2. apāmārgataṇḍulīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

அதாதோऽபாமார்கதண்டுலீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨|| அபாமார்கஸ்ய பீஜாநி பிப்பலீர்மரிசாநி ச| விடங்காந்யத ஶிக்ரூணி ஸர்ஷபாஂஸ்தும்புரூணி ச||௩|| அஜாஜீஂ சாஜகந்தாஂ ச பீலூந்யேலாஂ ஹரேணுகாம்| பத்வீகாஂ ஸுரஸாஂ ஶ்வேதாஂ குடேரகபணிஜ்ஜகௌ||௪|| ஶிரீஷபீஜஂ லஶுநஂ ஹரித்ரே லவணத்வயம்| ஜ்யோதிஷ்மதீஂ நாகரஂ ச தத்யாச்சீர்ஷவிரேசநே||௫|| கௌரவே ஶிரஸஃ ஶூலே பீநஸேऽர்தாவபேதகே| க்ரிமிவ்யாதாவபஸ்மாரே க்ராணநாஶே ப்ரமோஹகே||௬||

தீர்கஞ்ஜீவிதீயே மூலிந்யஶ்ச பலிந்யஶ்ச பஞ்சகர்மாங்கபூதா உக்தாஃ, அபராண்யபி ச பிப்பலீமரிசப்ரபதீநி பஞ்சகர்மஸாதநாநி ஸந்தி, ததா பஞ்சகர்மப்ரபதிவிஷயோऽபி தத்ர நோக்தஃ, தேநாநந்தரஂ ஶேஷபஞ்சகர்மோபயோகித்ரவ்யபஞ்சகர்மப்ரவத்திவிஷயாபிதாயகோऽபாமார்கதண்டுலீயோऽபிதீயதே| பூர்வோக்தாந்யபி சாபாமார்காதீநி யத் புநரிஹாபிதீயந்தே ததாசார்ய ஏவாத்யாயாந்தே ‘பூர்வஂ மூலபல’ இத்யாதிநா ஶ்லோகத்வயேந ஸமாதாஸ்யதி| அபாமார்கபீஜீய இதி ஸஞ்ஜ்ஞாயாஂ ப்ராப்தாயாமபாமார்கதண்டுலீய இதி ஸஞ்ஜ்ஞாகரணமபாமார்காதிபீஜாநாஂ நிஸ்துஷாணாமேவ க்ரஹணார்தம்| அத்யாயஸஞ்ஜ்ஞாஂ தண்டுலேந கத்வாऽபாமார்கஸ்ய பீஜாநீதி யத்பீஜஶப்தஂ கரோதி ததங்குரஜநநஸமர்தபீஜபவாநாமேவ தண்டுலாநாஂ க்ரஹணார்தம்| யத்யபி சேஹோத்ஸர்கதஃ பஞ்சகர்மப்ரவத்திர்வமநபூர்விகைவ பவதி, யதுக்தஂ- “ஸாதாரணேஷ்வதுஷு வமநாதீநாஂ ப்ரவத்திர்பவதி” (வி.அ.௮) இத்யாதி, ததா ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “அவாந்தஸ்ய ஹி ஸம்யக்விரிக்தஸ்யாப்யதஃஸ்ரஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா க்ரஹணீமாச்சாதயதி” (ஸு.சி.அ.௩௩) இத்யாதி; ததாऽபி க்வசித் ப்ரபலதோஷாபேக்ஷயாऽந்யதாऽபி க்ரமோ பவதி, யதா ஶரத்யுத்ரிக்தே பித்தே விரேசநாதி, ததா ப்ராவஷி ப்ரபலவாதே பஸ்த்யாதிரித்யநியமார்தமிஹ ஶிரோவிரேசநமாதாவபிஹிதஂ; யதி வா, ப்ரதாநாங்கஶிரஃஶோதநத்வாச்சிரோவிரேசநமாதௌ கதம்| யதுக்தஂ- “யதுத்தமாங்கமங்காநாஂ ஶிரஸ்ததபிதீயதே” (ஸூ.அ.௧௭) இதி| ஶாலாக்யேऽப்யுக்தஂ- “அநாமயே யதா மூலே வக்ஷஃ ஸம்யக் ப்ரவர்ததே | அநாமயே ஶிரஸ்யேவஂ தேஹஃ ஸம்யக் ப்ரவர்ததே” இதி| அபாமார்காபிதாநமாதௌ ஶிரோவிரேசநப்ராதாந்யாத்| யதுக்தஂ- “ப்ரத்யக்புஷ்பா ஶிரோவிரேசநாநாம்” இதி (ஸூ.அ.௨௫)| அஜகந்தா அஜமோதா, “போபாந்தீ” இதி கேசித்| பீலு ஔத்தராபதிகஂ பலம்| லவணத்வயஂ லவணவர்காதிபடிதஂ ஸௌவர்சலஂ ஸைந்தவஂ ச| அயஂ வர்கோ வ்யஸ்தஃ ஸமஸ்தஶ்ச ஶிரோவிரேசநே ப்ரயோஜ்யோ கணத்வாத்| யதுக்தஂ- “பரிஸங்க்யாதமபி ஹி யத்த்ரவ்யமயௌகிகஂ மந்யேத ததபஹரேத்” (வி.அ.௮) இதி| அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “ஸமஸ்தஂ வர்கமர்தஂ வா யதாலாபமதாபி வா” (ஸு.ஸூ.அ.௩௭) இதி| ஶிரஸ இதி கௌரவ இத்யநேந ஶூல இத்யநேந ச ஸம்பத்யதே| க்ரிமிவ்யாதிரிஹ ஶிரோகத ஏவ போத்தவ்யஃ, தத்ரைவ ஶிரோவிரேசநஸ்ய ஸமர்தத்வாத்| ப்ரமோஹகோ மூர்ச்சா, இந்த்ரியாபடுத்வஂ வா||௧-௬||

