುಣಾನ್ತರಾದೇವಾಮ್ಲತ್ವೋಷ್ಣತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಲ್ಲಭ್ಯಮಾನಮಪಿ ವಾತಘ್ನತ್ವಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ ತತ್ ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಅಮ್ಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಹನ್ತೃತಾದಿವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವ್ಯಭಿಚಾರೋದಾಹರಣಾನಿ ಚ ಮನ್ದಕಮನ್ದಜಾತಮದ್ಯಾದೀನ್ಯನುಸರ್ತವ್ಯಾನಿ| ನ್ಯಾಯಶ್ಚಾಯಂ ಸರ್ವಾನ್ನಪಾನಗುಣಕಥನೇ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವರ್ಣನೀಯಃ, ಗ್ರನ್ಥಪ್ರಚುರತರತಾಭೀತ್ಯಾ ಸರ್ವಂ ವಸ್ತು ವಯಮತ್ರ ನೋದ್ಭಾವಯಾಮಃ| ಪ್ರಾಯಶ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಕಾಲಾನ್ತರೇಽಪಿ ಗರ್ಹಿತತ್ವಂ ಶರದಾದಾವಪಿ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಶಾದ್ಧಿತತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ||೨೨೫-೨೨೭||
Adhikarana 39 (228) · Śloka 228
ತ್ರಿದೋಷಂ ಮನ್ದಕಂ, ಜಾತಂ ವಾತಘ್ನಂ ದಧಿ, ಶುಕ್ರಲಃ|
ಸರಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಘ್ನಸ್ತು ಮಣ್ಡಃ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಃ||೨೨೮||
View original
त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
ಮನ್ದಕಂ ಯದಾ ಕ್ಷೀರಂ ವಿಕ್ರಿಯಾಮಾಪನ್ನಂ ಘನತ್ವಂ ನ ಯಾತಿ ತದಾ ತನ್ಮನ್ದಕಮ್| ಜಾತಂ ವಾತಘ್ನಮಿತಿ ಯದಾ ತು ಮನ್ದಕಾವಸ್ಥಾಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಘನತಯಾ ಜಾತಂ ಸನ್ಮಧುರಮೀಷದಮ್ಲಂ ಚ ಭವತಿ, ತದಾ ವಾತಘ್ನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವೇ ತು ದಧಿಗುಣಾಃ ಸುಜಾತಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಸ್ಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಶುಕ್ರಲಃ ಸರ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಸರೋ ದಧ್ಯುಪರಿಸ್ನೇಹಃ, ಶುಕ್ರಲಃ ಶುಕ್ರಸ್ರುತಿವೃದ್ಧಿಕರಃ; ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಸರಗುಣೇ “ವೃಷ್ಯಃ ಶುಕ್ರವಿವರ್ಧನಃ” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ಇತಿ ಪದದ್ವಯೋಪಾದಾನಂ ಕೃತಮ್| ಮಣ್ಡ ಇತಿ ಪ್ರಕರಣಾದ್ದಧಿಮಣ್ಡೋ ಮಸ್ತ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೨೮||
Adhikarana 40 (229) · Śloka 229
ಶೋಫಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಗ್ರಹೋದರಾರುಚೌ|
ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದಿ ಪಾಣ್ಡುತ್ವೇ ತಕ್ರಂ ದದ್ಯಾದ್ಗರೇಷು ಚ||೨೨೯||
View original
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
ಶೋಫೇತ್ಯಾದಿನಾ ತಕ್ರಗುಣಃ| ಮೂತ್ರಗ್ರಹೋ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿ| ಗರೋಽತ್ರ ಕೃತ್ರಿಮವಿಷಮ್||೨೨೯||
Adhikarana 41 (230) · Śloka 230
ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಂ ನವನೀತಂ ನವೋದ್ಧೃತಮ್|
ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಘ್ನಮರ್ದಿತಾರುಚಿನಾಶನಮ್||೨೩೦||
View original
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀತ್ಯಾದಿ ನವನೀತಗುಣಃ| ನವೋದ್ಧೃತಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ; ನವೋದ್ಧೃತಮಿತಿ ವಚನಾದಭಿನವಸ್ಯೈವ ನವನೀತಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಾಃ ಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ಪುರಾಣಸ್ಯ ತು ನೈತೇ ಬಲವನ್ತೋ ಗುಣಾ ಭವನ್ತೀತಿ||೨೩೦||
Adhikarana 42 (231-233) · Śloka 234
ಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧ್ಯಗ್ನಿಶುಕ್ರೌಜಃಕಫಮೇದೋವಿವರ್ಧನಮ್|
ವಾತಪಿತ್ತವಿಷೋನ್ಮಾದಶೋಷಾಲಕ್ಷ್ಮೀಜ್ವರಾಪಹಮ್ ||೨೩೧||
ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಶೀತಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ|
ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಂ ವಿಧಿಭಿರ್ಘೃತಂ ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್||೨೩೨||
ಮದಾಪಸ್ಮಾರಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಶೋಷೋನ್ಮಾದಗರಜ್ವರಾನ್|
ಯೋನಿಕರ್ಣಶಿರಃಶೂಲಂ ಘೃತಂ ಜೀರ್ಣಮಪೋಹತಿ||೨೩೩||
ಸರ್ಪೀಂಷ್ಯಜಾವಿಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರವತ್ ಸ್ವಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|೨೩೪|
View original
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
ಉತ್ಪಾದಕ್ರಮಾಗತಸ್ಯ ಘೃತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸ್ಮೃತೀತ್ಯಾದಿ| ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಮಿತಿ ಭೂರಿಶಕ್ತಿಕಮ್| ಕಥಂ ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ವಿಧಿವದಿತಿ| ವಿಧಿವದ್ ವಿಧಿಯುಕ್ತಂ ಸದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಧಿಶ್ಚ ನಾನಾಕರ್ಮಕಾರಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ಸಂಯೋಗಶ್ಚ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ” (ನಿ. ೧) ಇತಿ, ತಥಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ಘೃತಂ ಯೋಗವಾಹಿ” ಇತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯತಃ ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತಟೀಕಾಕೃತಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಘೃತಗುಣೇಷು “ತ್ರಿದೋಷಾಪಕರ್ಷಣಂ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಕಫಹರಣಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮದೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣಂ ತು ದಶವರ್ಷಾತೀತಂ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಪುರಾಣಂ ದಶವರ್ಷಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಪುರಾಣಮತಃ ಪರಮ್” ಇತಿ| ಯಥಾ ಯಥಾ ಚ ಜೀರ್ಣತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಸ್ತಥಾ ತಥಾ ಗುಣೋತ್ಕರ್ಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಹಾರೀತೇ- “ಯಥಾ ಯಥಾ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಗುಣವತ್ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ತಥಾ” ಇತಿ| ಅನುಕ್ತಸರ್ಪಿರ್ಗುಣಾನತಿದಿಶತಿ- ಸರ್ಪೀಂಷೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಸ್ವಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತೇನ, ಅಜಾಕ್ಷೀರವದಜಾಸರ್ಪಿರ್ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ| ಏವಂ ಶೇಷಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಅನೇನ ಚ ನ್ಯಾಯೇನ ಹಸ್ತಿನ್ಯಾದಿಸರ್ಪಿರಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಹಸ್ತಿನ್ಯಾದಿಸರ್ಪಿರ್ವ್ಯವಹಾರಾಭಾವಾತ್ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನೋಕ್ತಮ್||೨೩೧-೨೩೩||-
Adhikarana 43 (234-236) · Śloka 236
ಪೀಯೂಷೋ ಮೋರಟಂ ಚೈವ ಕಿಲಾಟಾ ವಿವಿಧಾಶ್ಚ ಯೇ||೨೩೪||
ದೀಪ್ತಾಗ್ನೀನಾಮನಿದ್ರಾಣಾಂ ಸರ್ವ ಏವ ಸುಖಪ್ರದಾಃ|
ಗುರವಸ್ತರ್ಪಣಾ ವೃಷ್ಯಾ ಬೃಂಹಣಾಃ ಪವನಾಪಹಾಃ||೨೩೫||
ವಿಶದಾ ಗುರವೋ ರೂಕ್ಷಾ ಗ್ರಾಹಿಣಸ್ತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಾಃ|
ಗೋರಸಾನಾಮಯಂ ವರ್ಗೋ ನವಮಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ||೨೩೬||
ಇತಿ ಗೋರಸವರ್ಗೋ ನವಮಃ|
View original
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
ಪೀಯೂಷಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಸೂತಾಯಾಃ ಕ್ಷೀರಮ್| ತದೇವ ಯಾವನ್ನ ಪರತಃ ಪ್ರಸನ್ನತಾಂ ಯಾತಿ ತಾವತ್ ‘ಮೋರಟ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕಿಲಾಟೋ ನಷ್ಟಕ್ಷೀರಭಾಗಃ, ಯಂ ಲೋಕಾಃ ಕ್ಷೀರಸಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ವಿಶದ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಗುಣಃ, ತಕ್ರಪಿಣ್ಡಃ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಯಾ ಏವ ಸ್ರುತದ್ರವೋ ಘನೋ ಭಾಗಃ| ಗೋರಸಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಂ; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಗೋರಸನಿರ್ದೇಶಃ; ಗೋರಸಭಾಷಯಾ ಗೋರಸನಿಷ್ಪನ್ನಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ಕ್ಷೀರದಧಿತಕ್ರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಲೋಕೇ ಹಿ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವೈಷು ಗೋರಸಸಞ್ಜ್ಞಾ||೨೩೪-೨೩೬||
Adhikarana 44 (237) · Śloka 238
ಅಥೇಕ್ಷುವರ್ಗಃ- ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತಃ ಸರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬೃಂಹಣೋ ಮಧುರೋ ರಸಃ|
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ಭಕ್ಷಿತಸ್ಯೇಕ್ಷೋರ್ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತು ವಿದಹ್ಯತೇ||೨೩೭||
ಶೈತ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ವಂಶಕೋ ವರಃ|೨೩೮|
View original
अथेक्षुवर्गः- वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
ಮಾಧುರ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾದಿಕ್ಷುವಿಕೃತಿಪ್ರಾಯೋ ವರ್ಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಭಕ್ಷಿತಸ್ಯೇತಿ ದನ್ತಪೀಡಿತಸ್ಯ| ಯಾನ್ತ್ರಿಕ ಇತಿ ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತಃ| ವಿದಾಹಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶಸ್ತ್ವಗ್ಗ್ರನ್ಥಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯನ್ತ್ರೇಣ ಪೀಡನಾತ್, ತಥಾ ಕಾಲಾನ್ತರಾವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಮೂಲತ್ವಗ್ಗ್ರನ್ಥಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತು ವಿದಹ್ಯತೇ”; ಉಕ್ತಂ ಚ ಹಾರೀತೇ- “ವ್ಯಾಪಿತ್ವಾತ್ ಸುಕುಮಾರೋ ಹಿ ರಸೋ ಯನ್ತ್ರನಿಪೀಡಿತಃ| ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ ಸ್ಪೃಷ್ಟೋಽನಿಲಾರ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಂ ಕಾಯೇ ವಿದಹ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ವ್ಯಾಪಿತ್ವಾದಿತಿ ತ್ವಗಾದಿಯುಕ್ತೇಕ್ಷುಕಾಣ್ಡಭವತ್ವಾತ್| ಯದುಚ್ಯತೇ- ವಿದಾಹಿತ್ವೇ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹನ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಯಥಾ “ಮಧೂದಕಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಚೈವ ಪಾನಾಚ್ಛಮಂ ಗಚ್ಛತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತಿ; ತನ್ನ, ಯತೋ ದನ್ತನಿಷ್ಪೀಡಿತಸ್ಯೈವಾವಿದಾಹಿನೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಗ್ರಹಣಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಕಿಂವಾ ಯಾನ್ತ್ರಿಕೇಽಪಿ ವಿದಾಹಕಾರಕತ್ವಗಾದಿಸಂಯೋಗಸ್ಯ ತಥಾ ಕಾಲಾನ್ತರಾವಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಚ ತ್ಯಾಗಂ ಕೃತ್ವೋಪಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ‘ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತು ವಿದಹ್ಯತೇ’ ಇತಿ ವಚನಂ ಪ್ರಾಯೋವಾದಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇತದ್ದೋಷಭಯಾದ್ವಿದಹ್ಯತ ಇತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೩೭||-
