Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽന്നപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
സമ്പ്രതി സാമാന്യേനോക്താനാം ഗുണകര്മഭ്യാം പ്രതിവ്യക്ത്യനുക്താനാം പ്രതിവ്യക്തിപ്രായ ഉപയോഗിദ്രവ്യസ്യ വിശിഷ്ടഗുണകര്മകഥനാര്ഥമന്നപാനവിധിരധ്യായോऽഭിധീയതേ| അത്രോത്പന്നസ്യ ഛപ്രത്യയസ്യ ലുക്| അത്രാന്നേ കാഠിന്യസാമാന്യാത് ഖാദ്യം, പാനേ ച ദ്രവത്വസാമാന്യാല്ലേഹ്യമവരുദ്ധം ജ്ഞേയമ്| അന്നപാനം വിധീയതേ വിശിഷ്ടഗുണകര്മയോഗിതയാ പ്രതിപാദ്യതേऽനേനേത്യന്നപാനവിധിഃ; ദ്രവ്യാണാം ഗുണകര്മകഥനമേവ ചാന്നപാനവിധിഃ, യതസ്തദ്ധി ജ്ഞാത്വാऽന്നപാനം വിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഷ്ടവര്ണഗന്ധരസസ്പര്ശം വിധിവിഹിതമന്നപാനം പ്രാണിനാം പ്രാണിസഞ്ജ്ഞകാനാം പ്രാണമാചക്ഷതേ കുശലാഃ, പ്രത്യക്ഷഫലദര്ശനാത്; തദിന്ധനാ ഹ്യന്തരഗ്നേഃ സ്ഥിതിഃ; തത് സത്ത്വമൂര്ജയതി, തച്ഛരീരധാതുവ്യൂഹബലവര്ണേന്ദ്രിയപ്രസാദകരം യഥോക്തമുപസേവ്യമാനം, വിപരീതമഹിതായ സമ്പദ്യതേ||൩||
View original
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
കിം തദന്നപാനം കരോതീത്യാഹ- ഇഷ്ടേത്യാദി| ഇഷ്ടമിതി അഭിമതം ഹിതം ച; കിംവാ ഇഷ്ടം പ്രിയം, ഹിതം തു വിധിവിഹിതശബ്ദേനൈവ പ്രാപ്യതേ| വിധിര്വക്ഷ്യമാണരസവിമാനേ “തദേതദാഹാരവിധാനമ” (വി. ൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവാച്യഃ, തഥേന്ദ്രിയോപക്രമണീയേ ച “നാരത്നപാണിഃ” (സൂ. ൮) ഇത്യാദിനോക്തം വിധാനം; തേന വിധിനാ വിഹിതം വിധിവിഹിതമ്| അത്ര വര്ണാദിഷു ശബ്ദാഗ്രഹണമന്നപാനേ പ്രായഃ ശബ്ദസ്യാവിദ്യമാനത്വാത്| വര്ണാദിഷു യദ്യത് പ്രഥമമന്നപാനേ ഗുഹ്യതേ, തത്തത് പൂര്വമുക്തമ്| രസസ്തു സ്പര്ശസ്യ പശ്ചാദ്ഗൃഹ്യമാണോऽപി പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥം സ്പര്ശസ്യാഗ്രേ കൃതഃ| പ്രാണിനാമിത്യനേനൈവ ലബ്ധേऽപി “പ്രാണിസഞ്ജ്ഞകാനാമ്” ഇതി വചനം സ്ഥാവരപ്രാണിപ്രതിഷേധാര്ഥം; വൃക്ഷാദയോ ഹി വനസ്പതിസത്ത്വാനുകാരോപദേശാച്ഛാസ്ത്രേ പ്രാണിന ഉക്താഃ; നതു ലോകേ പ്രാണിസഞ്ജ്ഞകാഃ, കിന്തര്ഹി ജങ്ഗമാ ഏവ| ഇഹ ച മനുഷ്യസ്യൈവാധികൃതത്വേऽപി സാമാന്യേന സകലപ്രാണിപ്രാണഹേതുതയാऽऽഹാരകഥനം മനുഷ്യവ്യതിരിക്തേऽപി പ്രാണിന്യാഹാരസ്യ പ്രാണജനകത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| പ്രാണമിതി പ്രാണഹേതുത്വാത്; യഥാ- ആയുര്ഘൃതമ്| അഥ കഥം തത് പ്രാണമാചക്ഷത ഇത്യാഹ- പ്രത്യക്ഷഫലദര്ശനാദിതി |- പ്രത്യക്ഷേണൈവ ഹ്യാഹാരം വിധിനാ കുര്വതാം പ്രാണാ അനുവര്തന്ത ഇതി, തഥാ നിരാഹാരാണാം പ്രാണാ നഹ്യവതിഷ്ഠന്ത ഇതി ദൃശ്യത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രത്യക്ഷശബ്ദശ്ചേഹ സ്ഫുടപ്രമാണേ വര്തതേ, യതഃ പ്രാണാനാമന്നകാര്യത്വമനുമാനഗമ്യമേവ| അന്നകാര്യത്വ ഏവ പ്രാണാനാം ഹേതുമാഹ- തദിന്ധനാ ഹീത്യാദിനാ| യസ്മാദന്തരഗ്നിസ്ഥിതിശ്ചാന്നപാനഹേതുനാ, അഗ്നിസ്ഥിതിശ്ച പ്രാണഹേതുഃ, തതോऽന്നം പ്രാണാ ഇതി ഭാവഃ; ഉക്തം ഹി- “ബലമാരോഗ്യമായുശ്ച പ്രാണാശ്ചാഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ”| കിംവാ, പൂര്വമന്നപാനസ്യ പ്രാണഹേതുത്വമുക്തം, തദിന്ധനാ ഹീത്യാദിനാऽഗ്നിഹേതുത്വം വര്ണ്യതേ| സത്ത്വമൂര്ജയതീതി മനോബലം കരോതി| ധാതുവ്യൂഹോ ധാതുസങ്ഘാതഃ| വിപരീതമ് അവിധിസേവിതമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തസ്മാദ്ധിതാഹിതാവബോധനാര്ഥമന്നപാനവിധിമഖിലേനോപദേക്ഷ്യാമോऽഗ്നിവേശ! തത് സ്വഭാവാദുദക്തം ക്ലേദയതി, ലവണം വിഷ്യന്ദയതി, ക്ഷാരഃ പാചയതി, മധു സന്ദധാതി, സര്പിഃ സ്നേഹയതി, ക്ഷീരം ജീവയതി, മാംസം ബൃംഹയതി, രസഃ പ്രീണയതി, സുരാ ജര്ജരീകരോതി, ശീധുരവധമതി, ദ്രാക്ഷാസവോ ദീപയതി, ഫാണിതമാചിനോതി, ദധി ശോഫം ജനയതി, പിണ്യാകശാകം ഗ്ലപയതി, പ്രഭൂതാന്തര്മലോ മാഷസൂപഃ, ദൃഷ്ടിശുക്രഘ്നഃ ക്ഷാരഃ, പ്രായഃ പിത്തലമമ്ലമന്യത്ര ദാഡിമാമലകാത്, പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മലം മധുരമന്യത്ര മധുനഃ പുരാണാച്ച ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമാത്, പ്രായസ്തികം വാതലമവൃഷ്യം ചാന്യത്ര വേഗാഗ്രാമൃതാപടോലപത്രാത്, പ്രായഃ കടുകം വാതലമവൃഷ്യം ചാന്യത്ര പിപ്പലീവിശ്വഭേഷജാത്||൪||
View original
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
അന്നപാനം വിധീയതേ യേന തം വിധിം ദ്രവ്യഗുണകര്മരൂപം, തഥാ ചരശരീരാവയവാദിരൂപം ചാഖിലേന കാര്ത്സ്ന്യേനോപദേക്ഷ്യാമഃ| യദ്യപി ചേഹ ദ്രവ്യം പ്രതി പ്രതി ഗുണകര്മഭ്യാം ന നിര്ദേക്ഷ്യതി, വക്ഷ്യതി ഹി- “അന്നപാനൈകദേശോऽയമുക്തഃ പ്രായോപയോഗികഃ” ഇതി, തഥാऽപ്യനുക്താനാമപി ദ്രവ്യാണാം ചരശരീരാവയവാദ്യുപദേശേന, തഥാ പൂര്വാധ്യായോക്തപാര്ഥിവാദിദ്രവ്യഗുണകര്മകഥനേന ച തദ്വിധാനമപ്യുക്തം ഭവതീത്യത ഉക്തമ്- അഖിലേനനേതി; വക്ഷ്യതി ഹി- “യഥാ നാനൌഷധം കിം ചിദ്ദേശജാനാം വചോ യഥാ| ദ്രവ്യം തു തത്തഥാ വാച്യമനുക്തമിഹ യദ്ഭവേത്”, തഥാ “ചരഃ ശരീരവയവാഃ” ഇത്യാദി; കിംവാ, വിധിശബ്ദോऽശിതപീതലീഢഖാദിതപ്രകാരവാചീ, തേന ചാശിതാദയഃ സര്വ ഏവാഖിലേന വാച്യഃ, തത്കാരണഭൂതാനി തു ദ്രവ്യാണി രക്തശാല്യാദീന്യേകദേശേനോക്താനി, അതോ വക്ഷ്യതി- ‘അന്നപാനൈകദേശോऽയമുക്തഃ’ ഇതി| അന്നപാനേ ച വക്തവ്യേ യദ്ദ്രവ്യം പ്രായ ഉപയുജ്യതേ, തസ്യ സാമാന്യഗുണമഭിധായ വര്ഗസങ്ഗ്രഹേണ ഗുണമുപദേക്ഷ്യതി| ഉദകാഭിധാനം ചാഗ്രേ കൃതമ്, ഉദകസ്യാന്നേ പാനേ ച വ്യാപ്രിയമാണത്വാത്| തദിത്യുദാഹരണം; കിംവാ സ സ്വഭാവോ യസ്യ സ തത്സ്വഭാവഃ, തസ്മാത് ക്ലേദനസ്വഭാവാദിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി ‘ഉദകമാശ്വാസകരാണാം, ജലം സ്തമ്ഭനാനാമ്’ (സൂ. ൨൬) ഇത്യുക്തം, തഥാऽപീഹാനുക്തക്ലേദനകര്മാഭിധാനാര്ഥം പുനരുച്യതേ| ഇഹ ജലലവണാദീനാം യത് കര്മോച്യതേ തത്തേഷാമിതരകര്മഭ്യഃ പ്രധാനം ജ്ഞേയമ്, അഗ്ര്യാധികാരേ തു തത്കര്മകര്തൃദ്രവ്യാന്തരപ്രശസ്തതാ ജ്ഞേയാ| ക്ഷാരഃ പചന്തമഗ്നിം പാചയതി, തേന പാചയതീതി ഹേതൌ ണിച്| സ്നേഹയതീത്യാദൌ തു “തത്കരോതി തദാചഷ്ടേ” ഇതി ണിച്| സന്ദധാതീതി വിശ്ലിഷ്ടാനി ത്വങ്മാംസാദീനി സംശ്ലേഷയതി| രസഃ മാംസരസഃ| പ്രീണയതീതി ക്ഷീണാന് പുഷ്ണാതി, നത്വതിബൃഹത്ത്വം കരോതി; തേന മാംസകര്മണാ ബൃംഹണേന സമം നൈക്യമ്| ജര്ജരീകരോതീതി ശ്ലഥമാംസാദ്യുപചയം കരോതി; യദുക്തം ഹാരീതേ- “സുരാ ജര്ജരീകരോത്യസൃങ്മേദോബാഹുല്യാത്” ഇതി, തഥാ ഹ്യത്രൈവോക്തം- “സുരാ കൃശാനാം പുഷ്ട്യര്ഥമ്” ഇതി| അവധമയതീതി വിലിഖതീത്യര്ഥഃ, അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാം; വചനം ഹി- ‘ലേഖനഃ ശീതരസികഃ’ ഇതി, തഥാ ഹാരീതേऽപ്യുക്തം- “ശീധുരവധമയതി വായ്വഗ്നിപ്രബോധനാത്” ഇതി| ആചിനോതി ‘ദോഷാന്’ ഇതി ശേഷഃ, തന്ത്രാന്തരവചനം ഹി- “വാതപിത്തകഫാംസ്തസ്മാദാചിനോതി ച ഫാണിതമ്” ഇതി| പിണ്യാകഃ തിലകല്കഃ; നിഘണ്ടുകാരസ്ത്വാഹ- പിണ്യാകോ ഹരിതശിഗ്രുഃ| ഗ്ലപയതി ഹര്ഷക്ഷയം കരോതി| പ്രഭൂതാന്തര്മലസ്യ പുരീഷസ്യ കര്താ പ്രഭൂതാന്തര്മലഃ; യദ്യപി ‘മാഷോ ബഹുമലഃ’ ഇതി വക്ഷ്യതി, തഥാऽപി മാഷവികൃതേഃ സൂപസ്യേഹ ഗുണകഥനം, തേന ന പുനരുക്തം; ന ചാവശ്യം പ്രകൃതിധര്മോ വികൃതിമനുഗച്ഛതി, യതഃ സക്തൂനാം സിദ്ധപിണ്ഡികാ ഗുര്വീ ഏവ ഭവതി, തസ്മാന്മാഷവികൃതാവപി മലവൃദ്ധിദര്ശനാര്ഥമേതദഭിധാനമ്| ക്ഷാരസ്യ പാചനത്വം ഗുണോऽഭിഹിതഃ, ഇഹ തു ദൃഷ്ടിശുക്രഘ്നത്വം ദോഷ ഇതി പൃഥഗുച്യതേ| പ്രായഃ പിത്തലമിതി വിശേഷേണാന്യേഭ്യോ ലവണകടുകേഭ്യോऽമ്ലം പിത്തലമ്| ഏവമന്യത്രാപി പ്രായഃശബ്ദോ വിശേഷാര്ഥോ വാച്യഃ; കിംവാ പ്രായഃശബ്ദോऽമ്ലേന സമ്ബധ്യതേ| അത്ര പിത്തമാദാവമ്ലജന്യതയോക്തം, ദോഷപ്രാധാന്യസ്യാനിയതത്വാത്; ഉക്തം ഹി- “ന തേ പൃഥക് പിത്തകഫാനിലേഭ്യ” (സൂ. ൧൯) ഇതി, തഥാ “സമപിത്താനിലകഫാ” (സൂ. ൭) ഇതി; കിംവാ പിത്തോഷ്മാ വഹ്നിഃ, സ ചേഹാന്നപാനപചനേ പ്രധാനം; യദുക്തം- “യദന്നം ദേഹധാത്വോജോബലവര്ണാദിപോഷകമ്| തത്രാഗ്നിര്ഹേതുരാഹാരാന്നഹ്യപക്വാദ്രസാദയഃ” (ചി. ൧൫) ഇതി; തേനേഹ വഹ്നികാരണപിത്തജനകമേവാദാവുച്യതേ; യതശ്ച പിത്തജനകമഗ്രേ വക്തവ്യമ്, അതോ രസപ്രധാനമപി മധുരോ നാദാവുക്തഃ| മധുന ഇതി വിച്ഛേദപാഠേന നവാനവസ്യ മധുനഃ കഫാകര്തൃത്വം ദര്ശയതി| ഇഹ ച ഷഡ്രസസ്യൈവ കഥനമേതത്ത്രയേണൈവ, അനുക്താനാം ലവണതിക്തഷായാണാമപി പാകദ്വാരാ ഗ്രഹണാത്; യതോ ലവണഃ പാകാത് പ്രായോ മധുരഃ, തിക്തകഷായൌ കടുകൌ പാകതോ ഭവതഃ| ‘പ്രായഃ സര്വം തിക്തം’ ഇത്യാദിസ്തു ഗ്രന്ഥോ ഹാരീതീയഃ, ഇഹ കേനാപി പ്രമാദാല്ലിഖിതഃ||൪||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
പരമതോ വര്ഗസങ്ഗ്രഹേണാഹാരദ്രവ്യാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൫||
ശൂകധാന്യശമീധാന്യമാംസശാകഫലാശ്രയാന്|
വര്ഗാന് ഹരിതമദ്യാമ്ബുഗോരസേക്ഷുവികാരികാന്||൬||
ദശ ദ്വൌ ചാപരൌ വര്ഗൌ കൃതാന്നാഹാരയോഗിനാമ്|
രസവീര്യവിപാകൈശ്ച പ്രഭാവൈശ്ച പ്രചക്ഷ്മഹേ||൭||
View original
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
വര്ഗേണ ശൂകധാന്യാദീനാം ആഹാരദ്രവ്യാണാം സങ്ഗ്രഹോ വര്ഗസങ്ഗ്രഹഃ| രസവീര്യേത്യാദൌ പ്രഭാവോऽല്പവിഷയതയാ പൃഥക്പഠിതഃ| രസാദിനിര്ദേശശ്ച യഥായോഗ്യതയാ ജ്ഞേയഃ, തേന ന സര്വദ്രവ്യേ സര്വരസാദ്യഭിധാനം ഭവിഷ്യതി| അത്ര ശൂകധാന്യമാദാവാഹാരപ്രധാനത്വാത്; ശൂകവന്തി ധാന്യാനി ശൂകധാന്യാനി||൫-൭||
Adhikarana 5 (8-12) · Śloka 12
അഥ ശൂകധാന്യവര്ഗഃ- രക്തശാലിര്മഹാശാലിഃ കലമഃ ശകുനാഹൃതഃ |
തൂര്ണകോ ദീര്ഘശൂകശ്ച ഗൌരഃ പാണ്ഡുകലാങ്ഗുലൌ||൮||
സുഗന്ധകോ ലോഹവാലഃ സാരിവാഖ്യഃ പ്രമോദകഃ|
പതങ്ഗസ്തപനീയശ്ച യേ ചാന്യേ ശാലയഃ ശുഭാഃ||൯||
ശീതാ രസേ വിപാകേ ച മധുരാശ്ചാല്പമാരുതാഃ|
ബദ്ധാല്പവര്ചസഃ സ്നിഗ്ധാ ബൃംഹണാഃ ശുക്രമൂത്രലാഃ||൧൦||
രക്തശാലിര്വരസ്തേഷാം തൃഷ്ണാഘ്നസ്ത്രിമലാപഹഃ |
മഹാംസ്തസ്യാനു കലമസ്തസ്യാപ്യനു തതഃ പരേ||൧൧||
യവകാ ഹായനാഃ പാംസുവാപ്യനൈഷധകാദയഃ |
ശാലീനാം ശാലയഃ കുര്വന്ത്യനുകാരം ഗുണാഗുണൈഃ||൧൨||
View original
अथ शूकधान्यवर्गः- रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः |
तूर्णको दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
ഇഹ ച ദ്രവ്യനാമാനി നാനാദേശപ്രസിദ്ധാനി, തേന നാമജ്ഞാനേ സാമര്ഥ്യം തഥാഭൂതം നാസ്ത്യേവാന്യേഷാമപി ടീകാകൃതാം, തേന ദേശാന്തരിഭ്യോ നാമ പ്രായശോ ജ്ഞേയം, യത്തു പ്രചരതി ഗൌഡേ തല്ലേഖിഷ്യാമോऽന്യദേശപ്രസിദ്ധം ച കിഞ്ചിത്| കലമോ വേദാഗ്രഹാരേഷു സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ| ശകുനാഹൃതഃ ശ്രാവസ്ത്യാം വക്രനാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ| രക്തശാലിഃ പ്രസിദ്ധ ഏവ| മഹാശാലിര്മഗധേ പ്രസിദ്ധഃ| അത്ര ച ശാലിര്ഹൈമന്തികം ധാന്യം, ഷഷ്ടികാദയശ്ച ഗ്രൈഷ്മികാഃ, വ്രീഹയഃ ശാരദാ ഇതി വ്യവസ്ഥാ| രക്തശാല്യാദീനാം മധുരപാകിത്വേऽപി ബദ്ധവര്ചസ്ത്വം പ്രഭാവാദേവ| മഹാംസ്തസ്യാന്വിതി രക്തശാലേരനു, തേന രക്തശാലിഗുണാ മഹാശാലേര്മനാഗല്പാഃ; ഏവം തസ്യാനു കലമ ഇത്യത്രാപി വാച്യമ്| തസ്യേതി മഹാശാലേഃ| തതഃ പരേ ഇതി ശകുനാഹൃതാദയഃ, ഉത്തരോത്തരമല്പഗുണാ ഇത്യര്ഥഃ| ഗുണാഗുണൈരിതി ശാലീനാം രക്തശാല്യാദീനാം യേ ഗുണാസ്തൃഷ്ണാഘ്നത്വത്രിമലാപഹത്വാദയഃ, തേഷാമഗുണൈസ്തദ്ഗുണവിപരീതൈര്ദോഷൈര്യവകാദയോऽനുകാരം കുര്വന്തി, തതശ്ച യവകാസ്തൃഷ്ണാത്രിമലാദികരാ ഇതി| ഗുണശബ്ദശ്ചേഹ പ്രശംസായാമ് ||൮-൧൨||
Adhikarana 6 (13-15) · Śloka 15
ശീതഃ സ്നിഗ്ധോऽഗുരുഃ സ്വാദുസ്ത്രിദോഷഘ്നഃ സ്ഥിരാത്മകഃ|
ഷഷ്ടികഃ പ്രവരോ ഗൌരഃ കൃഷ്ണഗൌരസ്തതോऽനു ച||൧൩||
വരകോദ്ദാലകൌ ചീനശാരദോജ്ജ്വലദര്ദുരാഃ|
ഗന്ധനാഃ കുരുവിന്ദാശ്ച ഷഷ്ടികാല്പാന്തരാ ഗുണൈഃ||൧൪||
മധുരശ്ചാമ്ലപാകശ്ച വ്രീഹിഃ പിത്തകരോ ഗുരുഃ|
ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ ത്രിദോഷസ്ത്വേവ പാടലഃ||൧൫||
View original
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
ഷഷ്ടികഗുണേऽകാരപ്രശ്ലേഷാദഗുരുരിതി ബോദ്ധവ്യം, മാത്രാശിതീയേ (സൂ. ൫) ഷഷ്ടികോ ലഘുഃ പഠിതഃ| തതോऽനു ചേതി ഗൌരഷഷ്ടികാദല്പാന്തരഗുണഃ| വരകോദ്ദാലകാദയഃ ഷഷ്ടികവിശേഷാഃ; കേചിത് കുധാന്യാനി വരകാദീനി വദന്തി| വ്രീഹിരിതി ശാരദാശുധാന്യസ്യ സഞ്ജ്ഞാ| പാടലോ വ്രീഹിവിശേഷഃ| തന്ത്രാന്തരേऽപി പഠ്യതേ- “ത്രിദോഷസ്ത്വേവ പാടലഃ” ഇതി, സുശ്രുതേ പാടലശബ്ദേനൈതദ്വ്യതിരിക്തോ ധാന്യവിശേഷോ ജ്ഞേയഃ, തേന തദ്ഗുണകഥനേന നേഹ വിരോധഃ||൧൩-൧൫||
Adhikarana 7 (16-18) · Śloka 18
സകോരദൂഷഃ ശ്യാമാകഃ കഷായമധുരോ ലഘുഃ|
വാതലഃ കഫപിത്തഘ്നഃ ശീതഃ സങ്ഗ്രാഹിശോഷണഃ||൧൬||
ഹസ്തിശ്യാമാകനീവാരതോയപര്ണീഗവേധുകാഃ|
പ്രശാന്തികാമ്ഭഃശ്യാമാകലൌഹിത്യാണുപ്രിയങ്ഗവഃ ||൧൭||
മുകുന്ദോ ഝിണ്ടിഗര്മൂടീ വരുകാ വരകാസ്തഥാ|
ശിബിരോത്കടജൂര്ണാഹ്വാഃ ശ്യാമാകസദൃശാ ഗുണൈഃ||൧൮||
View original
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
കോരദൂഷാദയഃ കുധാന്യവിശേഷാഃ| കോരദൂഷഃ കോദ്രവഃ, കോരദൂഷസ്യ കേവലസ്യ ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നത്വം, തേന യദുക്തം രക്തപിത്തനിദാനേ- “യദാ ജന്തുര്യവകോദ്ദാലകകോരദൂഷപ്രായാണ്യന്നാനി ഭുങ്ക്തേ” (നി. ൨) ഇത്യാദിനാ പിത്തകര്തൃത്വം കോരദൂഷസ്യ, തത്തത്രൈവോക്തനിഷ്പാവകാഞ്ജികാദിയുക്തസ്യ സംയോഗമഹിമ്നാ ബോദ്ധവ്യമ്| ശ്യാമാകാദയോऽപി തൃണധാന്യവിശേഷാഃ| ഹസ്തിശ്യാമാകഃ ശ്യാമാകഭേദ ഏവ; നീവാര ഉഡികാ; ഗവേധുകോ ഘുലുഞ്ചഃ, സ ഗ്രാമ്യാരണ്യഭേദേന ദ്വിവിധഃ| പ്രശാതികാ ഉഡികൈവ സ്ഥലജാ രക്തശൂകാ; അമ്ഭഃശ്യാമാകാ ജലജാ ഓഡികാ ലോകേ ‘ഡേ’ ഇത്യുച്യതേ; പ്രിയങ്ഗുഃ ‘കാങ്ഗനീ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ| മുകുന്ദോ ‘വാകസതൃണ’ ഇതി; വരുകഃ ശണബീജം; വരകഃ ശ്യാമബീജം; ശിവിരസ്തീരഭുക്തൌ ‘സിദ്ധ(ക്താ)ക’ ഇത്യുച്യതേ; ജൂര്ണാഹ്വോ ‘ജോനാര’ ഇതി ഖ്യാതഃ||൧൬-൧൮||
Adhikarana 8 (19-20) · Śloka 20
രൂക്ഷഃ ശീതോऽഗുരുഃ സ്വാദുര്ബഹുവാതശകൃദ്യവഃ|
സ്ഥൈര്യകൃത് സകഷായശ്ച ബല്യഃ ശ്ലേഷ്മവികാരനുത്||൧൯||
രൂക്ഷഃ കഷായാനുരസോ മധുരഃ കഫപിത്തഹാ|
മേദഃക്രിമിവിഷഘ്നശ്ച ബല്യോ വേണുയവോ മതഃ||൨൦||
View original
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
യവസ്യ ഗുരോരപി ബഹുവാതത്വം രൂക്ഷത്വാത്; കിംവാ സുശ്രുതേ യവോ ലഘുഃ പഠിതഃ, തേനാത്രാപ്യഗുരുരിതി മന്തവ്യം; ബല്യശ്ച സ്രോതഃ- ശുദ്ധികരത്വാത് പ്രഭാവാദ്വാ| അസ്യ ച ശീതമധുരകഷായത്വേനാനുക്തമപി പിത്തഹന്തൃത്വം ലഭ്യത ഏവ, തേന സുശ്രുതേ “കഫപിത്തഹന്താ” (സു. സൂ. ൪൬) ഇത്യുക്തമുപപന്നമ്||൧൯-൨൦||
Adhikarana 9 (21-22) · Śloka 22
സന്ധാനകൃദ്വാതഹരോ ഗോധൂമഃ സ്വാദുശീതലഃ|
ജീവനോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യഃ സ്നിഗ്ധഃ സ്ഥൈര്യകരോ ഗുരുഃ||൨൧||
നാന്ദീമുഖീ മധൂലീ ച മധുരസ്നിഗ്ധശീതലേ|
ഇത്യയം ശൂകധാന്യാനാം പൂര്വോ വര്ഗഃ സമാപ്യതേ||൨൨||
ഇതി ശൂകധാന്യവര്ഗഃ പ്രഥമഃ|
View original
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
ഗോധൂമസ്യ സ്വാദുശീതസ്നിഗ്ധാദിഗുണോപയോഗാച്ഛ്ലേഷ്മകര്തൃത്വം ഭവത്യേവ, അത ഏവ സുശ്രുതേ “ശ്ലേഷ്മകര” (സു. സൂ. ൪൬) ഇത്യുക്തമ്| യത്തു വസന്തേ കഫപ്രധാനേ “യവഗോധൂമഭോജനഃ” (സൂ. ൬) ഇത്യുക്തം തത് പുരാണഗോധൂമാഭിപ്രായേണ; പുരാണശ്ച ഗോധൂമഃ കഫം ന കരോതീത്യുക്തമേവ ‘പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മലം മധുരമ്’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനാത്രൈവാധ്യായേ| നന്ദീമുഖീ യവികാ, മധൂലീ ഗോധൂമഭേദഃ| ഇത്യയമത്ര ‘ഇതി’ പ്രകാരാര്ഥഃ| സമാപ്ത ഇതി വക്തവ്യേ സമാപ്യത ഇതി യത് കരോതി, തേന ജ്ഞാപയതി- യത്- ബഹുദ്രവ്യത്വാന്നായം സമാപ്തോ ഗണഃ, കിന്തു യഥാകഥഞ്ചിത് പ്രസിദ്ധഗുണകഥനേന സമാപ്യതേ| ഏവമന്യത്രാപി ഷഷ്ഠോ വര്ഗഃ സമാപ്യത ഇത്യാദൌ വ്യാഖ്യേയമ്||൨൧-൨൨||
Adhikarana 10 (23-34) · Śloka 34
അഥ ശമീധാന്യവര്ഗഃ- കഷായമധുരോ രൂക്ഷഃ ശീതഃ പാകേ കടുര്ലഘുഃ|
വിശദഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നോ മുദ്ഗഃ സൂപ്യോത്തമോ മതഃ||൨൩||
വൃഷ്യഃ പരം വാതഹരഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണോ മധുരോ ഗുരുഃ|
ബല്യോ ബഹുമലഃ പുംസ്ത്വം മാഷഃ ശീഘ്രം ദദാതി ച||൨൪||
രാജമാഷഃ സരോ രുച്യഃ കഫശുക്രാമ്ലപിത്തനുത്|
തത്സ്വാദുര്വാതലോ രൂക്ഷഃ കഷായോ വിശദോ ഗുരുഃ||൨൫||
ഉഷ്ണാഃ കഷായാഃ പാകേऽമ്ലാഃ കഫശുക്രാനിലാപഹാഃ|
കുലത്ഥാ ഗ്രാഹിണഃ കാസഹിക്കാശ്വാസാര്ശസാം ഹിതാഃ||൨൬||
മധുരാ മധുരാഃ പാകേ ഗ്രാഹിണോ രൂക്ഷശീതലാഃ|
മകുഷ്ഠകാഃ പ്രശസ്യന്തേ രക്തപിത്തജ്വരാദിഷു||൨൭||
ചണകാശ്ച മസൂരാശ്ച ഖണ്ഡികാഃ സഹരേണവഃ|
ലഘവഃ ശീതമധുരാഃ സകഷായാ വിരൂക്ഷണാഃ||൨൮||
പിത്തശ്ലേഷ്മണി ശസ്യന്തേ സൂപേഷ്വാലേപനേഷു ച|
തേഷാം മസൂരഃ സങ്ഗ്രാഹീ കലായോ വാതലഃ പരമ്||൨൯||
സ്നിഗ്ധോഷ്ണോ മധുരസ്തിക്തഃ കഷായഃ കടുകസ്തിലഃ|
ത്വച്യഃ കേശ്യശ്ച ബല്യശ്ച വാതഘ്നഃ കഫപിത്തകൃത്||൩൦||
മധുരാഃ ശീതലാ ഗുര്വ്യോ ബലഘ്ന്യോ രൂക്ഷണാത്മികാഃ|
സസ്നേഹാ ബലിഭിര്ഭോജ്യാ വിവിധാഃ ശിമ്ബിജാതയഃ||൩൧||
ശിമ്ബീ രൂക്ഷാ കഷായാ ച കോഷ്ഠേ വാതപ്രകോപിനീ|
ന ച വൃഷ്യാ ന ചക്ഷുഷ്യാ വിഷ്ടഭ്യ ച വിപച്യതേ||൩൨||
ആഢകീ കഫപിത്തഘ്നീ വാതലാ, കഫവാതനുത്|
അവല്ഗുജഃ സൈഡഗജോ, നിഷ്പാവാ വാതപിത്തലാഃ||൩൩||
കാകാണ്ഡോമാ(ലാ)ത്മഗുപ്താനാം മാഷവത് ഫലമാദിശേത്|
ദ്വിതീയോऽയം ശമീധാന്യവര്ഗഃ പ്രോക്തോ മഹര്ഷിണാ||൩൪||
ഇതി ശമീധാന്യവര്ഗോ ദ്വിതീയഃ|
View original
अथ शमीधान्यवर्गः- कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
ധാന്യത്വേന ശമീധാന്യവര്ഗേऽഭിധാതവ്യേ പ്രധാനത്വാന്മുദ്ഗോ നിരുച്യതേ| സൂപ്യം സൂപയോഗ്യം ശമീധാന്യം, തത്രോത്തമഃ സൂപ്യോത്തമഃ | വൃഷ്യ ഇത്യാദിമാഷഗുണേ സ്രിഗ്ധോഷ്ണമധുരത്വാദിഗുണയോഗാദേവ വാതഹരത്വേ ലബ്ധേ പുനസ്തദഭിധാനം വിശേഷവാതഹന്തൃത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, ഏവമന്യത്രാപ്യേവഞ്ജാതീയേ വ്യാഖ്യേയമ്| പുംസ്ത്വം ശുക്രമ്| ശീഘ്രമിതിവചനേന ശുക്രസ്രുതികരത്വലക്ഷണമപി വൃഷ്യത്വം മാഷസ്യ ദര്ശയതി, ശുക്രസ്രുതികരം ച വൃഷ്യശബ്ദേനോച്യത ഏവ, വചനം ഹി- “ശുക്രസ്രുതികരം കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിത് ശുക്രവിവര്ധനമ്| സ്രുതിവൃദ്ധികരം കിഞ്ചിത്ത്രിവിധം വൃഷ്യമുച്യതേ” ഇതി; തദേവം സമ്പൂര്ണവൃഷ്യത്വം മാഷേ ബോദ്ധവ്യമ്| രാജമാഷഗുണകഥനേ തത്സ്വാദുരിതി മാഷവത്സ്വാദുഃ; കിംവാ രൂക്ഷശ്ചേത്യാദി പാഠാന്തരമ്| ഉഷ്ണ ഇത്യാദിനാ കുലത്ഥഗുണഃ, കുലത്ഥശ്ച ശുക്ലകൃഷ്ണചിത്രലോഹിതഭേദേന ചതുര്വിധോ ഭവതി, തഥാ ഗ്രാമ്യവന്യഭേദേന ച ദ്വിവിധോऽപി; അത ഏവ തന്ത്രാന്തരേ “വന്യഃ കുലത്ഥസ്തദ്വച്ച വിശേഷാന്നേത്രരോഗനുത്” ഇത്യുക്തമ്| മകുഷ്ടകോ ‘മോഠ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ചണകഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഖണ്ഡികാ ത്രിപുടകലായഃ, ഹരേണുഃ വര്തുലകലായഃ| കലായോ വാതല ഇതി ത്രിപുടകലായഃ| തിലഗുണോ യദ്യപി വിശേഷേണ നോക്തഃ, തഥാऽപി പ്രധാനേ കൃഷ്ണതിലേ ജ്ഞേയഃ; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “തിലേഷു സര്വേഷ്വസിതഃ പ്രധാനോ, മധ്യഃ സിതോ, ഹീനതരാസ്തതോऽന്യേ” (സു. ൪൬) ഇതി | വിവിധാഃ ശിമ്ബീജാതയ ഇതി കൃഷ്ണപീതരക്തശ്വേതകുശിമ്ബീഭേദാ ഇത്യര്ഥഃ| ‘ശിമ്ബീ രൂക്ഷാ’ ഇത്യാദി കേചിത് പഠന്തി| ആഢകീ തുവരീ വാതലേതി ച്ഛേദഃ| കഫവാതനുദിത്യവല്ഗുജൈഡഗജയോര്ബീജസ്യ ഗുണഃ| നിഷ്പാവോ വല്ലഃ| കാകാണ്ഡഃ ശൂകരശിമ്ബിഃ , ഉമാ അതസീ, ഊര്ണാപാഠപക്ഷേ തസ്യൈവോര്ണാ| ശമീധാന്യവര്ഗ ഇത്യത്ര ശമീ ശിമ്ബിഃ, തദന്തര്ഗതം ധാന്യമ്||൨൩-൩൪||
Adhikarana 11 (35-36) · Śloka 37
അഥ മാംസവര്ഗഃ- ഗോഖരാശ്വതരോഷ്ട്രാശ്വദ്വീപിസിംഹര്ക്ഷവാനരാഃ|
വൃകോ വ്യാഘ്രസ്തരക്ഷുശ്ച ബഭ്രുമാര്ജാരമൂഷികാഃ||൩൫||
ലോപാകോ ജമ്ബുകഃ ശ്യേനോ വാന്താദശ്ചാഷവായസൌ|
ശശഘ്നീ മധുഹാ ഭാസോ ഗൃധ്രോലൂകകുലിങ്ഗകാഃ||൩൬||
ധൂമികാ കുരരശ്ചേതി പ്രസഹാ മൃഗപക്ഷിണഃ|൩൭|
View original
अथ मांसवर्गः- गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
സൂപ്യാനന്തരം മാംസസ്യ വ്യഞ്ജനത്വേന പ്രാധാന്യാന്മാംസവര്ഗാഭിധാനമ്| ഖരഃ ഗര്ദഭഃ; അശ്വതരഃ വേഗസരഃ, സ ചാശ്വായാം ഖരാജ്ജാതഃ; ദ്വീപിഃ ചിത്രവ്യാഘ്രഃ; ഋക്ഷഃ ഭല്ലൂകഃ| വൃകഃ കുക്കുരാനുകാരീ പശുശത്രുഃ; തരക്ഷുഃ വ്യാഘ്രഭേദഃ ‘തരച്ഛ’ ഇതി ഖ്യാതഃ; ബഭ്രുഃ അതിലോമശഃ കുക്കുരഃ പര്വതോപകണ്ഠേ ഭവതി, കേചിദ്ബൃഹന്നകുലമാഹുഃ| ലോപാകഃ സ്വല്പശൃഗാലോ മഹാലാങ്ഗൂലഃ| ശ്യേനഃ പക്ഷീ പ്രസിദ്ധഃ| വാന്താദഃ കുക്കുരഃ| ചാസഃ(ഷഃ) ‘കനകവായസ ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ശശഘ്നീ ‘പാഞ്ജിഃ’ ഇതി ഖ്യാതാ| ഭാസഃ ഭസ്മവര്ണഃ പക്ഷീ ശിഖാവാന് പ്രസഹവര്ഗേ| കുലിങ്ഗഃ കാലചടകഃ||൩൫-൩൬||-
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
ശ്വേതഃ ശ്യാമശ്ചിത്രപൃഷ്ഠഃ കാലകഃ കാകുലീമൃഗഃ||൩൭||
കൂര്ചികാ ചില്ലടോ ഭേകോ ഗോധാ ശല്ലകഗണ്ഡകൌ|
കദലീ നകുലഃ ശ്വാവിദിതി ഭൂമിശയാഃ സ്മൃതാഃ||൩൮||
View original
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
കാകുലീമൃഗഃ ‘മാലുയാസര്പ’ ഇതി ഖ്യാതഃ, തസ്യ ശ്വേത ഇത്യാദയശ്ചത്വാരോ ഭേദാഃ| കൂര്ചികാ സങ്കുചഃ| ചില്ലടഃ ചിയാരഃ| ശല്ലകഃ മഹാശകലീ, ‘ശലക’ ഇതി ഖ്യാതഃ; ഗണ്ഡകഃ ഗോധാഭേദഃ| കദലീ ‘കദലീഹട്ട’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ശ്വാവിത് ‘സേജ്ജക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ഭൂമിശയാ ബിലേശയാഃ||൩൭-൩൮||
Adhikarana 13 (39) · Śloka 39
സൃമരശ്ചമരഃ ഖങ്ഗോ മഹിഷോ ഗവയോ ഗജഃ|
ന്യങ്കുര്വരാഹശ്ചാനൂപാ മൃഗാഃ സര്വേ രുരുസ്തഥാ||൩൯||
View original
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
സൃമരഃ മഹാശൂകരഃ| ചമരഃ കേശമൃത്യുഃ| ഖങ്ഗഃ ഗണ്ഡകഃ| ഗവയഃ ഗവാകാരഃ| ന്യങ്കുഃ ന്യങ്കുശോ ഹരിണഃ| രുരുഃ ബഹുശൃങ്ഗോ ഹരിണഃ||൩൯||
Adhikarana 14 (40) · Śloka 41
കൂര്മഃ കര്കടകോ മത്സ്യഃ ശിശുമാരസ്തിമിങ്ഗിലഃ|
ശുക്തിശങ്ഖോദ്രകുമ്മീരചുലുകീമകരാദയഃ||൪൦||
ഇതി വാരിശയാഃ പ്രോക്താ...|൪൧|
View original
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता...|४१|
ശിശുമാരഃ ഗോതുണ്ഡനക്രഃ| തിമിങ്ഗിലഃ സാമുദ്രോ മഹാമത്സ്യഃ| ശുക്തിഃ മുക്താപ്രഭവോ ജന്തുഃ, ഊദ്രഃ ജലബിഡാലഃ, കുമ്ഭീരഃ ഘടികാവാന്, ചുലുകീ ‘ശുശു’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ശിശുമാരാദീനാം മത്സ്യഗ്രഹണേന ഗ്രഹണേ പ്രാപ്തേ വിശേഷവ്യവഹാരാര്ഥം പുനരഭിധാനമ്||൪൦||-
Adhikarana 15 (41-44) · Śloka 44
...വക്ഷ്യന്തേ വാരിചാരിണഃ|
ഹംസഃ ക്രൌഞ്ചോ ബലാകാ ച ബകഃ കാരണ്ഡവഃ പ്ലവഃ||൪൧||
ശരാരിഃ പുഷ്കരാഹ്വശ്ച കേശരീ മണിതുണ്ഡകഃ |
മൃണാലകണ്ഠോ മദ്ഗുശ്ച കാദമ്ബഃ കാകതുണ്ഡകഃ||൪൨||
ഉത്ക്രോശഃ പുണ്ഡരീകാക്ഷോ മേഘരാവോऽമ്ബകുക്കുടീ|
ആരാ നന്ദീമുഖീ വാടീ സുമുഖാഃ സഹചാരിണഃ||൪൩||
രോഹിണീ കാമകാലീ ച സാരസോ രക്തശീര്ഷകഃ|
ചക്രവാകസ്തഥാऽന്യേ ച ഖഗാഃ സന്ത്യമ്ബുചാരിണഃ||൪൪||
View original
...वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
ഹംസശ്ചതുര്വിധോऽപി രാജഹംസാദിര്ഗ്രാഹ്യഃ| ക്രൌഞ്ചഃ ‘കോഞ്ച’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ബകഃ പാണ്ഡുരപക്ഷഃ| ബലാകാ ശുക്ലാ| കാരണ്ഡവഃ കാകവക്ത്രഃ| പ്ലവഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ പ്രസേവഗലഃ| ശരാരിഃ ‘ശരാലീ’ ഇതി ലോകേ| മദ്ഗുഃ പാനീയകാകഃ| കാദമ്ബഃ കലഹംസഃ| കാകതുണ്ഡകഃ ശ്വേതകാരണ്ഡവഃ| ഉത്ക്രോശഃ ‘കുരല’ ഇതി ഖ്യാതഃ| പുണ്ഡരീകാക്ഷഃ പുണ്ഡരഃ| മേഘരാവഃ മേഘനാദഃ; മേഘരാവശ്ചാതക ഇത്യന്യേ, തന്ന തസ്യ വാരിചരത്വാഭാവാത്| അമ്ബുകുക്കുടീ ജലകുക്കുടീ| ആരാ സ്വനാമഖ്യാതാ| നന്ദീമുഖീ പത്രാടീ| സാരസഃ പ്രസിദ്ധഃ| രക്തശീര്ഷകഃ സാരസഭേദോ ലോഹിതശിരാഃ| അമ്ബുചാരിണ ഇതി ജലേ പ്ലവന്ത ഇത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൪||
Adhikarana 16 (45-46) · Śloka 46
പൃഷതഃ ശരഭോ രാമഃ ശ്വദംഷ്ട്രോ മൃഗമാതൃകാ|
ശശോരണൌ കുരങ്ഗശ്ച ഗോകര്ണഃ കോട്ടകാരകഃ||൪൫||
ചാരുഷ്കോ ഹരിണൈണൌ ച ശമ്ബരഃ കാലപുച്ഛകഃ|
ഋഷ്യശ്ച വരപോതശ്ച വിജ്ഞേയാ ജാങ്ഗലാ മൃഗാഃ||൪൬||
View original
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
പൃഷതഃ ചിത്രഹരിണഃ| ശരഭഃ അഷ്ടാപദ ഉഷ്ട്രപ്രമാണോ മഹാശൃങ്ഗഃ പൃഷ്ഠഗതചതുഷ്പാദഃ കാശ്മീരേ പ്രസിദ്ധഃ| രാമഃ ഹിമാലയേ മഹാമൃഗഃ| ശ്വദംഷ്ട്രഃ ചതുര്ദംഷ്ട്രഃ കാര്തികപുരേ പ്രസിദ്ധഃ| മൃഗമാതൃകാ സ്വല്പാ പൃഥൂദരാ ഹരിണജാതിഃ| കുരങ്ഗഃ ഹരിണഭേദഃ| ഗോകര്ണഃ ഗോമുഖഹരിണവിശേഷഃ | ഹരിണഃ താമ്രവര്ണഃ, ഏണഃ കൃഷ്ണസാരഃ| ഋഷ്യഃ നീലാണ്ഡോ ഹരിണഃ| ചാരുഷ്കാദയോऽപി ഹരിണഭേദാ ഏവ| ശശസ്തു സുശ്രുതേ ബിലേശയേഷു പഠിതഃ, തദദൂരാന്തരാര്ഥമ്||൪൫-൪൬||
Adhikarana 17 (47-49) · Śloka 49
ലാവോ വര്തീരകശ്ചൈവ വാര്തീകഃ സകപിഞ്ജലഃ|
ചകോരശ്ചോപചക്രശ്ച കുക്കുഭോ രക്തവര്ത്മകഃ||൪൭||
ലാവാദ്യാ വിഷ്കിരാസ്ത്വേതേ വക്ഷ്യന്തേ വര്തകാദയഃ|
വര്തകോ വര്തികാ ചൈവ ബര്ഹീ തിത്തിരികുക്കുടൌ||൪൮||
കങ്കശാരപദേന്ദ്രാഭഗോനര്ദഗിരിവര്തകാഃ|
ക്രകരോऽവകരശ്ചൈവ വാരഡശ്ചേതി വിഷ്കിരാഃ||൪൯||
View original
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः||४९||
ലാവഃ പ്രസിദ്ധഃ| വര്തീരഃ കപിഞ്ജലഭേദഃ| കപിഞ്ജലഃ ഗൌരതിത്തിരിഃ| വാര്തീകഃ ചടകഭേദഃ സങ്ഘാതചാരീ| ഉപചക്രഃ ചകോരഭേദഃ| കുക്കുഭഃ പ്രസിദ്ധഃ; രക്തവര്ത്മക ഇതി കുക്കുഭവിശേഷണം, തേന സ്ഥൂലകുക്കുഭോ ഗൃഹ്യതേ| വര്തകഃ ‘വട്ടഹീ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| വാര്തികാ സ്വല്പപ്രമാണാ ജാത്യന്തരമേവ, കേചിത്തു വര്തകസ്ത്രിയം വര്തികാം വദന്തി; അസ്യാശ്ച ഗ്രഹണം സ്ത്രീലിങ്ഗഭേദേऽപി വിശേഷലാഘവപ്രതിഷേധാര്ഥമ്, അന്യഥാ സ്ത്രീത്വേന വര്തികാദ്വര്തികായാ ലാഘവം സ്യാത്| ബര്ഹീ മയൂരഃ| ശാരപദേന്ദ്രാഭഃ മല്ലകങ്കഃ| ഗോനര്ദോ ‘ഘോഡാകങ്ക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ക്രകരഃ പ്രസിദ്ധഃ| ലാവാദിവര്തികാദിവിഷ്കിരഗണദ്വയകരണം ഗുണഭേദകഥനാര്ഥമ്||൪൭-൪൯||
Adhikarana 18 (50-52) · Śloka 53
ശതപത്രോ ഭൃങ്ഗരാജഃ കോയഷ്ടിര്ജീവജീവകഃ|
കൈരാതഃ കോകിലോऽത്യൂഹോ ഗോപാപുത്രഃ പ്രിയാത്മജഃ||൫൦||
ലട്ടാ ലട്ട(ടൂ)ഷകോ ബഭ്രുര്വടഹാ ഡിണ്ഡിമാനകഃ|
ജടീ ദുന്ദുഭിപാക്കാരലോഹപൃഷ്ഠകുലിങ്ഗകാഃ ||൫൧||
കപോതശുകശാരങ്ഗാശ്ചിരടീകങ്കുയഷ്ടികാഃ|
സാരികാ കലവിങ്കശ്ച ചടകോऽങ്ഗാരചൂഡകഃ||൫൨||
പാരാവതഃ പാണ്ഡ(ന)വിക ഇത്യുക്താഃ പ്രതുദാ ദ്വിജാഃ|൫൩|
View original
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
ശതപത്രഃ കാഷ്ഠകുക്കുടകഃ| ഭൃങ്ഗരാജഃ പ്രസിദ്ധോ ഭ്രമരവര്ണഃ| കോയഷ്ടിഃ ‘കോഡാ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ജീവഞ്ജീവകഃ വിഷദര്ശനമൃത്യുഃ| അത്യൂഹഃ ഡാഹുകഃ, ‘ദാത്യൂഹ’ ഇതി വാ പാഠഃ, സ ച പ്രസിദ്ധഃ| ലട്ടാ ഫേഞ്ചാകോ രക്തപുച്ഛാധോഭാഗഃ, ലടൂഷകോऽപി തദ്ഭേദഃ| ഡിണ്ഡിമാനകഃ ഡിണ്ഡിമവദുത്കടധ്വനിഃ| കുലിങ്ഗ ഇതി വനചടകാകാരഃ പീതമസ്തകഃ ‘വാഐ’ ഇതി ലോകേ| കലവിങ്കഃ ഗ്രാമ്യചടകഃ| ചടകസ്തു ദേവകുലചടകഃ സ്വല്പപ്രമാണഃ| യാന്യത്രാനുക്താന്യപ്രസിദ്ധാനി താനി തദ്വിദ്ഭ്യോ ദേശാന്തരിഭ്യശ്ച ജ്ഞേയാനി||൫൦-൫൨||-
Adhikarana 19 (53-55) · Śloka 56
പ്രസഹ്യ ഭക്ഷയന്തീതി പ്രസഹാസ്തേന സഞ്ജ്ഞിതാഃ||൫൩||
ഭൂശയാ ബിലവാസിത്വാദാനൂപാനൂപസംശ്രയാത് |
ജലേ നിവാസാജ്ജലജാ ജലേചര്യാജ്ജലേചരാഃ||൫൪||
സ്ഥലജാ ജാങ്ഗലാഃ പ്രോക്താ മൃഗാ ജാങ്ഗലചാരിണഃ|
വികീര്യ വിഷ്കിരാശ്ചേതി പ്രതുദ്യ പ്രതുദാഃ സ്മൃതാഃ||൫൫||
യോനിരഷ്ടവിധാ ത്വേഷാ മാംസാനാം പരികീര്തിതാ|൫൬|
View original
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
പ്രസഹാദിസഞ്ജ്ഞാനിരുക്ത്യാ ലക്ഷണമാഹ| പ്രസഹ്യേതി ഹഠാത്| ആനൂപാനൂപസംശ്രയാദിതി പൂര്വത്രാസിദ്ധവിധേരനിത്യത്വേനാനൂപാ ഇത്യത്ര യലോപസ്യ സിദ്ധത്വേനൈവ സംഹിതാ ജ്ഞേയാ| ജലേചര്യാദിതി ജലവാസിനാമേവ ഹംസാദീനാം ജലേ ചരണമാത്രത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| ‘സ്ഥലജാ’ ഇത്യുക്തേ ഗജാദിഷ്വപി സ്ഥലജാതേഷു പ്രസക്തിഃ സ്യാദിത്യാഹ- ജാങ്ഗലചാരിണ ഇതി| വികീര്യേത്യത്ര ‘ഭക്ഷയന്തി’ ഇതി ശേഷഃ; ഏവം പ്രതുദ്യേത്യത്രാപി, പ്രതുദ്യേതി ബഹുധാऽഭിഹത്യ||൫൩-൫൫||-
Adhikarana 20 (56-60) · Śloka 61
പ്രസഹാ ഭൂശയാനൂപവാരിജാ വാരിചാരിണഃ||൫൬||
ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ ബലോപചയവര്ധനാഃ|
വൃഷ്യാഃ പരം വാതഹരാഃ കഫപിത്തവിവര്ധനാഃ||൫൭||
ഹിതാ വ്യായാമനിത്യേഭ്യോ നരാ ദീപ്താഗ്നയശ്ച യേ|
പ്രസഹാനാം വിശേഷേണ മാംസം മാംസാശിനാം ഭിഷക്||൫൮||
ജീര്ണാര്ശോഗ്രഹണീദോഷശോഷാര്താനാം പ്രയോജയേത്|
ലാവാദ്യോ വൈഷ്കിരോ വര്ഗഃ പ്രതുദാ ജാങ്ഗലാ മൃഗാഃ||൫൯||
ലഘവഃ ശീതമധുരാഃ സകഷായാ ഹിതാ നൃണാമ്|
പിത്തോത്തരേ വാതമധ്യേ സന്നിപാതേ കഫാനുഗേ||൬൦||
വിഷ്കിരാ വര്തകാദ്യാസ്തു പ്രസഹാല്പാന്തരാ ഗുണൈഃ|൬൧|
View original
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
പ്രസഹാ ദ്വിവിധാ മാംസാദാ വ്യാഘ്രശ്യേനാദയഃ, തഥാ അമാംസാദാശ്ച ഗവാദയഃ; തേന മാംസാദാനാം വിശേഷമാഹ- പ്രസഹാനാമിത്യാദി| ജീര്ണത്വേനാര്ശഃപ്രഭൃതീനാം ചിരാനുബന്ധം ദര്ശയതി| പ്രതുദാ ഇത്യത്ര തഥാ ജാങ്ഗലാ ഇത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടഃ| കഫാനുഗേ ഇതി ച്ഛേദഃ||൫൬-൬൦||-
Adhikarana 21 (61-62) · Śloka 63
നാതിശീതഗുരുസ്നിഗ്ധം മാംസമാജമദോഷലമ്||൬൧||
ശരീരധാതുസാമാന്യാദനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണമ്|
മാംസം മധുരശീതത്വാദ്ഗുരു ബൃംഹണമാവികമ്||൬൨||
യോനാവജാവികേ മിശ്രഗോചരത്വാദനിശ്ചിതേ|൬൩|
View original
नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
ശരീരധാതുസാമാന്യാദിതി മനുഷ്യമാംസസമാനത്വാത്| ഏതേന ശീതഗുരുസ്നിഗ്ധത്വേന യുക്തമപ്യാജമാംസം ശരീരധാതുസാമ്യാത് കഫം ന കരോതീത്യുക്തം ഭവതി| ആവികം മാംസം മധുരശീതത്വേന പിത്തഹരമപി ബോദ്ധവ്യമ്, അത ഏവ ശരദ്വിധാവപ്യുക്തമ്- “ഉരഭ്രശരഭാന്” (സൂ. ൬) ഇതി| രക്തപിത്തനിദാനേ (നി. ൨) തു വരാഹമഹിഷേത്യാദിനാ ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്തസ്യൈവാവികമാംസസ്യ രക്തപിത്തകര്തൃത്വം ജ്ഞേയമ്| യോനാവിതി പ്രസഹാദ്യഷ്ടവിധജാതൌ| മിശ്രഗോചരത്വാദിതി കദാചിദനൂപസേവനാത്, കദാചിദ്ധന്വസേവനാത്, കദാചിദുഭയസേവനാദജാവ്യോരനിശ്ചിതയോനിത്വമിത്യര്ഥഃ| അത്ര, ‘അനിശ്ചിതേ’ ഇതി യോനിവിശേഷണം, കിംവാ അജാ ച അവീ ച ഏതേ അനിശ്ചിതേ| നനു യദ്യേവം തദാ തിത്തിരിരപി ധന്വാനൂപസേവനാന്ന വിഷ്കിരഗണേ പഠനീയഃ| നൈവം, തിത്തിരിജാതിവിശേഷസ്യ ധന്വാനൂപയോര്നിയമേന നിഷേവണാദ്ഗുണനിയമഃ പാര്യതേ കര്തുമ്; അവ്യജയോസ്തു നിയമോऽയം നാസ്തി, യതഃ കേചിദജാവീ ധന്വമാത്രചരേ, കേചിച്ചാനൂപമാത്രചരേ, കേചിച്ചോഭയാമാത്രചരേ; തേന തയോര്നിയമചരകൃതോ യോനിഭേദഃ കര്തും ന പാര്യതേ||൬൧-൬൨||-
Adhikarana 22 (63-87) · Śloka 87
സാമാന്യേനോപദിഷ്ടാനാം മാംസാനാം സ്വഗുണൈഃ പൃഥക്||൬൩||
കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവൈശേഷ്യാദ്വിശേഷ ഉപദേക്ഷ്യതേ|
ദര്ശനശ്രോത്രമേധാഗ്നിവയോവര്ണസ്വരായുഷാമ്||൬൪||
ബര്ഹീ ഹിതതമോ ബല്യോ വാതഘ്നോ മാംസശുക്രലഃ|
ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാഃ സ്വരവര്ണബലപ്രദാഃ||൬൫||
ബൃംഹണാഃ ശുക്രലാശ്ചോക്താ ഹംസാ മാരുതനാശനാഃ|
സ്നിഗ്ധാശ്ചോഷ്ണാശ്ച വൃഷ്യാശ്ച ബൃംഹണാഃ സ്വരബോധനാഃ||൬൬||
ബല്യാഃ പരം വാതഹരാഃ സ്വേദനാശ്ചരണായുധാഃ|
ഗുരൂഷ്ണോ മധുരോ നാതിധന്വാനൂപനിഷേവണാത്||൬൭||
തിത്തിരിഃ സഞ്ജയേച്ഛീഘ്രം ത്രീന് ദോഷാനനിലോല്ബണാന്|
പിത്തശ്ലേഷ്മവികാരേഷു സരക്തേഷു കപിഞ്ജലാഃ||൬൮||
മന്ദവാതേഷു ശസ്യന്തേ ശൈത്യമാധുര്യലാഘവാത്|