Adhikarana 2 (7-8) · Śloka 8

மதநஂ மதுகஂ நிம்பஂ ஜீமூதஂ கதவேதநம்| பிப்பலீகுடஜேக்ஷ்வாகூண்யேலாஂ தாமார்கவாணி ச||௭|| உபஸ்திதே ஶ்லேஷ்மபித்தே வ்யாதாவாமாஶயாஶ்ரயே| வமநார்தஂ ப்ரயுஞ்ஜீத பிஷக்தேஹமதூஷயந்||௮||

வமநத்ரவ்யே ஆதௌ மதநமுக்தஂ ப்ராதாந்யாத்; உக்தஂ ஹி- “வமநத்ரவ்யேஷு மதநபலாநி ஶ்ரேஷ்டதமாந்யாசக்ஷதேऽநபாயித்வாத்” இதி (க.அ.௧)| உபஸ்தித இதி ஆமாஶயோர்த்வபாகே ஶ்லேஷ்மணஃ ஸ்தாநஂ கத்வோத்க்லேஶஂ கத இதி வ்யாக்யேயம்| ஶ்லேஷ்மபித்த இதி ஶ்லேஷ்மபித்தே ஶ்லேஷ்மணி பித்தே ச| பித்தஂ ச யத்யபி ஸாக்ஷாந்ந வமநவிஷயஂ ததாऽபி ஶ்லேஷ்மஸ்தாநகதத்வேந ஶ்லேஷ்மஸம்பந்தாத்வமநவிஷயம்| யதுக்தஂ- “தோஷஸ்தாநகதஂ தோஷஂ ஸ்தாநிவத் ஸமுபாசரேத்” இதி| தேஹமதூஷயந்நிதி யத்யபி வமநே ப்ரோக்தஂ ததாऽபி விரேசநாதிஷ்வபி போத்தவ்யஂ, தத்ராப்யதியோகாயோகமித்யாயோகைர்தேஹதுஷ்டிஶங்காயாஃ ஸமாநத்வாத்| உச்யதே ச ந்யாயவித்பிர்யத்- “ஸமாநேஷ்வர்தேஷ்வேகத்ராபிஹிதோ விதிரந்யத்ராப்யநுஷஞ்ஜநீயஃ” இதி||௭-௮||

Adhikarana 3 (9-10) · Śloka 10

த்ரிவதாஂ த்ரிபலாஂ தந்தீஂ நீலிநீஂ ஸப்தலாஂ வசாம்| கம்பில்லகஂ கவாக்ஷீஂ ச க்ஷீரிணீமுதகீர்யகாம்||௯|| பீலூந்யாரக்வதஂ த்ராக்ஷாஂ த்ரவந்தீஂ நிசுலாநி ச| பக்வாஶயகதே தோஷே விரேகார்தஂ ப்ரயோஜயேத்||௧௦||