Adhikarana 45 (238-242) · Śloka 242
ಪ್ರಭೂತಕ್ರಿಮಿಮಜ್ಜಾಸೃಙ್ಮೇದೋಮಾಂಸಕರೋ ಗುಡಃ||೨೩೮||
ಕ್ಷುದ್ರೋ ಗುಡಶ್ಚತುರ್ಭಾಗತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಾವಶೇಷಿತಃ|
ರಸೋ ಗುರುರ್ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಧೌತಃ ಸ್ವಲ್ಪಮಲೋ ಗುಡಃ||೨೩೯||
ತತೋ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಶರ್ಕರಾ ವಿಮಲಾಃ ಪರಮ್|
ಯಥಾ ಯಥೈಷಾಂ ವೈಮಲ್ಯಂ ಭವೇಚ್ಛೈತ್ಯಂ ತಥಾ ತಥಾ||೨೪೦||
ವೃಷ್ಯಾ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಾ ಸಸ್ನೇಹಾ ಗುಡಶರ್ಕರಾ|
ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಶೀತಾ ಸತಿಕ್ತಾ ಯಾಸಶರ್ಕರಾ||೨೪೧||
ರೂಕ್ಷಾ ವಮ್ಯತಿಸಾರಘ್ನೀ ಚ್ಛೇದನೀ ಮಧುಶರ್ಕರಾ|
ತೃಷ್ಣಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತದಾಹೇಷು ಪ್ರಶಸ್ತಾಃ ಸರ್ವಶರ್ಕರಾಃ||೨೪೨||
View original
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
ಪ್ರಭೂತಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಪ್ರಭೂತಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿಕರೋ ಗುಡ ಉಚ್ಯತೇ| ಕ್ಷುದ್ರಗುಡಸ್ತಥಾ ಚತುರ್ಭಾಗತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಾವಶೇಷಿತೋ ರಸ ಇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರಲೋಪೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಕ್ಷುದ್ರಗುಡಶ್ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಿತಾದ್ರಸಾದ್ಗುರುಃ, ತಥಾ ತ್ರಿಭಾಗಾಚ್ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಿತೋ ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕ್ಷುದ್ರಗುಡೋಽಸಿತಗುಡ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಫಾಣಿತಂ ಚ ತನ್ತುಲೀಭಾವಾದ್ಭವತಿ| ಧೌತಃ ಸ್ವಲ್ಪಮಲ ಇತಿ ಮಲಾವಸೇಕೇನ ಧೌತೋಽಲ್ಪಮಲೋ ಭವತಿ, ತೇನಾಲ್ಪಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿರ್ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ತತ ಇತಿ ಧೌತಗುಡಾತ್| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ಖಣ್ಡಮಧ್ಯೇ ಪಾಕಾದ್ಘನೀಭೂತಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಣ್ಡನಿಭಾ ಭವತಿ| ವಿಮಲಾಃ ಪರಮಿತ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಂ ವಿಮಲಾಃ| ಭವೇಚ್ಛೈತ್ಯಂ ತಥಾ ತಥೇತಿ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಯಾಶ್ಚ ಖಣ್ಡಃ ಶೀತತರಃ, ತತಶ್ಚ ಶರ್ಕರಾ ಶೀತತಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಡಶರ್ಕರೇತಿ ಯಾಸಮಧುಶರ್ಕರಯೋರ್ವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್| ಯಾಸಶರ್ಕರಾ ದುರಾಲಭಾಕ್ವಾಥಕೃತಾ ಶರ್ಕರಾ| ಮಧುಶರ್ಕರಾ ತು ಮಧುಭಾಣ್ಡೇಷು ಶರ್ಕರಾಕಾರಾ ಭವತಿ||೨೩೮-೨೪೨||
Adhikarana 46 (243-246) · Śloka 246
ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಭ್ರಾಮರಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪೌತ್ತಿಕಂ ಮಧುಜಾತಯಃ|
ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರವರಂ ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಾದ್ಭ್ರಾಮರಂ ಗುರು||೨೪೩||
ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ತೈಲವರ್ಣಂ ಸ್ಯಾದ್ಘೃತವರ್ಣಂ ತು ಪೌತ್ತಿಕಮ್|
ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಕಪಿಲವರ್ಣಂ ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ವೇತಂ ಭ್ರಾಮರಮುಚ್ಯತೇ||೨೪೪||
ವಾತಲಂ ಗುರು ಶೀತಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್|
ಸನ್ಧಾತೃ ಚ್ಛೇದನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಂ ಮಧುರಂ ಮಧು ||೨೪೫||
ಹನ್ಯಾನ್ಮಧೂಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತಮಥವಾ ಸವಿಷಾನ್ವಯಾತ್|
ಗುರುರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾಚ್ಛೈತ್ಯಾಚ್ಚಾಲ್ಪಂ ಹಿತಂ ಮಧು||೨೪೬||
View original
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
ಮಧುಶರ್ಕರಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮಧ್ವಭಿಧಾನಮ್| ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪಿಙ್ಗಲಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ಭ್ರಮರಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕ್ಷುದ್ರಮಕ್ಷಿಕಾಭವಂ ಕ್ಷೌದ್ರಮ್| ಪಿಙ್ಗಲಾ ಮಕ್ಷಿಕಾ ಮಹತ್ಯಃ ಪುತ್ತಿಕಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಪೌತ್ತಿಕಮ್| ಛತ್ರಾದಯಶ್ಚಾಪರೇ ಚತ್ವಾರೋ ಮಧುಭೇದಾಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮಧುಗುಣಾ ಏವ ಜ್ಞೇಯಾಃ; ಕಿಂವಾ ಅಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾದಿಹ ನೋಕ್ತಾಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ತೈಲವರ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ| ಉಷ್ಣಾರ್ತಮಥವೇತಿ ಭಾಷಯಾ, ಯಥಾ ಉಷ್ಣಂ ಮಧು ಹನ್ಯಾನ್ನ ತಥಾ ಉಷ್ಣಾರ್ತಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ| ತತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ- ಸವಿಷಾನ್ವಯಾದಿತಿ|- ಸವಿಷಾಣಿ ನಾನಾಪುಷ್ಪಾಣಿ, ಕಿಂವಾ ಸವಿಷಾ ಏವ ಮಕ್ಷಿಕಾದಯಃ, ಅನ್ವಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನಾನಿ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಸವಿಷಾನ್ವಯಂ ಮಧು; ತೇನ ವಿಷಾನುಗತಸ್ಯೋಷ್ಣವಿರೋಧಿತ್ವಸ್ಯೈವ ಮಧುನೋಽನುಗಮೋ ಭವತಿ, ನ ತು ಸವಿಷತ್ವಸ್ಯ; ತಥಾ ಸತ್ಯುಷ್ಣಮಪಿ ಮಾರಕಂ ಸ್ಯಾತ್; ಕಿಂವಾ ಅಥವೇತಿ ಸವಿಷಾನ್ವಯಾದಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ಸವಿಷಾನ್ವಯಾದನ್ಯತಶ್ಚ ಶೈತ್ಯಾತ್ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾಚ್ಚೋಷ್ಣೇನ ಮಧು ವಿರುಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥೋ ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಹಾರೀತೇ- “ನಾನಾಪುಷ್ಪಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ರಸಸಾರಾತ್ಮಕಂ ಮಧು| ತಚ್ಛೈತ್ಯಾತ್ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾಚ್ಚ ಸರ್ವೈರುಷ್ಣೈರ್ವಿರುಧ್ಯತೇ” ಇತಿ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ತತ್ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾಚ್ಚ ತಥೈವ ಶೈತ್ಯಾತ್” (ಸು. ಸೂ. ೪೫) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಸ್ಯ ಮಧುನೋ ಹಿತತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರುತ್ವಾನ್ಮಧ್ವಾಮಕಾರಕಂ ಭವತಿ, ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಶೀತಂ ತು ಮಹಾತ್ಯಯವಾತಕರಮಿತಿ ಭಾವಃ||೨೪೩-೨೪೬||
Adhikarana 47 (247-248) · Śloka 248
ನಾತಃ ಕಷ್ಟತಮಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಧ್ವಾಮಾತ್ತದ್ಧಿ ಮಾನವಮ್|
ಉಪಕ್ರಮವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್ ಸದ್ಯೋ ಹನ್ಯಾದ್ಯಥಾ ವಿಷಮ್||೨೪೭||
ಆಮೇ ಸೋಷ್ಣಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯಾ ಸಾ ಮಧ್ವಾಮೇ ವಿರುಧ್ಯತೇ|
ಮಧ್ವಾಮಂ ದಾರುಣಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಸದ್ಯೋ ಹನ್ಯಾದ್ಯಥಾ ವಿಷಮ್||೨೪೮||
View original
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
ಮಧ್ವಾಮಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಯಯತಾಮಾಹ- ನಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕ್ರಮವಿರೋಧಿತ್ವಂ ಮಧ್ವಾಮೇ ಯಥಾ- ಆಮೇ ತೂಷ್ಣಂ ಪಥ್ಯಂ, ತನ್ಮಧುನಿ ವಿರುದ್ಧಂ; ಯತ್ತು ಮಧುಹಿತಂ ಶೀತಂ, ತದಾಮೇ ವಿರುದ್ಧಮ್||೨೪೭-೨೪೮||
Adhikarana 48 (249) · Śloka 249
ನಾನಾದ್ರವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ಯೋಗವಾಹಿ ಪರಂ ಮಧು|
ಇತೀಕ್ಷುವಿಕೃತಿಪ್ರಾಯೋ ವರ್ಗೋಽಯಂ ದಶಮೋ ಮತಃ||೨೪೯||
ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗೋ ದಶಮಃ|
View original
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
ಮಧುನೋ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಮಾಹ- ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾನ್ನಾನಾರಸವೀರ್ಯಾದಿಭ್ಯಃ ಪುಷ್ಪೇಭ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಂ ತನ್ಮಧು, ತೇನಾನಭಿವ್ಯಕ್ತನಾನಾಶಕ್ತಿಕಮೇವ| ತತಶ್ಚ ಯೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ವಾಮನೀಯೇನ ವಾಽಽಸ್ಥಾಪನೀಯೇನ ವಾ ವೃಷ್ಯೇಣ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಕಾರಕೇಣ ವಾ ಯುಜ್ಯತೇ ತಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ, ಸಮಾನಾನುಕಾರಿದ್ರವ್ಯಪ್ರಬೋಧಿತಶಕ್ತಿತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಹೇತ್ವನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇನ ಸತ್ಯಪಿ ನಾನೌಷಧಿಸಮ್ಭವತ್ವೇ ಪ್ರಭಾವಾನ್ನ ಕ್ಷೀರಮದ್ಯಾದಯೋ ಯೋಗವಾಹಿನಃ; ತಥಾ, ಅನಾನಾತ್ಮಕಾ ಅಪಿ ಶಿಲಾಜತುತೈಲಾದಯೋ ಯೋಗವಾಹಿನೋ ಭವನ್ತಿ| ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇಽಪಿ ಮಧು ಸ್ನೇಹನೇ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ವಾತೇ, ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ನಾನಾದ್ರವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಮಧು ರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾಭ್ಯಾಮೇವಾವಿರ್ಭೂತಂ ಭವತಿ, ಪ್ರಾಯೇಣ ರೂಕ್ಷಕಷಾಯಗುಣಾಧಿಕೇ ಏವ ಪುಷ್ಪೇ ಮಧುಮಕ್ಷಿಕಾಣಾಂ ಚರಣಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅನೇನ ಚ ನ್ಯಾಯೇನ ನಾನಾದ್ರವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಸರ್ವಗುಣತಾಪ್ರಸಙ್ಗೋ ಮಧುನೋ ನಿರಸ್ತೋ ಭವತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯೇವಮೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ “ತಚ್ಚ ನಾನಾ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಮಧುನ ಉಕ್ತಮ್| ಇಕ್ಷುವಿಕೃತಿಪ್ರಾಯ ಇತಿ ಇಕ್ಷುವಿಕೃತಿಪ್ರಧಾನಃ, ತೇನ ಯಾಸಶರ್ಕರಾದಿಕಥನಮಪ್ಯತ್ರಾವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಭಾವಃ||೨೪೯||