ലാവാഃ കഷായമധുരാ ലഘവോऽഗ്നിവിവര്ധനാഃ||൬൯||
സന്നിപാതപ്രശമനാഃ കടുകാശ്ച വിപാകതഃ|
ഗോധാ വിപാകേ മധുരാ കഷായകടുകാ രസേ||൭൦||
വാതപിത്തപ്രശമനീ ബൃംഹണീ ബലവര്ധനീ|
ശല്ലകോ മധുരാമ്ലശ്ച വിപാകേ കടുകഃ സ്മൃതഃ||൭൧||
വാതപിത്തകഫഘ്നശ്ച കാസശ്വാസഹരസ്തഥാ|
കഷായവിശദാഃ ശീതാ രക്തപിത്തനിബര്ഹണാഃ||൭൨||
വിപാകേ മധുരാശ്ചൈവ കപോതാ ഗൃഹവാസിനഃ|
തേഭ്യോ ലഘുതരാഃ കിഞ്ചിത് കപോതാ വനവാസിനഃ ||൭൩||
ശീതാഃ സങ്ഗ്രാഹിണശ്ചൈവ സ്വല്പമൂത്രകരാശ്ച തേ|
ശുകമാംസം കഷായാമ്ലം വിപാകേ രൂക്ഷശീതലമ്||൭൪||
ശോഷകാസക്ഷയഹിതം സങ്ഗ്രാഹി ലഘു ദീപനമ്|
ചടകാ മധുരാഃ സ്നിഗ്ധാ ബലശുക്രവിവര്ധനാഃ||൭൫||
സന്നിപാതപ്രശമനാഃ ശമനാ മാരുതസ്യ ച|
കഷായോ വിശദോ രൂക്ഷഃ ശീതഃ പാകേ കടുര്ലഘുഃ||൭൬||
ശശഃ സ്വാദുഃ പ്രശസ്തശ്ച സന്നിപാതേऽനിലാവരേ|
മധുരാ മധുരാഃ പാകേ ത്രിദോഷശമനാഃ ശിവാഃ||൭൭||
ലഘവോ ബദ്ധവിണ്മൂത്രാഃ ശീതാശ്ചൈണാഃ പ്രകീര്തിതാഃ|
സ്നേഹനം ബൃംഹണം വൃഷ്യം ശ്രമഘ്നമനിലാപഹമ്||൭൮||
വരാഹപിശിതം ബല്യം രോചനം സ്വേദനം ഗുരു|
ഗവ്യം കേവലവാതേഷു പീനസേ വിഷമജ്വരേ||൭൯||
ശുഷ്കകാസശ്രമാത്യഗ്നിമാംസക്ഷയഹിതം ച തത്|
സ്നിഗ്ധോഷ്ണം മധുരം വൃഷ്യം മാഹിഷം ഗുരു തര്പണമ്||൮൦||
ദാര്ഢ്യം ബൃഹത്ത്വമുത്സാഹം സ്വപ്നം ച ജനയത്യപി|
ഗുരൂഷ്ണാ മധുരാ ബല്യാ ബൃംഹണാഃ പവനാപഹാഃ||൮൧||
മത്സ്യാഃ സ്നിഗ്ധാശ്ച വൃഷ്യാശ്ച ബഹുദോഷാഃ പ്രകീര്തിതാഃ|
ശൈവാലശഷ്പഭോജിത്വാത്സ്വപ്നസ്യ ച വിവര്ജനാത്||൮൨||
രോഹിതോ ദീപനീയശ്ച ലഘുപാകോ മഹാബലഃ|
വര്ണ്യോ വാതഹരോ വൃഷ്യശ്ചക്ഷുഷ്യോ ബലവര്ധനഃ||൮൩||
മേധാസ്മൃതികരഃ പഥ്യഃ ശോഷഘ്നഃ കൂര്മ ഉച്യതേ|
ഖങ്ഗമാംസമഭിഷ്യന്ദി ബലകൃന്മധുരം സ്മൃതമ്||൮൪||
സ്നേഹനം ബൃംഹണം വര്ണ്യം ശ്രമഘ്നമനിലാപഹമ്|
ധാര്തരാഷ്ട്രചകോരാണാം ദക്ഷാണാം ശിഖിനാമപി||൮൫||
ചടകാനാം ച യാനി സ്യുരണ്ഡാനി ച ഹിതാനി ച|
ക്ഷീണരേതഃസു കാസേഷു ഹൃദ്രോഗേഷു ക്ഷതേഷു ച||൮൬||
മധുരാണ്യവിദാഹീനി സദ്യോബലകരാണി ച|
ശരീരബൃംഹണേ നാന്യത് ഖാദ്യം മാംസാദ്വിശിഷ്യതേ||൮൭||
ഇതി വര്ഗസ്തൃതീയോऽയം മാംസാനാം പരികീര്തിതഃ|
ഇതി മാംസവര്ഗസ്തൃതീയഃ|
View original
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
കേഷാഞ്ചിദിതി വക്ഷ്യമാണമയൂരാദീനാമ്| ഗുണവൈശേഷ്യാദിതി വിശിഷ്ടഗുണശാലിത്വാത്| മയൂരസ്യ ഗുരുത്വസ്നിഗ്ധത്വം വര്തകാദിഗണപഠിതത്വേനൈവ ലബ്ധം സത് പുനരുച്യതേ വിശേഷാര്ഥമ്| ഏവമന്യത്രാപി ഗണോക്തഗുണകഥനേന ലബ്ധസ്യ പുനഃ കഥനേ വ്യാഖ്യേയമ്| ചരണായുധഃ കുക്കുടഃ| ധന്വാനൂപനിഷേവണാദിതി ഹേതുകഥനേന യ ഏവ ധന്വാനൂപനിഷേവീ തിത്തിരിഃ സ ഏവ യഥോക്തഗുണ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഏവമന്യേऽപി യേ ഗവാദയോ ധന്വാനൂപനിഷേവിണസ്തേऽപി തിത്തിരിസമാനഗുണാ ഭവന്തി, തിത്തിരിസ്തു വിശേഷേണേതി തിത്തിരിഃ സാക്ഷാദുക്തഃ| കിംവാ, തിത്തിരേരേവ ഏവങ്ഗുണത്വേ ധന്വാനൂപനിഷേവണം ഹേതുഃ, നാന്യത്ര ഗവാദേരനൂപദേശാദേരിതി ജ്ഞേയമ്| കപോതാ ഗൃഹവാസിന ഇതി പാരാവതാഃ| ചടകാ മധുരാ ഇത്യാദി കേചിത് പഠന്ത്യേവ, യേ തു ന പഠന്തി തേഷാം മതേ ചടകസ്യ പ്രതുദസാമാന്യഗുണലബ്ധം വൃഷ്യത്വം “തൃപ്തിം ചടകമാംസാനാം ഗത്വാ യോऽനുപിബേത് പയഃ” (ചി. ൨) ഇത്യാദിവൃഷ്യപ്രയോഗാദേവ ലഭ്യതേ| മയൂരാദീനാം തു ബഹവോ ഗുണാ ഗണോക്തഗുണാധികാ ഇതി പൃഥക് പാഠഃ കൃതഃ| “മാംസം ബൃംഹണാനാമ്” (സൂ. ൨൫) ഇത്യനേനൈവാഗ്ര്യാധികാരവചനേന മാംസസ്യ ബൃംഹണത്വേ ലബ്ധേ ‘ശരീരബൃംഹണേ നാന്യത്’ ഇത്യാദിവചനം പ്രകരണപ്രാപ്തത്വേന തഥാ തസ്യൈവാര്ഥസ്യ ദാര്ഢ്യാര്ഥം ച ജ്ഞേയമ്||൬൩-൮൭||-
Adhikarana 23 (88-97) · Śloka 98
അഥ ശാകവര്ഗഃ- പാഠാശുഷാശടീശാകം വാസ്തുകം സുനിഷണ്ണാകമ്||൮൮||
വിദ്യാദ്ഗ്രാഹി ത്രിദോഷഘ്നം ഭിന്നവര്ചസ്തു വാസ്തുകമ്|
ത്രിദോഷശമനീ വൃഷ്യാ കാകമാചീ രസായനീ||൮൯||
നാത്യുഷ്ണശീതവീര്യാ ച ഭേദിനീ കുഷ്ഠനാശിനീ|
രാജക്ഷവകശാകം തു ത്രിദോഷശമനം ലഘു||൯൦||
ഗ്രാഹി ശസ്തം വിശേഷേണ ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരിണാമ്|
കാലശാകം തു കടുകം ദീപനം ഗരശോഫജിത്||൯൧||
ലഘൂഷ്ണം വാതലം രൂക്ഷം കാലായം ശാകമുച്യതേ|
ദീപനീ ചോഷ്ണവീര്യാ ച ഗ്രാഹിണീ കഫമാരുതേ||൯൨||
പ്രശസ്യതേऽമ്ലചാങ്ഗേരീ ഗ്രഹണ്യര്ശോഹിതാ ച സാ|
മധുരാ മധുരാ പാകേ ഭേദിനീ ശ്ലേഷ്മവര്ധനീ||൯൩||
വൃഷ്യാ സ്നിഗ്ധാ ച ശീതാ ച മദഘ്നീ ചാപ്യുപോദികാ|
രൂക്ഷോ മദവിഷഘ്നശ്ച പ്രശസ്തോ രക്തപിത്തിനാമ്||൯൪||
മധുരോ മധുരഃ പാകേ ശീതലസ്തണ്ഡുലീയകഃ|
മണ്ഡൂകപര്ണീ വേത്രാഗ്രം കുചേലാ വനതിക്തകമ്||൯൫||
കര്കോടകാവല്ഗുജകൌ പടോലം ശകുലാദനീ|
വൃഷപുഷ്പാണി ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ കേമ്ബൂകം സകഠില്ലകമ്||൯൬||
നാഡീ കലായം ഗോജിഹ്വാ വാര്താകം തിലപര്ണികാ|
കൌലകം കാര്കശം നൈമ്ബം ശാകം പാര്പടകം ച യത്||൯൭||
കഫപിത്തഹരം തിക്തം ശീതം കടു വിപച്യതേ|൯൮|
View original
अथ शाकवर्गः- पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
ശാകാനാമപി വ്യഞ്ജനത്വേനാനന്തരമുപദേശഃ| ശുഷാ കാസമര്ദഃ| ശടീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ| വാസ്തുകം ടങ്കവാസ്തുകമ്| നാത്യുഷ്ണശീതവീര്യേതി നോഷ്ണത്വം പ്രകര്ഷപ്രാപ്തമസ്യാ നാപി ശീതത്വമിത്യര്ഥഃ| യത്തു സുശ്രുതേ “തിക്താ കാകമാചീ വാതം ശമയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്” (സു. സൂ. ൪൦) ഇത്യുക്തം തദ്വീര്യവാദിമതേന, അത ഏവ ദ്രവ്യഗുണേ സുശ്രുതേऽപി “നാത്യുഷ്ണശീതാ” (സു. സൂ. ൪൬) ഇത്യേവമേവ പഠിതമ്| രാജക്ഷവകഃ ദുഗ്ധികാ| കാലശാകം ‘കാലിയാ’ ഇതി ഖ്യാതം, കാലാഖ്യമിതി കാലശാകമേവോച്യതേ പുനഃ; അന്യേ തു ‘കാലായം’ ഇതി പഠന്തി| മണ്ഡൂകപര്ണീ മണിമണീതി ഖ്യാതാ| കുചേലാ അകര്ണവിദ്ധകാഭേദഃ| വനതിക്തകം പഥ്യസുന്ദരമ്| അവല്ഗുജോ വാല്ഗുജീ| ശകുലാദനീ കടുരോഹിണീ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ കാകതിക്താ| കഠില്ലകഃ പുനര്നവാ| നാഡീ നാഡീചഃ| കലായോ വര്തുലകലായഃ| തിലപര്ണികാ ഹുലഹുലികാ| ഗോജിഹ്വാ ദാര്വിപത്രികാ| കുലകഃ കാരവേല്ലകഃ, കേചിത്തു കുലകം പടോലഭേദമാഹുഃ| കര്കശഃ സ്വല്പകര്കോടകഃ||൮൮-൯൭||-
Adhikarana 24 (98-113) · Śloka 113
സര്വാണി സൂപ്യശാകാനി ഫഞ്ജീ ചില്ലീ കുതുമ്ബകഃ||൯൮||
ആലുകാനി ച സര്വാണി സപത്രാണി കുടിഞ്ജരമ് |
ശണശാല്മലിപുഷ്പാണി കര്ബുദാരഃ സുവര്ചലാ||൯൯||
നിഷ്പാവഃ കോവിദാരശ്ച പത്തുരശ്ചുച്ചുപര്ണികാ|
കുമാരജീവോ ലോട്ടാകഃ പാലങ്ക്യാ മാരിഷസ്തഥാ||൧൦൦||
കലമ്ബനാലികാസൂര്യഃ കുസുമ്ഭവൃകധൂമകൌ|
ലക്ഷ്മണാ ച പ്രപുന്നാഡോ നലിനീകാ കുഠേരകഃ||൧൦൧||
ലോണികാ യവശാകം ച കൂഷ്മാണ്ഡകമവല്ഗുജമ്|
യാതുകഃ ശാലകല്യാണീ ത്രിപര്ണീ പീലുപര്ണികാ||൧൦൨||
ശാകം ഗുരു ച രൂക്ഷം ച പ്രായോ വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി|
മധുരം ശീതവീര്യം ച പുരീഷസ്യ ച ഭേദനമ്||൧൦൩||
സ്വിന്നം നിഷ്പീഡിതരസം സ്നേഹാഢ്യം തത് പ്രശസ്യതേ|
ശണസ്യ കോവിദാരസ്യ കര്ബുദാരസ്യ ശാല്മലേഃ||൧൦൪||
പുഷ്പം ഗ്രാഹി പ്രശസ്തം ച രക്തപിത്തേ വിശേഷതഃ|
ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷപദ്മാദിപല്ലവാഃ||൧൦൫||
കഷായാഃ സ്തമ്ഭനാഃ ശീതാ ഹിതാഃ പിത്താതിസാരിണാമ്|
വായും വത്സാദനീ ഹന്യാത് കഫം ഗണ്ഡീരചിത്രകൌ||൧൦൬||
ശ്രേയസീ ബില്വപര്ണീ ച ബില്വപത്രം തു വാതനുത്|
ഭണ്ഡീ ശതാവരീശാകം ബലാ ജീവന്തികം ച യത്||൧൦൭||
പര്വണ്യാഃ പര്വപുഷ്പ്യാശ്ച വാതപിത്തഹരം സ്മൃതമ്|
ലഘു ഭിന്നശകൃത്തിക്തം ലാങ്ഗലക്യുരുബൂകയോഃ||൧൦൮||
തിലവേതസശാകം ച ശാകം പഞ്ചാങ്ഗുലസ്യ ച|
വാതലം കടുതിക്താമ്ലമധോമാര്ഗപ്രവര്തനമ്||൧൦൯||
രൂക്ഷാമ്ലമുഷ്ണം കൌസുമ്ഭം കഫഘ്നം പിത്തവര്ധനമ്|
ത്രപുസൈര്വാരുകം സ്വാദു ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ്||൧൧൦||
മുഖപ്രിയം ച രൂക്ഷം ച മൂത്രലം ത്രപുസം ത്വതി|
ഏര്വാരുകം ച സമ്പക്വം ദാഹതൃഷ്ണാക്ലമാര്തിനുത്||൧൧൧||
വര്ചോഭേദീന്യലാബൂനി രൂക്ഷശീതഗുരൂണി ച|
ചിര്ഭടൈര്വാരുകേ തദ്വദ്വര്ചോഭേദഹിതേ തു തേ||൧൧൨||
സക്ഷാരം പക്വകൂഷ്മാണ്ഡം മധുരാമ്ലം തഥാ ലഘു|
സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ച സര്വദോഷനിബര്ഹണമ്||൧൧൩||
View original
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
സൂപ്യശാകാനി മാഷപര്ണ്യാദീനി| ഫഞ്ജീ ബ്രാഹ്മണയഷ്ടികാ| ചില്ലീ ഗൌഡവാസ്തുകഃ| കുതുമ്ബകഃ ദ്രോണപുഷ്പികാ| ആലുകാനി പിണ്ഡാലുകാദീനി| കര്ബുദാരഃ കാഞ്ചനഃ| സുവര്ചലാ സൂര്യഭക്തികാ, കേചിത് ഫപ്പുകമാഹുഃ| പത്തൂരഃ ശാലിഞ്ചഃ| ചുച്ചുപര്ണികാ നാഡീചഭേദഃ| കുമാരജീവഃ ജീവശാകമ്| ലോട്ടാകഃ ലോട്ടാമാരിഷഃ| നാലികാ ഗോനാഡീചഃ| ആസുരീ രാജികാ മണ്ഡകോ വാ| വൃകധൂമകഃ ഭൂമിശിരീഷഃ| ലക്ഷ്മണാ സ്വനാമഖ്യാതാ| നലിനീ പദ്മമൃണാലം, നീലിനീതിപാഠപക്ഷേ ബുഹ്നാ| യവശാകം ക്ഷേത്രവാസ്തുകമ്| കൂഷ്മാണ്ഡഃ സര്പച്ഛത്രമ്| അവല്ഗുജമിതി അവല്ഗുജഭേദഃ| യാതുകഃ ശുക്ലാ ശാലപര്ണീ| ശാലകല്യാണീ ശാലിഞ്ചഭേദഃ| ത്രിപര്ണീ ഹംസപാദികാ| പീലുപര്ണീ മോരടകഃ| ഗണ്ഡീരഃ ശമഠഃ| ബില്വപര്ണീ ബില്വാര്ജകമ്| ഭണ്ഡീ സ്വനാമഖ്യാതാ| പര്വണീ പര്വശാകമ്| പര്വപുഷ്പീ കുക്കുടീ| പഞ്ചാങ്ഗുലഃ ചിത്രൈരണ്ഡഃ| ഏര്വാരുകം രാജകര്കടീ| കൂഷ്മാണ്ഡകം സുശ്രുതേ ബാല്യാദ്യവസ്ഥാഭേദേന പഠിതം തദപ്യവിരുദ്ധഭേവ, യതോ ബാലമധ്യയോസ്തത്ര പിത്തഹരത്വം കഫകരത്വം ചോക്തം, തദപീഹ പിത്തോത്തരേ കഫോത്തരേ സന്നിപാതേ ബോദ്ധവ്യമ്||൯൮-൧൧൩||
Adhikarana 25 (114-124) · Śloka 124
കേലൂടം ച കദമ്ബം ച നദീമാഷകമൈന്ദുകമ്|
വിശദം ഗുരു ശീതം ച സമഭിഷ്യന്ദി ചോച്യതേ||൧൧൪||
ഉത്പലാനി കഷായാണി രക്തപിത്തഹരാണി ച|
തഥാ താലപ്രലമ്ബം സ്യാദുരഃക്ഷതരുജാപഹമ്||൧൧൫||
ഖര്ജൂരം താലശസ്യം ച രക്തപിത്തക്ഷയാപഹമ്|
തരൂടബിസശാലൂകക്രൌഞ്ചാദനകശേരുകമ്||൧൧൬||
ശൃങ്ഗാടകാങ്കലോഡ്യം ച ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ്|
കുമുദോത്പലനാലാസ്തു സപുഷ്പാഃ സഫലാഃ സ്മൃതാഃ||൧൧൭||
ശീതാഃ സ്വാദുകഷായാസ്തു കഫമാരുതകോപനാഃ|
കഷായമീഷദ്വിഷ്ടമ്ഭി രക്തപിത്തഹരം സ്മൃതമ്||൧൧൮||
പൌഷ്കരം തു ഭവേദ്ബീജം മധുരം രസപാകയോഃ|
ബല്യഃ ശീതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധസ്തര്പണോ ബൃംഹണാത്മകഃ||൧൧൯||
വാതപിത്തഹരഃ സ്വാദുര്വൃഷ്യോ മുഞ്ജാതകഃ പരമ്|
ജീവനോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യഃ കണ്ഠ്യഃ ശസ്തോ രസായനേ||൧൨൦||
വിദാരികന്ദോ ബല്യശ്ച മൂത്രലഃ സ്വാദുശീതലഃ|
അമ്ലികായാഃ സ്മൃതഃ കന്ദോ ഗ്രഹണ്യര്ശോഹിതോ ലഘുഃ||൧൨൧||
നാത്യുഷ്ണഃ കഫവാതഘ്നോ ഗ്രാഹീ ശസ്തോ മദാത്യയേ|
ത്രിദോഷം ബദ്ധവിണ്മൂത്രം സാര്ഷപം ശാകമുച്യതേ||൧൨൨||
(തദ്വത് സ്യാദ്രക്തനാലസ്യ രൂക്ഷമമ്ലം വിശേഷതഃ|) തദ്വത് പിണ്ഡാലുകം വിദ്യാത് കന്ദത്വാച്ച മുഖപ്രിയമ്|
സര്പച്ഛത്രകവര്ജ്യാസ്തു ബഹ്വ്യോऽന്യാശ്ഛത്രജാതയഃ||൧൨൩||
ശീതാഃ പീനസകര്ത്ര്യശ്ച മധുരാ ഗുര്വ്യ ഏവ ച|
ചതുര്ഥഃ ശാകവര്ഗോऽയം പത്രകന്ദഫലാശ്രയഃ||൧൨൪||
ഇതി ശാകവര്ഗശ്ചതുര്ഥഃ|
View original
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
കേലുടേ ഹാരീതവചനം- “കേലുടം സ്വാദു വിടപം തത്കന്ദഃ സ്വാദുശീതലഃ” ഇതി| കദമ്ബം കദമ്ബികാം വദന്തി, കേചിത്തു സ്വല്പകദമ്ബകമാഹുഃ| നദീമാഷകഃ ‘ഉദീമാനക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ഐന്ദുകം നിക്ഷാരഃ| താലപ്രലമ്ബഃ താലാങ്കുരഃ| ശസ്യശബ്ദേനേഹ മസ്തകമജ്ജാ ഗൃഹ്യതേ| തരുടഃ കഹ്ലാരകന്ദഃ| ക്രൌഞ്ചാദനം ധിഞ്ചുലികാ| കശേരുകശബ്ദേന ചിഞ്ചോഡകാ രാജകശേരുകശ്ച ഗൃഹ്യതേ| അങ്കാലോഡ്യം ഹ്രസ്വോത്പലകന്ദഃ| മുഞ്ജാതക ഔത്തരാപഥികകന്ദഃ| അമ്ലികാ സ്വല്പവിടപാ പ്രായഃ കാമരൂപാദൌ ഭവതി| സര്പച്ഛത്രം സര്പഫണാകാരം ഛത്രകമ്| അന്യാശ്ഛത്രജാതയഃ കരീഷപലാലാദിജാ ബഹുലാ ജ്ഞേയാഃ| പത്രകന്ദഫലാശ്രയ ഇതി പ്രാധാന്യേന, തേന പുഷ്പാദ്യാശ്രയത്വമപി ശാകവര്ഗസ്യ ജ്ഞേയമ്||൧൧൪-൧൨൪||
Adhikarana 26 (125-165) · Śloka 165
അഥ ഫലവര്ഗഃ- തൃഷ്ണാദാഹജ്വരശ്വാസരക്തപിത്തക്ഷതക്ഷയാന്|
വാതപിത്തമുദാവര്തം സ്വരഭേദം മദാത്യയമ്||൧൨൫||
തിക്താസ്യതാമാസ്യശോഷം കാസം ചാശു വ്യപോഹതി|
മൃദ്വീകാ ബൃംഹണീ വൃഷ്യാ മധുരാ സ്നിഗ്ധശീതലാ||൧൨൬||
മധുരം ബൃംഹണം വൃഷ്യം ഖര്ജൂരം ഗുരു ശീതലമ്|
ക്ഷയേऽഭിഘാതേ ദാഹേ ച വാതപിത്തേ ച തദ്ധിതമ്||൧൨൭||
തര്പണം ബൃംഹണം ഫല്ഗു ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ്|
പരൂഷകം മധൂകം ച വാതപിത്തേ ച ശസ്യതേ||൧൨൮||
മധുരം ബൃംഹണം ബല്യമാമ്രാതം തര്പണം ഗുരു|
സസ്നേഹം ശ്ലേഷ്മലം ശീതം വൃഷ്യം വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി||൧൨൯||
താലശസ്യാനി സിദ്ധാനി നാരികേലഫലാനി ച|
ബൃംഹണസ്നിഗ്ധശീതാനി ബല്യാനി മധുരാണി ച||൧൩൦||
മധുരാമ്ലകഷായം ച വിഷ്ടമ്ഭി ഗുരു ശീതലമ്|
പിത്തശ്ലേഷ്മകരം ഭവ്യം ഗ്രാഹി വക്രവിശോധനമ്||൧൩൧||
അമ്ലം പരൂഷകം ദ്രാക്ഷാ ബദരാണ്യാരുകാണി ച|
പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപീണി കര്കന്ധുനികുചാന്യപി||൧൩൨||
നാത്യുഷ്ണം ഗുരു സമ്പക്വം സ്വാദുപ്രായം മുഖപ്രിയമ്|
ബൃംഹണം ജീര്യതി ക്ഷിപ്രം നാതിദോഷലമാരുകമ്||൧൩൩||
ദ്വിവിധം ശീതമുഷ്ണം ച മധുരം ചാമ്ലമേവ ച|
ഗുരു പാരാവതം ജ്ഞേയമരുച്യത്യഗ്നിനാശനമ്||൧൩൪||
ഭവ്യാദല്പാന്തരഗുണം കാശ്മര്യഫലമുച്യതേ|
തഥൈവാല്പാന്തരഗുണം തൂദമമ്ലം പരൂഷകാത്||൧൩൫||
കഷായമധുരം ടങ്കം വാതലം ഗുരു ശീതലമ്|
കപിത്ഥമാമം കണ്ഠഘ്നം വിഷഘ്നം ഗ്രാഹി വാതലമ് ||൧൩൬||
മധുരാമ്ലകഷായത്വാത് സൌഗന്ധ്യാച്ച രുചിപ്രദമ്|
പരിപക്വം ച ദോഷഘ്നം വിഷഘ്നം ഗ്രാഹി ഗുര്വപി||൧൩൭||
ബില്വം തു ദുര്ജരം പക്വം ദോഷലം പൂതിമാരുതമ്|
സ്നിഗ്ധോഷ്ണതീക്ഷ്ണം തദ്ബാലം ദീപനം കഫവാതജിത്||൧൩൮||
രക്തപിത്തകരം ബാലമാപൂര്ണം പിത്തവര്ധനമ്|
പക്വമാമ്രം ജയേദ്വായും മാംസശുക്രബലപ്രദമ്||൧൩൯||
കഷായമധുരപ്രായം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ്|
ജാമ്ബവം കഫപിത്തഘ്നം ഗ്രാഹി വാതകരം പരമ്||൧൪൦||
ബദരം മധുരം സ്നിഗ്ധം ഭേദനം വാതപിത്തജിത്|
തച്ഛുഷ്കം കഫവാതഘ്നം പിത്തേ ന ച വിരുധ്യതേ||൧൪൧||
കഷായമധുരം ശീതം ഗ്രാഹി സിമ്ബി(ഞ്ചി)തികാഫലമ്|
ഗാങ്ഗേരുകീ കരീരം ച ബിമ്ബീ തോദനധന്വനമ്||൧൪൨||
മധുരം സകഷായം ച ശീതം പിത്തകഫാപഹമ്|
സമ്പക്വം പനസം മോചം രാജാദനഫലാനി ച||൧൪൩||
സ്വാദൂനി സകഷായാണി സ്നിഗ്ധശീതഗുരൂണി ച|
കഷായവിശദത്വാച്ച സൌഗന്ധ്യാച്ച രുചിപ്രദമ്||൧൪൪||
അവദംശക്ഷമം ഹൃദ്യം വാതലം ലവലീഫലമ്|
നീപം ശതാഹ്വകം പീലു തൃണശൂന്യം വികങ്കതമ്||൧൪൫||
പ്രാചീനാമലകം ചൈവ ദോഷഘ്നം ഗരഹാരി ച|
ഐങ്ഗുദം തിക്തമധുരം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കഫവാതജിത്||൧൪൬||
തിന്ദുകം കഫപിത്തഘ്നം കഷായം മധുരം ലഘു|
വിദ്യാദാമലകേ സര്വാന് രസാംല്ലവണവര്ജിതാന്||൧൪൭||
രൂക്ഷം സ്വാദു കഷായാമ്ലം കഫപിത്തഹരം പരമ്|
രസാസൃങ്മാംസമേദോജാന്ദോഷാന് ഹന്തി ബിഭീതകമ്||൧൪൮||
സ്വരഭേദകഫോത്ക്ലേദപിത്തരോഗവിനാശനമ്|
അമ്ലം കഷായമധുരം വാതഘ്നം ഗ്രാഹി ദീപനമ്||൧൪൯||
സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ദാഡിമം ഹൃദ്യം കഫപിത്താവിരോധി ച|
രൂക്ഷാമ്ലം ദാഡിമം യത്തു തത് പിത്താനിലകോപനമ്||൧൫൦||
മധുരം പിത്തനുത്തേഷാം പൂര്വം ദാഡിമമുത്തമമ്|
വൃക്ഷാമ്ലം ഗ്രാഹി രൂക്ഷോഷ്ണം വാതശ്ലേഷ്മണി ശസ്യതേ||൧൫൧||
അമ്ലികായാഃ ഫലം പക്വം തസ്മാദല്പാന്തരം ഗുണൈഃ|
ഗുണൈസ്തൈരേവ സംയുക്തം ഭേദനം ത്വമ്ലവേതസമ്||൧൫൨||
ശൂലേऽരുചൌ വിബന്ധേ ച മന്ദേऽഗ്നൌ മദ്യവിപ്ലവേ |
ഹിക്കാശ്വാസേ ച കാസേ ച വമ്യാം വര്ചോഗദേഷു ച||൧൫൩||
വാതശ്ലേഷ്മസമുത്ഥേഷു സര്വേഷ്വേവോപദിശ്യതേ|
കേസരം മാതുലുങ്ഗസ്യ ലഘു ശേഷമതോऽന്യഥാ||൧൫൪||
രോചനോ ദീപനോ ഹൃദ്യഃ സുഗന്ധിസ്ത്വഗ്വിവര്ജിതഃ|
കര്ചൂരഃ കഫവാതഘ്നഃ ശ്വാസഹിക്കാര്ശസാം ഹിതഃ||൧൫൫||
മധുരം കിഞ്ചിദമ്ലം ച ഹൃദ്യം ഭക്തപ്രരോചനമ്|
ദുര്ജരം വാതശമനം നാഗരങ്ഗഫലം ഗുരു ||൧൫൬||
വാതാമാഭിഷുകാക്ഷോടമുകൂലകനികോചകാഃ|
ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാഃ സോരുമാണാ ബലപ്രദാഃ||൧൫൭||
വാതഘ്നാ ബൃംഹണാ വൃഷ്യാഃ കഫപിത്താഭിവര്ധനാഃ|
പ്രിയാലമേഷാം സദൃശം വിദ്യാദൌഷ്ണ്യം വിനാ ഗുണൈഃ||൧൫൮||
ശ്ലേഷ്മലം മധുരം ശീതം ശ്ലേഷ്മാതകഫലം ഗുരു|
ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ചാങ്കോടഫലമഗ്നിജിത്||൧൫൯||
ഗുരൂഷ്ണം മധുരം രൂക്ഷം കേശഘ്നം ച ശമീഫലമ്|
വിഷ്ടമ്ഭയതി കാരഞ്ജം വാതശ്ലേഷ്മാവിരോധി ച||൧൬൦||
ആമ്രാതകം ദന്തശഠമമ്ലം സകരമര്ദകമ്|
രക്തപിത്തകരം വിദ്യാദൈരാവതകമേവ ച||൧൬൧||
വാതഘ്നം ദീപനം ചൈവ വാര്താകം കടു തിക്തകമ്|
വാതലം കഫപിത്തഘ്നം വിദ്യാത് പര്പടകീഫലമ്||൧൬൨||
പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നമമ്ലം ച വാതലം ചാക്ഷികീഫലമ്|
മധുരാണ്യമ്ലപാകീനി പിത്തശ്ലേഷ്മഹരാണി ച||൧൬൩||
അശ്വത്ഥോദുമ്ബരപ്ലക്ഷന്യഗ്രോധാനാം ഫലാനി ച|
കഷായമധുരാമ്ലാനി വാതലാനി ഗുരൂണി ച||൧൬൪||
ഭല്ലാതകാസ്ഥ്യഗ്നിസമം തന്മാംസം സ്വാദു ശീതലമ്|
പഞ്ചമഃ ഫലവര്ഗോऽയമുക്തഃ പ്രായോപയോഗികഃ||൧൬൫||
ഇതി ഫലവര്ഗഃ|
View original
अथ फलवर्गः- तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
ഫലാനാമപി കേഷാഞ്ചിച്ഛാകവദുപയോഗാത് ഫലവര്ഗമാഹ| മൃദ്വീകാऽഗ്രേऽഭിധീയതേ ശ്രേഷ്ഠഗുണത്വാത്| ഫല്ഗു ഔദുമ്ബരമ്| മധൂകശബ്ദേന സമാനഗുണത്വാത് ഫലം കുസുമം ച ജ്ഞേയമ്| പരൂഷകം ചേഹ മധുരപരൂഷകം ജ്ഞേയമ്| ആമ്രാതമ് ‘ആമഡാ’ ഇതി ഖ്യാതമാമ്രഫലസദൃശമിതി ചന്ദ്രികാ; ഏതച്ച ദ്വിവിധം മധുരമമ്ലം ച; അത്ര മധുരസ്യൈവ ഗുണഃ, അമ്ലസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| താലശസ്യാനീതി താലഫലാനി, യഥാ “ഹരീതകീനാം ശസ്യാനി” (ചി. ൧) ഇത്യത്ര ഫലമേവ ശസ്യമുച്യതേ| സിദ്ധാനി പക്വാനി; തേന പക്വതാലസ്യ ഗ്രഹണമ്| ഭവ്യം കര്മരങ്ഗഫലം; കേചിത്ത്വക്സംഹതിമാത്രഫലം വദന്തി| ആരുകം കാര്തികേയപുരേ പ്രസിദ്ധമ്| കര്കന്ധൂഃ ശൃഗാലബദരീ, കര്കന്ധൂനികുചയോര്വിച്ഛിദ്യ പാഠേന നിത്യം പിത്തശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വം തയോര്ദര്ശയതി| പരൂഷകാദീനാം തു മധുരാമ്ലഭേദേന ദ്വിരൂപാണാം യ ഏവ പരൂഷകാദയോऽമ്ലാസ്ത ഏവ പിത്തശ്ലേഷ്മകരാ ഇതി| പാരാവതഃ കാമരൂപപ്രസിദ്ധഃ| അത്ര യോ മധുരഃ സ ശീതഃ, യശ്ചാമ്ലഃ സ ഉഷ്ണ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഏവം രസനിര്ദേശേനൈവ വീര്യേ ലബ്ധേऽപി പുനര്വീര്യാഖ്യാനമമ്ലസ്യാമലകസ്യ ശീതതാദര്ശനാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| ടങ്കം കാശ്മീരപ്രസിദ്ധമ്| സിദ്ധമിതി കാലവശാത് പക്വമ്| കപിത്ഥബില്വാമ്രാണാമവസ്ഥാഭേദേന ഗുണകഥനം സര്വാവസ്ഥാസു തേഷാമുപയോജ്യത്വാത്| ബദരം മധ്യപ്രമാണം; തദ്ധി മധുരമേവ ഭവതി| ഗാങ്ഗേരുകം നാഗബലാഫലമ്| കരീരോ മരുജോ ദ്രുമഃ| തോദനം ധന്വനഭേദഃ| രാജാദനം ക്ഷീരീ| അവദംശക്ഷമമിതി ലവലീഫലം പ്രാശ്യ ദ്രവ്യാന്തരേ രുചിര്ഭവതി| നീപം കദമ്ബകമ്| ശതാഹ്വകഫലം ‘സേഹ’ ഇതി ഖ്യാതമ്| പീലു ഔത്തരാപഥികമ്| തൃണശൂന്യം കേതകീഫലമ്| പ്രാചീനാമലകം പാനീയാമലകമ്| തിന്ദുകം കേന്ദുഃ| ദാഡിമഗുണേ കഫപിത്താവിരോധീതി അമ്ലദാഡിമം പിത്താവിരോധി, മധുരം തു കഫാവിരോധി, ഏവം ച ത്രിദോഷഹരത്വമസ്യോപപന്നം; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ദ്വിവിധം തത്തു വിജ്ഞേയം മധുരം ചാമ്ലമേവ ച| ത്രിദോഷഘ്നം തു മധുരമമ്ലം വാതകഫാപഹമ്” (സു. സൂ. ൪൬) ഇതി| വൃക്ഷാമ്ലം മഹാര്ദ്രകമ്| അമ്ലികാ തിന്തിഡീ| ശേഷമിതി ത്വങ്മാംസമ്, അതോऽന്യഥേതി ഗുരു; കിംവാ, ശൂലേऽരുചാവിത്യാദ്യുക്തകേശരഗുണവിപരീതമ്| വാതാമാദയ ഔത്തരാപഥികാഃ| പ്രിയാലോऽയം മഗധപ്രസിദ്ധഃ| ദന്തശഠഃ ജമ്ബീരഃ; കേചിദമ്ലോടം വദന്തി| ഇഹാമ്രാതകമമ്ലം ഗ്രാഹ്യം, പൂര്വം തു മധുരമാമ്രാതകമുക്തമ്| കരമര്ദം ദ്വിവിധം ഗ്രാമജം വനജം ച| ഐരാവതമ് അമ്ലാതകം; കിംവാ നാഗരങ്ഗമ്| വാര്താകം ദക്ഷിണാപഥേ ഫലവത് ഖാദ്യതേ യദ്ഗോഷ്ഠവാര്താകസഞ്ജ്ഞകം, തസ്യേഹ ഗുണഃ; കിംവാ ഫലവദസിദ്ധസ്യൈവ വാര്താകസ്യോപയോജ്യസ്യായം ഗുണഃ| ആക്ഷികീ ലതാ തസ്യാഃ ഫലമാക്ഷികമ്| അനുപാകി ‘അനുയാ’ ഇതി ഖ്യാതാ| അഗ്നിസമമിതി സ്ഫോടാദിജനകത്വാത്||൧൨൫-൧൬൫||
Adhikarana 27 (166-177) · Śloka 177
അഥ ഹരിതവര്ഗഃ- രോചനം ദീപനം വൃഷ്യമാര്ദ്രകം വിശ്വഭേഷജമ്|
വാതശ്ലേഷ്മവിബന്ധേഷു രസസ്തസ്യോപദിശ്യതേ||൧൬൬||
രോചനോ ദീപനസ്തീക്ഷ്ണഃ സുഗന്ധിര്മുഖശോധനഃ|
ജമ്ബീരഃ കഫവാതഘ്നഃ ക്രിമിഘ്നോ ഭക്തപാചനഃ||൧൬൭||
ബാലം ദോഷഹരം, വൃദ്ധം ത്രിദോഷം, മാരുതാപഹമ്|
സ്നിഗ്ധസിദ്ധം, വിശുഷ്കം തു മൂലകം കഫവാതജിത്||൧൬൮||
ഹിക്കാകാസവിഷശ്വാസപാര്ശ്വശൂലവിനാശനഃ|
പിത്തകൃത് കഫവാതഘ്നഃ സുരസഃ പൂതിഗന്ധഹാ||൧൬൯||
യവാനീ ചാര്ജകശ്ചൈവ ശിഗ്രുശാലേയമൃഷ്ടകമ്|
ഹൃദ്യാന്യാസ്വാദനീയാനി പിത്തമുത്ക്ലേശയന്തി ച||൧൭൦||
ഗണ്ഡീരോ ജലപിപ്പല്യസ്തുമ്ബരുഃ ശൃങ്ഗവേരികാ|
തീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുരൂക്ഷാണി കഫവാതഹരാണി ച||൧൭൧||
പുംസ്ത്വഘ്നഃ കടുരൂക്ഷോഷ്ണോ ഭൂസ്തൃണോ വക്രശോധനഃ|
ഖരാഹ്വാ കഫവാതഘ്നീ ബസ്തിരോഗരുജാപഹാ||൧൭൧||
ധാന്യകം ചാജഗന്ധാ ച സുമുഖശ്ചേതി രോചനാഃ|
സുഗന്ധാ നാതികടുകാ ദോഷാനുത്ക്ലേശയന്തി ച||൧൭൩||
ഗ്രാഹീ ഗൃഞ്ജനകസ്തീക്ഷ്ണോ വാതശ്ലേഷ്മാര്ശസാം ഹിതഃ|
സ്വേദനേऽഭ്യവഹാരേ ച യോജയേത്തമപിത്തിനാമ്||൧൭൪||
ശ്ലേഷ്മലോ മാരുതഘ്നശ്ച പലാണ്ഡുര്ന ച പിത്തനുത് |
ആഹാരയോഗീ ബല്യശ്ച ഗുരുര്വൃഷ്യോऽഥ രോചനഃ||൧൭൫||
ക്രിമികുഷ്ഠകിലാസഘ്നോ വാതഘ്നോ ഗുല്മനാശനഃ|
സ്നിഗ്ധശ്ചോഷ്ണശ്ച വൃഷ്യശ്ച ലശുനഃ കടുകോ ഗുരുഃ||൧൭൬||
ശുഷ്കാണി കഫവാതഘ്നാന്യേതാന്യേഷാം ഫലാനി ച|
ഹരിതാനാമയം ചൈഷ ഷഷ്ഠോ വര്ഗഃ സമാപ്യതേ||൧൭൭||
ഇതി ഹരിതവര്ഗഃ|
View original
अथ हरितवर्गः- रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
ഹരിതാനാമപ്യാര്ദ്രകാദീനാം ഫലവദഗ്നിപാകമന്തരേണ ഭോജനസ്യ പ്രാക് പശ്ചാച്ചോപയോഗാത് ഫലമനു ഹരിതകഥനം, ഫലേഭ്യസ്തു പശ്ചാദഭിധാനം ഹരിതസ്യ തൃപ്ത്യനാധായകത്വാത്| ആര്ദ്രകമിതി വിശേഷണം ശുണ്ഠീവ്യവൃത്ത്യര്ഥം, ശുണ്ഠീഗുണശ്ചാഹാരസംയോഗിവര്ഗേ ഭവിഷ്യതി| ജമ്ബീരഃ പര്ണാസഭേദഃ, ജമ്ബീരഫലം സുഗന്ധി| ബാലം ദോഷഹരമിതി തരുണാവസ്ഥായാമവ്യക്തരസായാം ത്രിദോഷഹരമ്| തന്ത്രാന്തരവചനം ഹി- “യാവദ്ധി ചാവ്യക്തരസാന്വിതാനി നവപ്രരൂഢാനി ച മൂലകാനി| ഭവന്തി താവല്ലഘുദീപനാനി പിത്താനിലശ്ലേഷ്മഹരാണി ചൈവ”| വൃദ്ധം ത്രിദോഷമിതി തദേവ പ്രവൃദ്ധമ്, ഏനാമേവ മൂലകാവസ്ഥാമഭിപ്രേത്യ ചോക്തം- “മൂലകം കന്ദാനാമപഥ്യത്വേ പ്രകൃഷ്ടതമമ്” (സൂ. ൨൫) ഇതി| മാരുതാപഹം സ്നിഗ്ധസിദ്ധമിതി സാമാന്യേന ബാലം വൃദ്ധം ച| ‘ശുഷ്കാണി കഫവാതഘ്നാന്യേതാനി’ ഇതി വക്ഷ്യമാണഗ്രന്ഥേനൈവ ശുഷ്കമൂലകസ്യ കഫവാതഹന്തൃത്വേ ലബ്ധേ പുനര്വചനം പ്രകര്ഷപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| പൂതിഗന്ധഹേതി ശരീരസ്യ തഥാ വ്യഞ്ജനാര്ഥം മാംസസ്യ ച പൂതിഗന്ധതാം ഹന്തി| അര്ജകഃ ശ്വേതപര്ണാസഃ| ശിഗ്രുഃ വിടപശോഭാഞ്ജനഃ; ശാലേയശ്ചാണക്യമൂലം മരൌ പ്രസിദ്ധം, കിംവാ ശാലേയമിതി മിസ്തേയം പാടകപ്രസിദ്ധം, വചനം ഹി- “ചാണക്യമൂലമിസ്തേയേ ശാലേയാഭിഖ്യയാ ജഗുഃ” ഇതി; മൃഷ്ടകം രാജികാ| ഗണ്ഡീരോ ദ്വിവിധോ രക്തഃ ശുക്ലശ്ച; തത്ര യോ രക്തഃ സ ഹി കടുത്വേന ഹരിതവര്ഗേ പഠ്യതേ, യസ്തു ശുക്ലോ ജലജഃ സ ശാകവര്ഗേ പഠിത ഇതി നൈകസ്യ വര്ഗദ്വയേ പാഠഃ| ജലപിപ്പലീ ജലേ പിപ്പല്യാകാരാ ഭവതി| ശൃങ്ഗവേരീ ഗോജിഹ്വികാ, കിംവാ ആര്ദ്രകാകൃതിഃ ശൃങ്ഗവേരീ; യദുക്തം- “ശൃങ്ഗവേരവദാകൃത്യാ ശൃങ്ഗവേരീതി ഭാഷിതാ| കുസ്തുമ്ബുരുസമാകൃത്യാ തുമ്ബുരൂണി വദന്തി ച” ഇതി| ഭൂസ്തൃണോ ഗന്ധതൃണഃ| ഖരാഹ്വാ കൃഷ്ണജീരകമ്| അജഗന്ധാ വനയവാനീ| സുമുഖഃ പര്ണാസഭേദഃ| അയം ച ധാന്യകാദീനാമാര്ദ്രാണാം ഗുണഃ, ശുഷ്കാണാം ത്വാഹാരയോഗിഗണേ “കാരവീ കുഞ്ചികാ” ഇത്യാദിനാ ഗുണം നിര്ദേക്ഷ്യതി| ഗൃഞ്ജനകഃ സ്വല്പനാലപത്രഃ പലാണ്ഡുരേവ| ഏതാനീതി ഹരിതവര്ഗോക്താനി| ശുഷ്കാണീത്യാദിനാ യദ്യപി ശുഷ്കാണാമപി ശുണ്ഠീപ്രഭൃതീനാം ഗുണ ഉക്തോ ഭവതി, തഥാऽപി വിശേഷഗുണാന്തരകഥനാര്ഥം പുനസ്തദഭിധാനമാഹാരസംയോഗിവര്ഗേ ഭവിഷ്യതീതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧൬൬-൧൭൭||
Adhikarana 28 (178) · Śloka 178
അഥ മദ്യവര്ഗഃ- പ്രകൃത്യാ മദ്യമമ്ലോഷ്ണമമ്ലം ചോക്തം വിപാകതഃ|
സര്വം സാമാന്യതസ്തസ്യ വിശേഷ ഉപദേക്ഷ്യതേ||൧൭൮||
View original
अथ मद्यवर्गः- प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
അന്നമഭിധായ പാനം വക്തവ്യം, തത്രാപി പാനപ്രധാനമപി പാനീയമുല്ലങ്ഘ്യ ഹര്ഷാദികര്തൃത്വാജ്ജനാനാം മുഖ്യപേയത്വാച്ച മദ്യമാഹ| പ്രകൃത്യേതി സ്വഭാവാത്| യദ്യപി ച മദ്യേ പീയമാനേ നാമ്ലരസതാ പ്രതീയതേ വ്യക്താ, തഥാऽപി ദന്തഹര്ഷമുഖസ്രാവാദ്യമ്ലകാര്യകര്തൃത്വാദമ്ലമേവ| വചനം ഹി- “മധുരാണി മധുരപ്രഭാവാണി മധുരാണ്യേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യാമഃ, തഥേതരാണ്യപി” (വി. ൮) ഇതി| തേന, അമ്ലപ്രഭാവസ്യ മദ്യസ്യാമ്ലരസത്വമേവ; അത ഏവോക്തം- “സര്വേഷാം മദ്യമമ്ലാനാമുപര്യുപരി വര്തതേ” (ചി. ൨൪) ഇതി| വിപാകത ഇതി തൃതീയായാം തസിഃ||൧൭൮||
Adhikarana 29 (179-195) · Śloka 195
കൃശാനാം സക്തമൂത്രാണാം ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരിണാമ്|
സുരാ പ്രശസ്താ വാതഘ്നീ സ്തന്യരക്തക്ഷയേഷു ച||൧൭൯||
ഹിക്കാശ്വാസപ്രതിശ്യായകാസവര്ചോഗ്രഹാരുചൌ|
വമ്യാനാഹവിബന്ധേഷു വാതഘ്നീ മദിരാ ഹിതാ||൧൮൦||
ശൂലപ്രവാഹികാടോപകഫവാതാര്ശസാം ഹിതഃ|
ജഗലോ ഗ്രാഹിരൂക്ഷോഷ്ണഃ ശോഫഘ്നോ ഭക്തപാചനഃ||൧൮൧||
ശോഷാര്ശോഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡുരോഗാരുചിജ്വരാന്|
ഹന്ത്യരിഷ്ടഃ കഫകൃതാന് രോഗാന്രോചനദീപനഃ ||൧൮൨||
മുഖപ്രിയഃ സുഖമദഃ സുഗന്ധിര്ബസ്തിരോഗനുത് |
ജരണീയഃ പരിണതോ ഹൃദ്യോ വര്ണ്യശ്ച ശാര്കരഃ||൧൮൩||
രോചനോ ദീപനോ ഹൃദ്യഃ ശോഷശോഫാര്ശസാം ഹിതഃ|
സ്നേഹശ്ലേഷ്മവികാരഘ്നോ വര്ണ്യഃ പക്വരസോ മതഃ||൧൮൪||
ജരണീയോ വിബന്ധഘ്നഃ സ്വരവര്ണവിശോധനഃ|
ലേഖനഃ ശീതരസികോ ഹിതഃ ശോഫോദരാര്ശസാമ്||൧൮൫||
സൃഷ്ടഭിന്നശകൃദ്വാതോ ഗൌഡസ്തര്പണദീപനഃ|
പാണ്ഡുരോഗവ്രണഹിതാ ദീപനീ ചാക്ഷികീ മതാ ||൧൮൬||
സുരാസവസ്തീവ്രമദോ വാതഘ്നോ വദനപ്രിയഃ|
ഛേദീ മധ്വാസവസ്തീക്ഷ്ണോ മൈരേയോ മധുരോ ഗുരുഃ||൧൮൭||
ധാതക്യാऽഭിഷുതോ ഹൃദ്യോ രൂക്ഷോ രോചനദീപനഃ|
മാധ്വീകവന്ന ചാത്യുഷ്ണോ മൃദ്വീകേക്ഷുരസാസവഃ||൧൮൮||
രോചനം ദീപനം ഹൃദ്യം ബല്യം പിത്താവിരോധി ച|
വിബന്ധഘ്നം കഫഘ്നം ച മധു ലഘ്വല്പമാരുതമ്||൧൮൯||
സുരാ സമണ്ഡാ രൂക്ഷോഷ്ണാ യവാനാം വാതപിത്തലാ|
ഗുര്വീ ജീര്യതി വിഷ്ടഭ്യ ശ്ലേഷ്മലാ തു മധൂലികാ||൧൯൦||
ദീപനം ജരണീയം ച ഹൃത്പാണ്ഡുക്രിമിരോഗനുത്|
ഗ്രഹണ്യര്ശോഹിത ഭേദി സൌവീരകതുഷോദകമ്||൧൯൧||
ദാഹജ്വരാപഹം സ്പര്ശാത് പാനാദ്വാതകഫാപഹമ്|
വിബന്ധഘ്നമവസ്രംസി ദീപനം ചാമ്ലകാഞ്ജികമ്||൧൯൨||
പ്രായശോऽഭിനവം മദ്യം ഗുരുദോഷസമീരണമ്|
സ്രോതസാം ശോധനം ജീര്ണം ദീപനം ലഘു രോചനമ്||൧൯൩||
ഹര്ഷണം പ്രീണനം മദ്യം ഭയശോകശ്രമാപഹമ്|
പ്രാഗല്ഭ്യവീര്യപ്രതിഭാതുഷ്ടിപുഷ്ടിബലപ്രദമ്||൧൯൪||
സാത്ത്വികൈര്വിധിവദ്യുക്ത്യാ പീതം സ്യാദമൃതം യഥാ|
വര്ഗോऽയം സപ്തമോ മദ്യമധികൃത്യ പ്രകീര്തിതഃ||൧൯൫||
ഇതി മദ്യവര്ഗഃ സപ്തമഃ|
View original
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
സുരാ അനുദ്ധൃതമണ്ഡാ| മദിരാ തു സുരാമണ്ഡഃ| ജഗലഃ ഭക്തകിണ്വകൃതാ സുരാ| അരിഷ്ട ഔഷധക്വാഥമധ്വാദിസമ്പാദിതോ വക്ഷ്യമാണോ ദന്ത്യഭയാരിഷ്ടാദിഃ| ശാര്കരഃ ശര്കരാപ്രകൃതിക ആസവഃ| പക്വരസഃ യഃ ക്വഥിതേനേക്ഷുരസേന ക്രിയതേ| ശീതരസികസ്തു ശീതേക്ഷുരസകൃതഃ| ഗൌഡഃ ഗുഡപ്രകൃതികഃ| സുരാസവഃ യത്ര സുരയൈവ തോയകാര്യം ക്രിയതേ| മധൂകപുഷ്പകൃതോ മധ്വാസവഃ| മൈരേയലക്ഷണം യഥാ- “ആസവസ്യ സുരായാശ്ച ദ്വയോരേകത്ര ഭാജനേ| സന്ധാനം തദ്വിജാനീയാന്മൈരേയമുഭയാശ്രയമ്” ഇതി| ധാതക്യാऽഭിഷുതോ ധാതകീഫലാസവഃ| മാധ്വീകം മധുപ്രധാനം ‘രോചനം ദീപനം’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണം; തദ്വന്മൃദ്വീകേക്ഷുരസാഭ്യാം മിലിതാഭ്യാം കൃത ആസവോ ജ്ഞേയഃ| മധ്വിതി മധുപ്രധാന ആസവഃ| സുരാ സമണ്ഡേതി യവതണ്ഡുലകൃതാ ബോദ്ധവ്യാ| വിഷ്ടഭ്യേതി വിച്ഛേദഃ| മധൂലകഃ ഗോധൂമഭേദഃ, തത്കൃതം മദ്യം മധൂലകമ്; അന്യേ തു മേദകമാഹുഃ| ദീപനമിത്യാദി സൌവീരതുഷോദകഗുണഃ| അമ്ലകാഞ്ജികമിതി കാഞ്ജികമേവാമ്ലഗുണമ്||൧൭൯-൧൯൫||
Adhikarana 30 (196) · Śloka 196
അഥ ജലവര്ഗഃ- ജലമേകവിധം സര്വം പതത്യൈന്ദ്രം നഭസ്തലാത്|൧൯൬|
View original
अथ जलवर्गः- जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
സമ്പ്രതി പാനപ്രധാനസ്യ ജലസ്യ ഗുണമാഹ- ജലമിത്യാദി| സര്വമിതി സുശ്രുതപ്രതിപാദിതധാരകാരഹൈമതൌഷാരമപി| ഏകവിധമിതി “ശിവാഃ ഖല്വാപഃ” (സൂ. ൨൬) ഇത്യാദിനോക്തഗുണം, തഥാ ‘ശീതം ശുചി’ ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണഗുണമ്| ഐന്ദ്രമിതി പ്രാണ്യദൃഷ്ടവശേനേന്ദ്രപ്രേരിതമ്|൧൯൬|-
Adhikarana 31 (196) · Śloka 196
തത് പതത് പതിതം ചൈവ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ||൧൯൬||
View original
तत् पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
ഏകവിധത്വേऽപി തസ്യ ഭേദഹേതുമാഹ- തത് പതദിത്യാദി| പതദ് ദേശമാകാശഗതഭൂതരൂപം, കാലം ച ശീതോഷ്ണാദിരൂപം; തഥപതിതം ച ഭൂമിവിശേഷരൂപം ദേശം, കാലം ച തഥൈവാപേക്ഷതേ; ‘ഗുണദോഷാ സമ്ബന്ധേ ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൯൬||
Adhikarana 32 (197) · Śloka 197
ഖാത് പതത് സോമവായ്വര്കൈഃ സ്പൃഷ്ടം കാലാനുവര്തിഭിഃ|
ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈര്യഥാസന്നം മഹീഗുണൈഃ||൧൯൭||
View original
खात् पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
ഏനമേവ ദേശകാലസമ്ബന്ധമാഹ- ഖാദിത്യാദി| സോമഗ്രഹണേന സൌമ്യത്വാത് പൃഥിവ്യാ അപി ഗഗനഗതധൂലീരൂപായാസ്തഥാ മേഘസഹചരിതലൂതാദിവിഷാദിരൂപായാശ്ച ഗ്രഹണം വക്തവ്യം; കിംവാ വായുഗ്രഹണാദേവ വായുനാ നീയമാനായാഃ പൃഥിവ്യാ ഗ്രഹണമ്| സ്പൃഷ്ടം ‘ഭവതി’ ഇതിശേഷഃ| കാലാനുവര്തിഭിരിതി കാലപരാധീനൈഃ; ഏതേന കാലകൃത ഏവ സോമാദിസമ്ബന്ധവിശേഷോ ജലേ വിശേഷം കരോതി, തേന ന കാലസ്യാകിഞ്ചിത്കരതാ| പതിതജലസ്യ ദേശകാലസമ്ബന്ധമാഹ- ശീതോഷ്ണേത്യാദി| യഥാസന്നമിതി യസ്മിന് കാലേ യസ്യാം മഹ്യാം യേ ഗുണാഃ ശീതാദയ ഉദ്രിക്താ ഭവന്തി, തൈഃ സ്പൃഷ്ടം ജലം ഭവതി| ഏതേന സുശ്രുതേ പ്രതിപാദിതഗാങ്ഗസാമുദ്രഭേദോ ഗുണദോഷസമ്ബന്ധമാത്രകൃത ഏവ ദിവ്യജലസ്യേതി ദര്ശയതി| തേന, യദ്വിഷാദിജുഷ്ടം തത് സാമുദ്രസമാനഗുണത്വാത് സാമുദ്രം, യദ്ധൂല്യാദിനാ വിഷാദിനാ ച രഹിതം തത്തദ്ഗുണത്വാദ്ഗാങ്ഗമിത്യുക്തം സുശ്രുതേ| ആശ്വിനേ തു മാസി ദിവ്യജലസ്യ ധൂലീവിഷാദിസമ്ബന്ധോ ന ഭവത്യേവ, കാലമഹിമ്നാ ഭവന്നപി വാ ന ജലം തഥാ ദൂഷയതി; അത ഉക്തം സൂശ്രുതേ- “സാമുദ്രം തന്ന പാതവ്യം മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി| അത്ര ഹാരീതവചനാത് കാര്തികാഗ്രഹായണയോരപ്യാന്തരീക്ഷം ജലം ഗ്രാഹ്യമേവ ഭവതി; യദാഹ- “പ്രവൃത്തായാം ശരദ്യസ്മാത് പശ്ചാദ്വാതേ പ്രവാതി ച| ഹേമന്തേ ചാപി ഗൃഹ്നീയാത്തജ്ജലം മൃന്മയൈര്ഘടൈഃ” ഇതി| തേന ‘ആശ്വയുജാദ്വിനാ’ ഇതി വചനം ആശ്വയുജാത് പ്രഭൃതി ജലോപാദേയതോപദര്ശനാര്ഥം, ന ത്വാശ്വിന ഏവോപാദേയതോപദര്ശനപരമ്| അന്യേ ത്വാഹുഃ- ആശ്വിന ഏവ പരമാന്തരീക്ഷം ഗ്രാഹ്യമിതി| ജതൂകര്ണവചനം ഹി- “വര്ഷാസു ചരന്തി ഘനൈഃ സഹോരഗാ വിയതി കീടലൂതാശ്ച| തദ്വിഷജുഷ്ടമപേയം ഖജലമഗസ്ത്യോദയാത് പൂര്വമ്” ഇതി||൧൯൭||
Adhikarana 33 (198) · Śloka 198
ശീതം ശുചി ശിവം മൃഷ്ടം വിമലം ലഘു ഷഡ്ഗുണമ്|
പ്രകൃത്യാ ദിവ്യമുദകം,...|൧൯൮|
View original
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,...|१९८|
ദിവ്യജലസ്യ പ്രാകൃതഗുണമാഹ- ശീതമിത്യാദി| ശിവമിതി കല്യാണകരത്വേന| മൃഷ്ടമിതി വദനപ്രിയത്വേന|൧൯൮|-
Adhikarana 34 (198-208) · Śloka 208
...ഭ്രഷ്ടം പാത്രമപേക്ഷതേ||൧൯൮||
ശ്വേതേ കഷായം ഭവതി പാണ്ഡരേ സ്യാത്തു തിക്തകമ്|
കപിലേ ക്ഷാരസംസൃഷ്ടമൂഷരേ ലവണാന്വിതമ്||൧൯൯||
കടു പര്വതവിസ്താരേ മധുരം കൃഷ്ണമൃത്തികേ|
ഏതത് ഷാഡ്ഗുണ്യമാഖ്യാതം മഹീസ്ഥസ്യ ജലസ്യ ഹി|
തഥാऽവ്യക്തരസം വിദ്യാദൈന്ദ്രം കാരം ഹിമം ച യത്||൨൦൦||
യദന്തരീക്ഷാത് പതതീന്ദ്രസൃഷ്ടം ചോക്തൈശ്ച പാത്രൈഃ പരിഗൃഹ്യതേऽമ്ഭഃ|
തദൈന്ദ്രമിത്യേവ വദന്തി ധീരാ നരേന്ദ്രപേയം സലിലം പ്രധാനമ് ||൨൦൧||
ഈഷത്കഷായമധുരം സുസൂക്ഷ്മം വിശദം ലഘു|
അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി സര്വം പാനീയമുത്തമമ്||൨൦൨||
ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി പാനീയം വാര്ഷികം മധുരം നവമ്|
തനു ലഘ്വനഭിഷ്യന്ദി പ്രായഃ ശരദി വര്ഷതി||൨൦൩||
തത്തു യേ സുകുമാരാഃ സ്യുഃ സ്നിഗ്ധഭൂയിഷ്ഠഭോജനാഃ|
തേഷാം ഭോജ്യേ ച ഭക്ഷ്യേ ച ലേഹ്യേ പേയേ ച ശസ്യതേ||൨൦൪||
ഹേമന്തേ സലിലം സ്നിഗ്ധം വൃഷ്യം ബലഹിതം ഗുരു|
കിഞ്ചിത്തതോ ലഘുതരം ശിശിരേ കഫവാതജിത്||൨൦൫||
കഷായമധുരം രൂക്ഷം വിദ്യാദ്വാസന്തികം ജലമ്|
ഗ്രൈഷ്മികം ത്വനഭിഷ്യന്ദി ജലമിത്യേവ നിശ്ചയഃ|
ഋതാവൃതാവിഹാഖ്യാതാഃ സര്വ ഏവാമ്ഭസോ ഗുണാഃ||൨൦൬||
വിഭ്രാന്തേഷു തു കാലേഷു യത് പ്രയച്ഛന്തി തോയദാഃ|
സലിലം തത്തു ദോഷായ യുജ്യതേ നാത്ര സംശയഃ||൨൦൭||
രാജഭീ രാജമാത്രൈശ്ച സുകുമാരൈശ്ച മാനവൈഃ|
സുഗൃഹീതാഃ ശരദ്യാപഃ പ്രയോക്തവ്യാ വിശേഷതഃ||൨൦൮||
View original
...भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
വക്ഷ്യമാണഗുണവിശേഷഹേതുമാഹ- ഭ്രഷ്ടമിത്യാദി| പാത്രമപേക്ഷത ഇതി നദ്യാദിപാത്രവിശേഷസമ്ബന്ധമപേക്ഷ്യ ഗുണവിശേഷവദ്ഭവതി| ഏതച്ച യദ്യാപി ‘ദേശകാലാവപേക്ഷത’ ഇത്യനേന പൂര്വമേവോക്തം, തഥാऽപി കാലാപേക്ഷയാ ദേശവിശേഷസ്യ പ്രകര്ഷേണ ഗുണവിശേഷേ ഹേതുതാപ്രദര്ശനാര്ഥം പുനരുക്തമ്| കേചിത്തു “ശ്വേതേ കഷായം ഭവതി” ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം പഠന്തി, സ തു നാതിപ്രസിദ്ധഃ||൧൯൮-൨൦൮||
Adhikarana 35 (209-212) · Śloka 212
നദ്യഃ പാഷാണവിച്ഛിന്നവിക്ഷുബ്ധാഭിഹതോദകാഃ |
ഹിമവത്പ്രഭവാഃ പഥ്യാഃ പുണ്യാ ദേവര്ഷിസേവിതാഃ||൨൦൯||
നദ്യഃ പാഷാണസികതാവാഹിന്യോ വിമലോദകാഃ|
മലയപ്രഭവാ യാശ്ച ജലം താസ്വമൃതോപമമ്||൨൧൦||
പശ്ചിമാഭിമുഖാ യാശ്ച പഥ്യാസ്താ നിര്മലോദകാഃ|
പ്രായോ മൃദുവഹാ ഗുര്വ്യോ യാശ്ച പൂര്വസമുദ്രഗാഃ||൨൧൧||
പാരിയാത്രഭവാ യാശ്ച വിന്ധ്യസഹ്യഭവാശ്ച യാഃ|
ശിരോഹൃദ്രോഗകുഷ്ഠാനാം താ ഹേതുഃ ശ്ലീപദസ്യ ച||൨൧൨||
View original
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
ആധാരവിശേഷേ ഗുണവിശേഷമാഹ- നദ്യ ഇത്യാദി| പാഷാണൈര്വിച്ഛിന്നം വിക്ഷുബ്ധമഭിഹതം ചോദകം യാസാം താസ്തഥാ; ഏതേന, അധിത്യകാപ്രഭവാ ഏവ ഹിമാലയേ നദ്യഃ പഥ്യാ ഉക്താ ഭവന്തി നോപത്യകാപ്രഭവാഃ, യതോऽധിത്യകാപ്രഭവാസ്വേവ പാഷാണവിച്ഛിന്നത്വാദി; അതശ്ച സുശ്രുതേ യദുക്തം- “ഹിമവത്പ്രഭവാ ഹൃദ്രോഗാദീന് ജനയന്തി” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി, തദുപത്യകാപ്രഭവാഭിപ്രായേണേതി ന വിരോധഃ| യത്തു തത്രോക്തം “മലയപ്രഭവാഃ ക്രിമീഞ്ജനയന്തി” (സു. സൂ. ൪൫) തദപാഷാണസികതാവാഹിനദ്യഭിപ്രായേണ, ഇഹ പാഷാണസികതാവാഹിനദീഷ്വമൃതോപമിതി ന വിരോധഃ| യത്തു, പാരിയാത്രഭവാനാം ശിരോരോഗാദികര്തൃത്വം, തത് പാരിയാത്രദരീഭവനദീജലാഭിപ്രായേണ, സുശ്രുതേ തു പാരിയാത്രതഡാഗഭവനദീജലാഭിപ്രായേണോക്തം- “പാരിയാത്രഭവാഃ പഥ്യാഃ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി| തദുക്തം വിശ്വാമിത്രേണ- “തഡാഗജം ദരീജം ച തഡാഗാദ്യത് സരിജ്ജലമ്| ബലാരോഗ്യകരം തത് സ്യാദ്ദരീജം ദോഷലം മതമ്” ഇതി| പ്രായോഗ്രഹണാത് പൂര്വസമുദ്രഗമനേऽപി ഗാങ്ഗം പഥ്യം ഭവതി; കിംവാ യഥോക്തലക്ഷണഹിമാലയഭവത്വാദേവ ഗാങ്ഗം ജലം പഥ്യമ്| പാരിയാത്രാദയഃ പര്വതാഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ||൨൦൯-൨൧൨||
Adhikarana 36 (213-216) · Śloka 216
വസുധാകീടസര്പാഖുമലസന്ദൂഷിതോദകാഃ|
വര്ഷാജലവഹാ നദ്യഃ സര്വദോഷസമീരണാഃ||൨൧൩||
വാപീകൂപതഡാഗോത്സസരഃപ്രസ്രവണാദിഷു|
ആനൂപശൈലധന്വാനാം ഗുണദോഷൈര്വിഭാവയേത്||൨൧൪||
പിച്ഛിലം ക്രിമിലം ക്ലിന്നം പര്ണശൈവാലകര്ദമൈഃ|
വിവര്ണം വിരസം സാന്ദ്രം ദുര്ഗന്ധം ന ഹിതം ജലമ്||൨൧൫||
വിസ്രം ത്രിദോഷം ലവണമമ്ബു യദ്വരുണാലയമ്|
ഇത്യമ്ബുവര്ഗഃ പ്രോക്തോऽയമഷ്ടമഃ സുവിനിശ്ചിതഃ||൨൧൬||
ഇതി ജലവര്ഗോऽഷ്ടമഃ|
View original
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
വര്ഷാസു ജലം വഹന്തീതി വര്ഷാജലവഹാഃ; യദുക്തമഗ്ര്യാധികാരേ “വര്ഷാനാദേയമുദകാനാമ്” (സൂ. ൨൫) ഇതി, തസ്യേഹാപഥ്യത്വേ ഉപപത്തിവര്ണനമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| പ്രസ്രവണാദിഷ്വിത്യത്ര ‘ജലം’ ഇതി ശേഷഃ| വാപ്യാദയോऽനൂപദേശേ ധന്വനി ഹിമാലിയാദിപര്വതേഷു ച ഭവേയുഃ, തതശ്ചാനൂപാദിജലഗുണൈരേവ തദ്ഗുണനിര്ദേശഃ കര്തവ്യഃ; പശ്ചിമാഭിമുഖനദീജലപൂര്വാഭിമുഖനദീജലാനൂപജലഖധന്വജലപര്വതജലഗുണാശ്ചോക്താ ഏവ, തേന തദ്ഗുണാതിദേശോ വാപ്യാദിഷു ബോദ്ധവ്യഃ| ഉക്തം ച ഹാരീതേന- “അനൂപദേശേ യദ്വാരി ഗുരു തച്ഛ്ലേഷ്മവര്ധനമ്| വിപരീതമതോ മുഖ്യം ജാങ്ഗലം ലഘു ചോച്യതേ” ഇതി| സുശ്രുതേऽപി വാപ്യാദീനാം പൃഥഗേവ ഗുണ ഉക്തഃ; സ ചേഹ കൂപാദീനാം സക്ഷാരത്വാദിഃ പ്രത്യക്ഷദൃഷ്ടോ ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാന്നോക്ത ഇതി മന്തവ്യമ്| വാപീ ഇഷ്ടകാദിബദ്ധതീര്ഥാ ദീര്ഘികാ; കൂപഃ പ്രസിദ്ധഃ; തടാദാഗോ ഗതിര്യസ്യ സ തഡാഗഃ, സ പുനരുച്ചദേശാദാഗച്ഛജ്ജലബന്ധനാദ്ഭവതി, അന്യേ തു പുഷ്കരീണീം തഡാഗമാഹുഃ; ഉത്സാ നിമ്നാദുത്തിഷ്ഠജ്ജലസ്ഥാനം; സരോ ദിവ്യഖാതം പുരുഷവ്യാപാരം വിനാ, തത്പുനഃ പമ്പാദി; പ്രസ്രവണഃ നിര്ഝരഃ| അന്യേ തു ‘ഹ്രദധാരാജലാദിഷു’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഹ്രദഃ നദീസ്ഥജലപ്രദേശോ ഗമ്ഭീരോ ജലാശയഃ, ധാരാ തു പര്വതാദേവ ജലധാരാരൂപാ പതന്തീ; ആദിഗ്രഹണാത് കേദാരചുണ്ഡാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ക്ലിന്നം പര്ണാദിഭിര്യുതം സദിത്യര്ഥഃ| വരുണാലയേ സമുദ്രേ| വിസ്രമ് ആമഗന്ധി| സുവിനിശ്ചിത ഇതി സര്വജലഗുണകഥനാത്||൨൧൩-൨൧൬||
Adhikarana 37 (217-224) · Śloka 224
അഥ ഗോരസവര്ഗഃ- സ്വാദു ശീതം മൃദു സ്നിഗ്ധം ബഹലം ശ്ലക്ഷ്ണപിച്ഛിലമ്|
ഗുരു മന്ദം പ്രസന്നം ച ഗവ്യം ദശഗുണം പയഃ||൨൧൭||
തദേവങ്ഗുണമേവൌജഃ സാമാന്യാദഭിവര്ധയേത്|
പ്രവരം ജീവനീയാനാം ക്ഷീരമുക്തം രസായനമ്||൨൧൮||
മഹിഷീണാം ഗുരുതരം ഗവ്യാച്ഛീതതരം പയഃ|
സ്നേഹാന്യൂനമനിദ്രായ ഹിതമത്യഗ്നയേ ച തത്||൨൧൯||
രൂക്ഷോഷ്ണം ക്ഷീരമുഷ്ട്രീണാമീഷത്സലവണം ലഘു|
ശസ്തം വാതകഫാനാഹക്രിമിശോഫോദരാര്ശസാമ്||൨൨൦||
ബല്യം സ്ഥൈര്യകരം സര്വമുഷ്ണം ചൈകശഫം പയഃ|
സാമ്ലം സലവണം രൂക്ഷം ശാഖാവാതഹരം ലഘു||൨൨൧||
ഛാഗം കഷായമധുരം ശീതം ഗ്രാഹി പയോ ലഘു|
രക്തപിത്താതിസാരഘ്നം ക്ഷയകാസജ്വരാപഹമ്||൨൨൨||
ഹിക്കാശ്വാസകരം തൂഷ്ണം പിത്തശ്ലേഷ്മലമാവികമ്|
ഹസ്തിനീനാം പയോ ബല്യം ഗുരു സ്ഥൈര്യകരം പരമ്||൨൨൩||
ജീവനം ബൃംഹണം സാത്മ്യം സ്നേഹനം മാനുഷം പയഃ|
നാവനം രക്തപിത്തേ ച തര്പണം ചാക്ഷിശൂലിനാമ്||൨൨൪||
View original
अथ गोरसवर्गः- स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
ജീവനീയസാമാന്യാജ്ജലമനു ക്ഷീരമുച്യതേ , ക്ഷീരജത്വാദ്ദധ്യാദയശ്ചോച്യന്തേ| പ്രസന്നമിതി നിര്ദോഷം, നിര്ദോഷതാ തു പ്രശസ്തത്വേന ഗുണ ഇത്യുച്യതേ; കിംവാ ഗുണാനാമസങ്ഖ്യേയത്വേന പ്രസന്നത്വം ഗുര്വാദ്യപഠിതമപി ഗുണ ഏവേതി ജ്ഞേയമ്| ഏവങ്ഗുണമേവേതി സ്വാദ്വാദിദശഗുണമ്| സാമാന്യാദിതി സമാനത്വാത്| മഹിഷീക്ഷീരഗുണേ സ്നേഹാദൂനമിതി മഹിഷീക്ഷീരം ഗവ്യക്ഷീരാത് സ്നേഹോനം, ഗൌരവശൈത്യാഭ്യാം തു തദധികമിതി കേചിദ്ബ്രുവതേ; തന്ന, പ്രത്യക്ഷമേവ ഹി മഹിഷീക്ഷീരാദധികമേവ ഘൃതം ദൃശ്യതേ; തഥാ ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം- “ഗുരു ശീതം സ്നിഗ്ധതരം മാഹിഷമതിബല്യം ബൃംഹണം ചാഗ്ര്യമ്” ഇതി, സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധതരം” (സൂ. ൪൫) ഇതി; തസ്മാത് ‘സ്നേഹാന്യൂനം’ ഇതി പാഠഃ; തേന സ്നേഹാദധികമിത്യര്ഥഃ; കിംവാ സ്നേഹാന്യൂനമിതി സ്നേഹപൂര്ണമിത്യര്ഥഃ| ഉഷ്ട്രീക്ഷീരാദീനാം സലവണത്വാദി മധുരാനുരസത്വേന ബോദ്ധവ്യം; മധുരസ്തു രസഃ പ്രധാന ഏവ, ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ ‘പ്രായശോ മധുരം’ (സൂ. ൧) ഇത്യുക്തം, ന തു സര്വഥാ മധുരമേവ| ഐകശഫമിതി വഡവായാഃ | കേചിത്തു സര്വശബ്ദേന ഖരവേഗസരയോരപി ക്ഷീരസ്യായം ഗുണ ഇതി വദന്തി| ഉഷ്ണമിതി ക്ഷീരാന്തരാപേക്ഷയാ, തേന സാമാന്യഗുണേ ശീതത്വമുക്തമവിരുദ്ധം ഭവതി, യതോ ലഘൂത്തമാത്തിക്തരസാദ്ഗുരുരപി കടു ലഘുരേവോച്യതേ മധുരാദ്യപേക്ഷയാ, ഏവം ശീതതമാദിതരക്ഷീരാദുഷ്ണമപി വഡവായാഃ ക്ഷീരം ശീതമേവ മൂത്രമധ്വാദ്യപേക്ഷയാ ഭവതി; ഏവം രൂക്ഷമിത്യേതദപി വ്യാഖ്യേയമ്| യദ്യപി ച ഹസ്തിനീക്ഷീരാദീനി ശാസ്ത്രേ പ്രയോഗേഷു നോക്താനി, തഥാऽപി കഥിതഗുണം ബുദ്ധ്വാ തത്ര തത്ര പ്രയോജ്യാനി||൨൧൭-൨൨൪||
Adhikarana 38 (225-227) · Śloka 227
രോചനം ദീപനം വൃഷ്യം സ്നേഹനം ബലവര്ധനമ്|
പാകേऽമ്ലമുഷ്ണം വാതഘ്നം മങ്ഗല്യം ബൃംഹണം ദധി||൨൨൫||
പീനസേ ചാതിസാരേ ച ശീതകേ വിഷമജ്വരേ|
അരുചൌ മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ച കാര്ശ്യേ ച ദധി ശസ്യതേ||൨൨൬||
ശരദ്ഗ്രീഷ്മവസന്തേഷു പ്രായശോ ദധി ഗര്ഹിതമ്|
രക്തപിത്തകഫോത്ഥേഷു വികാരേഷ്വഹിതം ച തത്||൨൨൭||
View original
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
ദധിഗുണമാഹ- രോചനമിത്യാദി| അത്ര രോചനമിത്യുക്ത്വാऽപി അരുചാവിതി വചനമരുചിരോഗഹരത്വേന, രോചനതാ തൂപയോഗകാല ഏവ ദ്രവ്യാന്തരരുചികരത്വേനോക്താ| ബൃംഹണമിതി രോഗാദികൃശസ്യ ബൃംഹണം, കാര്ശ്യേ ചേതി സഹജേ കാര്ശ്യേ ശസ്യത ഇതി ബോദ്ധവ്യം; തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| പീനസേ ചതുര്വിധേऽപി പ്രഭാവാദ്ധിതം; കിംവാ പീനസപാചകത്വാത് സര്വത്ര ഹിതമ്| യച്ച വൃഷ്യശീതകഹിതത്വാദി ദധിഗുണപര്യാലോചനയാऽനുപപദ്യമാനമിഹ ദൃശ്യതേ, തത് പ്രഭാവാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യച്ച ഗുണാന്തരാദേവാമ്ലത്വോഷ്ണത്വസ്നിഗ്ധത്വാല്ലഭ്യമാനമപി വാതഘ്നത്വം പുനരുച്യതേ തത് പ്രകര്ഷാര്ഥം, തഥാ അമ്ലത്വാദിയുക്തസ്യാപി വാതഹന്തൃതാദിവ്യഭിചാരദര്ശനാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| വ്യഭിചാരോദാഹരണാനി ച മന്ദകമന്ദജാതമദ്യാദീന്യനുസര്തവ്യാനി| ന്യായശ്ചായം സര്വാന്നപാനഗുണകഥനേ യഥാസമ്ഭവം വര്ണനീയഃ, ഗ്രന്ഥപ്രചുരതരതാഭീത്യാ സര്വം വസ്തു വയമത്ര നോദ്ഭാവയാമഃ| പ്രായശ ഇതി വചനാത് കാലാന്തരേऽപി ഗര്ഹിതത്വം ശരദാദാവപി ച പ്രകൃത്യാദിവശാദ്ധിതത്വം ദര്ശയതി||൨൨൫-൨൨൭||
Adhikarana 39 (228) · Śloka 228
ത്രിദോഷം മന്ദകം, ജാതം വാതഘ്നം ദധി, ശുക്രലഃ|
സരഃ, ശ്ലേഷ്മാനിലഘ്നസ്തു മണ്ഡഃ സ്രോതോവിശോധനഃ||൨൨൮||
View original
त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
മന്ദകം യദാ ക്ഷീരം വിക്രിയാമാപന്നം ഘനത്വം ന യാതി തദാ തന്മന്ദകമ്| ജാതം വാതഘ്നമിതി യദാ തു മന്ദകാവസ്ഥാമുത്സൃജ്യ ഘനതയാ ജാതം സന്മധുരമീഷദമ്ലം ച ഭവതി, തദാ വാതഘ്നം വിശേഷേണ ഭവതീത്യര്ഥഃ| പൂര്വേ തു ദധിഗുണാഃ സുജാതസ്യ വ്യക്താമ്ലസ്യ ബോദ്ധവ്യാഃ| ശുക്രലഃ സര ഇതി ച്ഛേദഃ| സരോ ദധ്യുപരിസ്നേഹഃ, ശുക്രലഃ ശുക്രസ്രുതിവൃദ്ധികരഃ; അത ഏവ സുശ്രുതേ സരഗുണേ “വൃഷ്യഃ ശുക്രവിവര്ധനഃ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി പദദ്വയോപാദാനം കൃതമ്| മണ്ഡ ഇതി പ്രകരണാദ്ദധിമണ്ഡോ മസ്ത്വിത്യര്ഥഃ||൨൨൮||
Adhikarana 40 (229) · Śloka 229
ശോഫാര്ശോഗ്രഹണീദോഷമൂത്രഗ്രഹോദരാരുചൌ|
സ്നേഹവ്യാപദി പാണ്ഡുത്വേ തക്രം ദദ്യാദ്ഗരേഷു ച||൨൨൯||
View original
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
ശോഫേത്യാദിനാ തക്രഗുണഃ| മൂത്രഗ്രഹോ മൂത്രകൃച്ഛ്രാദി| ഗരോऽത്ര കൃത്രിമവിഷമ്||൨൨൯||
Adhikarana 41 (230) · Śloka 230
സങ്ഗ്രാഹി ദീപനം ഹൃദ്യം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്|
ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നമര്ദിതാരുചിനാശനമ്||൨൩൦||
View original
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
സങ്ഗ്രാഹീത്യാദി നവനീതഗുണഃ| നവോദ്ധൃതം സദ്യസ്കം; നവോദ്ധൃതമിതി വചനാദഭിനവസ്യൈവ നവനീതസ്യ യഥോക്തഗുണാഃ പ്രകര്ഷവന്തോ ഭവന്തി, പുരാണസ്യ തു നൈതേ ബലവന്തോ ഗുണാ ഭവന്തീതി||൨൩൦||
Adhikarana 42 (231-233) · Śloka 234
സ്മൃതിബുദ്ധ്യഗ്നിശുക്രൌജഃകഫമേദോവിവര്ധനമ്|
വാതപിത്തവിഷോന്മാദശോഷാലക്ഷ്മീജ്വരാപഹമ് ||൨൩൧||
സര്വസ്നേഹോത്തമം ശീതം മധുരം രസപാകയോഃ|
സഹസ്രവീര്യം വിധിഭിര്ഘൃതം കര്മസഹസ്രകൃത്||൨൩൨||
മദാപസ്മാരമൂര്ച്ഛായശോഷോന്മാദഗരജ്വരാന്|
യോനികര്ണശിരഃശൂലം ഘൃതം ജീര്ണമപോഹതി||൨൩൩||
സര്പീംഷ്യജാവിമഹിഷീക്ഷീരവത് സ്വാനി നിര്ദിശേത്|൨൩൪|
View original
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
ഉത്പാദക്രമാഗതസ്യ ഘൃതസ്യ ഗുണമാഹ- സ്മൃതീത്യാദി| സഹസ്രവീര്യമിതി ഭൂരിശക്തികമ്| കഥം സഹസ്രവീര്യമിത്യാഹ- വിധിവദിതി| വിധിവദ് വിധിയുക്തം സദിത്യര്ഥഃ, വിധിശ്ച നാനാകര്മകാരിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സംസ്കാരഃ സംയോഗശ്ച, അത ഏവോക്തം- “നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ” (നി. ൧) ഇതി, തഥാ തന്ത്രാന്തരേ “ഘൃതം യോഗവാഹി” ഇതി; തസ്മാത് സഹസ്രവീര്യതഃ കര്മസഹസ്രകൃദിതി യോജ്യമ്| യത്തു സുശ്രുതടീകാകൃതഃ സുശ്രുതോക്തഘൃതഗുണേഷു “ത്രിദോഷാപകര്ഷണം” ഇതി പഠന്തി, തത് സംസ്കാരേണ കഫഹരണാദിതി ജ്ഞേയമ്| മദേത്യാദി| ജീര്ണം തു ദശവര്ഷാതീതം; വചനം ഹി- “പുരാണം ദശവര്ഷം സ്യാത് പ്രപുരാണമതഃ പരമ്” ഇതി| യഥാ യഥാ ച ജീര്ണത്വപ്രകര്ഷസ്തഥാ തഥാ ഗുണോത്കര്ഷോ ജ്ഞേയഃ| ഉക്തം ഹി ഹാരീതേ- “യഥാ യഥാ ജരാം യാതി ഗുണവത് സ്യാത്തഥാ തഥാ” ഇതി| അനുക്തസര്പിര്ഗുണാനതിദിശതി- സര്പീംഷീത്യാദി| സര്പീംഷി സ്വാനീതി സമ്ബന്ധഃ; തേന, അജാക്ഷീരവദജാസര്പിര്നിര്ദിശേദിതി| ഏവം ശേഷയോരപി വാച്യമ്| അനേന ച ന്യായേന ഹസ്തിന്യാദിസര്പിരപി ബോദ്ധവ്യം, ഹസ്തിന്യാദിസര്പിര്വ്യവഹാരാഭാവാത് സാക്ഷാന്നോക്തമ്||൨൩൧-൨൩൩||-
Adhikarana 43 (234-236) · Śloka 236
പീയൂഷോ മോരടം ചൈവ കിലാടാ വിവിധാശ്ച യേ||൨൩൪||
ദീപ്താഗ്നീനാമനിദ്രാണാം സര്വ ഏവ സുഖപ്രദാഃ|
ഗുരവസ്തര്പണാ വൃഷ്യാ ബൃംഹണാഃ പവനാപഹാഃ||൨൩൫||
വിശദാ ഗുരവോ രൂക്ഷാ ഗ്രാഹിണസ്തക്രപിണ്ഡകാഃ|
ഗോരസാനാമയം വര്ഗോ നവമഃ പരികീര്തിതഃ||൨൩൬||
ഇതി ഗോരസവര്ഗോ നവമഃ|
View original
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
പീയൂഷഃ സദ്യഃപ്രസൂതായാഃ ക്ഷീരമ്| തദേവ യാവന്ന പരതഃ പ്രസന്നതാം യാതി താവത് ‘മോരട’ ഇത്യുച്യതേ| കിലാടോ നഷ്ടക്ഷീരഭാഗഃ, യം ലോകാഃ ക്ഷീരസാമിത്യാഹുഃ| വിശദ ഇത്യാദിസ്തക്രപിണ്ഡകഗുണഃ, തക്രപിണ്ഡഃ തക്രകൂര്ചികായാ ഏവ സ്രുതദ്രവോ ഘനോ ഭാഗഃ| ഗോരസാനാമിത്യത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന മഹിഷീക്ഷീരാദീനാമപി ഗ്രഹണം; കിംവാ പ്രാധാന്യാദ്ഗോരസനിര്ദേശഃ; ഗോരസഭാഷയാ ഗോരസനിഷ്പന്നാഃ സര്വ ഏവ ക്ഷീരദധിതക്രാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ; ലോകേ ഹി സര്വേഷ്വേവൈഷു ഗോരസസഞ്ജ്ഞാ||൨൩൪-൨൩൬||
Adhikarana 44 (237) · Śloka 238
അഥേക്ഷുവര്ഗഃ- വൃഷ്യഃ ശീതഃ സരഃ സ്നിഗ്ധോ ബൃംഹണോ മധുരോ രസഃ|
ശ്ലേഷ്മലോ ഭക്ഷിതസ്യേക്ഷോര്യാന്ത്രികസ്തു വിദഹ്യതേ||൨൩൭||
ശൈത്യാത് പ്രസാദാന്മാധുര്യാത് പൌണ്ഡ്രകാദ്വംശകോ വരഃ|൨൩൮|
View original
अथेक्षुवर्गः- वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