வமநமநு விரேசநாபிதாநஂ ஶிரஃபூர்வகதேஹஶோதநாபிதாநாநுக்ரமேணாமாஶயோர்த்வபாகஶோதநாநந்தரமாமாஶயாதோபாகஸ்திதபித்தஹரத்வேந| ஏவஂ விரேசநாநந்தரஂ பஸ்த்யபிதாநேऽபி வாச்யம்| த்ரிவதாதாவுச்யதே, விரேசநத்ரவ்யேஷு ஶ்ரேஷ்டத்வாத்| உக்தஂ ஹி- “த்ரிவத் ஸுகவிரேசநாநாம்” (ஸூ.அ.௨௫) இதி| நீலிகா நீலபுஹ்நா | க்ஷீரிணீ துக்திகா| த்ரவந்தீ தந்தீபேதஃ| நிசுலஂ ஹிஜ்ஜலமிதி ப்ரஸித்தம்| பக்வஶ்சாஸாவாஶயகதஶ்சேதி பக்வாஶயகதஃ| தேந பித்தாஶயே ஏவாமாஶயாதோபாகலக்ஷணே தோஷோ விரேசநவிஷயோ பவதி, ந பக்வாஶயகதஃ| தோஷஶப்தேந சேஹ விரேசநநிர்ஹரணயோக்யத்வாத் பித்தஂ கபபித்தஂ வா கஹ்யதே| யதுக்தஂ- “பித்தஂ வா கபபித்தஂ வா பித்தாஶயகதஂ ஹரேத்| ஸ்ரஂஸநஂ, த்ரீந் மலாந் பஸ்திர்ஹரேத் பக்வாஶயஸ்திதாந்” (சி.அ.௩) இதி| யதி வா பக்வாஶயஸமீபகதத்வேநாதஃப்ரவத்த்யுந்முகோ தோஷஃ பக்வாஶயகத இத்யுச்யதே; யதா- கங்காயாஂ கோஷ இதி||௯-௧௦||

Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14

பாடலாஂ சாக்நிமந்தஂ ச பில்வஂ ஶ்யோநாகமேவ ச| காஶ்மர்யஂ ஶாலபர்ணீஂ ச பஶ்நிபர்ணீஂ நிதிக்திகாம்||௧௧|| பலாஂ ஶ்வதஂஷ்ட்ராஂ பஹதீமேரண்டஂ ஸபுநர்நவம்| யவாந் குலத்தாந் கோலாநி குடூசீஂ மதநாநி ச||௧௨|| பலாஶஂ கத்தணஂ சைவ ஸ்நேஹாஂஶ்ச லவணாநி ச| உதாவர்தே விபந்தேஷு யுஞ்ஜ்யாதாஸ்தாபநேஷு ச||௧௩|| அத ஏவௌஷதகணாத் ஸங்கல்ப்யமநுவாஸநம்| மாருதக்நமிதி ப்ரோக்தஃ ஸங்க்ரஹஃ பாஞ்சகர்மிகஃ||௧௪||

பாடலாமித்யாதிநாऽநுவாஸநாத் ப்ராங்நிரூஹாபிதாநஂ, நிரூஹஸ்ய தோஷஹரணப்ரதாநத்வாத்| கத்தணஂ கந்ததணம்| ஸ்நேஹாஃ ஸர்பிஸ்தைலவஸாமஜ்ஜாநஃ| லவணாநி ஸைந்தவாதீநி ரோகபிஷக்ஜிதீயே (வி.அ.௮) பஸ்த்யர்தஂ முக்யாந்யுக்தாநி கணேந| அத ஏவேதி நிரூஹோக்தபாடலாதிகணாத்| ஸங்கல்ப்யமநுவாஸநமித்யநேந ஸ்நேஹஸாதநஂ ப்ரூதே; அநுவாஸநஂ ஹி ஸ்நேஹ ஏவ பவதி| அநுவாஸநார்தஂ ஸ்நேஹஸாதநத்ரவ்யஂ பதங்நோக்தஂ, நிரூஹார்தோக்தபேஷஜகணேநைவ தத்ஸித்தேஃ| மாருதக்நமித்யநேநாநுவாஸநப்ரவத்திவிஷயஂ தர்ஶயதி; மாருதே ஹந்தவ்யேऽநுவாஸநஂ ப்ரகல்ப்யமித்யர்தஃ| யதி வா பாடலாதேர்மாருதஹராத்கணாந்மாருதக்நமநுவாஸநஂ ப்ரகல்ப்யம்; அந்யத்ர து பித்தஹராத்கணாத் பித்தக்நஂ, ததா ஶ்லேஷ்மஹராத்கணாச்ச்லேஷ்மக்நமிதி ஸூசயதி| ஸங்க்ரஹ இத்யநேந ரோகபிஷக்ஜிதீயே (வி.அ.௮) கல்பே ஸித்தௌ ச வக்ஷ்யமாணபஞ்சகர்மப்ரபஞ்சஂ ஸூசயதி||௧௧-௧௪||