Adhikarana 49 (250-256) · Śloka 257
ಅಥ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ- ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾಗ್ಲಾನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಕುಕ್ಷಿರೋಗಜ್ವರಾಪಹಾ|
ಸ್ವೇದಾಗ್ನಿಜನನೀ ಪೇಯಾ ವಾತವರ್ಚೋನುಲೋಮನೀ||೨೫೦||
ತರ್ಪಣೀ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಲಘ್ವೀ ಹೃದ್ಯಾ ಚಾಪಿ ವಿಲೇಪಿಕಾ|
ಮಣ್ಡಸ್ತು ದೀಪಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ವಾತಂ ಚಾಪ್ಯನುಲೋಮಯೇತ್||೨೫೧||
ಮೃದೂಕರೋತಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ವೇದಂ ಸಞ್ಜನಯತ್ಯಪಿ|
ಲಙ್ಘಿತಾನಾಂ ವಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಜೀರ್ಣೇ ಸ್ನೇಹೇ ಚ ತೃಷ್ಯತಾಮ್||೨೫೨||
ದೀಪನತ್ವಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚ ಮಣ್ಡಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಃ|
ಲಾಜಪೇಯಾ ಶ್ರಮಘ್ನೀ ತು ಕ್ಷಾಮಕಣ್ಠಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ||೨೫೩||
ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಶಮನೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಃ ಶಿವಃ|
ಲಾಜಮಣ್ಡೋಽಗ್ನಿಜನನೋ ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾನಿವಾರಣಃ ||೨೫೪||
ಮನ್ದಾಗ್ನಿವಿಷಮಾಗ್ನೀನಾಂ ಬಾಲಸ್ಥವಿರಯೋಷಿತಾಮ್|
ದೇಯಶ್ಚ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ಲಾಜಮಣ್ಡಃ ಸುಸಂಸ್ಕೃತಃ||೨೫೫||
ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಪಹಃ ಪಥ್ಯಃ ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಚ ಮಲಾಪಹಃ|
ಶೃತಃ ಪಿಪ್ಪಲಿಶುಣ್ಠೀಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತೋ ಲಾಜಾಮ್ಲದಾಡಿಮೈಃ||೨೫೬||
ಕಷಾಯಮಧುರಾಃ ಶೀತಾ ಲಘವೋ ಲಾಜಸಕ್ತವಃ|೨೫೭|
View original
अथ कृतान्नवर्गः- क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾದಿವರ್ಗೌರ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಮ್ಪಾದಿತಸ್ಯ ಕೃತಾನ್ನಸ್ಯ ಪೇಯಾದೇರ್ಗುಣಾನ್ ವಕ್ತುಂ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗ ಉಚ್ಯತೇ | ತೇ ಚ ಪೇಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಯೋಗಾದಿಜಾಃ, ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಾಕೃತಾ ಅಪಿ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ- ಪೇಯಾದೀನಾಮೇವ ಗುಣೇನ ಬಾಧಿತತ್ವಾಚ್ಛೂಕಧಾನ್ಯಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗ್ಗುಣೋ ನ ವಾಚ್ಯ ಇತಿ; ಯತಃ ಪೇಯಾದಯೋ ಹಿ ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಾನುವಿಧಾಯಿನಃ ಸನ್ತಃ ಸ್ವಗುಣಮಾವಹನ್ತಿ, ತೇನ ಕೃತಾನ್ನಸ್ಯ ಯೋ ಗುಣ ಉಚ್ಯತೇ ಸ ಯದಿ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಪ್ರಕೃತಾವಪಿ ಭವತಿ ತದಾ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ಅಥ ಪ್ರಕೃತೌ ವಿಪರೀತೋ ಗುಣೋ ಭವತಿ ತದಾ ಕೃತಾನ್ನಗುಣಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತತ್ವೇನಾದೌ ಪೇಯೋಚ್ಯತೇ; ಪೇಯಾ ಬಹುದ್ರವಾ ಯವಾಗೂಃ, ವಿಲೇಪೀ ವಿರಲದ್ರವಾ ಯವಾಗೂಃ| ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇಣಾನ್ನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಅನ್ನಾತ್ ಪ್ರಥಮೋತ್ಪದ್ಯಮಾನತ್ವೇನ ಮಣ್ಡಗುಣಕಥನಮ್| ದೀಪನಲಘುತ್ವಾಭ್ಯಾಮಗ್ನಿಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾಲ್ಲಙ್ಘಿತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಇತಿ ಧಾನ್ಯಕಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಸುಸಂಸ್ಕೃತಃ| ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಮಲಾಪಹ ಇತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಾನಾಮಪಿ ಕೋಷ್ಠೋಪಲೇಪಕದೋಷಾಪಹರತ್ವೇನ; ಯದುಚ್ಯತೇ- ಶುದ್ಧಾನಾಮಿತಿ ಈಷಚ್ಛುದ್ಧಾನಾಂ; ತೇನ, ಈಷಚ್ಛುದ್ಧ್ಯಾ ಶೇಷದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾನ್ಮಲಾಪಹ ಇತ್ಯುಪಪನ್ನಂ, ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೬) “ಲಾಜಮಣ್ಡೋಽವಿಶುದ್ಧಾನಾಂ” ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಾದೀಷದ್ವಿಶುದ್ಧಾನಾಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತನ್ನ ಸತ್, ಈಷದ್ವಿಶುದ್ಧೇ ಪೇಯಾ ನಿಷಿದ್ಧೈವ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಕಫಪಿತ್ತೇ ವಿಶುದ್ಧೇಽಲ್ಪೇ ಮದ್ಯಪೇ ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇ| ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಃ ಕಾರ್ಯಃ ಪೇಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದಯೇದ್ಧಿ ತಾನ್” (ಸಿ.ಅ.೬) ಇತಿ||೨೫೦-೨೫೬||-
Adhikarana 50 (257-259) · Śloka 260
ಸುಧೌತಃ ಪ್ರಸ್ರುತಃ ಸ್ವಿನ್ನಃ ಸನ್ತಪ್ತಶ್ಚೌದನೋ ಲಘುಃ||೨೫೭||
ಭೃಷ್ಟತಣ್ಡುಲಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಗರಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯೇಷ್ವಪಿ|
ಅಧೌತೋಽಪ್ರಸ್ರುತೋಽಸ್ವಿನ್ನಃ ಶೀತಶ್ಚಾಪ್ಯೋದನೋ ಗುರುಃ||೨೫೮||
ಮಾಂಸಶಾಕವಸಾತೈಲಘೃತಮಜ್ಜಫಲೌದನಾಃ|
ಬಲ್ಯಾಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾ ಹೃದ್ಯಾ ಗುರವೋ ಬೃಂಹಯನ್ತಿ ಚ||೨೫೯||
ತದ್ವನ್ಮಾಷತಿಲಕ್ಷೀರಮುದ್ಗಸಂಯೋಗಸಾಧಿತಾಃ|೨೬೦|
View original
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
ಸ್ವಿನ್ನ ಇತ್ಯುತ್ಸ್ವಿನ್ನಧಾನ್ಯತಣ್ಡುಲಕೃತಃ, ಕಿಂವಾ ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ವಿನ್ನತ್ವೇನ ಮೃದುಭೂತಃ| ಸನ್ತಪ್ತ ಇತಿ ಸಹಜೇನೋಷ್ಮಣಾ, ನ ತು ಪುನಸ್ತಾಪನೇನ; ವಚನಂ ಹಿ- “ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಸ್ಥಿರಂ ಶೀತಮನ್ನಮುಷ್ಣೀಕೃತಂ ಪುನಃ” ಇತಿ| ಭೃಷ್ಟತಣ್ಡುಲಕೃತ ಓದನೋ ಭೃಷ್ಟತಣ್ಡುಲಃ| ಅಧಾತಃ ಅಧೌತತಣ್ಡುಲಕೃತಃ| ಅತ್ರ ಸುಧೌತತ್ವಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾದನಸ್ಯ ಲಘುತ್ವಂವಚನೇನ ತದ್ವಿಪರೀತಾನಾಮಧೌತಾದೀನಾಂ ಗುರುತ್ವಮರ್ಥತಃ ಸಿದ್ಧಮಪಿ ಯತ್ ಪುನರುಚ್ಯತೇ ತತ್ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮ್| ಸನ್ತರ್ಪಣಾ ಇತಿ ತದಾತ್ವೇಽಪಿ ಬಲಕರಾಃ| ಮಾಂಸಾದಿಸಂಯೋಗಸಾಧಿತಾಶ್ಚೌದನಾ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಅತ್ರ ರೂಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಶಾಕಮುದ್ಗಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯೌದನಸ್ಯ ಬಲ್ಯತ್ವಾದಿ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ತಥಾ ಘೃತಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾಚ್ಚ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಕ್ರಿಯಮಾಣತ್ವಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ ||೨೫೭-೨೫೯||-
Adhikarana 51 (260-261) · Śloka 261
ಕುಲ್ಮಾಷಾ ಗುರವೋ ರೂಕ್ಷಾ ವಾತಲಾ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸಃ||೨೬೦||
ಸ್ವಿನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಾಸ್ತು ಯೇ ಕಿಚಿತ್ ಸೌಪ್ಯಗೌಧೂಮಯಾವಿಕಾಃ|
ಭಿಷಕ್ ತೇಷಾಂ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಮಾದಿಶೇದ್ಗುರುಲಾಘವಮ್||೨೬೧||
View original
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
ಯವಪಿಷ್ಟಮುಷ್ಣೋದಕಸಿಕ್ತಮೀಷತ್ಸ್ವಿನ್ನಮಪೂಪೀಕೃತಂ ಕುಲ್ಮಾಷಮಾಹುಃ| ಸ್ವಿನ್ನಭಕ್ಷ್ಯಾ ಇತ್ಯುತ್ಸ್ವೇದನಮಾತ್ರಕೃತಾ ಹಣ್ಡರಿಕಾದಯಃ| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ವದತಾ ನಾತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಗುಣೋಪಮರ್ದೇನ ಲಾಜಾದಾವಿವ ಗುಣಾನ್ತರೋದಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೬೦-೨೬೧||
Adhikarana 52 (262) · Śloka 262
ಅಕೃತಂ ಕೃತಯೂಷಂ ಚ ತನುಂ ಸಾಂಸ್ಕಾರಿಕಂ ರಸಮ್|
ಸೂಪಮಮ್ಲಮನಮ್ಲಂ ಚ ಗುರುಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಥೋತ್ತರಮ್||೨೬೨||
View original
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
ಅಕೃತಕೃತಯೂಷಲಕ್ಷಣಮ್- “ಅಸ್ನೇಹಲವಣಂ ಸರ್ವಮಕೃತಂ ಕಟುಕೈರ್ವಿನಾ| ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಲವಣಸ್ನೇಹಕಟುಕೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕೃತಮ್” (ಸು. ಸೂ. ೪೬) ಇತಿ| ತನುಮಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಾಂಸತ್ವೇನಾಘನಂ, ಸಾಂಸ್ಕಾರಿಕಮಿತಿ ಬಹುಮಾಂಸಸ್ನೇಹಾದಿಸಂಸ್ಕೃತತ್ವಾದ್ಘನಮ್||೨೬೨||
Adhikarana 53 (263-264) · Śloka 264
ಸಕ್ತವೋ ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಾ ಬಹುವರ್ಚೋನುಲೋಮಿನಃ|
ತರ್ಪಯನ್ತಿ ನರಂ ಸದ್ಯಃ ಪೀತಾಃ ಸದ್ಯೋಬಲಾಶ್ಚ ತೇ||೨೬೩||
ಮಧುರಾ ಲಘವಃ ಶೀತಾಃ ಸಕ್ತವಃ ಶಾಲಿಸಮ್ಭವಾಃ|
ಗ್ರಾಹಿಣೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದಿಜ್ವರಾಪಹಾಃ||೨೬೪||
View original
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
ಸಕ್ತೂನಾಂ ರೂಕ್ಷತ್ವೇಽಪಿ ವಾತಲತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ತಕ್ರಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಹಾರಿತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಪೀತಾ ಇತ್ಯನೇನ ಸಕ್ತೂನಾಂ ಪಿಣ್ಡೋಪಯೋಗೇ ನಿಷೇಧಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತರ್ಪಯನ್ತಿ ತೃಪ್ತಿಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಸದ್ಯೋಬಲಾಃ ತದಾತ್ವೇನೈವ ವಾಜೀಕರಣವದ್ಬಲಕರಾಃ; ಏತೇನ ಪರಿಣಾಮೇ ಬಲಾಪಹತ್ವಮಪ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೨೬೩-೨೬೪||
Adhikarana 54 (265-267) · Śloka 267
ಹನ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ಯವಾಪೂಪೋ ಯಾವಕೋ ವಾಟ್ಯ ಏವ ಚ|
ಉದಾವರ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕಾಸಮೇಹಗಲಗ್ರಹಾನ್||೨೬೫||
ಧಾನಾಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ತು ಯೇ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇ ಲೇಖನಾತ್ಮಕಾಃ|
ಶುಷ್ಕತ್ವಾತ್ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೈವ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತ್ವಾಚ್ಚ ದುರ್ಜರಾಃ||೨೬೬||
ವಿರೂಢಧಾನಾ ಶಷ್ಕುಲ್ಯೋ ಮಧುಕ್ರೋಡಾಃ ಸಪಿಣ್ಡಕಾಃ|
ಪೂಪಾಃ ಪೂಪಲಿಕಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಗುರವಃ ಪೈಷ್ಟಿಕಾಃ ಪರಮ್||೨೬೭||
View original
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