മാധുര്യസാമാന്യാദിക്ഷുവികൃതിപ്രായോ വര്ഗ ഉച്യതേ| ഭക്ഷിതസ്യേതി ദന്തപീഡിതസ്യ| യാന്ത്രിക ഇതി യന്ത്രപീഡിതഃ| വിദാഹശ്ചാസ്യ പ്രായശസ്ത്വഗ്ഗ്രന്ഥിയുക്തസ്യ യന്ത്രേണ പീഡനാത്, തഥാ കാലാന്തരാവസ്ഥാനാച്ച| വചനം ഹി- “മൂലത്വഗ്ഗ്രന്ഥിസംയോഗാദ്യാന്ത്രികസ്തു വിദഹ്യതേ”; ഉക്തം ച ഹാരീതേ- “വ്യാപിത്വാത് സുകുമാരോ ഹി രസോ യന്ത്രനിപീഡിതഃ| സൌക്ഷ്മ്യാത് സ്പൃഷ്ടോऽനിലാര്കാഭ്യാം ഭൃശം കായേ വിദഹ്യതേ” ഇതി| അത്ര വ്യാപിത്വാദിതി ത്വഗാദിയുക്തേക്ഷുകാണ്ഡഭവത്വാത്| യദുച്യതേ- വിദാഹിത്വേ യാന്ത്രികസ്യ രക്തപിത്തഹന്തൃത്വമുക്തം വിരുധ്യതേ, യഥാ “മധൂദകസ്യേക്ഷുരസസ്യ ചൈവ പാനാച്ഛമം ഗച്ഛതി രക്തപിത്തമ്” (ചി.അ.൪) ഇതി; തന്ന, യതോ ദന്തനിഷ്പീഡിതസ്യൈവാവിദാഹിനോ രക്തപിത്തേ ഗ്രഹണം ഭവിഷ്യതി, കിംവാ യാന്ത്രികേऽപി വിദാഹകാരകത്വഗാദിസംയോഗസ്യ തഥാ കാലാന്തരാവസ്ഥാനസ്യ ച ത്യാഗം കൃത്വോപയോഗഃ കര്തവ്യഃ; ‘യാന്ത്രികസ്തു വിദഹ്യതേ’ ഇതി വചനം പ്രായോവാദമാശ്രിത്യ ബോധ്യമ്| അന്യേ ത്വേതദ്ദോഷഭയാദ്വിദഹ്യത ഇതി ശീഘ്രം പച്യത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൩൭||-
Adhikarana 45 (238-242) · Śloka 242
പ്രഭൂതക്രിമിമജ്ജാസൃങ്മേദോമാംസകരോ ഗുഡഃ||൨൩൮||
ക്ഷുദ്രോ ഗുഡശ്ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ധാവശേഷിതഃ|
രസോ ഗുരുര്യഥാപൂര്വം ധൌതഃ സ്വല്പമലോ ഗുഡഃ||൨൩൯||
തതോ മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡശര്കരാ വിമലാഃ പരമ്|
യഥാ യഥൈഷാം വൈമല്യം ഭവേച്ഛൈത്യം തഥാ തഥാ||൨൪൦||
വൃഷ്യാ ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ സസ്നേഹാ ഗുഡശര്കരാ|
കഷായമധുരാ ശീതാ സതിക്താ യാസശര്കരാ||൨൪൧||
രൂക്ഷാ വമ്യതിസാരഘ്നീ ച്ഛേദനീ മധുശര്കരാ|
തൃഷ്ണാസൃക്പിത്തദാഹേഷു പ്രശസ്താഃ സര്വശര്കരാഃ||൨൪൨||
View original
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
പ്രഭൂതക്രിമ്യാദികാരണത്വാത് പ്രഭൂതക്രിമ്യാദികരോ ഗുഡ ഉച്യതേ| ക്ഷുദ്രഗുഡസ്തഥാ ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ധാവശേഷിതോ രസ ഇത്യത്ര ചകാരലോപോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന ക്ഷുദ്രഗുഡശ്ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതാദ്രസാദ്ഗുരുഃ, തഥാ ത്രിഭാഗാച്ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതോ ഗുരുരിത്യാദി ജ്ഞേയമ്| ക്ഷുദ്രഗുഡോऽസിതഗുഡ ഇത്യുച്യതേ| ഫാണിതം ച തന്തുലീഭാവാദ്ഭവതി| ധൌതഃ സ്വല്പമല ഇതി മലാവസേകേന ധൌതോऽല്പമലോ ഭവതി, തേനാല്പക്രിമ്യാദിര്ഭവതീതി ഭാവഃ| തത ഇതി ധൌതഗുഡാത്| മത്സ്യണ്ഡികാ ഖണ്ഡമധ്യേ പാകാദ്ഘനീഭൂതാ മത്സ്യാണ്ഡനിഭാ ഭവതി| വിമലാഃ പരമിത്യുത്തരോത്തരം വിമലാഃ| ഭവേച്ഛൈത്യം തഥാ തഥേതി മത്സ്യണ്ഡികായാശ്ച ഖണ്ഡഃ ശീതതരഃ, തതശ്ച ശര്കരാ ശീതതമേത്യര്ഥഃ| ഗുഡശര്കരേതി യാസമധുശര്കരയോര്വ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്| യാസശര്കരാ ദുരാലഭാക്വാഥകൃതാ ശര്കരാ| മധുശര്കരാ തു മധുഭാണ്ഡേഷു ശര്കരാകാരാ ഭവതി||൨൩൮-൨൪൨||
Adhikarana 46 (243-246) · Śloka 246
മാക്ഷികം ഭ്രാമരം ക്ഷൌദ്രം പൌത്തികം മധുജാതയഃ|
മാക്ഷികം പ്രവരം തേഷാം വിശേഷാദ്ഭ്രാമരം ഗുരു||൨൪൩||
മാക്ഷികം തൈലവര്ണം സ്യാദ്ഘൃതവര്ണം തു പൌത്തികമ്|
ക്ഷൌദ്രം കപിലവര്ണം സ്യാച്ഛ്വേതം ഭ്രാമരമുച്യതേ||൨൪൪||
വാതലം ഗുരു ശീതം ച രക്തപിത്തകഫാപഹമ്|
സന്ധാതൃ ച്ഛേദനം രൂക്ഷം കഷായം മധുരം മധു ||൨൪൫||
ഹന്യാന്മധൂഷ്ണമുഷ്ണാര്തമഥവാ സവിഷാന്വയാത്|
ഗുരുരൂക്ഷകഷായത്വാച്ഛൈത്യാച്ചാല്പം ഹിതം മധു||൨൪൬||
View original
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
മധുശര്കരാപ്രസങ്ഗേന മധ്വഭിധാനമ്| മക്ഷികാഃ പിങ്ഗലാഃ, തദ്ഭവം മാക്ഷികമ്| ഭ്രമരഃ പ്രസിദ്ധഃ| ക്ഷുദ്രമക്ഷികാഭവം ക്ഷൌദ്രമ്| പിങ്ഗലാ മക്ഷികാ മഹത്യഃ പുത്തികാഃ, തദ്ഭവം പൌത്തികമ്| ഛത്രാദയശ്ചാപരേ ചത്വാരോ മധുഭേദാഃ സുശ്രുതോക്താഃ സാമാന്യമധുഗുണാ ഏവ ജ്ഞേയാഃ; കിംവാ അപ്രശസ്തത്വാദിഹ നോക്താഃ| കേചിത് ‘മാക്ഷികം തൈലവര്ണം സ്യാത്’ ഇത്യാദിശ്ലോകം പഠന്തി| ഉഷ്ണാര്തമഥവേതി ഭാഷയാ, യഥാ ഉഷ്ണം മധു ഹന്യാന്ന തഥാ ഉഷ്ണാര്തമിതി സൂചയതി| തത്രൈവ ഹേതുമാഹ- സവിഷാന്വയാദിതി|- സവിഷാണി നാനാപുഷ്പാണി, കിംവാ സവിഷാ ഏവ മക്ഷികാദയഃ, അന്വയാ ഉത്പത്തിസ്ഥാനാനി യസ്യ തത് സവിഷാന്വയം മധു; തേന വിഷാനുഗതസ്യോഷ്ണവിരോധിത്വസ്യൈവ മധുനോऽനുഗമോ ഭവതി, ന തു സവിഷത്വസ്യ; തഥാ സത്യുഷ്ണമപി മാരകം സ്യാത്; കിംവാ അഥവേതി സവിഷാന്വയാദിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ, തേന സവിഷാന്വയാദന്യതശ്ച ശൈത്യാത് സൌകുമാര്യാച്ചോഷ്ണേന മധു വിരുധ്യത ഇത്യര്ഥോ ഭവതി| ഉക്തം ഹി ഹാരീതേ- “നാനാപുഷ്പപ്രകാരാണാം രസസാരാത്മകം മധു| തച്ഛൈത്യാത് സൌകുമാര്യാച്ച സര്വൈരുഷ്ണൈര്വിരുധ്യതേ” ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “തത് സൌകുമാര്യാച്ച തഥൈവ ശൈത്യാത്” (സു. സൂ. ൪൫) ഇത്യാദി| അല്പസ്യ മധുനോ ഹിതത്വേ ഹേതുമാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| ഗുരുത്വാന്മധ്വാമകാരകം ഭവതി, രൂക്ഷം കഷായശീതം തു മഹാത്യയവാതകരമിതി ഭാവഃ||൨൪൩-൨൪൬||
Adhikarana 47 (247-248) · Śloka 248
നാതഃ കഷ്ടതമം കിഞ്ചിന്മധ്വാമാത്തദ്ധി മാനവമ്|
ഉപക്രമവിരോധിത്വാത് സദ്യോ ഹന്യാദ്യഥാ വിഷമ്||൨൪൭||
ആമേ സോഷ്ണാ ക്രിയാ കാര്യാ സാ മധ്വാമേ വിരുധ്യതേ|
മധ്വാമം ദാരുണം തസ്മാത് സദ്യോ ഹന്യാദ്യഥാ വിഷമ്||൨൪൮||
View original
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
മധ്വാമസ്യ മഹാത്യയതാമാഹ- നാത ഇത്യാദി| ഉപക്രമവിരോധിത്വം മധ്വാമേ യഥാ- ആമേ തൂഷ്ണം പഥ്യം, തന്മധുനി വിരുദ്ധം; യത്തു മധുഹിതം ശീതം, തദാമേ വിരുദ്ധമ്||൨൪൭-൨൪൮||
Adhikarana 48 (249) · Śloka 249
നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വാച്ച യോഗവാഹി പരം മധു|
ഇതീക്ഷുവികൃതിപ്രായോ വര്ഗോऽയം ദശമോ മതഃ||൨൪൯||
ഇതീക്ഷുവര്ഗോ ദശമഃ|
View original
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
മധുനോ യോഗവാഹിത്വമാഹ- നാനേത്യാദി| യസ്മാന്നാനാരസവീര്യാദിഭ്യഃ പുഷ്പേഭ്യ ഉത്പന്നം തന്മധു, തേനാനഭിവ്യക്തനാനാശക്തികമേവ| തതശ്ച യേന ദ്രവ്യേണ വാമനീയേന വാऽऽസ്ഥാപനീയേന വാ വൃഷ്യേണ കാര്യാന്തരകാരകേണ വാ യുജ്യതേ തസ്യൈവ കര്മ കരോതി, സമാനാനുകാരിദ്രവ്യപ്രബോധിതശക്തിത്വാദിതി ഭാവഃ| ചകാരോऽത്ര ഹേത്വന്തരസമുച്ചയേ, തേന പ്രഭാവാച്ചേതി ബോദ്ധവ്യമ്| തേന സത്യപി നാനൌഷധിസമ്ഭവത്വേ പ്രഭാവാന്ന ക്ഷീരമദ്യാദയോ യോഗവാഹിനഃ; തഥാ, അനാനാത്മകാ അപി ശിലാജതുതൈലാദയോ യോഗവാഹിനോ ഭവന്തി| യോഗവാഹിത്വേऽപി മധു സ്നേഹനേ ന പ്രയുജ്യതേ വാതേ, രൂക്ഷാദിഗുണയുക്തത്വാത്| നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വേऽപി മധു രൂക്ഷകഷായത്വാഭ്യാമേവാവിര്ഭൂതം ഭവതി, പ്രായേണ രൂക്ഷകഷായഗുണാധികേ ഏവ പുഷ്പേ മധുമക്ഷികാണാം ചരണാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| അനേന ച ന്യായേന നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വേന സര്വഗുണതാപ്രസങ്ഗോ മധുനോ നിരസ്തോ ഭവതി| സുശ്രുതേऽപ്യേവമേവ യോഗവാഹിത്വം “തച്ച നാനാ” (സു.സൂ.അ.൪൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന മധുന ഉക്തമ്| ഇക്ഷുവികൃതിപ്രായ ഇതി ഇക്ഷുവികൃതിപ്രധാനഃ, തേന യാസശര്കരാദികഥനമപ്യത്രാവിരുദ്ധമിതി ഭാവഃ||൨൪൯||
Adhikarana 49 (250-256) · Śloka 257
അഥ കൃതാന്നവര്ഗഃ- ക്ഷുത്തൃഷ്ണാഗ്ലാനിദൌര്ബല്യകുക്ഷിരോഗജ്വരാപഹാ|
സ്വേദാഗ്നിജനനീ പേയാ വാതവര്ചോനുലോമനീ||൨൫൦||
തര്പണീ ഗ്രാഹിണീ ലഘ്വീ ഹൃദ്യാ ചാപി വിലേപികാ|
മണ്ഡസ്തു ദീപയത്യഗ്നിം വാതം ചാപ്യനുലോമയേത്||൨൫൧||
മൃദൂകരോതി സ്രോതാംസി സ്വേദം സഞ്ജനയത്യപി|
ലങ്ഘിതാനാം വിരിക്താനാം ജീര്ണേ സ്നേഹേ ച തൃഷ്യതാമ്||൨൫൨||
ദീപനത്വാല്ലഘുത്വാച്ച മണ്ഡഃ സ്യാത് പ്രാണധാരണഃ|
ലാജപേയാ ശ്രമഘ്നീ തു ക്ഷാമകണ്ഠസ്യ ദേഹിനഃ||൨൫൩||
തൃഷ്ണാതീസാരശമനോ ധാതുസാമ്യകരഃ ശിവഃ|
ലാജമണ്ഡോऽഗ്നിജനനോ ദാഹമൂര്ച്ഛാനിവാരണഃ ||൨൫൪||
മന്ദാഗ്നിവിഷമാഗ്നീനാം ബാലസ്ഥവിരയോഷിതാമ്|
ദേയശ്ച സുകുമാരാണാം ലാജമണ്ഡഃ സുസംസ്കൃതഃ||൨൫൫||
ക്ഷുത്പിപാസാപഹഃ പഥ്യഃ ശുദ്ധാനാം ച മലാപഹഃ|
ശൃതഃ പിപ്പലിശുണ്ഠീഭ്യാം യുക്തോ ലാജാമ്ലദാഡിമൈഃ||൨൫൬||
കഷായമധുരാഃ ശീതാ ലഘവോ ലാജസക്തവഃ|൨൫൭|
View original
अथ कृतान्नवर्गः- क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
സമ്പ്രതി ശൂകധാന്യാദിവര്ഗൌര്യഥാസമ്ഭവം സമ്പാദിതസ്യ കൃതാന്നസ്യ പേയാദേര്ഗുണാന് വക്തും കൃതാന്നവര്ഗ ഉച്യതേ | തേ ച പേയാദീനാം ഗുണാഃ കേചിത് സംസ്കാരസംയോഗാദിജാഃ, കേചിത് പ്രാകൃതാ അപി ജ്ഞേയാഃ| ന ച വാച്യം- പേയാദീനാമേവ ഗുണേന ബാധിതത്വാച്ഛൂകധാന്യാദീനാം പൃഥഗ്ഗുണോ ന വാച്യ ഇതി; യതഃ പേയാദയോ ഹി പ്രകൃതിഗുണാനുവിധായിനഃ സന്തഃ സ്വഗുണമാവഹന്തി, തേന കൃതാന്നസ്യ യോ ഗുണ ഉച്യതേ സ യദി രക്തശാല്യാദിപ്രകൃതാവപി ഭവതി തദാ ബലവാന് ഭവതി, അഥ പ്രകൃതൌ വിപരീതോ ഗുണോ ഭവതി തദാ കൃതാന്നഗുണസ്യാല്പത്വം ഭവതീതി മന്തവ്യമ്| അത്ര സ്വസ്ഥാതുരഹിതത്വേനാദൌ പേയോച്യതേ; പേയാ ബഹുദ്രവാ യവാഗൂഃ, വിലേപീ വിരലദ്രവാ യവാഗൂഃ| പേയാദിക്രമേണാന്നേ വക്തവ്യേ അന്നാത് പ്രഥമോത്പദ്യമാനത്വേന മണ്ഡഗുണകഥനമ്| ദീപനലഘുത്വാഭ്യാമഗ്നിം യസ്മാത് കരോതി, തസ്മാല്ലങ്ഘിതാദീനാം പ്രാണധാരണ ഇതി ജ്ഞേയമ്| സുസംസ്കൃത ഇതി ധാന്യകപിപ്പല്യാദിസുസംസ്കൃതഃ| ശുദ്ധാനാം മലാപഹ ഇതി സമ്യക്ശുദ്ധാനാമപി കോഷ്ഠോപലേപകദോഷാപഹരത്വേന; യദുച്യതേ- ശുദ്ധാനാമിതി ഈഷച്ഛുദ്ധാനാം; തേന, ഈഷച്ഛുദ്ധ്യാ ശേഷദോഷസമ്ബന്ധാന്മലാപഹ ഇത്യുപപന്നം, സുശ്രുതേऽപി (സു.സൂ.അ.൪൬) “ലാജമണ്ഡോऽവിശുദ്ധാനാം” ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷാദീഷദ്വിശുദ്ധാനാമിതി ബോധ്യമ്| തന്ന സത്, ഈഷദ്വിശുദ്ധേ പേയാ നിഷിദ്ധൈവ, വചനം ഹി- “കഫപിത്തേ വിശുദ്ധേऽല്പേ മദ്യപേ വാതപൈത്തികേ| തര്പണാദിക്രമഃ കാര്യഃ പേയാऽഭിഷ്യന്ദയേദ്ധി താന്” (സി.അ.൬) ഇതി||൨൫൦-൨൫൬||-
Adhikarana 50 (257-259) · Śloka 260
സുധൌതഃ പ്രസ്രുതഃ സ്വിന്നഃ സന്തപ്തശ്ചൌദനോ ലഘുഃ||൨൫൭||
ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലമിച്ഛന്തി ഗരശ്ലേഷ്മാമയേഷ്വപി|
അധൌതോऽപ്രസ്രുതോऽസ്വിന്നഃ ശീതശ്ചാപ്യോദനോ ഗുരുഃ||൨൫൮||
മാംസശാകവസാതൈലഘൃതമജ്ജഫലൌദനാഃ|
ബല്യാഃ സന്തര്പണാ ഹൃദ്യാ ഗുരവോ ബൃംഹയന്തി ച||൨൫൯||
തദ്വന്മാഷതിലക്ഷീരമുദ്ഗസംയോഗസാധിതാഃ|൨൬൦|
View original
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
സ്വിന്ന ഇത്യുത്സ്വിന്നധാന്യതണ്ഡുലകൃതഃ, കിംവാ സമ്യക്സ്വിന്നത്വേന മൃദുഭൂതഃ| സന്തപ്ത ഇതി സഹജേനോഷ്മണാ, ന തു പുനസ്താപനേന; വചനം ഹി- “വിവര്ജയേത് സ്ഥിരം ശീതമന്നമുഷ്ണീകൃതം പുനഃ” ഇതി| ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലകൃത ഓദനോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലഃ| അധാതഃ അധൌതതണ്ഡുലകൃതഃ| അത്ര സുധൌതത്വാദിഗുണവിശിഷ്ടസ്യാദനസ്യ ലഘുത്വംവചനേന തദ്വിപരീതാനാമധൌതാദീനാം ഗുരുത്വമര്ഥതഃ സിദ്ധമപി യത് പുനരുച്യതേ തത് സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| സന്തര്പണാ ഇതി തദാത്വേऽപി ബലകരാഃ| മാംസാദിസംയോഗസാധിതാശ്ചൌദനാ ഏവ ബോദ്ധവ്യാഃ| അത്ര രൂക്ഷാഭ്യാം ശാകമുദ്ഗാഭ്യാമപി സംയുക്തസ്യൌദനസ്യ ബല്യത്വാദി സംയോഗമഹിമ്നാ തഥാ ഘൃതാദിസംസ്കാരാച്ച ലോകവ്യവഹാരക്രിയമാണത്വാദ്ബോദ്ധവ്യമ് ||൨൫൭-൨൫൯||-
Adhikarana 51 (260-261) · Śloka 261
കുല്മാഷാ ഗുരവോ രൂക്ഷാ വാതലാ ഭിന്നവര്ചസഃ||൨൬൦||
സ്വിന്നഭക്ഷ്യാസ്തു യേ കിചിത് സൌപ്യഗൌധൂമയാവികാഃ|
ഭിഷക് തേഷാം യഥാദ്രവ്യമാദിശേദ്ഗുരുലാഘവമ്||൨൬൧||
View original
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
യവപിഷ്ടമുഷ്ണോദകസിക്തമീഷത്സ്വിന്നമപൂപീകൃതം കുല്മാഷമാഹുഃ| സ്വിന്നഭക്ഷ്യാ ഇത്യുത്സ്വേദനമാത്രകൃതാ ഹണ്ഡരികാദയഃ| യഥാദ്രവ്യമിതി വദതാ നാത്ര പ്രകൃതിഗുണോപമര്ദേന ലാജാദാവിവ ഗുണാന്തരോദയ ഇതി ദര്ശയതി||൨൬൦-൨൬൧||
Adhikarana 52 (262) · Śloka 262
അകൃതം കൃതയൂഷം ച തനും സാംസ്കാരികം രസമ്|
സൂപമമ്ലമനമ്ലം ച ഗുരും വിദ്യാദ്യഥോത്തരമ്||൨൬൨||
View original
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
അകൃതകൃതയൂഷലക്ഷണമ്- “അസ്നേഹലവണം സര്വമകൃതം കടുകൈര്വിനാ| വിജ്ഞേയം ലവണസ്നേഹകടുകൈഃ സംസ്കൃതം കൃതമ്” (സു. സൂ. ൪൬) ഇതി| തനുമിതി സ്വല്പമാംസത്വേനാഘനം, സാംസ്കാരികമിതി ബഹുമാംസസ്നേഹാദിസംസ്കൃതത്വാദ്ഘനമ്||൨൬൨||
Adhikarana 53 (263-264) · Śloka 264
സക്തവോ വാതലാ രൂക്ഷാ ബഹുവര്ചോനുലോമിനഃ|
തര്പയന്തി നരം സദ്യഃ പീതാഃ സദ്യോബലാശ്ച തേ||൨൬൩||
മധുരാ ലഘവഃ ശീതാഃ സക്തവഃ ശാലിസമ്ഭവാഃ|
ഗ്രാഹിണോ രക്തപിത്തഘ്നാസ്തൃഷ്ണാച്ഛര്ദിജ്വരാപഹാഃ||൨൬൪||
View original
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
സക്തൂനാം രൂക്ഷത്വേऽപി വാതലത്വാഭിധാനം തക്രസ്യ രൂക്ഷസ്യാപി വാതഹാരിത്വദര്ശനാത്| പീതാ ഇത്യനേന സക്തൂനാം പിണ്ഡോപയോഗേ നിഷേധം ദര്ശയതി| തര്പയന്തി തൃപ്തിം ജനയന്തി| സദ്യോബലാഃ തദാത്വേനൈവ വാജീകരണവദ്ബലകരാഃ; ഏതേന പരിണാമേ ബലാപഹത്വമപ്യുക്തം ഭവതി||൨൬൩-൨൬൪||
Adhikarana 54 (265-267) · Śloka 267
ഹന്യാദ്വ്യാധീന് യവാപൂപോ യാവകോ വാട്യ ഏവ ച|
ഉദാവര്തപ്രതിശ്യായകാസമേഹഗലഗ്രഹാന്||൨൬൫||
ധാനാസഞ്ജ്ഞാസ്തു യേ ഭക്ഷ്യാഃ പ്രായസ്തേ ലേഖനാത്മകാഃ|
ശുഷ്കത്വാത്തര്പണാശ്ചൈവ വിഷ്ടമ്ഭിത്വാച്ച ദുര്ജരാഃ||൨൬൬||
വിരൂഢധാനാ ശഷ്കുല്യോ മധുക്രോഡാഃ സപിണ്ഡകാഃ|
പൂപാഃ പൂപലികാദ്യാശ്ച ഗുരവഃ പൈഷ്ടികാഃ പരമ്||൨൬൭||
View original
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
യവകൃതോ വാട്യോ യാവകോ വാട്യഃ, വാട്യശ്ച ഭൃഷ്ടയവൌദനഃ| ധാനാ ഭൃഷ്ടയവാഃ| അങ്കുരിതസ്യ യവസ്യ ധാനാ വിരൂഢധാനാഃ| ശഷ്കുല്യഃ ശാലിപിഷ്ടൈഃ സതിലൈസ്തൈലപക്വാഃ ക്രിയന്തേ| മധുക്രോഡാഃ പാകഘനീഭൂതമധുഗര്ഭാഃ| സപിണ്ഡകാ ഇതി മധുക്രോഡാ ഏവ സപിഷ്ടകപിണ്ഡാഃ; നലസ്ത്വാഹ- “വിമര്ദ്യ സമിതാചൂര്ണം മൃദുപാകം ഗുഡാന്വിതമ്| ഘൃതാവഗാഹേ ഗുഡികാം വൃത്താം പക്വാം സകേശരാമ്|| സൌഗന്ധികാധിവാസാം ച കുര്യാത് പൂപലികാം ബുധഃ| സ ഏവ ഖണ്ഡസംയാവഃ സിതാമ്രാതകപൂരിതഃ|| മാതുലുങ്ഗത്വചാ ചൈവ വേഷ്ടിതോ മധുശീര്ഷകഃ” ഇതി| മധുശീര്ഷക ഏവ മധുക്രോഡഃ| പൂപാഃ പിഷ്ടികാഃ| പൂപലികാ ചാപഡികേതി ഖ്യാതാ||൨൬൫-൨൬൭||
Adhikarana 55 (268-270) · Śloka 270
ഫലമാംസവസാശാകപലലക്ഷൌദ്രസംസ്കൃതാഃ|
ഭക്ഷ്യാ വൃഷ്യാശ്ച ബല്യാശ്ച ഗുരവോ ബൃംഹണാത്മകാഃ||൨൬൮||
വേശവാരോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബലോപചയവര്ധനഃ|
ഗുരവസ്തര്പണാ വൃഷ്യാഃ ക്ഷീരേക്ഷുരസപൂപകാഃ ||൨൬൯||
സഗുഡാഃ സതിലാശ്ചൈവ സക്ഷീരക്ഷൌദ്രശര്കരാഃ|
ഭക്ഷ്യാ വൃഷ്യാശ്ച ബല്യാശ്ച പരം തു ഗുരവഃ സ്മൃതാഃ||൨൭൦||
View original
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
പലലം തിലചൂര്ണമ്| വേശവാരഃ സൂദശാസ്ത്രേ- “മാംസം നിരസ്ഥി സുസ്വിന്നം പുനര്ദൃഷദി പേഷിതമ്| പിപ്പലീശുണ്ഠിമരിചഗുഡസര്പിഃസമന്വിതമ്|| ഐകധ്യം വിപചേത് സമ്യഗ്വേശവാര ഇതി സ്മൃതഃ”| ക്ഷീരപ്രധാനാഃ പൂപാഃ ക്ഷീരപൂപാഃ| സഗുഡാ ഇത്യാദൌ ‘സക്ഷീരാഃ’ ഇതി ക്ഷീരയോഗമാത്രം, ന ക്ഷീരപ്രധാനതേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൨൬൮-൨൭൦||
Adhikarana 56 (271-272) · Śloka 272
സസ്നേഹാഃ സ്നേഹസിദ്ധാശ്ച ഭക്ഷ്യാ വിവിധലക്ഷണാഃ|
ഗുരവസ്തര്പണാ വൃഷ്യാ ഹൃദ്യാ ഗൌധൂമികാ മതാഃ||൨൭൧||
സംസ്കാരാല്ലഘവഃ സന്തി ഭക്ഷ്യാ ഗൌധൂമപൈഷ്ടികാഃ|
ധാനാപര്പടപൂപാദ്യാസ്താന് ബുദ്ധ്വാ നിര്ദിശേത്തഥാ||൨൭൨||
View original
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