Adhikarana 5 (15) · Śloka 15

தாந்யுபஸ்திததோஷாணாஂ ஸ்நேஹஸ்வேதோபபாதநைஃ| பஞ்சகர்மாணி குர்வீத மாத்ராகாலௌ விசாரயந்||௧௫||

பஞ்சகர்ம யதா கர்தவ்யஂ ததா தாநீத்யாதிநா தர்ஶயதி| தாநீதி பூர்வோக்தாநி| ஸ்நேஹஸ்வேதோபபாதநைரிதி பஹுவசநஂ நாநாவிதஸ்நேஹஸ்வேதோபதர்ஶநார்தம்| உபஸ்திததோஷாணாமிதி ஶாகாஂ த்யக்த்வா கோஷ்டகமநேந ததா லீநத்வபரித்யாகேந ப்ரதாநாவஸ்தாப்ராப்ததோஷாணாம் | தத்ர பஞ்சகர்மப்ரவத்தாவுபஸ்திததோஷத்வமேவ ஹேதுஃ, தத்யதி ஸ்நேஹஸ்வேதோபபாதநமந்தராऽபி ஸ்யாத், யதா ஜ்வரே “கபப்ரதாநாநுத்க்லிஷ்டாந் தோஷாநாமாஶயஸ்திதாந்| புத்த்வா ஜ்வரகராந் காலே வம்யாநாஂ வமநைர்ஹரேத்” (சி.அ.௩) இதி; தத்ர ஸ்நேஹஸ்வேதாவந்தரேணாபி வமநப்ரவத்திர்பவத்யேவ| ஸ்நேஹஸ்வேதோபபாதநஂ து ப்ராயிகத்வேந ததாऽந்யதோபஸ்திததோஷேऽபி ஸ்தோகமாத்ரயா பஞ்சகர்மப்ரவத்திக்ஷோபஜந்யவாதஜயார்தஂ க்ரியமாணத்வேநோக்தம்| மாத்ராகாலயோர்விசார்யத்வேந க்ரஹணஂ ப்ராதாந்யாத், தேந தோஷபேஷஜாதயோऽபி விசார்யத்வேநேஹ போத்தவ்யாஃ; யதி வா பூர்வவத் காலக்ரஹணாதேவ ஶேஷாணாஂ தோஷாதீநாமவரோதோ வ்யாக்யேயஃ| தாநீத்யுக்தேऽபி புநஃ பஞ்சக்ரஹணஂ பஞ்சாநாமப்யுபஸ்திததோஷத்வே ஸதி ப்ரவத்த்யுபதேஶார்தம்| இஹ வமநாதிஷு கர்மலக்ஷணஂ பஹ்விதிகர்தவ்யதாயோகிதோஷநிர்ஹரணஶக்திஜ்யாயஸ்த்வம்| தேந தந்த்ராந்தரே ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ப்ரக்ஷிப்ய ஸப்தகர்மாணீதி யதுச்யதே தந்ந பவதி, நஹி ஸ்நேஹஸ்வேதௌ தோஷபஹிர்நிஃஸரணஂ குருதஃ, தோஷஸஂஶமநஂ து தௌ குருதஃ; பஞ்சகர்மாங்கத்வேந வ்யாப்ரியமாணௌ து ஸ்நேஹஸ்வேதௌ தோஷோபஸ்தாந ஏவ பரஂ வ்யாப்ரியேதே, ந தோஷநிர்ஹரணே வமநாதிஸம்பாத்யே| அநுவாஸநஂ து யத்யபி வமநாதிவந்ந பஹுதோஷநிர்ஹரணகாரணஂ பவதி, ததாऽபி புரீஷஸ்ய பக்வாஶயகதவாதஸ்ய ச பஹிர்நிர்ஹாரகத்வாத் கர்மலக்ஷணப்ராப்தமேவ| நிஷ்டீவநநேத்ராஞ்ஜநாதௌ து ந ஸ்நேஹஸ்வேதாதிவத்பஹ்விதிகர்தவ்யதாயோகோ நச பஹுதோஷநிர்ஹாரகத்வஂ, தேந ந தத் கர்மஶப்தவாச்யம்| உத்தரபஸ்திஸ்து ஸ்நேஹரூபோ நிரூஹஃ ஸ்நேஹபஸ்தாவேவாந்தர்பவதி| யதி வேஹ வமநாதிஷு பஞ்சகர்மஸு பங்கஜஶப்தவத்யோகரூடேயஂ ஸஞ்ஜ்ஞா; தேந ஸ்நேஹஸ்வேதநிஷ்டீவநாதிஷு ந ப்ரவர்ததே||௧௫||