ಯವಕೃತೋ ವಾಟ್ಯೋ ಯಾವಕೋ ವಾಟ್ಯಃ, ವಾಟ್ಯಶ್ಚ ಭೃಷ್ಟಯವೌದನಃ| ಧಾನಾ ಭೃಷ್ಟಯವಾಃ| ಅಙ್ಕುರಿತಸ್ಯ ಯವಸ್ಯ ಧಾನಾ ವಿರೂಢಧಾನಾಃ| ಶಷ್ಕುಲ್ಯಃ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟೈಃ ಸತಿಲೈಸ್ತೈಲಪಕ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ಮಧುಕ್ರೋಡಾಃ ಪಾಕಘನೀಭೂತಮಧುಗರ್ಭಾಃ| ಸಪಿಣ್ಡಕಾ ಇತಿ ಮಧುಕ್ರೋಡಾ ಏವ ಸಪಿಷ್ಟಕಪಿಣ್ಡಾಃ; ನಲಸ್ತ್ವಾಹ- “ವಿಮರ್ದ್ಯ ಸಮಿತಾಚೂರ್ಣಂ ಮೃದುಪಾಕಂ ಗುಡಾನ್ವಿತಮ್| ಘೃತಾವಗಾಹೇ ಗುಡಿಕಾಂ ವೃತ್ತಾಂ ಪಕ್ವಾಂ ಸಕೇಶರಾಮ್|| ಸೌಗನ್ಧಿಕಾಧಿವಾಸಾಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪೂಪಲಿಕಾಂ ಬುಧಃ| ಸ ಏವ ಖಣ್ಡಸಂಯಾವಃ ಸಿತಾಮ್ರಾತಕಪೂರಿತಃ|| ಮಾತುಲುಙ್ಗತ್ವಚಾ ಚೈವ ವೇಷ್ಟಿತೋ ಮಧುಶೀರ್ಷಕಃ” ಇತಿ| ಮಧುಶೀರ್ಷಕ ಏವ ಮಧುಕ್ರೋಡಃ| ಪೂಪಾಃ ಪಿಷ್ಟಿಕಾಃ| ಪೂಪಲಿಕಾ ಚಾಪಡಿಕೇತಿ ಖ್ಯಾತಾ||೨೬೫-೨೬೭||
Adhikarana 55 (268-270) · Śloka 270
ಫಲಮಾಂಸವಸಾಶಾಕಪಲಲಕ್ಷೌದ್ರಸಂಸ್ಕೃತಾಃ|
ಭಕ್ಷ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚ ಬಲ್ಯಾಶ್ಚ ಗುರವೋ ಬೃಂಹಣಾತ್ಮಕಾಃ||೨೬೮||
ವೇಶವಾರೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬಲೋಪಚಯವರ್ಧನಃ|
ಗುರವಸ್ತರ್ಪಣಾ ವೃಷ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಪೂಪಕಾಃ ||೨೬೯||
ಸಗುಡಾಃ ಸತಿಲಾಶ್ಚೈವ ಸಕ್ಷೀರಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾಃ|
ಭಕ್ಷ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚ ಬಲ್ಯಾಶ್ಚ ಪರಂ ತು ಗುರವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೨೭೦||
View original
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
ಪಲಲಂ ತಿಲಚೂರ್ಣಮ್| ವೇಶವಾರಃ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರೇ- “ಮಾಂಸಂ ನಿರಸ್ಥಿ ಸುಸ್ವಿನ್ನಂ ಪುನರ್ದೃಷದಿ ಪೇಷಿತಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಶುಣ್ಠಿಮರಿಚಗುಡಸರ್ಪಿಃಸಮನ್ವಿತಮ್|| ಐಕಧ್ಯಂ ವಿಪಚೇತ್ ಸಮ್ಯಗ್ವೇಶವಾರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ”| ಕ್ಷೀರಪ್ರಧಾನಾಃ ಪೂಪಾಃ ಕ್ಷೀರಪೂಪಾಃ| ಸಗುಡಾ ಇತ್ಯಾದೌ ‘ಸಕ್ಷೀರಾಃ’ ಇತಿ ಕ್ಷೀರಯೋಗಮಾತ್ರಂ, ನ ಕ್ಷೀರಪ್ರಧಾನತೇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೨೬೮-೨೭೦||
Adhikarana 56 (271-272) · Śloka 272
ಸಸ್ನೇಹಾಃ ಸ್ನೇಹಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾ ವಿವಿಧಲಕ್ಷಣಾಃ|
ಗುರವಸ್ತರ್ಪಣಾ ವೃಷ್ಯಾ ಹೃದ್ಯಾ ಗೌಧೂಮಿಕಾ ಮತಾಃ||೨೭೧||
ಸಂಸ್ಕಾರಾಲ್ಲಘವಃ ಸನ್ತಿ ಭಕ್ಷ್ಯಾ ಗೌಧೂಮಪೈಷ್ಟಿಕಾಃ|
ಧಾನಾಪರ್ಪಟಪೂಪಾದ್ಯಾಸ್ತಾನ್ ಬುದ್ಧ್ವಾ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ತಥಾ||೨೭೨||
View original
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
ಸಸ್ನೇಹಾ ಇತಿ ಪಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾಯಾಮೇವ ಸ್ನೇಹಯೋಗಾತ್| ಗುರುತ್ವೇನೋಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಭೂರ್ಯಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದಿನಾ ಸಂಸ್ಕಾರಾಲ್ಲಾಘವಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಸಂಸ್ಕಾರಾಲ್ಲಘವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧ್ವಾ ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗುಣಂ ತಥಾ ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಂ ಚ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಯಥೋಚಿತಂ ಗುಣಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್||೨೭೧-೨೭೨||
Adhikarana 57 (273) · Śloka 273
ಪೃಥುಕಾ ಗುರವೋ ಭೃಷ್ಟಾನ್ ಭಕ್ಷಯೇದಲ್ಪಶಸ್ತು ತಾನ್|
ಯಾವಾ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯನ್ತಿ ಸರಸಾ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸಃ||೨೭೩||
View original
पृथुका गुरवो भृष्टान् भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
ಪೃಥುಕಾಃ ಚಿಪಿಟಾಃ| ಯಾವಾ ಇತಿ ಯವಚಿಪಿಟಾಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಗಾನ್ಧಾರದೇಶಪ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ ಸಮ್ಪಿಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಹುಃ | ಸರಸಾ ಅಭೃಷ್ಟಾಃ||೨೭೩||
Adhikarana 58 (274) · Śloka 274
ಸೂಪ್ಯಾನ್ನವಿಕೃತಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾ ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಾಃ|
ಸಕಟುಸ್ನೇಹಲವಣಾನಲ್ಪಶೋ ಭಕ್ಷಯೇತ್ತು ತಾನ್||೨೭೪||
View original
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
ಸೂಪ್ಯವಿಕೃತಾ ಇತಿ ಮುದ್ರಮಾಷಾದಿವಿಕಾರಾಃ||೨೭೪||
Adhikarana 59 (275) · Śloka 275
ಮೃದುಪಾಕಾಶ್ಚ ಯೇ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚ ಕಠಿನಾಶ್ಚ ಯೇ|
ಗುರವಸ್ತೇ ವ್ಯತಿಕ್ರಾನ್ತಪಾಕಾಃ ಪುಷ್ಟಿಬಲಪ್ರದಾಃ||೨೭೫||
View original
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
ಮೃದುಪಾಕಾಃ ಸ್ತೋಕಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಸಾಧ್ಯಾಃ| ವ್ಯತಿಕ್ರಾನ್ತಪಾಕಾ ಇತಿ ಚಿರೇಣ ಜರಾಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ||೨೭೫||
Adhikarana 60 (276) · Śloka 276
ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಂ ದ್ರವ್ಯಮಾನಂ ಪೃಥಕ್ ತಥಾ|
ಭಕ್ಷ್ಯಾಣಾಮಾದಿಶೇದ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಗುರುಲಾಘವಮ್||೨೭೬||
View original
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
ಅನುಕ್ತಭಕ್ಷ್ಯಗುಣಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ | ದ್ರವ್ಯಮಾನಂ ಪೃಥಗಿತಿ ಭಕ್ಷ್ಯಕರಣೇ ಸಂಯುಕ್ತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಸ್ಯ ಕಿಯನ್ಮಾನಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ವಾ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗೌರವಂ ಲಾಘವಂ ವಾ ಬಲವದ್ಭವತಿ ತಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್||೨೭೬||
Adhikarana 61 (277-278) · Śloka 278
(ನಾನಾದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಪಕ್ವಾಮಕ್ಲಿನ್ನಭರ್ಜಿತೈಃ|
ವಿಮರ್ದಕೋ ಗುರುರ್ಹೃದ್ಯೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲವತಾಂ ಹಿತಃ)||೨೭೭||
ರಸಾಲಾ ಬೃಂಹಣೀ ವೃಷ್ಯಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಲ್ಯಾ ರುಚಿಪ್ರದಾ|
ಸ್ನೇಹನಂ ತರ್ಪಣಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಂ ಸಗುಡಂ ದಧಿ||೨೭೮||
View original
(नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
ರಸಾಲಾಲಕ್ಷಣಂ- “ಸಚತುರ್ಜಾತಕಾಜಾಜಿ ಸಸಿತಾರ್ದ್ರಕನಾಗರಮ್| ರಸಾಲಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛಿಖರಿಣೀ ಸಙ್ಘೃಷ್ಟಂ ಸಸರಂ ದಧಿ” ಇತಿ| ರಸಾಲಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸಗುಡದಧಿಗುಣಮಾಹ- ಸ್ನೇಹನಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೭೭-೨೭೮||
Adhikarana 62 (279-283) · Śloka 283
ದ್ರಾಕ್ಷಾಖರ್ಜೂರಕೋಲಾನಾಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಪಾನಕಮ್|
ಪರೂಷಕಾಣಾಂ ಕ್ಷೌದ್ರಸ್ಯ ಯಚ್ಚೇಕ್ಷುವಿಕೃತಿಂ ಪ್ರತಿ||೨೭೯||
ತೇಷಾಂ ಕಟ್ವಮ್ಲಸಂಯೋಗಾನ್ ಪಾನಕಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್|
ದ್ರವ್ಯಂ ಮಾನಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾದಿಶೇತ್||೨೮೦||
ಕಟ್ವಮ್ಲಸ್ವಾದುಲವಣಾ ಲಘವೋ ರಾಗಷಾಡವಾಃ|
ಮುಖಪ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಹೃದ್ಯಾಶ್ಚ ದೀಪನಾ ಭಕ್ತರೋಚನಾಃ||೨೮೧||
ಆಮ್ರಾಮಲಕಲೇಹಾಶ್ಚ ಬೃಂಹಣಾ ಬಲವರ್ಧನಾಃ|
ರೋಚನಾಸ್ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೋಕ್ತಾಃ ಸ್ನೇಹಮಾಧುರ್ಯಗೌರವಾತ್||೨೮೨||
ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಂ ದ್ರವ್ಯಮಾನಂ ಚ ತಚ್ಛ್ರಿತಮ್|
ಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ಲೇಹಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ತೇಷಾಂ ತಥಾ ವದೇತ್||೨೮೩||
View original
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
ಪಾನಕಾನಾಮಪಿ ಕೃತಾನ್ನಭೇದತ್ವಾತ್ತದ್ಗುಣಮಾಹ- ದ್ರಾಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚೇಕ್ಷುವಿಕೃತಿಂ ಪ್ರತಿ ಪಾನಕಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಾಗಷಾಡವಂ ಕೇಚಿದೇವಂ ವದನ್ತಿ- “ಕ್ವಥಿತಂ ತು ಗುಡೋಪೇತಂ ಸಹಕಾರಫಲಂ ನವಮ್| ತೈಲನಾಗರಸಂಯುಕ್ತಂ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ರಾಗಷಾಡವಃ” ಇತಿ; ಕಿಂವಾ , “ಸಿತಾರುಚಕಸಿನ್ಧೂತ್ಥೈಃ ಸವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಪರೂಷಕೈಃ| ಜಮ್ಬೂಫಲರಸೈರ್ಯುಕ್ತೋ ರಾಗೋ ರಾಜಿಕಯಾಽನ್ವಿತಃ” ಇತಿ| ಷಾಡವಸ್ತು ಮಧುರಾಮ್ಲದ್ರವ್ಯಕೃತಃ| ಆಮ್ರಾಮಲಕಲೇಹಾಸ್ತು ತಯೋಃ ಪೃಥಕ್ಕ್ವಾಥೇನ ಸಶರ್ಕರೇಣ ಘನಾಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ಅನುಕ್ತಪಾನಕಗುಣಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ- ಬುದ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇತ್ಯಾದಿವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್||೨೭೯-೨೮೩||
Adhikarana 63 (284-285) · Śloka 285
ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಿ ಶುಕ್ತಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್|
ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾದ್ಯಂ ಚ ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್ತದಾಸುತಮ್||೨೮೪||
ಶಿಣ್ಡಾಕೀ ಚಾಸುತಂ ಚಾನ್ಯತ್ ಕಾಲಾಮ್ಲಂ ರೋಚನಂ ಲಘು|
ವಿದ್ಯಾದ್ವರ್ಗಂ ಕೃತಾನ್ನಾನಾಮೇಕಾದಶತಮಂ ಭಿಷಕ್||೨೮೫||
ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗ ಏಕಾದಶಃ|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
ಶುಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ- “ಯನ್ಮಸ್ತ್ವಾದಿ ಶುಚೌ ಭಾಣ್ಡೇ ಸಗುಡಕ್ಷೌದ್ರಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶುಕ್ರಂ ಚುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ತದಾಸುತಮಿತಿ ಶುಕ್ತಮಧ್ಯಸ್ಥಿತಂ ಮೂಲಕಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿ| ಶಿಣ್ಡಾಕೀ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ತೀರಭುಕ್ತೌ| ಆಸುತಂ ಚಾನ್ಯದಿತಿ ಸನ್ಧಾನಾನ್ತರಮ್| ಕಾಲಾಮ್ಲಮಿತಿ ಚಿರಕಾಲಾವಸ್ಥಾನಾದಮ್ಲಂ, ನತ್ವಮ್ಲದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಾತ್| ಕೃತಾನ್ನಾನಾಮಿತಿ ಕರಣನಿಷ್ಪಾದಿತಮಣ್ಡಪೇಯಾದೀನಾಮ್||೨೮೪-೨೮೫||
Adhikarana 64 (286-294) · Śloka 294
ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ಸ್ವಾದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮುಷ್ಣಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ|
ಪಿತ್ತಲಂ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ನ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿವರ್ಧನಮ್||೨೮೬||
ವಾತಘ್ನೇಷೂತ್ತಮಂ ಬಲ್ಯಂ ತ್ವಚ್ಯಂ ಮೇಧಾಗ್ನಿವರ್ಧನಮ್|
ತೈಲಂ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಸರ್ವರೋಗಾಪಹಂ ಮತಮ್||೨೮೭||
ತೈಲಪ್ರಯೋಗಾದಜರಾ ನಿರ್ವಿಕಾರಾ ಜಿತಶ್ರಮಾಃ|
ಆಸನ್ನತಿಬಲಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯೇ ದೈತ್ಯಾಧಿಪತಯಃ ಪುರಾ||೨೮೮||
ಐರಣ್ಡತೈಲಂ ಮಧುರಂ ಗುರು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿವರ್ಧನಮ್|
ವಾತಾಸೃಗ್ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಜೀರ್ಣಜ್ವರಹರಂ ಪರಮ್||೨೮೯||
ಕಟೂಷ್ಣಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೈಲಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರದೂಷಣಮ್|
ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಹರಂ ಕಣ್ಡೂಕೋಠವಿನಾಶನಮ್ ||೨೯೦||
ಪ್ರಿಯಾಲತೈಲಂ ಮಧುರಂ ಗುರು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿವರ್ಧನಮ್|
ಹಿತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ನಾತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾತ್ಸಂಯೋಗೇ ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ||೨೯೧||
ಆತಸ್ಯಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಂ ತು ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ತಥಾ|
ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಹಿತಂ ವಾತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಮ್||೨೯೨||
ಕುಸುಮ್ಭತೈಲಮುಷ್ಣಂ ಚ ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ಗುರು|
ವಿದಾಹಿ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮ್||೨೯೩||
ಫಲಾನಾಂ ಯಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ತೈಲಾನ್ಯಾಹಾರಸಂವಿಧೌ |
ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ತಾನಿ ಬ್ರೂಯಾದ್ಯಥಾಫಲಮ್||೨೯೪||
View original
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
ಆಹಾರಮಭಿಧಾಯ ತದ್ಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ತತ್ರ ಸರ್ಪಿಷ ಉಕ್ತತ್ವಾತ್ತೈಲಮೇವಾನ್ನಸಂಸ್ಕಾರಕಪ್ರಧಾನತ್ವಾದಾಹ- ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗಾಚ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾಚ್ಚೇತಿ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾತ್; ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ತೈಲಸ್ಯ ಭೇಷಜೈಃ ಪಾಕಃ, ಸಂಯೋಗಸ್ತ್ವವಚಾರಣಾಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸಙ್ಖ್ಯೇ ಯುದ್ಧೇ| ಆತಸ್ಯಮ್ ಉಮಾತೈಲಮ್| ಅನುಕ್ತತೈಲಗುಣನಿರ್ದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ- ಫಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾನಾಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ಸಾರಸ್ನೇಹಾ ಅಪಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಯಥಾಫಲಮಿತಿ ಯಾದೃಶಗುಣಂ ಫಲಂ ತಾದೃಶ ಏವ ತತ್ಸ್ನೇಹೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೮೬-೨೯೪||
Adhikarana 65 (295) · Śloka 295
ಮಧುರೋ ಬೃಂಹಣೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲ್ಯೋ ಮಜ್ಜಾ ತಥಾ ವಸಾ|
ಯಥಾಸತ್ತ್ವಂ ತು ಶೈತ್ಯೋಷ್ಣೇ ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋರ್ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||೨೯೫||
View original
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
ಯಥಾಸತ್ತ್ವಮಿತಿ ಯಃ ಪ್ರಾಣೀ ಆನೂಪಾದಿರುಷ್ಣಸ್ತಸ್ಯೋಷ್ಣಃ, ಯಸ್ತು ಪ್ರಾಣೀ ಜಾಙ್ಗಲಾದಿಃ ಶೀತಸ್ತಸ್ಯ ಶೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಮಾನ್ಯತಸ್ತು ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋರನುಷ್ಣಾಶೀತತ್ವಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೇ ಏವ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್||೨೯೫||
Adhikarana 66 (296-304) · Śloka 304
ಸಸ್ನೇಹಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಮುಷ್ಣಂ ವಾತಕಫಾಪಹಮ್|
ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಹೃದ್ಯಂ ರೋಚನಂ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್||೨೯೬||
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಮಧುರಾ ಚಾರ್ದ್ರಾ ಗುರ್ವೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ ಪಿಪ್ಪಲೀ|
ಸಾ ಶುಷ್ಕಾ ಕಫವಾತಘ್ನೀ ಕಟೂಷ್ಣಾ ವೃಷ್ಯಸಮ್ಮತಾ ||೨೯೭||
ನಾತ್ಯರ್ಥಮುಷ್ಣಂ ಮರಿಚಮವೃಷ್ಯಂ ಲಘು ರೋಚನಮ್|
ಛೇದಿತ್ವಾಚ್ಛೋಷಣತ್ವಾಚ್ಚ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್ ||೨೯೮||
ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಬನ್ಧಘ್ನಂ ಕಟೂಷ್ಣಂ ದೀಪನಂ ಲಘು|
ಹಿಙ್ಗು ಶೂಲಪ್ರಶಮನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪಾಚನರೋಚನಮ್||೨೯೯||
ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮವಿದಾಹಿ ಚ|
ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಸಮಧುರಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣೋತ್ತಮಮ್||೩೦೦||
ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದೌಷ್ಣ್ಯಾಲ್ಲಘುತ್ವಾಚ್ಚ ಸೌಗನ್ಧ್ಯಾಚ್ಚ ರುಚಿಪ್ರದಮ್|
ಸೌವರ್ಚಲಂ ವಿಬನ್ಧಘ್ನಂ ಹೃದ್ಯಮುದ್ಗಾರಶೋಧಿ ಚ||೩೦೧||
ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದೌಷ್ಣ್ಯಾದ್ವ್ಯವಾಯಿತ್ವಾದ್ದೀಪನಂ ಶೂಲನಾಶನಮ್|
ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ವಾತಾನಾಮಾನುಲೋಮ್ಯಕರಂ ಬಿಡಮ್||೩೦೨||
ಸತಿಕ್ತಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುತ್ಕ್ಲೇದಿ ಚೌದ್ಭಿದಮ್|
ನ ಕಾಲಲವಣೇ ಗನ್ಧಃ ಸೌವರ್ಚಲಗುಣಾಶ್ಚ ತೇ||೩೦೩||
ಸಾಮುದ್ರಕಂ ಸಮಧುರಂ, ಸತಿಕ್ತಂ ಕಟು ಪಾಂಶುಜಮ್|
ರೋಚನಂ ಲವಣಂ ಸರ್ವಂ ಪಾಕಿ ಸ್ರಂಸ್ಯನಿಲಾಪಹಮ್||೩೦೪||
View original
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸೌವರ್ಚಲಗುಣಃ| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಬಿಡಗುಣಃ| ಔದ್ಭಿದಮ್ ಉತ್ಕಾರಿಕಾಲವಣಮ್ | ಕಾಲಲವಣಂ ಸೌವರ್ಚಲಮೇವಾಗನ್ಧಮ್| ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರಸಮೀಪೇ ಭವತೀತಿ ಸಾಮುದ್ರಂ ಕರಕಚಮ್| ಪಾಂಶುಜಂ ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರಜಮ್||೨೯೬-೩೦೪||
Adhikarana 67 (305-306) · Śloka 306
ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಗ್ರಹಣೀರೋಗಪ್ಲೀಹಾನಾಹಗಲಗ್ರಹಾನ್|
ಕಾಸಂ ಕಫಜಮರ್ಶಾಂಸಿ ಯಾವಶೂಕೋ ವ್ಯಪೋಹತಿ||೩೦೫||
ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೋ ಲಘುರೂಕ್ಷಶ್ಚ ಕ್ಲೇದೀ ಪಕ್ತಾ ವಿದಾರಣಃ|
ದಾಹನೋ ದೀಪನಶ್ಛೇತ್ತಾ ಸರ್ವಃ ಕ್ಷಾರೋಽಗ್ನಿಸನ್ನಿಭಃ ||೩೦೬||
View original
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः ||३०६||
ಕ್ಷಾರಾಣಾಮಪಿ ಲವಣಸತ್ತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಾರಗುಣಮಾಹ- ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಯವಕ್ಷಾರಗುಣಃ| ಸರ್ವಃ ಕ್ಷಾರ ಇತಿ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರಟಙ್ಕನಕ್ಷಾರಾದಿಃ||೩೦೫-೩೦೬||
Adhikarana 68 (307) · Śloka 307
ಕಾರವೀ ಕುಞ್ಚಿಕಾಽಜಾಜೀ ಯವಾನೀ ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬುರು|
ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ವಾತಕಫದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶನಮ್||೩೦೭||
View original
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
ಕಾರವೀ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಮ್| ಕುಞ್ಚಿಕಾ ಸ್ಥೂಲಜೀರಕಮ್| ಅಜಾಜೀ ಜೀರಕಮ್||೩೦೭||
Adhikarana 69 (308) · Śloka 308
ಆಹಾರಯೋಗಿನಾಂ ಭಕ್ತಿನಿಶ್ಚಯೋ ನ ತು ವಿದ್ಯತೇ|
ಸಮಾಪ್ತೋ ದ್ವಾದಶಶ್ಚಾಯಂ ವರ್ಗ ಆಹಾರಯೋಗಿನಾಮ್||೩೦೮||
ಇತ್ಯಾಹಾರಯೋಗಿವರ್ಗೋ ದ್ವಾದಶಃ|
View original
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
ಉಕ್ತಾತ್ತೈಲಾದೇರನ್ಯದಪ್ಯಾಹಾರಸಂಸ್ಕಾರಕತ್ವೇನಾಹಾರಯೋಗಿ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಆಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ತಿಃ ವಿಭಾಗ ಇಯತ್ತೇತಿ ಯಾವತ್; ಕಿಂವಾ ಭಕ್ತಿಃ ಇಚ್ಛಾ; ತೇನ ಪುರುಷೇಚ್ಛಾನಾಮನಿಯಮಾದುಕ್ತಮಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಾಯ ಆಹಾರಯೋಗಿ ನ ಭವತಿ, ತಥಾ ಅನುಕ್ತಮಪಿ ರಸೋನಾಮ್ರಪೇಷಿಕಾದ್ಯಾಹಾರಸಂಯೋಗಿ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೩೦೮||
Adhikarana 70 (309-310) · Śloka 310
ಶೂಕಧಾನ್ಯಂ ಶಮೀಧಾನ್ಯಂ ಸಮಾತೀತಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|
ಪುರಾಣಂ ಪ್ರಾಯಶೋ ರೂಕ್ಷಂ ಪ್ರಾಯೇಣಾಭಿನವಂ ಗುರು ||೩೦೯||
ಯದ್ಯದಾಗಚ್ಛತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತತ್ತಲ್ಲಘುತರಂ ಸ್ಮೃತಮ್|
ನಿಸ್ತುಷಂ ಯುಕ್ತಿಭೃಷ್ಟಂ ಚ ಸೂಪ್ಯಂ ಲಘು ವಿಪಚ್ಯತೇ||೩೧೦||
View original
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु ||३०९||
यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಾನಾಂ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾದೀನಾಂ ಯದನುಕ್ತಗುಣಂ ತದ್ವಕ್ತುಮಾಹ- ಶೂಕಧಾನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾತೀತಮಿತಿ ಏಕವರ್ಷಾತೀತಮ್| ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಲಾಘವಾತ್; ಹೇಮನ್ತೇ ನವಧಾನ್ಯವಿಧಾನಂ ತ್ವಪವಾದಃ| ಆಗಚ್ಛತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತಿ ಉಪ್ತಂ ಸಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಭವತಿ; ತೇನ ಷಷ್ಟಿಕಾಃ ಸರ್ವಧಾನ್ಯೇಷು ಲಘವಃ, ತೇ ಹಿ ಷಷ್ಟಿರಾತ್ರೇಣ ಭವನ್ತಿ| ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ, ವ್ರೀಹೇಃ ಶಾರದಸ್ಯ ಚ ಹೈಮನ್ತಂ ಶಾಲಿಂ ಪ್ರತ್ಯಲ್ಪಕಾಲತ್ವೇನ ಲಘುತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸಜಾತೀಯ ಏವ ಶೀಘ್ರಗಮನಂ ಲಾಘವಹೇತುರಿತಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಆಗಚ್ಛತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತಿ ಭುಕ್ತಂ ಸತ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪಚ್ಯತೇ| ಯುಕ್ತಿಭೃಷ್ಟಮ್ ಈಷದ್ಭೃಷ್ಟಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಸೂಪ್ಯಂ ಸೂಪಾಯ ಯೋಗ್ಯಂ ಮುದ್ಗಮಾಷಾದಿ||೩೦೯-೩೧೦||