സസ്നേഹാ ഇതി പിഷ്ടാവസ്ഥായാമേവ സ്നേഹയോഗാത്| ഗുരുത്വേനോക്താനാമപി ഭൂര്യഗ്നിസംയോഗാദിനാ സംസ്കാരാല്ലാഘവം ഭവതീത്യാഹ- സംസ്കാരാല്ലഘവ ഇത്യാദി| ബുദ്ധ്വാ നിര്ദിശേദിതി സംസ്കാരഗുണം തഥാ പ്രകൃതിഗുണം ച ബുദ്ധ്വാ യഥോചിതം ഗുണം നിര്ദിശേത്||൨൭൧-൨൭൨||
Adhikarana 57 (273) · Śloka 273
പൃഥുകാ ഗുരവോ ഭൃഷ്ടാന് ഭക്ഷയേദല്പശസ്തു താന്|
യാവാ വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യന്തി സരസാ ഭിന്നവര്ചസഃ||൨൭൩||
View original
पृथुका गुरवो भृष्टान् भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
പൃഥുകാഃ ചിപിടാഃ| യാവാ ഇതി യവചിപിടാഃ, അന്യേ തു ഗാന്ധാരദേശപ്രസിദ്ധാന് സമ്പിഷ്ടസഞ്ജ്ഞാനാഹുഃ | സരസാ അഭൃഷ്ടാഃ||൨൭൩||
Adhikarana 58 (274) · Śloka 274
സൂപ്യാന്നവികൃതാ ഭക്ഷ്യാ വാതലാ രൂക്ഷശീതലാഃ|
സകടുസ്നേഹലവണാനല്പശോ ഭക്ഷയേത്തു താന്||൨൭൪||
View original
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
സൂപ്യവികൃതാ ഇതി മുദ്രമാഷാദിവികാരാഃ||൨൭൪||
Adhikarana 59 (275) · Śloka 275
മൃദുപാകാശ്ച യേ ഭക്ഷ്യാഃ സ്ഥൂലാശ്ച കഠിനാശ്ച യേ|
ഗുരവസ്തേ വ്യതിക്രാന്തപാകാഃ പുഷ്ടിബലപ്രദാഃ||൨൭൫||
View original
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
മൃദുപാകാഃ സ്തോകാഗ്നിസംയോഗസാധ്യാഃ| വ്യതിക്രാന്തപാകാ ഇതി ചിരേണ ജരാം ഗച്ഛന്തി||൨൭൫||
Adhikarana 60 (276) · Śloka 276
ദ്രവ്യസംയോഗസംസ്കാരം ദ്രവ്യമാനം പൃഥക് തഥാ|
ഭക്ഷ്യാണാമാദിശേദ്ബുദ്ധ്വാ യഥാസ്വം ഗുരുലാഘവമ്||൨൭൬||
View original
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
അനുക്തഭക്ഷ്യഗുണാതിദേശാര്ഥമാഹ- ദ്രവ്യസംയോഗേത്യാദി | ദ്രവ്യമാനം പൃഥഗിതി ഭക്ഷ്യകരണേ സംയുക്താനാം ദ്രവ്യാണാം മധ്യേ കസ്യ കിയന്മാനമിതി ബുദ്ധ്വാ| യഥാസ്വമിതി യസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ഗൌരവം ലാഘവം വാ ബലവദ്ഭവതി തം നിര്ദിശേത്||൨൭൬||
Adhikarana 61 (277-278) · Śloka 278
(നാനാദ്രവ്യൈഃ സമായുക്തഃ പക്വാമക്ലിന്നഭര്ജിതൈഃ|
വിമര്ദകോ ഗുരുര്ഹൃദ്യോ വൃഷ്യോ ബലവതാം ഹിതഃ)||൨൭൭||
രസാലാ ബൃംഹണീ വൃഷ്യാ സ്നിഗ്ധാ ബല്യാ രുചിപ്രദാ|
സ്നേഹനം തര്പണം ഹൃദ്യം വാതഘ്നം സഗുഡം ദധി||൨൭൮||
View original
(नानाद्रव्यैः समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
രസാലാലക്ഷണം- “സചതുര്ജാതകാജാജി സസിതാര്ദ്രകനാഗരമ്| രസാലാ സ്യാച്ഛിഖരിണീ സങ്ഘൃഷ്ടം സസരം ദധി” ഇതി| രസാലാപ്രസങ്ഗേന സഗുഡദധിഗുണമാഹ- സ്നേഹനമിത്യാദി||൨൭൭-൨൭൮||
Adhikarana 62 (279-283) · Śloka 283
ദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരകോലാനാം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി പാനകമ്|
പരൂഷകാണാം ക്ഷൌദ്രസ്യ യച്ചേക്ഷുവികൃതിം പ്രതി||൨൭൯||
തേഷാം കട്വമ്ലസംയോഗാന് പാനകാനാം പൃഥക് പൃഥക്|
ദ്രവ്യം മാനം ച വിജ്ഞായ ഗുണകര്മാണി ചാദിശേത്||൨൮൦||
കട്വമ്ലസ്വാദുലവണാ ലഘവോ രാഗഷാഡവാഃ|
മുഖപ്രിയാശ്ച ഹൃദ്യാശ്ച ദീപനാ ഭക്തരോചനാഃ||൨൮൧||
ആമ്രാമലകലേഹാശ്ച ബൃംഹണാ ബലവര്ധനാഃ|
രോചനാസ്തര്പണാശ്ചോക്താഃ സ്നേഹമാധുര്യഗൌരവാത്||൨൮൨||
ബുദ്ധ്വാ സംയോഗസംസ്കാരം ദ്രവ്യമാനം ച തച്ഛ്രിതമ്|
ഗുണകര്മാണി ലേഹാനാം തേഷാം തേഷാം തഥാ വദേത്||൨൮൩||
View original
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
പാനകാനാമപി കൃതാന്നഭേദത്വാത്തദ്ഗുണമാഹ- ദ്രാക്ഷേത്യാദി| യച്ചേക്ഷുവികൃതിം പ്രതി പാനകമിതി സമ്ബന്ധഃ| രാഗഷാഡവം കേചിദേവം വദന്തി- “ക്വഥിതം തു ഗുഡോപേതം സഹകാരഫലം നവമ്| തൈലനാഗരസംയുക്തം വിജ്ഞേയോ രാഗഷാഡവഃ” ഇതി; കിംവാ , “സിതാരുചകസിന്ധൂത്ഥൈഃ സവൃക്ഷാമ്ലപരൂഷകൈഃ| ജമ്ബൂഫലരസൈര്യുക്തോ രാഗോ രാജികയാऽന്വിതഃ” ഇതി| ഷാഡവസ്തു മധുരാമ്ലദ്രവ്യകൃതഃ| ആമ്രാമലകലേഹാസ്തു തയോഃ പൃഥക്ക്വാഥേന സശര്കരേണ ഘനാഃ ക്രിയന്തേ| അനുക്തപാനകഗുണാതിദേശാര്ഥമാഹ- ബുദ്ധ്വേത്യാദി| അസ്യ ദ്രവ്യസംയോഗേത്യാദിവദ്വ്യാഖ്യാനമ്||൨൭൯-൨൮൩||
Adhikarana 63 (284-285) · Śloka 285
രക്തപിത്തകഫോത്ക്ലേദി ശുക്തം വാതാനുലോമനമ്|
കന്ദമൂലഫലാദ്യം ച തദ്വദ്വിദ്യാത്തദാസുതമ്||൨൮൪||
ശിണ്ഡാകീ ചാസുതം ചാന്യത് കാലാമ്ലം രോചനം ലഘു|
വിദ്യാദ്വര്ഗം കൃതാന്നാനാമേകാദശതമം ഭിഷക്||൨൮൫||
ഇതി കൃതാന്നവര്ഗ ഏകാദശഃ|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
ശുക്തലക്ഷണം- “യന്മസ്ത്വാദി ശുചൌ ഭാണ്ഡേ സഗുഡക്ഷൌദ്രകാഞ്ജികമ്| ധാന്യരാശൌ ത്രിരാത്രസ്ഥം ശുക്രം ചുക്രം തദുച്യതേ” ഇതി| തദാസുതമിതി ശുക്തമധ്യസ്ഥിതം മൂലകകൂഷ്മാണ്ഡാദി| ശിണ്ഡാകീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ തീരഭുക്തൌ| ആസുതം ചാന്യദിതി സന്ധാനാന്തരമ്| കാലാമ്ലമിതി ചിരകാലാവസ്ഥാനാദമ്ലം, നത്വമ്ലദ്രവ്യസംയോഗാത്| കൃതാന്നാനാമിതി കരണനിഷ്പാദിതമണ്ഡപേയാദീനാമ്||൨൮൪-൨൮൫||
Adhikarana 64 (286-294) · Śloka 294
കഷായാനുരസം സ്വാദു സൂക്ഷ്മമുഷ്ണം വ്യവായി ച|
പിത്തലം ബദ്ധവിണ്മൂത്രം ന ച ശ്ലേഷ്മാഭിവര്ധനമ്||൨൮൬||
വാതഘ്നേഷൂത്തമം ബല്യം ത്വച്യം മേധാഗ്നിവര്ധനമ്|
തൈലം സംയോഗസംസ്കാരാത് സര്വരോഗാപഹം മതമ്||൨൮൭||
തൈലപ്രയോഗാദജരാ നിര്വികാരാ ജിതശ്രമാഃ|
ആസന്നതിബലാഃ സങ്ഖ്യേ ദൈത്യാധിപതയഃ പുരാ||൨൮൮||
ഐരണ്ഡതൈലം മധുരം ഗുരു ശ്ലേഷ്മാഭിവര്ധനമ്|
വാതാസൃഗ്ഗുല്മഹൃദ്രോഗജീര്ണജ്വരഹരം പരമ്||൨൮൯||
കടൂഷ്ണം സാര്ഷപം തൈലം രക്തപിത്തപ്രദൂഷണമ്|
കഫശുക്രാനിലഹരം കണ്ഡൂകോഠവിനാശനമ് ||൨൯൦||
പ്രിയാലതൈലം മധുരം ഗുരു ശ്ലേഷ്മാഭിവര്ധനമ്|
ഹിതമിച്ഛന്തി നാത്യൌഷ്ണ്യാത്സംയോഗേ വാതപിത്തയോഃ||൨൯൧||
ആതസ്യം മധുരാമ്ലം തു വിപാകേ കടുകം തഥാ|
ഉഷ്ണവീര്യം ഹിതം വാതേ രക്തപിത്തപ്രകോപണമ്||൨൯൨||
കുസുമ്ഭതൈലമുഷ്ണം ച വിപാകേ കടുകം ഗുരു|
വിദാഹി ച വിശേഷേണ സര്വദോഷപ്രകോപണമ്||൨൯൩||
ഫലാനാം യാനി ചാന്യാനി തൈലാന്യാഹാരസംവിധൌ |
യുജ്യന്തേ ഗുണകര്മഭ്യാം താനി ബ്രൂയാദ്യഥാഫലമ്||൨൯൪||
View original
कषायानुरसं स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
ആഹാരമഭിധായ തദ്യോഗിദ്രവ്യം ബ്രൂതേ| തത്ര സര്പിഷ ഉക്തത്വാത്തൈലമേവാന്നസംസ്കാരകപ്രധാനത്വാദാഹ- കഷായേത്യാദി| സംയോഗാച്ച സംസ്കാരാച്ചേതി സംയോഗസംസ്കാരാത്; സംസ്കാരസ്തൈലസ്യ ഭേഷജൈഃ പാകഃ, സംയോഗസ്ത്വവചാരണായാം ജ്ഞേയഃ| സങ്ഖ്യേ യുദ്ധേ| ആതസ്യമ് ഉമാതൈലമ്| അനുക്തതൈലഗുണനിര്ദേശാര്ഥമാഹ- ഫലാനാമിത്യാദി| ഫലാനാമിത്യുപലക്ഷണം; തേന സാരസ്നേഹാ അപി സുശ്രുതോക്താ ബോദ്ധവ്യാഃ| യഥാഫലമിതി യാദൃശഗുണം ഫലം താദൃശ ഏവ തത്സ്നേഹോऽപീത്യര്ഥഃ||൨൮൬-൨൯൪||
Adhikarana 65 (295) · Śloka 295
മധുരോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യോ ബല്യോ മജ്ജാ തഥാ വസാ|
യഥാസത്ത്വം തു ശൈത്യോഷ്ണേ വസാമജ്ജ്ഞോര്വിനിര്ദിശേത്||൨൯൫||
View original
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
യഥാസത്ത്വമിതി യഃ പ്രാണീ ആനൂപാദിരുഷ്ണസ്തസ്യോഷ്ണഃ, യസ്തു പ്രാണീ ജാങ്ഗലാദിഃ ശീതസ്തസ്യ ശീത ഇത്യര്ഥഃ| സാമാന്യതസ്തു വസാമജ്ജ്ഞോരനുഷ്ണാശീതത്വം യഥാ ഭവതി തഥാ സ്നേഹാധ്യായേ ഏവ പ്രോക്തമ്||൨൯൫||
Adhikarana 66 (296-304) · Śloka 304
സസ്നേഹം ദീപനം വൃഷ്യമുഷ്ണം വാതകഫാപഹമ്|
വിപാകേ മധുരം ഹൃദ്യം രോചനം വിശ്വഭേഷജമ്||൨൯൬||
ശ്ലേഷ്മലാ മധുരാ ചാര്ദ്രാ ഗുര്വീ സ്നിഗ്ധാ ച പിപ്പലീ|
സാ ശുഷ്കാ കഫവാതഘ്നീ കടൂഷ്ണാ വൃഷ്യസമ്മതാ ||൨൯൭||
നാത്യര്ഥമുഷ്ണം മരിചമവൃഷ്യം ലഘു രോചനമ്|
ഛേദിത്വാച്ഛോഷണത്വാച്ച ദീപനം കഫവാതജിത് ||൨൯൮||
വാതശ്ലേഷ്മവിബന്ധഘ്നം കടൂഷ്ണം ദീപനം ലഘു|
ഹിങ്ഗു ശൂലപ്രശമനം വിദ്യാത് പാചനരോചനമ്||൨൯൯||
രോചനം ദീപനം വൃഷ്യം ചക്ഷുഷ്യമവിദാഹി ച|
ത്രിദോഷഘ്നം സമധുരം സൈന്ധവം ലവണോത്തമമ്||൩൦൦||
സൌക്ഷ്മ്യാദൌഷ്ണ്യാല്ലഘുത്വാച്ച സൌഗന്ധ്യാച്ച രുചിപ്രദമ്|
സൌവര്ചലം വിബന്ധഘ്നം ഹൃദ്യമുദ്ഗാരശോധി ച||൩൦൧||
തൈക്ഷ്ണ്യാദൌഷ്ണ്യാദ്വ്യവായിത്വാദ്ദീപനം ശൂലനാശനമ്|
ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച വാതാനാമാനുലോമ്യകരം ബിഡമ്||൩൦൨||
സതിക്തകടു സക്ഷാരം തീക്ഷ്ണമുത്ക്ലേദി ചൌദ്ഭിദമ്|
ന കാലലവണേ ഗന്ധഃ സൌവര്ചലഗുണാശ്ച തേ||൩൦൩||
സാമുദ്രകം സമധുരം, സതിക്തം കടു പാംശുജമ്|
രോചനം ലവണം സര്വം പാകി സ്രംസ്യനിലാപഹമ്||൩൦൪||
View original
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
സൌക്ഷ്മ്യാദിത്യാദിനാ സൌവര്ചലഗുണഃ| തൈക്ഷ്ണ്യാദിത്യാദിനാ ബിഡഗുണഃ| ഔദ്ഭിദമ് ഉത്കാരികാലവണമ് | കാലലവണം സൌവര്ചലമേവാഗന്ധമ്| ദക്ഷിണസമുദ്രസമീപേ ഭവതീതി സാമുദ്രം കരകചമ്| പാംശുജം പൂര്വസമുദ്രജമ്||൨൯൬-൩൦൪||
Adhikarana 67 (305-306) · Śloka 306
ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീരോഗപ്ലീഹാനാഹഗലഗ്രഹാന്|
കാസം കഫജമര്ശാംസി യാവശൂകോ വ്യപോഹതി||൩൦൫||
തീക്ഷ്ണോഷ്ണോ ലഘുരൂക്ഷശ്ച ക്ലേദീ പക്താ വിദാരണഃ|
ദാഹനോ ദീപനശ്ഛേത്താ സര്വഃ ക്ഷാരോऽഗ്നിസന്നിഭഃ ||൩൦൬||
View original
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः ||३०६||
ക്ഷാരാണാമപി ലവണസത്ത്വാത് ക്ഷാരഗുണമാഹ- ഹൃദിത്യാദി| യവക്ഷാരഗുണഃ| സര്വഃ ക്ഷാര ഇതി സ്വര്ജികാക്ഷാരടങ്കനക്ഷാരാദിഃ||൩൦൫-൩൦൬||
Adhikarana 68 (307) · Śloka 307
കാരവീ കുഞ്ചികാऽജാജീ യവാനീ ധാന്യതുമ്ബുരു|
രോചനം ദീപനം വാതകഫദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്||൩൦൭||
View original
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
കാരവീ കൃഷ്ണജീരകമ്| കുഞ്ചികാ സ്ഥൂലജീരകമ്| അജാജീ ജീരകമ്||൩൦൭||
Adhikarana 69 (308) · Śloka 308
ആഹാരയോഗിനാം ഭക്തിനിശ്ചയോ ന തു വിദ്യതേ|
സമാപ്തോ ദ്വാദശശ്ചായം വര്ഗ ആഹാരയോഗിനാമ്||൩൦൮||
ഇത്യാഹാരയോഗിവര്ഗോ ദ്വാദശഃ|
View original
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
ഉക്താത്തൈലാദേരന്യദപ്യാഹാരസംസ്കാരകത്വേനാഹാരയോഗി ഭവതീത്യാഹ- ആഹാരേത്യാദി| ഭക്തിഃ വിഭാഗ ഇയത്തേതി യാവത്; കിംവാ ഭക്തിഃ ഇച്ഛാ; തേന പുരുഷേച്ഛാനാമനിയമാദുക്തമപി കിഞ്ചിത് പ്രായ ആഹാരയോഗി ന ഭവതി, തഥാ അനുക്തമപി രസോനാമ്രപേഷികാദ്യാഹാരസംയോഗി ഭവതീത്യുക്തം ഭവതി||൩൦൮||
Adhikarana 70 (309-310) · Śloka 310
ശൂകധാന്യം ശമീധാന്യം സമാതീതം പ്രശസ്യതേ|
പുരാണം പ്രായശോ രൂക്ഷം പ്രായേണാഭിനവം ഗുരു ||൩൦൯||
യദ്യദാഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രം തത്തല്ലഘുതരം സ്മൃതമ്|
നിസ്തുഷം യുക്തിഭൃഷ്ടം ച സൂപ്യം ലഘു വിപച്യതേ||൩൧൦||
View original
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु ||३०९||
यद्यदागच्छति क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
സമ്പ്രത്യുക്താനാം ശൂകധാന്യാദീനാം യദനുക്തഗുണം തദ്വക്തുമാഹ- ശൂകധാന്യമിത്യാദി| സമാതീതമിതി ഏകവര്ഷാതീതമ്| പ്രശസ്യത ഇതി ലാഘവാത്; ഹേമന്തേ നവധാന്യവിധാനം ത്വപവാദഃ| ആഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രമിതി ഉപ്തം സച്ഛീഘ്രം ഭവതി; തേന ഷഷ്ടികാഃ സര്വധാന്യേഷു ലഘവഃ, തേ ഹി ഷഷ്ടിരാത്രേണ ഭവന്തി| അസ്മിംശ്ച വ്യാഖ്യാനേ, വ്രീഹേഃ ശാരദസ്യ ച ഹൈമന്തം ശാലിം പ്രത്യല്പകാലത്വേന ലഘുത്വം പ്രാപ്നോതി, തസ്മാത് സജാതീയ ഏവ ശീഘ്രഗമനം ലാഘവഹേതുരിതി വാച്യമ്| കിംവാ, ആഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രമിതി ഭുക്തം സത് ക്ഷിപ്രം പച്യതേ| യുക്തിഭൃഷ്ടമ് ഈഷദ്ഭൃഷ്ടമിതി യാവത്| സൂപ്യം സൂപായ യോഗ്യം മുദ്ഗമാഷാദി||൩൦൯-൩൧൦||
Adhikarana 71 (311) · Śloka 312
മൃതം കൃശം ചാതിമേദ്യം വൃദ്ധം ബാലം വിഷൈര്ഹതമ്|
അഗോചരഭൃതം വ്യാലസൂദിതം മാംസമുത്സൃജേത്||൩൧൧||
അതോऽന്യഥാ ഹിതം മാംസം ബൃംഹണം ബലവര്ധനമ്|൩൧൨|
View original
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
മൃതമിതി സ്വയം മൃതമ്| മേദ്യം മേദുരമ്| കൃശഗ്രഹണേന ശുഷ്കമപി ഗ്രാഹ്യമ്| അഗോചരഭൃതം യഥാ- ആനൂപം ധന്വദേശേ പുഷ്ടമ്| വ്യാലാ വ്യാഘ്രാദയഃ; കിംവാ വ്യാലഃ സര്പഃ| വിഷഹതം തു വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രവിദ്ധമ്||൩൧൧||-
Adhikarana 72 (312-315) · Śloka 315
പ്രീണനഃ സര്വഭൂതാനാം ഹൃദ്യോ മാംസരസഃ പരമ്||൩൧൨||
ശുഷ്യതാം വ്യാധിമുക്താനാം കൃശാനാം ക്ഷീണരേതസാമ്|
ബലവര്ണാര്ഥിനാം ചൈവ രസം വിദ്യാദ്യഥാമൃതമ്||൩൧൩||
സര്വരോഗപ്രശമനം യഥാസ്വം വിഹിതം രസമ്|
വിദ്യാത് സ്വര്യം ബലകരം വയോബുദ്ധീന്ദ്രിയായുഷാമ്||൩൧൪||
വ്യായാമനിത്യാഃ സ്ത്രീനിത്യാ മദ്യനിത്യാശ്ച യേ നരാഃ|
നിത്യം മാംസരസാഹാരാ നാതുരാഃ സ്യുര്ന ദുര്ബലാഃ||൩൧൫||
View original
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
മാംസരസഗുണാഃ- പ്രീണന ഇത്യാദി| സര്വരോഗപ്രശമനമിതി സര്വശബ്ദോ ഭൂരിവചനഃ; ഏതേന ഉന്മാദാദൌ മാംസനിഷേധോ ന വിരോധവാന് ഭവതി; ഉക്തം ഹി ഉന്മാദേ- “നിവൃത്താമിഷമദ്യോ യഃ” (ചി. ൯) ഇത്യാദി| യഥാസ്വമിതി യസ്യ വ്യാധേര്യോ വിഹിതഃ, താദൃശം രസമ്||൩൧൨-൩൧൫||
Adhikarana 73 (316-318) · Śloka 318
ക്രിമിവാതാതപഹതം ശുഷ്കം ജീര്ണമനാര്തവമ്|
ശാകം നിഃസ്നേഹസിദ്ധം ച വര്ജ്യം യച്ചാപരിസ്രുതമ്||൩൧൬||
പുരാണമാമം സങ്ക്ലിഷ്ടം ക്രിമിവ്യാലഹിമാതപൈഃ|
അദേശകാലജം ക്ലിന്നം യത്സ്യാത്ഫലമസാധു തത്||൩൧൭||
ഹരിതാനാം യഥാശാകം നിര്ദേശഃ സാധനാദൃതേ|
മദ്യാമ്ബുഗോരസാദീനാം സ്വേ സ്വേ വര്ഗേ വിനിശ്ചയഃ||൩൧൮||
View original
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
സ്നേഹേന വിനാ സിദ്ധം നിഃസ്നേഹസിദ്ധമ്| ആമമിതി അപക്വമ്; ഏതച്ച ബില്വാദീന് വിഹായ ബോദ്ധവ്യമ്| അദേശജമിതി അനുചിതദേശഭവമ്| അകാലജമ് അനാര്തവമ്| സാധനാദൃത ഇതി ഹരിതാനാമാര്ദ്രകപലാണ്ഡുപ്രഭൃതീനാം നിഃസ്നേഹസിദ്ധാനാമപി തഥാ അപരിസ്രുതാനാമപി നിര്ദോഷത്വമിത്യര്ഥഃ| വിനിശ്ചയഃ ‘കൃത’ ഇതി ശേഷഃ; തഥാച മദ്യാനാം ‘പ്രായശോऽഭിനവമ്’ ഇത്യാദിനാ ഗുണദോഷകഥനം കൃതമേവ, ഏവം ജലേऽപി ‘പിച്ഛിലം ക്രിമിലമ്’ ഇത്യാദിനാ, ഗോരസകൃതാന്നാഹാരയോഗിവര്ഗേഷു തു യഥോക്തകര്തൃഗുണവദ്വിപരീതേ വിപരീതഗുണമനുമേയമിതി ഭാവഃ||൩൧൬-൩൧൮||
Adhikarana 74 (319-324) · Śloka 324
യദാഹാരഗുണൈഃ പാനം വിപരീതം തദിഷ്യതേ|
അന്നാനുപാനം ധാതൂനാം ദൃഷ്ടം യന്ന വിരോധി ച||൩൧൯||
ആസവാനാം സമുദ്ദിഷ്ടാമശീതിം ചതുരുത്തരാമ്|
ജലം പേയമപേയം ച പരീക്ഷ്യാനുപിബേദ്ധിതമ്||൩൨൦||
സ്നിഗ്ധോഷ്ണം മാരുതേ ശസ്തം പിത്തേ മധുരശീതലമ്|
കഫേऽനുപാനം രൂക്ഷോഷ്ണം ക്ഷയേ മാംസരസഃ പരമ്||൩൨൧||
ഉപവാസാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീമാരുതാതപകര്മഭിഃ|
ക്ലാന്താനാമനുപാനാര്ഥം പയഃ പഥ്യം യഥാऽമൃതമ്||൩൨൨||
സുരാ കൃശാനാം പുഷ്ട്യര്ഥമനുപാനം വിധീയതേ|
കാര്ശ്യാര്ഥം സ്ഥൂലദേഹാനാമനു ശസ്തം മധൂദകമ്||൩൨൩||
അല്പാഗ്നീനാമനിദ്രാണാം തന്ദ്രാശോകഭയക്ലമൈഃ|
മദ്യമാംസോചിതാനാം ച മദ്യമേവാനുശസ്യതേ||൩൨൪||
View original
यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
സമ്പ്രതി യേഷാം യദനുപാനം കര്തവ്യം തദേവാഹ- യദിത്യാദി| ആഹാരഗുണൈരിതി ശീതസ്നേഹമധുരാദിഭിഃ; വിപരീതമിതി വിപരീതഗുണമനുപേയമ്| ഏവം ച ദധ്നോऽമ്ലസ്യ മധുരം ക്ഷീരം തഥാ പായസസ്യ കാഞ്ജികാനുപാനം സ്യാദിത്യാഹ- ധാതൂനാം യന്ന വിരോധി ചേതി| ഏവം ചാമ്ലേ പയോऽനുപീയമാനം വിരുദ്ധത്വാദ്ധാതുവിരോധേന പ്രത്യുക്തം ഭവതി, ഏവമന്യദപി വിരുദ്ധം ബോദ്ധവ്യമ്| സമുദ്ദിഷ്ടമിതി യജ്ജഃപുരുഷീയേ (സൂ. ൨൫)| പേയമപേയം ചേതി സഹജഗുണദോഷവത്ത്വാത് തഥോപയുക്തഭോജനാപേക്ഷയാ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണമിത്യാദിനാ ദോഷഭേദേനാപ്യനുപാനമാഹ| അനുശസ്തമിതി അനുപാനം ശസ്തമ്||൩൧൯-൩൨൪||
Adhikarana 75 (325-326) · Śloka 326
അഥാനുപാനകര്മഗുണാന് പ്രവക്ഷ്യാമഃ- അനുപാനം തര്പയതി, പ്രീണയതി, ഊര്ജയതി, ബൃംഹയതി, പര്യാപ്തിമഭിനിര്വര്തയതി, ഭുക്തമവസാദയതി, അന്നസങ്ഘാതം ഭിനത്തി, മാര്ദവമാപാദയതി, ക്ലേദയതി, ജരയതി, സുഖപരിണാമിതാമാശുവ്യവായിതാം ചാഹാരസ്യോപജനയതീതി||൩൨൫||