Adhikarana 6 (16) · Śloka 16

மாத்ராகாலாஶ்ரயா யுக்திஃ, ஸித்திர்யுக்தௌ ப்ரதிஷ்டிதா| திஷ்டத்யுபரி யுக்திஜ்ஞோ த்ரவ்யஜ்ஞாநவதாஂ ஸதா||௧௬||

மாத்ராகாலவிசாரபலமாஹ- மாத்ராகாலேத்யாதி| யுக்திஃ யோஜநா பேஷஜஸ்ய தேஹதோஷாத்யபேக்ஷயா| யுக்திஂ ஸ்தௌதி- ஸித்திரித்யாதிநா| ஸித்திரிஹ விகாரோபஶமஸ்ய ஸாத்யஸ்ய நிஷ்பத்திஃ||௧௬||

Adhikarana 7 (17) · Śloka 17

அத ஊர்த்வஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி யவாகூர்விவிதௌஷதாஃ| விவிதாநாஂ விகாராணாஂ தத்ஸாத்யாநாஂ நிவத்தயே||௧௭||

இதாநீஂ வமநாதீநாமயோகாந்மந்தீபூதஸ்ய வஹ்நேஃ ஸந்துக்ஷணார்தஂ ததா வமநாதிஷ்வப்ரயோகஜநிதஸ்ய ஶூலாதேஃ ப்ரஶமார்தஂ ப்ரதிஜ்ஞாபூர்வகஂ யவாகூரபிதத்தே- அத ஊர்த்வமித்யாதி| உக்தஂ ஹி “யதாऽணுரக்நிஸ்தணகோமயாத்யைஃ ஸந்துக்ஷ்யமாணோ பவதி க்ரமேண| மஹாந் ஸ்திரஃ ஸர்வபசஸ்ததைவ ஶுத்தஸ்ய பேயாதிபிரந்தரக்நிஃ” (ஸி.அ.௧) இதி| பிப்பல்யாதியவாகூநிர்தேஶே உபஸாதிதேதி வசநஂ பேஷஜபாநீயதண்டுலாதிப்ரகதித்ரவ்யாணாமுசிதபரிமாணக்ரஹணார்தம் | ஸாக்ஷாத்பேஷஜாதீநாஂ ப்ரமாணமிஹ நோக்தஂ, மாத்ராயா அக்ந்யாதிபேதேநாநவஸ்திதத்வாத் | யதுக்தஂ- “மாத்ராயா நாஸ்த்யவஸ்தாநஂ தோஷமக்நிஂ பலஂ வயஃ| வ்யாதிஂ த்ரவ்யஂ ச கோஷ்டஂ ச வீக்ஷ்ய மாத்ராஂ ப்ரயோஜயேத்” இதி| யத்யப்யேவஂ ததாऽபி பரிபாஷாதர்ஶநாத்வத்தவைத்யவ்யவஹாரதர்ஶநாச்ச யதா கர்தவ்யஂ ததுச்யதே- யவாகூஸாதநத்ரவ்யஂ தாவத்த்விவிதஂ- வீர்யப்ரதாநமௌஷதத்ரவ்யஂ, ததா ரஸப்ரதாநமாஹாரத்ரவ்யஂ ச| தத்ராப்யௌஷதத்ரவ்யஂ த்ரிவிதஂ, வீர்யபேதாத்; தீக்ஷ்ணவீர்யஂ யதா ஶுண்ட்யாதி, மத்யவீர்யஂ பில்வாக்நிமந்தாதி, மதுவீர்யஂ சாமலகாதி; தத்ர தீக்ஷ்ணாநாஂ கர்ஷஃ, மத்யாநாமர்தபலஂ, மதூநாஂ பலமித்யுத்ஸர்கஃ| யதுக்தமக்நிவேஶேந- “கர்ஷார்தஂ வா கணாஶுண்ட்யோஃ கல்கத்ரவ்யஸ்ய வா பலம்| விநீய பாசயேத்யுக்த்யா வாரிப்ரஸ்தேந சாபராம்” இதி| அத்ர மத்யவீர்யாணாமர்தபலமாத்ரா நோக்தா ஸா மத்யப்ரமாணக்ரஹணாத்போத்தவ்யா| ததா “ஜீவந்த்யஜாஜீஶடீபுஷ்கராஹ்வைஃ” (சி.அ.௧௨) இத்யாதிகாயாஂ பேயாயாஂ நவபிர்த்ரவ்யைஃ கோலப்ரமாணைர்மிலித்வா பலமதூராந்தரஂ பவதி, தச்ச மதுவீர்யாபிப்ராயேணைவ; “க்வாத்யத்ரவ்யாஞ்ஜலிஂ க்ஷுண்ணஂ ஶ்ரபயித்வா ஜலாடகே| அர்தஶதேந தேநாத யவாக்வாத்யுபகல்பயேத்” இத்யத்ர சதுஷ்பலத்ரவ்யாபிதாநஂ ரஸப்ரதாநத்ரவ்யாபிப்ராயேணைவ; தேந “ஸித்தா வராஹநிர்யூஹே யவாகூர்பஂஹணீ மதா” இத்யாதாவியஂ பரிபாஷா போத்தவ்யா| ஷடங்கஸாதநபரிபாஷாயாஂ “யதப்ஸு ஶதஶீதாஸு ஷடங்காதி ப்ரயுஜ்யதே| கர்ஷமாத்ரஂ ததோ த்ரவ்யஂ ஸாதயேத் ப்ராஸ்திகேऽம்பஸி|| அர்தஶதஂ ப்ரயோக்தவ்யஂ பாநே பேயாதிஸஂவிதௌ” இத்யத்ர பேயாஂ ப்ரதி கர்ஷத்ரவ்யாபிதாநஂ மத்யவீர்யஸ்யாபி ஷடங்கஸ்ய மந்தாநலபுருஷாபிப்ராயேண போத்தவ்யம்| வாரிமாநஂ து ஷடங்கார்தபரிபாஷாயாஂ கர்ஷத்ரவ்யே வாரிப்ரஸ்தோऽபிஹிதஃ, ததநுஸாரேணாந்யத்ராபி ஜலோத்கர்ஷோ போத்தவ்யஃ| கல்கஸாத்யா து யவாகூர்யத்ர பவதி, தத்ர ஸூதஶாஸ்த்ரோக்தபரிமாணாஜ்ஜலஂ க்ராஹ்யம்| யதுக்தஂ- “அந்நஂ பஞ்சகுணே ஸாத்யஂ விலேபீ ச சதுர்குணே| மண்டஶ்சதுர்தஶகுணே யவாகூஃ ஷட்குணேऽம்பஸி” இதி| ஏதச்ச பஞ்சகுணே இத்யாதி தண்டுலபேஷஜஸமுதாயாத்போத்தவ்யம்| யவாகூப்ரகதிபூததண்டுலமாநஂ து ஸுஶ்ருதவசநாத்போத்தவ்யம்| யதுக்தஂ- “விலேபீமுசிதாத்பக்தாச்சதுர்பாககதாஂ பிஷக்” (ஸு.சி.அ.௩௯) இத்யாதி| ததா “யவாகூஃ ஸ்வல்பதண்டுலா” இதி||௧௭||