Adhikarana 71 (311) · Śloka 312
ಮೃತಂ ಕೃಶಂ ಚಾತಿಮೇದ್ಯಂ ವೃದ್ಧಂ ಬಾಲಂ ವಿಷೈರ್ಹತಮ್|
ಅಗೋಚರಭೃತಂ ವ್ಯಾಲಸೂದಿತಂ ಮಾಂಸಮುತ್ಸೃಜೇತ್||೩೧೧||
ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ಹಿತಂ ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಣಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್|೩೧೨|
View original
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
ಮೃತಮಿತಿ ಸ್ವಯಂ ಮೃತಮ್| ಮೇದ್ಯಂ ಮೇದುರಮ್| ಕೃಶಗ್ರಹಣೇನ ಶುಷ್ಕಮಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಅಗೋಚರಭೃತಂ ಯಥಾ- ಆನೂಪಂ ಧನ್ವದೇಶೇ ಪುಷ್ಟಮ್| ವ್ಯಾಲಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ; ಕಿಂವಾ ವ್ಯಾಲಃ ಸರ್ಪಃ| ವಿಷಹತಂ ತು ವಿಷದಿಗ್ಧಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಧಮ್||೩೧೧||-
Adhikarana 72 (312-315) · Śloka 315
ಪ್ರೀಣನಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ಯೋ ಮಾಂಸರಸಃ ಪರಮ್||೩೧೨||
ಶುಷ್ಯತಾಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ಕೃಶಾನಾಂ ಕ್ಷೀಣರೇತಸಾಮ್|
ಬಲವರ್ಣಾರ್ಥಿನಾಂ ಚೈವ ರಸಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಥಾಮೃತಮ್||೩೧೩||
ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಶಮನಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಹಿತಂ ರಸಮ್|
ವಿದ್ಯಾತ್ ಸ್ವರ್ಯಂ ಬಲಕರಂ ವಯೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಯುಷಾಮ್||೩೧೪||
ವ್ಯಾಯಾಮನಿತ್ಯಾಃ ಸ್ತ್ರೀನಿತ್ಯಾ ಮದ್ಯನಿತ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ|
ನಿತ್ಯಂ ಮಾಂಸರಸಾಹಾರಾ ನಾತುರಾಃ ಸ್ಯುರ್ನ ದುರ್ಬಲಾಃ||೩೧೫||
View original
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
ಮಾಂಸರಸಗುಣಾಃ- ಪ್ರೀಣನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಶಮನಮಿತಿ ಸರ್ವಶಬ್ದೋ ಭೂರಿವಚನಃ; ಏತೇನ ಉನ್ಮಾದಾದೌ ಮಾಂಸನಿಷೇಧೋ ನ ವಿರೋಧವಾನ್ ಭವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಉನ್ಮಾದೇ- “ನಿವೃತ್ತಾಮಿಷಮದ್ಯೋ ಯಃ” (ಚಿ. ೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಯೋ ವಿಹಿತಃ, ತಾದೃಶಂ ರಸಮ್||೩೧೨-೩೧೫||
Adhikarana 73 (316-318) · Śloka 318
ಕ್ರಿಮಿವಾತಾತಪಹತಂ ಶುಷ್ಕಂ ಜೀರ್ಣಮನಾರ್ತವಮ್|
ಶಾಕಂ ನಿಃಸ್ನೇಹಸಿದ್ಧಂ ಚ ವರ್ಜ್ಯಂ ಯಚ್ಚಾಪರಿಸ್ರುತಮ್||೩೧೬||
ಪುರಾಣಮಾಮಂ ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ರಿಮಿವ್ಯಾಲಹಿಮಾತಪೈಃ|
ಅದೇಶಕಾಲಜಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ಫಲಮಸಾಧು ತತ್||೩೧೭||
ಹರಿತಾನಾಂ ಯಥಾಶಾಕಂ ನಿರ್ದೇಶಃ ಸಾಧನಾದೃತೇ|
ಮದ್ಯಾಮ್ಬುಗೋರಸಾದೀನಾಂ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ವರ್ಗೇ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ||೩೧೮||
View original
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
ಸ್ನೇಹೇನ ವಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ ನಿಃಸ್ನೇಹಸಿದ್ಧಮ್| ಆಮಮಿತಿ ಅಪಕ್ವಮ್; ಏತಚ್ಚ ಬಿಲ್ವಾದೀನ್ ವಿಹಾಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅದೇಶಜಮಿತಿ ಅನುಚಿತದೇಶಭವಮ್| ಅಕಾಲಜಮ್ ಅನಾರ್ತವಮ್| ಸಾಧನಾದೃತ ಇತಿ ಹರಿತಾನಾಮಾರ್ದ್ರಕಪಲಾಣ್ಡುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ನಿಃಸ್ನೇಹಸಿದ್ಧಾನಾಮಪಿ ತಥಾ ಅಪರಿಸ್ರುತಾನಾಮಪಿ ನಿರ್ದೋಷತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿನಿಶ್ಚಯಃ ‘ಕೃತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ತಥಾಚ ಮದ್ಯಾನಾಂ ‘ಪ್ರಾಯಶೋಽಭಿನವಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುಣದೋಷಕಥನಂ ಕೃತಮೇವ, ಏವಂ ಜಲೇಽಪಿ ‘ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಕ್ರಿಮಿಲಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಗೋರಸಕೃತಾನ್ನಾಹಾರಯೋಗಿವರ್ಗೇಷು ತು ಯಥೋಕ್ತಕರ್ತೃಗುಣವದ್ವಿಪರೀತೇ ವಿಪರೀತಗುಣಮನುಮೇಯಮಿತಿ ಭಾವಃ||೩೧೬-೩೧೮||
Adhikarana 74 (319-324) · Śloka 324
ಯದಾಹಾರಗುಣೈಃ ಪಾನಂ ವಿಪರೀತಂ ತದಿಷ್ಯತೇ|
ಅನ್ನಾನುಪಾನಂ ಧಾತೂನಾಂ ದೃಷ್ಟಂ ಯನ್ನ ವಿರೋಧಿ ಚ||೩೧೯||
ಆಸವಾನಾಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಮಶೀತಿಂ ಚತುರುತ್ತರಾಮ್|
ಜಲಂ ಪೇಯಮಪೇಯಂ ಚ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾನುಪಿಬೇದ್ಧಿತಮ್||೩೨೦||
ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಮಾರುತೇ ಶಸ್ತಂ ಪಿತ್ತೇ ಮಧುರಶೀತಲಮ್|
ಕಫೇಽನುಪಾನಂ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಕ್ಷಯೇ ಮಾಂಸರಸಃ ಪರಮ್||೩೨೧||
ಉಪವಾಸಾಧ್ವಭಾಷ್ಯಸ್ತ್ರೀಮಾರುತಾತಪಕರ್ಮಭಿಃ|
ಕ್ಲಾನ್ತಾನಾಮನುಪಾನಾರ್ಥಂ ಪಯಃ ಪಥ್ಯಂ ಯಥಾಽಮೃತಮ್||೩೨೨||
ಸುರಾ ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಮನುಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ|
ಕಾರ್ಶ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ಥೂಲದೇಹಾನಾಮನು ಶಸ್ತಂ ಮಧೂದಕಮ್||೩೨೩||
ಅಲ್ಪಾಗ್ನೀನಾಮನಿದ್ರಾಣಾಂ ತನ್ದ್ರಾಶೋಕಭಯಕ್ಲಮೈಃ|
ಮದ್ಯಮಾಂಸೋಚಿತಾನಾಂ ಚ ಮದ್ಯಮೇವಾನುಶಸ್ಯತೇ||೩೨೪||
View original
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯೇಷಾಂ ಯದನುಪಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದೇವಾಹ- ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಗುಣೈರಿತಿ ಶೀತಸ್ನೇಹಮಧುರಾದಿಭಿಃ; ವಿಪರೀತಮಿತಿ ವಿಪರೀತಗುಣಮನುಪೇಯಮ್| ಏವಂ ಚ ದಧ್ನೋಽಮ್ಲಸ್ಯ ಮಧುರಂ ಕ್ಷೀರಂ ತಥಾ ಪಾಯಸಸ್ಯ ಕಾಞ್ಜಿಕಾನುಪಾನಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಧಾತೂನಾಂ ಯನ್ನ ವಿರೋಧಿ ಚೇತಿ| ಏವಂ ಚಾಮ್ಲೇ ಪಯೋಽನುಪೀಯಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾದ್ಧಾತುವಿರೋಧೇನ ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಏವಮನ್ಯದಪಿ ವಿರುದ್ಧಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಯಜ್ಜಃಪುರುಷೀಯೇ (ಸೂ. ೨೫)| ಪೇಯಮಪೇಯಂ ಚೇತಿ ಸಹಜಗುಣದೋಷವತ್ತ್ವಾತ್ ತಥೋಪಯುಕ್ತಭೋಜನಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ದೋಷಭೇದೇನಾಪ್ಯನುಪಾನಮಾಹ| ಅನುಶಸ್ತಮಿತಿ ಅನುಪಾನಂ ಶಸ್ತಮ್||೩೧೯-೩೨೪||
Adhikarana 75 (325-326) · Śloka 326
ಅಥಾನುಪಾನಕರ್ಮಗುಣಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಅನುಪಾನಂ ತರ್ಪಯತಿ, ಪ್ರೀಣಯತಿ, ಊರ್ಜಯತಿ, ಬೃಂಹಯತಿ, ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಭುಕ್ತಮವಸಾದಯತಿ, ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ಭಿನತ್ತಿ, ಮಾರ್ದವಮಾಪಾದಯತಿ, ಕ್ಲೇದಯತಿ, ಜರಯತಿ, ಸುಖಪರಿಣಾಮಿತಾಮಾಶುವ್ಯವಾಯಿತಾಂ ಚಾಹಾರಸ್ಯೋಪಜನಯತೀತಿ||೩೨೫||
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಅನುಪಾನಂ ಹಿತಂ ಯುಕ್ತಂ ತರ್ಪಯತ್ಯಾಶು ಮಾನವಮ್|
ಸುಖಂ ಪಚತಿ ಚಾಹಾರಮಾಯುಷೇ ಚ ಬಲಾಯ ಚ||೩೨೬||
View original
अथानुपानकर्मगुणान् प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
ಅನುಪಾನಗುಣಾನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಃ ತೃಪ್ತಿಃ| ||೩೨೫-೩೨೬||
Adhikarana 76 (327-328) · Śloka 328
ನೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಮಾರುತಾವಿಷ್ಟಾ ನ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಿನಃ|
ನ ಗೀತಭಾಷ್ಯಾಧ್ಯಯನಪ್ರಸಕ್ತಾ ನೋರಸಿ ಕ್ಷತಾಃ||೩೨೭||
ಪಿಬೇಯುರುದಕಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತದ್ಧಿ ಕಣ್ಠೋರಸಿ ಸ್ಥಿತಮ್|
ಸ್ನೇಹಮಾಹಾರಜಂ ಹತ್ವಾ ಭೂಯೋ ದೋಷಾಯ ಕಲ್ಪತೇ||೩೨೮||
View original
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
ಯೈರನುಪಾನಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತಾನಾಹ- ನೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠೋರಸಿ ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಅನೇನೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಮಾರುತಾದೀನಾಮನುಪಾನಂ ಕಣ್ಠೋರಸಿ ಸ್ಥಿತಮೇವ ಭವತಿ, ನಾಧೋ ಯಾತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ನೇಹಮಾಹಾರಜಂ ಹತ್ವೇತಿ ಆಹಾರಜಾತಂ ಸ್ನೇಹಮಭಿಭೂಯ ಭೂಯೋ ದೋಷಾಯ ಕಲ್ಪತೇ, ವಾತಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಹಾರಸ್ನೇಹೇನ ಯೋ ವಾತಪ್ರಶಮಃ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ತಂ ಶೈತ್ಯಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಪಾನೀಯಮಭಿಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಅಪಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಸ್ನೇಹನಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ, ತನ್ನ ಭವತಿ| ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ‘ಹನ’ ಹಿಂಸಾಗತ್ಯೋರಿತಿ ವಚನಾತ್ ಸ್ನೇಹಂ ಹತ್ವೇತಿ ಸ್ನೇಹಂ ಗತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ತದಪಿ ನ ಭವತಿ, ಯತಃ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತತ್ವೇನೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಮಾರುತಾದಿಹನನಮೇವ ಯುಕ್ತಂ, ನ ತು ಕರಣಮ್| ಕಿಂವಾ ಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಸಾರಂ, ಯಥಾ- “ದೇಹಃ ಸ್ನೇಹಪರಿಕ್ಷಯಾತ್” (ಚಿ. ೮) ಇತಿ ದೇಹಸಾರಪರಿಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಸಾರಹನನಂ ಚ ಜಲೇನಾಹಾರಸ್ನೇಹಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಕಣ್ಠೋರಸ್ಯವಸ್ಥಾನಾದಪಾಕಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ||೩೨೭-೩೨೮||
Adhikarana 77 (329-330) · Śloka 330
ಅನ್ನಪಾನೈಕದೇಶೋಽಯಮುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗಿಕಃ|
ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನ ಹಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ನಾಮಭಿಃ||೩೨೯||
ಯಥಾ ನಾನೌಷಧಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೇಶಜಾನಾಂ ವಚೋ ಯಥಾ|
ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ತತ್ತಥಾ ವಾಚ್ಯಮನುಕ್ತಮಿಹ ಯದ್ಭವೇತ್||೩೩೦||
View original
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