ഭവതി ചാത്ര- അനുപാനം ഹിതം യുക്തം തര്പയത്യാശു മാനവമ്|
സുഖം പചതി ചാഹാരമായുഷേ ച ബലായ ച||൩൨൬||
View original
अथानुपानकर्मगुणान् प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र- अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
അനുപാനഗുണാനാഹ- അഥേത്യാദി| പര്യാപ്തിഃ തൃപ്തിഃ| ||൩൨൫-൩൨൬||
Adhikarana 76 (327-328) · Śloka 328
നോര്ധ്വാങ്ഗമാരുതാവിഷ്ടാ ന ഹിക്കാശ്വാസകാസിനഃ|
ന ഗീതഭാഷ്യാധ്യയനപ്രസക്താ നോരസി ക്ഷതാഃ||൩൨൭||
പിബേയുരുദകം ഭുക്ത്വാ തദ്ധി കണ്ഠോരസി സ്ഥിതമ്|
സ്നേഹമാഹാരജം ഹത്വാ ഭൂയോ ദോഷായ കല്പതേ||൩൨൮||
View original
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
യൈരനുപാനം ന കര്തവ്യം താനാഹ- നോര്ധ്വാങ്ഗേത്യാദി| കണ്ഠോരസി സ്ഥിതമിതി അനേനോര്ധ്വാങ്ഗമാരുതാദീനാമനുപാനം കണ്ഠോരസി സ്ഥിതമേവ ഭവതി, നാധോ യാതീതി ദര്ശയതി| സ്നേഹമാഹാരജം ഹത്വേതി ആഹാരജാതം സ്നേഹമഭിഭൂയ ഭൂയോ ദോഷായ കല്പതേ, വാതലക്ഷണം ദോഷം കരോതീത്യര്ഥഃ| ആഹാരസ്നേഹേന യോ വാതപ്രശമഃ കര്തവ്യസ്തം ശൈത്യപ്രകര്ഷാത് പാനീയമഭിഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏതേന യദുച്യതേ- അപാം സ്നിഗ്ധത്വേന സ്നേഹനമുപപന്നമിതി, തന്ന ഭവതി| യേ തു ബ്രുവതേ- ‘ഹന’ ഹിംസാഗത്യോരിതി വചനാത് സ്നേഹം ഹത്വേതി സ്നേഹം ഗത്വേത്യര്ഥഃ; തദപി ന ഭവതി, യതഃ സ്നേഹയുക്തത്വേനോര്ധ്വാങ്ഗമാരുതാദിഹനനമേവ യുക്തം, ന തു കരണമ്| കിംവാ സ്നേഹമിതി സാരം, യഥാ- “ദേഹഃ സ്നേഹപരിക്ഷയാത്” (ചി. ൮) ഇതി ദേഹസാരപരിക്ഷയാദിത്യര്ഥഃ, സാരഹനനം ച ജലേനാഹാരസ്നേഹം ഗൃഹീത്വാ കണ്ഠോരസ്യവസ്ഥാനാദപാകാത് ക്രിയതേ ||൩൨൭-൩൨൮||
Adhikarana 77 (329-330) · Śloka 330
അന്നപാനൈകദേശോऽയമുക്തഃ പ്രായോപയോഗികഃ|
ദ്രവ്യാണി ന ഹി നിര്ദേഷ്ടും ശക്യം കാര്ത്സ്ന്യേന നാമഭിഃ||൩൨൯||
യഥാ നാനൌഷധം കിഞ്ചിദ്ദേശജാനാം വചോ യഥാ|
ദ്രവ്യം തത്തത്തഥാ വാച്യമനുക്തമിഹ യദ്ഭവേത്||൩൩൦||
View original
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
അന്നപാനദ്രവ്യൈകദേശകഥനം സഹേതുകമാഹ- അന്നേത്യാദി| അന്നപാനൈകദേശഃ പ്രായോപയോഗിക ഇതി ബാഹുല്യേന യദുപയുജ്യതേ; ഏതേന യദ്ബാഹുല്യേനോപയുജ്യതേ തസ്യ ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ കഥനം, പ്രായോऽനുപയുജ്യമാനാനാം ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാऽകഥനമല്പദോഷമിതി ദര്ശയതി; തഥാ അല്പദോഷസ്യാപി പരിഹാരാര്ഥം തദപി കിമിതി നോച്യത ഇത്യാഹ- ദ്രവ്യാണീത്യാദി| ദ്രവ്യാണി കാര്ത്സ്ന്യേനേതി സാകല്യേന നിര്ദേഷ്ടും; നാമഭിരിതി നാമഭിരപി ന ശക്യം, ‘കേനചിത്’ ഇതി ശേഷഃ; ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ, ഏതേന യസ്മാത് സര്വാണി ദ്രവ്യാണി നാമമാത്രേണാപി വക്തും കശ്ചിന്ന പാരയത്യതിബഹുത്വാത്, തത് കാ കഥാ അശേഷാന്നപാനദ്രവ്യസ്യ ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ ഗുണകഥനം പ്രതീതി ഭാവഃ| കിംവാ, നാമഭിര്നിര്ദിഷ്ടാനി കാര്ത്സ്ന്യേന നിര്ദേഷ്ടുമിതി ഗുണതഃ കഥയിതും ന ശക്യം കേനചിദിതി യോജനാ| അഥ കഥം ഹ്യത്രാകീര്തിതാന്നപാനസ്യ തര്ഹി ഗുണാ നിര്ദേഷ്ടവ്യാ ഇത്യാഹ- യഥേത്യാദി| യഥാ യേന പ്രകാരേണ “നാനൌഷധം കിഞ്ചിത്” (സൂ. ൨൬) ഇതി പൂര്വാധ്യായേ പ്രോക്തം തഥാ തേന പ്രകാരേണാനുക്തം ദ്രവ്യം വാച്യം; ‘ഗുണതഃ’ ഇതി ശേഷഃ| പൂര്വാധ്യായേ ഹി “തത്ര ദ്രവ്യാണി ഗുരുഖര” (സൂ. ൨൬) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പാര്ഥിവാദിഭേദേന വിശിഷ്ടേന ച കര്മണാ പ്രോക്താനി ദ്രവ്യാണി, തതശ്ചാനുക്തം ദ്രവ്യം തേനൈവ ഗുരുഖരാദിനാ ഗുണേന പാര്ഥിവത്വാദി പ്രതിപാദ്യ യഥോക്തോപചയാദികര്മകര്തൃകതയാ വ്യപദേഷ്ടവ്യമിത്യര്ഥഃ| തദേവാനിര്ദിഷ്ടദ്രവ്യസ്യ ഗുരുഖരത്വാദി കഥം ജ്ഞേയമിത്യാഹ- ദേശജാനാം വചോ യഥേതി; ദേശജാ ദേശാന്തരീയാഃ, തദ്ദേശീയവചനാത്തേ തേ ഗുരുഖരത്വാദയോ ജ്ഞേയാ ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ, ദേശജാ യഥാ തത്തദ്ദ്രവ്യം വ്യവഹരന്തി ‘ഇദം മധുരമ്, ഇദമമ്ലമ്’ ഇത്യാദി, തത് പ്രതിപാദ്യ മധുരത്വാമ്ലത്വാദിപ്രതിപന്നപൃഥിവ്യാദ്യസ്യ കാരണമിതി പൃഥിവ്യാദീനാം ഗുര്വാദിഗുണഗണേന കര്മണാ ച രസോക്തേന തദ്വക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൩൨൯-൩൩൦||
Adhikarana 78 (331) · Śloka 331
ചരഃ ശരീരാവയവാഃ സ്വഭാവോ ധാതവഃ ക്രിയാ|
ലിങ്ഗം പ്രമാണം സംസ്കാരോ മാത്രാ ചാസ്മിന് പരീക്ഷ്യതേ||൩൩൧||
View original
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
അപരമപ്യനുക്താന്നപാനഗുണജ്ഞാനകാരണമാഹ- ചര ഇത്യാദി| ചര്യത ഇതി ചരോ ദേശഃ ഭക്ഷ്യശ്ച സാമാന്യേന ഗൃഹ്യതേ| ക്രിയാ വ്യാപാരഃ| പ്രമാണം മാനമ്| അത്രേതി അന്നപാനഗുണാധികരണേ||൩൩൧||
Adhikarana 79 (332-333) · Śloka 333
ചരോऽനൂപജലാകാശധന്വാദ്യോ ഭക്ഷ്യസംവിധിഃ|
ജലജാനൂപജാശ്ചൈവ ജലാനൂപചരാശ്ച യേ||൩൩൨||
ഗുരുഭക്ഷ്യാശ്ച യേ സത്ത്വാഃ സര്വേ തേ ഗുരവഃ സ്മൃതാഃ|
ലഘുഭക്ഷ്യാസ്തു ലഘവോ ധന്വജാ ധന്വചാരിണഃ||൩൩൩||
View original
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
ചരം വിവൃണോതി- ചരോऽനൂപേത്യാദി| ഭക്ഷ്യസ്യ സംവിധിഃ ഭക്ഷ്യഭക്ഷണമ്| തത്രാനൂപജലാകാശധന്വാദ്യ ഇത്യനേന ഗതിരൂപശ്ചര ഉച്യതേ, ഭക്ഷ്യസംവിധിവചനേന ച ഭക്ഷ്യരൂപശ്ചര ഉച്യതേ| അത്രൈവോദാഹരണമാഹ- ജലജേത്യാദി| അത്ര ജലജത്വേനാനൂപജത്വേന ച ജലേ വാऽനൂപേ വാ ഗതിരേവ ദൃശ്യതേ, ന ഹി ജലാദൌ യേ ജാതാസ്തേ പ്രായോऽന്യത്രാവതിഷ്ഠന്തേ; യേ ത്വന്യത്ര ജാതാ അപ്യന്യത്ര തിഷ്ഠന്തേ പ്രായഃ കാകമദ്ഗുപ്രഭൃതയസ്തദ്ഗ്രഹണാര്ഥമാഹ- ജലാനൂപചരാശ്ച യേ ഇതി| ഏതേന സാമാന്യേന ജലേ പ്രായോऽവസ്ഥാനാദിഹ ജലചരത്വമ്; ഏവമനൂപചരത്വാദ്യപി ജ്ഞേയമ്| ഭക്ഷ്യരൂപചരകൃതം ഗുണമാഹ- ഗുരുഭക്ഷ്യാ ഇത്യാദി| ധന്വജാ ധന്വചാരിണ ഇത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന, ആകാശചാരിണാമപി ശ്യേനാദീനാമനുക്തമപി ലാഘവം സ്വജാതിപ്രസഹാന്തരാപേക്ഷയാ ബോദ്ധവ്യമ്, ആകാശസ്യ ലഘുത്വാത്| യേ തു ബ്രുവതേ- ആകാശചാരിണാം ഗൌരവലാഘവാനിയമാദകഥനമിതി; തന്ന, തഥാ സത്യാകാശസ്യാപ്രയോജകത്വേന ‘ചരോऽനൂപജലാകാശധന്വാദ്യഃ’ ഇത്യത്രാകാശകഥനം നിഷ്പ്രയോജനം സ്യാത്||൩൩൨-൩൩൩||
Adhikarana 80 (334-335) · Śloka 335
ശരീരാവയവാഃ സക്ഥിശിരഃസ്കന്ധാദയസ്തഥാ|
സക്ഥിമാംസാദ്ഗുരുഃ സ്കന്ധസ്തതഃ ക്രോഡസ്തതഃ ശിരഃ||൩൩൪||
വൃഷണൌ ചര്മ മേഢ്രം ച ശ്രോണീ വൃക്കൌ യകൃദ്ഗുദമ്|
മാംസാദ്ഗുരുതരം വിദ്യാദ്യഥാസ്വം മധ്യമസ്ഥി ച||൩൩൫||
View original
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
മാംസാദ്ഗുരുതരം വിദ്യാദിതി ഗുരുത്വേന പ്രതിപാദിതസക്ഥ്യാദിമാംസാദ്വൃഷണാദി ഗുരുതരം വിദ്യാദിതി| യഥാസ്വമിതി ഏകശരീരസക്ഥ്യാദീനാമേവൈതദ്ഗൌരവാദി, നത്വന്യശരീരാപേക്ഷയാ| മധ്യമിതി അന്തരാധിഃ| അസ്ഥി ഇതി അസ്ഥിസ്ഥിതം മാംസമ്| അന്യേ തു മധ്യമിതി അസ്ഥിമധ്യഗതം മജ്ജാനം ബ്രുവതേ; തന്നാതിസുന്ദരം, തസ്യോത്തരോത്തരധാതുഗൌരവകഥനേനൈവ ലബ്ധത്വാത്||൩൩൪-൩൩൫||
Adhikarana 81 (336-337) · Śloka 337
സ്വഭാവാല്ലഘവോ മുദ്ഗാസ്തഥാ ലാവകപിഞ്ജലാഃ|
സ്വഭാവാദ്ഗുരവോ മാഷാ വരാഹമഹിഷാസ്തഥാ||൩൩൬||
ധാതൂനാം ശോണിതാദീനാം ഗുരും വിദ്യാദ്യഥോത്തരമ്|
അലസേഭ്യോ വിശിഷ്യന്തേ പ്രാണിനോ യേ ബഹുക്രിയാഃ||൩൩൭||
View original
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
സ്വഭാവാദിതി പ്രകൃത്യാ| ക്രിയോദാഹരണമ്- അലസേഭ്യ ഇത്യാദി; അലസേഭ്യ ഇതി അല്പക്രിയേഭ്യഃ| വിശിഷ്യന്ത ഇതി വിശിഷ്ടാ ഭവന്തി, ലഘവോ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൩൩൬-൩൩൭||
Adhikarana 82 (338) · Śloka 338
ഗൌരവം ലിങ്ഗസാമാന്യേ പുംസാം സ്ത്രീണാം തു ലാഘവമ്|
മഹാപ്രമാണാ ഗുരവഃ സ്വജാതൌ ലഘവോऽന്യഥാ||൩൩൮||
View original
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
ലിങ്ഗ്യന്തേ ജ്ഞായന്തേ ഗവാദയോऽനേനേതി ലിങ്ഗം ജാതിഃ, തേന ലിങ്ഗസാമാന്യേ ജാതിസാമാന്യേ; ഏതച്ച ചതുഷ്പാദാഭിപ്രായേണ ബോദ്ധവ്യം, പക്ഷിഷു വിപര്യയഃ; യദാഹ ഹാരീതഃ- “ചതുഷ്പാദേഷു ലഘ്വീ സ്ത്രീ വിഹഗേഷു ലഘുഃ പുമാന്” ഇതി, അത്രാപ്യുക്തം- “സ്ത്രിയശ്ചതുഷ്പാത്സു പുമാന് വിഹഗേഷു ലഘുഃ” ഇതി| പുംസാം ച ഗൌരവേ അത്യര്ഥഗുരോഃ ശുക്രസ്യാരമ്ഭകസ്യ ഭൂയസ്ത്വം ഹേതും ബ്രുവതേ; കിന്തു സ്വഭാവസ്തത്ര ഹേതുരപവാദ ഇതി പശ്യാമഃ, വിഹങ്ഗേഷു വിപര്യയദര്ശനാദിതി||൩൩൮||
Adhikarana 83 (339) · Śloka 339
ഗുരൂണാം ലാഘവം വിദ്യാത് സംസ്കാരാത് സവിപര്യയമ്|
വ്രീഹേര്ലാജാ യഥാ ച സ്യുഃ സക്തൂനാം സിദ്ധപിണ്ഡികാഃ||൩൩൯||
View original
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
സവിപര്യയമിതി സംസ്കാരാല്ലഘൂനാമപി ഗൌരവം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| തദേവ സംസ്കാരജന്യം ലാഘവം ഗൌരവം ചാഹ- വ്രീഹേരിത്യാദി| ഗുരോരപി വ്രീഹേഃ സംസ്കാരാല്ലാജാ ലഘവ ഇത്യര്ഥഃ| സക്തൂനാം ച ലഘൂനാം സിദ്ധപിണ്ഡികാ ഗുര്വ്യഃ, സിദ്ധപിണ്ഡികാ അഗ്നിപാചിതാഃ പിണ്ഡാഃ||൩൩൯||
Adhikarana 84 (340-341) · Śloka 341
അല്പാദാനേ ഗുരൂണാം ച ലഘൂനാം ചാതിസേവനേ|
മാത്രാ കാരണമുദ്ദിഷ്ടം ദ്രവ്യാണാം ഗുരുലാഘവേ||൩൪൦||
ഗുരൂണാമല്പമാദേയം ലഘൂനാം തൃപ്തിരിഷ്യതേ|
മാത്രാം ദ്രവ്യാണ്യപേക്ഷന്തേ മാത്രാ ചാഗ്നിമപേക്ഷതേ||൩൪൧||
View original
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
അല്പാദാന ഇത്യാദി| ഗുരൂണാം ദ്രവ്യാണാമല്പസ്യ സ്തോകമാത്രസ്യാദാനേ യല്ലാഘവം, തസ്മിന് ലാഘവേ മാത്രാ കാരണം; ന ദ്രവ്യം, തസ്യ ഗുരുത്വാത്| ഏവം ലഘൂനാമതിസേവനേ ഗൌരവം മാത്രാകൃതമ്| ഉദ്ദിഷ്ടമിതി മാത്രാശിതീയേ (സൂ. ൫), അസ്മാഭിരപി ച തത്രൈവൈതത് സപ്രപഞ്ചം വ്യാഖ്യാതമ്; പ്രകരണാഗതത്വേന അഭ്യര്ഹിതത്വാച്ച പുനരുക്തമ് | ദ്രവ്യാണി മാത്രാമപേക്ഷന്തേ ഇതി യഥോചിതമാത്രാവന്തി സുഖം പച്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| മാത്രാ ചാഗ്നിമപേക്ഷത ഇതി പ്രതിപുരുഷം പ്രതിദിനം ചാഗ്നിഭേദമപേക്ഷ്യ മാത്രാ മഹതീ സ്വല്പാ വാ ഭവതി, ന പ്രതിനിയതാ മാത്രാ വിദ്യത ഇതി ഭാവഃ||൩൪൦-൩൪൧||
Adhikarana 85 (342) · Śloka 342
ബലമാരോഗ്യമായുശ്ച പ്രാണാശ്ചാഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ|
അന്നപാനേന്ധനൈശ്ചാഗ്നിര്ജ്വലതി വ്യേതി ചാന്യഥാ ||൩൪൨||
View original
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा ||३४२||
കുതഃ പുനരഗ്ന്യപേക്ഷാ മാത്രാ ക്രിയത ഇത്യാഹ- ബലമിത്യാദി| അഗ്നിമപേക്ഷ്യ മാത്രയാ പ്രയുക്തയാऽഗ്ന്യനാശാദ്വലാദയോ ഭവന്തീതി ഭാവഃ| അഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതാ ഇതി അഗ്ന്യധീനാഃ; യഥാ- രാജാശ്രിതാഃ പ്രജാ ഇതി| പ്രാണാ ഇതി വായവഃ; കിംവാ, പ്രാണാശ്രയാഃ ശങ്ഖാദയോ ദശ പ്രാണാഃ| ഇന്ധനം കാഷ്ഠമ്, ഇന്ധനമിവേന്ധനം, തൈഃ; കിംവാ അഗ്നിദാഹ്യമിന്ധനമുച്യതേ| അന്യഥേതി അനിന്ധനമ്||൩൪൨||
Adhikarana 86 (343) · Śloka 343
ഗുരുലാഘവചിന്തേയം പ്രായേണാല്പബലാന് പ്രതി|
മന്ദക്രിയാനനാരോഗ്യാന് സുകുമാരാന്സുഖോചിതാന്||൩൪൩||
View original
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
ഇയം ചരാദികൃതാ ഗുരുലാഘവചിന്താऽല്പാഗ്നിം പ്രതി പ്രായ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| അത്രാപ്യബലത്വേന മന്ദകാദ്യൈരപി വഹ്നിമാന്ദ്യമേവ ലക്ഷണീയമ്||൩൪൩||
Adhikarana 87 (344) · Śloka 344
ദീപ്താഗ്നയഃ ഖരാഹാരാഃ കര്മനിത്യാ മഹോദരാഃ|
യേ നരാഃ പ്രതി താംശ്ചിന്ത്യം നാവശ്യം ഗുരുലാഘവമ്||൩൪൪||
View original
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
ഖരാഹാരാ ഇതി കഠിനാഹാരസാത്മ്യാഃ| മഹോദരത്വേനാപി മേദോവരോധാന്മഹാഗ്നിത്വം ദര്ശയതി| നാവശ്യം ചിന്ത്യമിതി അനേന ദീപ്താഗ്നീനാമപി പ്രതി സ്തോകപ്രയോജനാ ഗുരുലാഘവചിന്താ വിദ്യത ഏവേതി ദര്ശയതി| യതോ ദീപ്താഗ്ന്യാദീനാമപി ഗുരുദ്രവ്യമഗ്നേഃ പ്രതിപക്ഷമാവഹത്യേവ, സ്വഭാവതോऽഗ്നിവിരുദ്ധത്വാത്||൩൪൪||
Adhikarana 88 (345-347) · Śloka 347
ഹിതാഭിര്ജുഹുയാന്നിത്യമന്തരഗ്നിം സമാഹിതഃ|
അന്നപാനസമിദ്ഭിര്നാ മാത്രാകാലൌ വിചാരയന്||൩൪൫||
ആഹിതാഗ്നിഃ സദാ പഥ്യാന്യന്തരഗ്നൌ ജുഹോതി യഃ|
ദിവസേ ദിവസേ ബ്രഹ്മ ജപത്യഥ ദദാതി ച||൩൪൬||
നരം നിഃശ്രേയസേ യുക്തം സാത്മ്യജ്ഞം പാനഭോജനേ|
ഭജന്തേ നാമയാഃ കേചിദ്ഭാവിനോऽപ്യന്തരാദൃതേ||൩൪൭||
View original
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
അന്നം സമിധ ഇവ സമിധഃ| ആഹിതാഗ്നിരിതി സാത്മ്യേന വ്യവസ്ഥാപിതാഗ്നിഃ; കിംവാ ആഹിതാഗ്നിരിവാഹിതാഗ്നിഃ; തേന ആഹിതാഗ്നിര്യഥാ പ്രാതഃ സായം ജുഹോതി, തഥാऽയമപി പ്രാതഃ സായം ച പഥ്യാന്യന്തരഗ്നൌ ജുഹോതി| ബ്രഹ്മ ജപതീതി പ്രണവാദിമന്ത്രമാവര്തയതി| ദദാതി ചേതി യഥാശക്തി ദാനമാചരതി| തം നരം നിഃശ്രേയസേ കല്യാണേ യുക്തമാമയാ ന ഭജന്തേ| ഭാവിനോऽപീതി ജന്മാന്തരേऽപി; ഇഹ ജന്മനി പഥ്യാശിത്വാന്ന ഭവന്തി ഗദാഃ, ജന്മാന്തരേऽപി ബ്രഹ്മജപദാനാഭ്യാമര്ജിതധര്മപ്രഭാവാദേവ ന ഭവന്തി| അത ഏവാഹ- അന്തരാദൃത ഇതി; അന്തരാദിതി കാരണാത്, ഋതേ വിനാ; അപഥ്യസ്യ തഥാ അധര്മസ്യ രോഗകരണസ്യാഭാവാദ്ഗദാ ന ഭവന്തീതി ഭാവഃ||൩൪൫-൩൪൭||
Adhikarana 89 (348) · Śloka 348
ഷഡ്ത്രിംശതം സഹസ്രാണി രാത്രീണാം ഹിതഭോജനഃ|
ജീവത്യനാതുരോ ജന്തുര്ജിതാത്മാ സമ്മതഃ സതാമ്||൩൪൮||
View original
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
വര്ഷശതായുഷ്ട്വമപി ഹിതാദ്ഭോജനാദ്ഭവതീത്യാഹ- ഷട്ത്രിംശതമിത്യാദി| ഏതാവതീഭീ രാത്രിഭിര്വര്ഷശതമേവ ഭവതി| ജിതാത്മാ ജിതേന്ദ്രിയഃ| സമ്മതഃ പൂജിതഃ||൩൪൮||
Adhikarana 90 (349-350) · Śloka 351
പ്രാണാഃ പ്രാണഭൃതാമന്നമന്നം ലോകോऽഭിധാവതി|
വര്ണഃ പ്രസാദഃ സൌസ്വര്യം ജീവിതം പ്രതിഭാ സുഖമ്||൩൪൯||
തുഷ്ടിഃ പുഷ്ടിര്ബലം മേധാ സര്വമന്നേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്|
ലൌകികം കര്മ യദ്വൃത്തൌ സ്വര്ഗതൌ യച്ച വൈദികമ്||൩൫൦||
കര്മാപവര്ഗേ യച്ചോക്തം തച്ചാപ്യന്നേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്|൩൫൧|
View original
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
കിമര്ഥമന്നപാനവിധാവേതത് പരീക്ഷ്യമിത്യാഹ- പ്രാണാ ഇത്യാദി| അഭിധാവതീതി പ്രാര്ഥയതി| പ്രതിഭാ പ്രജ്ഞാ| മേധാ ധാരണാവതീ ധീഃ| ലൌകികമിതി അപരീക്ഷകലോകേ ഭവമ്; അപരീക്ഷകാ ഏവ ഹി വര്തമാനമാത്രേ പ്രവര്തന്തേ, പരീക്ഷകാസ്തു ജന്മാന്തരോപകാരിണ്യേവ| കര്മ യദ്വൃത്താവിതി വര്തമാനേ സാധ്യേ യത് കര്മ കൃഷ്യാദി| സ്വര്ഗതാവിതി സ്വര്ഗഗമനേ| വൈദികമിതി യജ്ഞാദി| അപവര്ഗ ഇതി മോക്ഷേ| ഏതാശ്ച നിമിത്തസപ്തമ്യഃ| യച്ചോക്തമിതി മോക്ഷശാസ്ത്രേ സത്യബ്രഹ്മചര്യാദി| അന്നേ പ്രതിഷ്ഠിതമിതി നിരന്നസ്യ ദേഹസ്ഥിത്യഭാവേന സര്വാരമ്ഭാഭാവാത്| യസ്മാദന്നം സര്വത്ര കാരണം, തതസ്തത്രാവധാതവ്യമിതി||൩൪൯-൩൫൦||-
Adhikarana 91 (351-352) · Śloka 352
തത്ര ശ്ലോകഃ- അന്നപാനഗുണാഃ സാഗ്ര്യാ വര്ഗാ ദ്വാദശ നിശ്ചിതാഃ||൩൫൧||
സഗുണാന്യനുപാനാനി ഗുരുലാഘവസങ്ഗ്രഹഃ|
അന്നപാനവിധാവുക്തം തത് പരീക്ഷ്യം വിശേഷതഃ||൩൫൨||
View original
तत्र श्लोकः- अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं विशेषतः||३५२||
സങ്ഗ്രഹേऽന്നപാനഗുണാ ഇതി ‘ഇഷ്ടവര്ണ’ ഇത്യാദിനോക്താഃ| സാഗ്ര്യാ ഇതി ഉദകം ക്ലേദയതി ഇത്യാദിനാ; ഉദകാദയോ ഹി ക്ലേദനാദിഷു അഗ്ര്യാഃ ശ്രേഷ്ഠാ ഇത്യര്ഥഃ||൩൫൧-൩൫൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേऽന്നപാനവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാമന്നപാനചതുഷ്കേऽന്നപാനവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||