Adhikarana 8 (18-33) · Śloka 33

பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகநாகரைஃ| யவாகூர்தீபநீயா ஸ்யாச்சூலக்நீ சோபஸாதிதா||௧௮|| ததித்தபில்வசாங்கேரீதக்ரதாடிமஸாதிதா| பாசநீ க்ராஹிணீ, பேயா ஸவாதே பாஞ்சமூலிகீ||௧௯|| ஶாலபர்ணீபலாபில்வைஃ பஶ்நிபர்ண்யா ச ஸாதிதா| தாடிமாம்லா ஹிதா பேயா பித்தஶ்லேஷ்மாதிஸாரிணாம்||௨௦|| பயஸ்யர்தோதகே ச்சாகே ஹ்ரீவேரோத்பலநாகரைஃ| பேயா ரக்தாதிஸாரக்நீ பஶ்நிபர்ண்யா ச ஸாதிதா||௨௧|| தத்யாத் ஸாதிவிஷாஂ பேயாஂ ஸாமே ஸாம்லாஂ ஸநாகராம்| ஶ்வதஂஷ்ட்ராகண்டகாரீப்யாஂ மூத்ரகச்ச்ரே ஸபாணிதாம்||௨௨|| விடங்கபிப்பலீமூலஶிக்ருபிர்மரிசேந ச| தக்ரஸித்தா யவாகூஃ ஸ்யாத் க்ரிமிக்நீ ஸஸுவர்சிகா||௨௩|| மத்வீகாஸாரிவாலாஜபிப்பலீமதுநாகரைஃ| பிபாஸாக்நீ, விஷக்நீ ச ஸோமராஜீவிபாசிதா||௨௪|| ஸித்தா வராஹநிர்யூஹே யவாகூர்பஂஹணீ மதா| கவேதுகாநாஂ பஷ்டாநாஂ கர்ஶநீயா ஸமாக்ஷிகா||௨௫|| ஸர்பிஷ்மதீ பஹுதிலா ஸ்நேஹநீ லவணாந்விதா| குஶாமலகநிர்யூஹே ஶ்யாமாகாநாஂ விரூக்ஷணீ||௨௬|| தஶமூலீஶதா காஸஹிக்காஶ்வாஸகபாபஹா| யமகே மதிராஸித்தா பக்வாஶயருஜாபஹா||௨௭|| ஶாகைர்மாஂஸைஸ்திலைர்மாஷைஃ ஸித்தா வர்சோ நிரஸ்யதி| ஜம்ப்வாம்ராஸ்திததித்தாம்லபில்வைஃ ஸாங்க்ராஹிகீ மதா||௨௮|| க்ஷாரசித்ரகஹிங்க்வம்லவேதஸைர்பேதிநீ மதா| அபயாபிப்பலீமூலவிஶ்வைர்வாதாநுலோமநீ ||௨௯|| தக்ரஸித்தா யவாகூஃ ஸ்யாத்ததவ்யாபத்திநாஶிநீ| தைலவ்யாபதி ஶஸ்தா ஸ்யாத்தக்ரபிண்யாகஸாதிதா||௩௦|| கவ்யமாஂஸரஸைஃ ஸாம்லா விஷமஜ்வரநாஶிநீ| கண்ட்யா யவாநாஂ யமகே பிப்பல்யாமலகைஃ ஶதா||௩௧|| தாம்ரசூடரஸே ஸித்தா ரேதோமார்கருஜாபஹா| ஸமாஷவிதலா வஷ்யா கதக்ஷீரோபஸாதிதா||௩௨|| உபோதிகாததிப்யாஂ து ஸித்தா மதவிநாஶிநீ| க்ஷுதஂ ஹந்யாதபாமார்கக்ஷீரகோதாரஸைஃ ஶதா||௩௩||

பஞ்சகோலஸாதிதா யவாகூராதாவுச்யதே, பஞ்சகர்மக்ஷீணாக்நிவத்திஹேதுத்வேந| ததித்தஃ கபித்தஃ| தக்ரமிஹ ஜலார்தகாரகம்| க்ராஹிணீதி சேதஃ| ஸவாதே இதி ஸவாதேऽதீஸாரே| பஞ்சமூலமத்ர ஸ்திராதிபஞ்சமூலஂ; யதுக்தஂ ஜதூகர்ணே- “த்ருவாத்யைர்வாய்வதீஸாரே” இதி; த்ருவாதிஃ விதாரிகந்தாதிஃ| பஶ்நிபர்ணீ வர்துலபத்ரா ஸிஂஹபுச்சீ| தாடிமாம்லேதி வசநேந யாவதா தாடிமேநாம்லத்வஂ ஸ்யாத்தாவந்மாநஂ தாடிமஂ தர்ஶயதி| பயஸ்யர்தோதகே இத்யாதௌ நாகரஂ முஸ்தஂ; யதுக்தஂ ஜதூகர்ணே- “ரக்தாதீஸாரேऽஜாக்ஷீரஜலே கநஜலோத்பலைஃ” இதி| பஶ்நிபர்ண்யா சேதி ரக்தாதீஸாரக்நயவாக்வாமேவ| ஸாம்லாமிதி தாடிமாம்லாமிதி போத்தவ்யம்| ஶ்வதஂஷ்ட்ரேத்யாதௌ ஜதூகர்ணஃ- “பஶ்நிகோகண்டககுடைர்மூத்ரார்திபஸ்திஶூலநுத்” இதி| ஸுவர்சிகா ஸர்ஜிகாக்ஷாரஃ| பிபாஸாக்நீதி சேதஃ| ஸோமராஜீ அவல்குஜஃ | கவேதுகோ குலுஞ்சஃ; கவேதுகாஶ்ச தண்டுலஸ்தாநே| ஶ்யாமாகஃ தணவிஶேஷஃ; தஸ்ய ச பீஜதண்டுலா க்ராஹ்யாஃ| யமகே கததைலே| மதிரா த்ரவஸ்தாநே| ஶாகாதிபிஃ ஸமாநைர்யவாகூர்மந்தவ்யா| ததித்தாம்லஶப்தேந கபித்தஸ்யாம்லாவஸ்தாயாமேவ க்ரஹணஂ தர்ஶயதி| க்ஷாரோ யவக்ஷாரஃ| தக்ரஸித்தேதி தக்ரகதோதககார்யா| பிண்யாகஃ திலகல்கஃ| யமக இத்யநேந யமகேந பரிபர்ஜநஂ தர்ஶயதி| ஸமாஷவிதலேத்யாதௌ தண்டுலேந மாஷவிதலஸ்ய துல்யமாநதா, க்ஷீரஂ ச ஜலஸ்தாநே, கதஂ ச பரிபர்ஜநே; கிஂவா மாஷப்ரகதிகைவேயம்| மதஶப்தேந விஷஜ-ரௌதிர-மத்யமதாநாஂ த்ரயாணாமபி க்ரஹணம், அவிஶேஷாபிதாநாத்| க்ஷுதஂ ஹந்யாதித்யாதாவபாமார்கதண்டுலாஸ்தண்டுலஸ்தாநே; க்ஷீரகோதாமாஂஸரஸௌ து ஜலஸ்தாநே||௧௮-௩௩||