ಅನ್ನಪಾನದ್ರವ್ಯೈಕದೇಶಕಥನಂ ಸಹೇತುಕಮಾಹ- ಅನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಪಾನೈಕದೇಶಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗಿಕ ಇತಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಯದುಪಯುಜ್ಯತೇ; ಏತೇನ ಯದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನೋಪಯುಜ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ಕಥನಂ, ಪ್ರಾಯೋಽನುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾಽಕಥನಮಲ್ಪದೋಷಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತಥಾ ಅಲ್ಪದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ತದಪಿ ಕಿಮಿತಿ ನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತಿ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ; ನಾಮಭಿರಿತಿ ನಾಮಭಿರಪಿ ನ ಶಕ್ಯಂ, ‘ಕೇನಚಿತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಏತೇನ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾಮಮಾತ್ರೇಣಾಪಿ ವಕ್ತುಂ ಕಶ್ಚಿನ್ನ ಪಾರಯತ್ಯತಿಬಹುತ್ವಾತ್, ತತ್ ಕಾ ಕಥಾ ಅಶೇಷಾನ್ನಪಾನದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ಗುಣಕಥನಂ ಪ್ರತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ, ನಾಮಭಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಿತಿ ಗುಣತಃ ಕಥಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯಂ ಕೇನಚಿದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಅಥ ಕಥಂ ಹ್ಯತ್ರಾಕೀರ್ತಿತಾನ್ನಪಾನಸ್ಯ ತರ್ಹಿ ಗುಣಾ ನಿರ್ದೇಷ್ಟವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ “ನಾನೌಷಧಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್” (ಸೂ. ೨೬) ಇತಿ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತಥಾ ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾನುಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ವಾಚ್ಯಂ; ‘ಗುಣತಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಹಿ “ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಗುರುಖರ” (ಸೂ. ೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಭೇದೇನ ವಿಶಿಷ್ಟೇನ ಚ ಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತತಶ್ಚಾನುಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತೇನೈವ ಗುರುಖರಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾದಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಯಥೋಕ್ತೋಪಚಯಾದಿಕರ್ಮಕರ್ತೃಕತಯಾ ವ್ಯಪದೇಷ್ಟವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದೇವಾನಿರ್ದಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗುರುಖರತ್ವಾದಿ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ದೇಶಜಾನಾಂ ವಚೋ ಯಥೇತಿ; ದೇಶಜಾ ದೇಶಾನ್ತರೀಯಾಃ, ತದ್ದೇಶೀಯವಚನಾತ್ತೇ ತೇ ಗುರುಖರತ್ವಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ, ದೇಶಜಾ ಯಥಾ ತತ್ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯವಹರನ್ತಿ ‘ಇದಂ ಮಧುರಮ್, ಇದಮಮ್ಲಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ, ತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಮಧುರತ್ವಾಮ್ಲತ್ವಾದಿಪ್ರತಿಪನ್ನಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣಮಿತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಗಣೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಚ ರಸೋಕ್ತೇನ ತದ್ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೨೯-೩೩೦||
Adhikarana 78 (331) · Śloka 331
ಚರಃ ಶರೀರಾವಯವಾಃ ಸ್ವಭಾವೋ ಧಾತವಃ ಕ್ರಿಯಾ|
ಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಮಾತ್ರಾ ಚಾಸ್ಮಿನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ||೩೩೧||
View original
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
ಅಪರಮಪ್ಯನುಕ್ತಾನ್ನಪಾನಗುಣಜ್ಞಾನಕಾರಣಮಾಹ- ಚರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚರ್ಯತ ಇತಿ ಚರೋ ದೇಶಃ ಭಕ್ಷ್ಯಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕ್ರಿಯಾ ವ್ಯಾಪಾರಃ| ಪ್ರಮಾಣಂ ಮಾನಮ್| ಅತ್ರೇತಿ ಅನ್ನಪಾನಗುಣಾಧಿಕರಣೇ||೩೩೧||
Adhikarana 79 (332-333) · Śloka 333
ಚರೋಽನೂಪಜಲಾಕಾಶಧನ್ವಾದ್ಯೋ ಭಕ್ಷ್ಯಸಂವಿಧಿಃ|
ಜಲಜಾನೂಪಜಾಶ್ಚೈವ ಜಲಾನೂಪಚರಾಶ್ಚ ಯೇ||೩೩೨||
ಗುರುಭಕ್ಷ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಸತ್ತ್ವಾಃ ಸರ್ವೇ ತೇ ಗುರವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|
ಲಘುಭಕ್ಷ್ಯಾಸ್ತು ಲಘವೋ ಧನ್ವಜಾ ಧನ್ವಚಾರಿಣಃ||೩೩೩||
View original
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
ಚರಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಚರೋಽನೂಪೇತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಸಂವಿಧಿಃ ಭಕ್ಷ್ಯಭಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರಾನೂಪಜಲಾಕಾಶಧನ್ವಾದ್ಯ ಇತ್ಯನೇನ ಗತಿರೂಪಶ್ಚರ ಉಚ್ಯತೇ, ಭಕ್ಷ್ಯಸಂವಿಧಿವಚನೇನ ಚ ಭಕ್ಷ್ಯರೂಪಶ್ಚರ ಉಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರೈವೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಜಲಜೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಜಲಜತ್ವೇನಾನೂಪಜತ್ವೇನ ಚ ಜಲೇ ವಾಽನೂಪೇ ವಾ ಗತಿರೇವ ದೃಶ್ಯತೇ, ನ ಹಿ ಜಲಾದೌ ಯೇ ಜಾತಾಸ್ತೇ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ಯತ್ರಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ; ಯೇ ತ್ವನ್ಯತ್ರ ಜಾತಾ ಅಪ್ಯನ್ಯತ್ರ ತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಪ್ರಾಯಃ ಕಾಕಮದ್ಗುಪ್ರಭೃತಯಸ್ತದ್ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಾಹ- ಜಲಾನೂಪಚರಾಶ್ಚ ಯೇ ಇತಿ| ಏತೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಜಲೇ ಪ್ರಾಯೋಽವಸ್ಥಾನಾದಿಹ ಜಲಚರತ್ವಮ್; ಏವಮನೂಪಚರತ್ವಾದ್ಯಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಭಕ್ಷ್ಯರೂಪಚರಕೃತಂ ಗುಣಮಾಹ- ಗುರುಭಕ್ಷ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧನ್ವಜಾ ಧನ್ವಚಾರಿಣ ಇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ, ಆಕಾಶಚಾರಿಣಾಮಪಿ ಶ್ಯೇನಾದೀನಾಮನುಕ್ತಮಪಿ ಲಾಘವಂ ಸ್ವಜಾತಿಪ್ರಸಹಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಆಕಾಶಸ್ಯ ಲಘುತ್ವಾತ್| ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಆಕಾಶಚಾರಿಣಾಂ ಗೌರವಲಾಘವಾನಿಯಮಾದಕಥನಮಿತಿ; ತನ್ನ, ತಥಾ ಸತ್ಯಾಕಾಶಸ್ಯಾಪ್ರಯೋಜಕತ್ವೇನ ‘ಚರೋಽನೂಪಜಲಾಕಾಶಧನ್ವಾದ್ಯಃ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಕಾಶಕಥನಂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಸ್ಯಾತ್||೩೩೨-೩೩೩||
Adhikarana 80 (334-335) · Śloka 335
ಶರೀರಾವಯವಾಃ ಸಕ್ಥಿಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧಾದಯಸ್ತಥಾ|
ಸಕ್ಥಿಮಾಂಸಾದ್ಗುರುಃ ಸ್ಕನ್ಧಸ್ತತಃ ಕ್ರೋಡಸ್ತತಃ ಶಿರಃ||೩೩೪||
ವೃಷಣೌ ಚರ್ಮ ಮೇಢ್ರಂ ಚ ಶ್ರೋಣೀ ವೃಕ್ಕೌ ಯಕೃದ್ಗುದಮ್|
ಮಾಂಸಾದ್ಗುರುತರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಧ್ಯಮಸ್ಥಿ ಚ||೩೩೫||
View original
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
ಮಾಂಸಾದ್ಗುರುತರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಗುರುತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಸಕ್ಥ್ಯಾದಿಮಾಂಸಾದ್ವೃಷಣಾದಿ ಗುರುತರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಏಕಶರೀರಸಕ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮೇವೈತದ್ಗೌರವಾದಿ, ನತ್ವನ್ಯಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಮಧ್ಯಮಿತಿ ಅನ್ತರಾಧಿಃ| ಅಸ್ಥಿ ಇತಿ ಅಸ್ಥಿಸ್ಥಿತಂ ಮಾಂಸಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಧ್ಯಮಿತಿ ಅಸ್ಥಿಮಧ್ಯಗತಂ ಮಜ್ಜಾನಂ ಬ್ರುವತೇ; ತನ್ನಾತಿಸುನ್ದರಂ, ತಸ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರಧಾತುಗೌರವಕಥನೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್||೩೩೪-೩೩೫||
Adhikarana 81 (336-337) · Śloka 337
ಸ್ವಭಾವಾಲ್ಲಘವೋ ಮುದ್ಗಾಸ್ತಥಾ ಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾಃ|
ಸ್ವಭಾವಾದ್ಗುರವೋ ಮಾಷಾ ವರಾಹಮಹಿಷಾಸ್ತಥಾ||೩೩೬||
ಧಾತೂನಾಂ ಶೋಣಿತಾದೀನಾಂ ಗುರುಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಥೋತ್ತರಮ್|
ಅಲಸೇಭ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಯೇ ಬಹುಕ್ರಿಯಾಃ||೩೩೭||
View original
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
ಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ| ಕ್ರಿಯೋದಾಹರಣಮ್- ಅಲಸೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ; ಅಲಸೇಭ್ಯ ಇತಿ ಅಲ್ಪಕ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ| ವಿಶಿಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಭವನ್ತಿ, ಲಘವೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩೬-೩೩೭||
Adhikarana 82 (338) · Śloka 338
ಗೌರವಂ ಲಿಙ್ಗಸಾಮಾನ್ಯೇ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ಲಾಘವಮ್|
ಮಹಾಪ್ರಮಾಣಾ ಗುರವಃ ಸ್ವಜಾತೌ ಲಘವೋಽನ್ಯಥಾ||೩೩೮||
View original
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
ಲಿಙ್ಗ್ಯನ್ತೇ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ ಗವಾದಯೋಽನೇನೇತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಿಃ, ತೇನ ಲಿಙ್ಗಸಾಮಾನ್ಯೇ ಜಾತಿಸಾಮಾನ್ಯೇ; ಏತಚ್ಚ ಚತುಷ್ಪಾದಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಪಕ್ಷಿಷು ವಿಪರ್ಯಯಃ; ಯದಾಹ ಹಾರೀತಃ- “ಚತುಷ್ಪಾದೇಷು ಲಘ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀ ವಿಹಗೇಷು ಲಘುಃ ಪುಮಾನ್” ಇತಿ, ಅತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸು ಪುಮಾನ್ ವಿಹಗೇಷು ಲಘುಃ” ಇತಿ| ಪುಂಸಾಂ ಚ ಗೌರವೇ ಅತ್ಯರ್ಥಗುರೋಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯಾರಮ್ಭಕಸ್ಯ ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಹೇತುಂ ಬ್ರುವತೇ; ಕಿನ್ತು ಸ್ವಭಾವಸ್ತತ್ರ ಹೇತುರಪವಾದ ಇತಿ ಪಶ್ಯಾಮಃ, ವಿಹಙ್ಗೇಷು ವಿಪರ್ಯಯದರ್ಶನಾದಿತಿ||೩೩೮||
Adhikarana 83 (339) · Śloka 339
ಗುರೂಣಾಂ ಲಾಘವಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಸವಿಪರ್ಯಯಮ್|
ವ್ರೀಹೇರ್ಲಾಜಾ ಯಥಾ ಚ ಸ್ಯುಃ ಸಕ್ತೂನಾಂ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾಃ||೩೩೯||
View original
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
ಸವಿಪರ್ಯಯಮಿತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಾಲ್ಲಘೂನಾಮಪಿ ಗೌರವಂ ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದೇವ ಸಂಸ್ಕಾರಜನ್ಯಂ ಲಾಘವಂ ಗೌರವಂ ಚಾಹ- ವ್ರೀಹೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರೋರಪಿ ವ್ರೀಹೇಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಲ್ಲಾಜಾ ಲಘವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಕ್ತೂನಾಂ ಚ ಲಘೂನಾಂ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಗುರ್ವ್ಯಃ, ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಅಗ್ನಿಪಾಚಿತಾಃ ಪಿಣ್ಡಾಃ||೩೩೯||
Adhikarana 84 (340-341) · Śloka 341
ಅಲ್ಪಾದಾನೇ ಗುರೂಣಾಂ ಚ ಲಘೂನಾಂ ಚಾತಿಸೇವನೇ|
ಮಾತ್ರಾ ಕಾರಣಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುರುಲಾಘವೇ||೩೪೦||
ಗುರೂಣಾಮಲ್ಪಮಾದೇಯಂ ಲಘೂನಾಂ ತೃಪ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ|
ಮಾತ್ರಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಮಾತ್ರಾ ಚಾಗ್ನಿಮಪೇಕ್ಷತೇ||೩೪೧||
View original
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
ಅಲ್ಪಾದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುರೂಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಲ್ಪಸ್ಯ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರಸ್ಯಾದಾನೇ ಯಲ್ಲಾಘವಂ, ತಸ್ಮಿನ್ ಲಾಘವೇ ಮಾತ್ರಾ ಕಾರಣಂ; ನ ದ್ರವ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಗುರುತ್ವಾತ್| ಏವಂ ಲಘೂನಾಮತಿಸೇವನೇ ಗೌರವಂ ಮಾತ್ರಾಕೃತಮ್| ಉದ್ದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇ (ಸೂ. ೫), ಅಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಚ ತತ್ರೈವೈತತ್ ಸಪ್ರಪಞ್ಚಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್; ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವೇನ ಅಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ ಪುನರುಕ್ತಮ್ | ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಮಾತ್ರಾಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಇತಿ ಯಥೋಚಿತಮಾತ್ರಾವನ್ತಿ ಸುಖಂ ಪಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತ್ರಾ ಚಾಗ್ನಿಮಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಚಾಗ್ನಿಭೇದಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಮಹತೀ ಸ್ವಲ್ಪಾ ವಾ ಭವತಿ, ನ ಪ್ರತಿನಿಯತಾ ಮಾತ್ರಾ ವಿದ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೩೪೦-೩೪೧||
Adhikarana 85 (342) · Śloka 342
ಬಲಮಾರೋಗ್ಯಮಾಯುಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಶ್ಚಾಗ್ನೌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ|
ಅನ್ನಪಾನೇನ್ಧನೈಶ್ಚಾಗ್ನಿರ್ಜ್ವಲತಿ ವ್ಯೇತಿ ಚಾನ್ಯಥಾ ||೩೪೨||
View original
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा ||३४२||
ಕುತಃ ಪುನರಗ್ನ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ಮಾತ್ರಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಬಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಯಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಯಾಽಗ್ನ್ಯನಾಶಾದ್ವಲಾದಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅಗ್ನೌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಇತಿ ಅಗ್ನ್ಯಧೀನಾಃ; ಯಥಾ- ರಾಜಾಶ್ರಿತಾಃ ಪ್ರಜಾ ಇತಿ| ಪ್ರಾಣಾ ಇತಿ ವಾಯವಃ; ಕಿಂವಾ, ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾಃ ಶಙ್ಖಾದಯೋ ದಶ ಪ್ರಾಣಾಃ| ಇನ್ಧನಂ ಕಾಷ್ಠಮ್, ಇನ್ಧನಮಿವೇನ್ಧನಂ, ತೈಃ; ಕಿಂವಾ ಅಗ್ನಿದಾಹ್ಯಮಿನ್ಧನಮುಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥೇತಿ ಅನಿನ್ಧನಮ್||೩೪೨||
Adhikarana 86 (343) · Śloka 343
ಗುರುಲಾಘವಚಿನ್ತೇಯಂ ಪ್ರಾಯೇಣಾಲ್ಪಬಲಾನ್ ಪ್ರತಿ|
ಮನ್ದಕ್ರಿಯಾನನಾರೋಗ್ಯಾನ್ ಸುಕುಮಾರಾನ್ಸುಖೋಚಿತಾನ್||೩೪೩||
View original
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
ಇಯಂ ಚರಾದಿಕೃತಾ ಗುರುಲಾಘವಚಿನ್ತಾಽಲ್ಪಾಗ್ನಿಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪ್ಯಬಲತ್ವೇನ ಮನ್ದಕಾದ್ಯೈರಪಿ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮೇವ ಲಕ್ಷಣೀಯಮ್||೩೪೩||
Adhikarana 87 (344) · Śloka 344
ದೀಪ್ತಾಗ್ನಯಃ ಖರಾಹಾರಾಃ ಕರ್ಮನಿತ್ಯಾ ಮಹೋದರಾಃ|
ಯೇ ನರಾಃ ಪ್ರತಿ ತಾಂಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಂ ನಾವಶ್ಯಂ ಗುರುಲಾಘವಮ್||೩೪೪||
View original
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
ಖರಾಹಾರಾ ಇತಿ ಕಠಿನಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ| ಮಹೋದರತ್ವೇನಾಪಿ ಮೇದೋವರೋಧಾನ್ಮಹಾಗ್ನಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ನಾವಶ್ಯಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮಿತಿ ಅನೇನ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೀನಾಮಪಿ ಪ್ರತಿ ಸ್ತೋಕಪ್ರಯೋಜನಾ ಗುರುಲಾಘವಚಿನ್ತಾ ವಿದ್ಯತ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತೋ ದೀಪ್ತಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಗುರುದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೇಃ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಮಾವಹತ್ಯೇವ, ಸ್ವಭಾವತೋಽಗ್ನಿವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್||೩೪೪||
Adhikarana 88 (345-347) · Śloka 347
ಹಿತಾಭಿರ್ಜುಹುಯಾನ್ನಿತ್ಯಮನ್ತರಗ್ನಿಂ ಸಮಾಹಿತಃ|
ಅನ್ನಪಾನಸಮಿದ್ಭಿರ್ನಾ ಮಾತ್ರಾಕಾಲೌ ವಿಚಾರಯನ್||೩೪೫||
ಆಹಿತಾಗ್ನಿಃ ಸದಾ ಪಥ್ಯಾನ್ಯನ್ತರಗ್ನೌ ಜುಹೋತಿ ಯಃ|
ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಜಪತ್ಯಥ ದದಾತಿ ಚ||೩೪೬||
ನರಂ ನಿಃಶ್ರೇಯಸೇ ಯುಕ್ತಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಜ್ಞಂ ಪಾನಭೋಜನೇ|
ಭಜನ್ತೇ ನಾಮಯಾಃ ಕೇಚಿದ್ಭಾವಿನೋಽಪ್ಯನ್ತರಾದೃತೇ||೩೪೭||
View original
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
ಅನ್ನಂ ಸಮಿಧ ಇವ ಸಮಿಧಃ| ಆಹಿತಾಗ್ನಿರಿತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಾಗ್ನಿಃ; ಕಿಂವಾ ಆಹಿತಾಗ್ನಿರಿವಾಹಿತಾಗ್ನಿಃ; ತೇನ ಆಹಿತಾಗ್ನಿರ್ಯಥಾ ಪ್ರಾತಃ ಸಾಯಂ ಜುಹೋತಿ, ತಥಾಽಯಮಪಿ ಪ್ರಾತಃ ಸಾಯಂ ಚ ಪಥ್ಯಾನ್ಯನ್ತರಗ್ನೌ ಜುಹೋತಿ| ಬ್ರಹ್ಮ ಜಪತೀತಿ ಪ್ರಣವಾದಿಮನ್ತ್ರಮಾವರ್ತಯತಿ| ದದಾತಿ ಚೇತಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದಾನಮಾಚರತಿ| ತಂ ನರಂ ನಿಃಶ್ರೇಯಸೇ ಕಲ್ಯಾಣೇ ಯುಕ್ತಮಾಮಯಾ ನ ಭಜನ್ತೇ| ಭಾವಿನೋಽಪೀತಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇಽಪಿ; ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಪಥ್ಯಾಶಿತ್ವಾನ್ನ ಭವನ್ತಿ ಗದಾಃ, ಜನ್ಮಾನ್ತರೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಪದಾನಾಭ್ಯಾಮರ್ಜಿತಧರ್ಮಪ್ರಭಾವಾದೇವ ನ ಭವನ್ತಿ| ಅತ ಏವಾಹ- ಅನ್ತರಾದೃತ ಇತಿ; ಅನ್ತರಾದಿತಿ ಕಾರಣಾತ್, ಋತೇ ವಿನಾ; ಅಪಥ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಅಧರ್ಮಸ್ಯ ರೋಗಕರಣಸ್ಯಾಭಾವಾದ್ಗದಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ||೩೪೫-೩೪೭||
Adhikarana 89 (348) · Śloka 348
ಷಡ್ತ್ರಿಂಶತಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ರಾತ್ರೀಣಾಂ ಹಿತಭೋಜನಃ|
ಜೀವತ್ಯನಾತುರೋ ಜನ್ತುರ್ಜಿತಾತ್ಮಾ ಸಮ್ಮತಃ ಸತಾಮ್||೩೪೮||
View original
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
ವರ್ಷಶತಾಯುಷ್ಟ್ವಮಪಿ ಹಿತಾದ್ಭೋಜನಾದ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಾವತೀಭೀ ರಾತ್ರಿಭಿರ್ವರ್ಷಶತಮೇವ ಭವತಿ| ಜಿತಾತ್ಮಾ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಸಮ್ಮತಃ ಪೂಜಿತಃ||೩೪೮||
Adhikarana 90 (349-350) · Śloka 351
ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಮನ್ನಮನ್ನಂ ಲೋಕೋಽಭಿಧಾವತಿ|
ವರ್ಣಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಸೌಸ್ವರ್ಯಂ ಜೀವಿತಂ ಪ್ರತಿಭಾ ಸುಖಮ್||೩೪೯||
ತುಷ್ಟಿಃ ಪುಷ್ಟಿರ್ಬಲಂ ಮೇಧಾ ಸರ್ವಮನ್ನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್|
ಲೌಕಿಕಂ ಕರ್ಮ ಯದ್ವೃತ್ತೌ ಸ್ವರ್ಗತೌ ಯಚ್ಚ ವೈದಿಕಮ್||೩೫೦||
ಕರ್ಮಾಪವರ್ಗೇ ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ತಚ್ಚಾಪ್ಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್|೩೫೧|
View original
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
ಕಿಮರ್ಥಮನ್ನಪಾನವಿಧಾವೇತತ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಧಾವತೀತಿ ಪ್ರಾರ್ಥಯತಿ| ಪ್ರತಿಭಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ| ಮೇಧಾ ಧಾರಣಾವತೀ ಧೀಃ| ಲೌಕಿಕಮಿತಿ ಅಪರೀಕ್ಷಕಲೋಕೇ ಭವಮ್; ಅಪರೀಕ್ಷಕಾ ಏವ ಹಿ ವರ್ತಮಾನಮಾತ್ರೇ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ, ಪರೀಕ್ಷಕಾಸ್ತು ಜನ್ಮಾನ್ತರೋಪಕಾರಿಣ್ಯೇವ| ಕರ್ಮ ಯದ್ವೃತ್ತಾವಿತಿ ವರ್ತಮಾನೇ ಸಾಧ್ಯೇ ಯತ್ ಕರ್ಮ ಕೃಷ್ಯಾದಿ| ಸ್ವರ್ಗತಾವಿತಿ ಸ್ವರ್ಗಗಮನೇ| ವೈದಿಕಮಿತಿ ಯಜ್ಞಾದಿ| ಅಪವರ್ಗ ಇತಿ ಮೋಕ್ಷೇ| ಏತಾಶ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಸಪ್ತಮ್ಯಃ| ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮಿತಿ ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸತ್ಯಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮಿತಿ ನಿರನ್ನಸ್ಯ ದೇಹಸ್ಥಿತ್ಯಭಾವೇನ ಸರ್ವಾರಮ್ಭಾಭಾವಾತ್| ಯಸ್ಮಾದನ್ನಂ ಸರ್ವತ್ರ ಕಾರಣಂ, ತತಸ್ತತ್ರಾವಧಾತವ್ಯಮಿತಿ||೩೪೯-೩೫೦||-
Adhikarana 91 (351-352) · Śloka 352
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಅನ್ನಪಾನಗುಣಾಃ ಸಾಗ್ರ್ಯಾ ವರ್ಗಾ ದ್ವಾದಶ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ||೩೫೧||
ಸಗುಣಾನ್ಯನುಪಾನಾನಿ ಗುರುಲಾಘವಸಙ್ಗ್ರಹಃ|
ಅನ್ನಪಾನವಿಧಾವುಕ್ತಂ ತತ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ ವಿಶೇಷತಃ||೩೫೨||
View original
तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं विशेषतः||३५२||
ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽನ್ನಪಾನಗುಣಾ ಇತಿ ‘ಇಷ್ಟವರ್ಣ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾಃ| ಸಾಗ್ರ್ಯಾ ಇತಿ ಉದಕಂ ಕ್ಲೇದಯತಿ ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ಉದಕಾದಯೋ ಹಿ ಕ್ಲೇದನಾದಿಷು ಅಗ್ರ್ಯಾಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫೧-೩೫೨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಪಾನವಿಧಿರ್ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಮನ್ನಪಾನಚತುಷ್ಕೇಽನ್ನಪಾನವಿಧಿರ್ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||