Adhikarana 9 (34) · Śloka 34

தத்ர ஶ்லோகஃ- அஷ்டாவிஂஶதிரித்யேதா யவாக்வஃ பரிகீர்திதாஃ| பஞ்சகர்மாணி சாஶ்ரித்ய ப்ரோக்தோ பைஷஜ்யஸங்க்ரஹஃ||௩௪||

ப்ரதிலோமதந்த்ரயுக்த்யாऽத்யாயஸங்க்ரஹஂ கரோதி- அஷ்டாவிஂஶதிரித்யாதி||௩௪||

Adhikarana 10 (35) · Śloka 35

பூர்வஂ மூலபலஜ்ஞாநஹேதோருக்தஂ யதௌஷதம்| பஞ்சகர்மாஶ்ரயஜ்ஞாநஹேதோஸ்தத் கீர்திதஂ புநஃ||௩௫||

தீர்கஞ்ஜீவிதீயே மூலிநீபலிநீகணபடிதாநாமபாமார்கஜீமூதாதீநாஂ புநர்வசநே உபபத்திமாஹ- பூர்வமித்யாதி| மூலபலஜ்ஞாநஹேதோரிதி அஸ்ய மூலேந வ்யவஹாரஃ, அஸ்ய பலேந வ்யவஹாரஃ, இதி ஜ்ஞாதுமித்யர்தஃ| பஞ்சகர்மணாமாஶ்ரயஃ, ஆஶ்ரயஶப்தஶ்ச பாவப்ரதாநஃ; தேந பஞ்சகர்மாஶ்ரயத்வே ஜ்ஞாநார்தமிதி பலதி| யத்யபி மூலிந்யஶ்ச பலிந்யஶ்ச தீர்கஞ்ஜீவிதீயேऽபி “ஶணபுஷ்பீ ச பிம்பீ ச” (ஸூ.அ.௧) இத்யாதிநா க்ரந்தேந பஞ்சகர்மாஶ்ரயத்வேநாப்யுக்தாஃ, ததாऽபீஹ முக்யப்ரபஞ்சேநாபிதீயமாநபஞ்சகர்மாஶ்ரயத்ரவ்யகணேऽநபிதாநாத் பஞ்சகர்மாஶ்ரயத்வேநாப்ராதாந்யஂ வாऽபாமார்காதீநாஂ ஶங்கேத, அத உக்தஂ- பஞ்சகர்மாஶ்ரயஜ்ஞாநஹேதோஸ்தத் கீர்திதஂ புநரிதி||௩௫||

Adhikarana 11 (36) · Śloka 36

ஸ்மதிமாந் ஹேதுயுக்திஜ்ஞோ ஜிதாத்மா ப்ரதிபத்திமாந்| பிஷகௌஷதஸஂயோகைஶ்சிகித்ஸாஂ கர்துமர்ஹதி||௩௬||

ஏததத்யாயப்ரதிபாதிதாயாஃ பஞ்சகர்மப்ரவத்தேர்துர்ஜ்ஞேயத்வேந யதாபூதேந வைத்யேந சிகித்ஸா கர்தவ்யாஂ தாதஶஂ வைத்யமாஹ- ஸ்மதிமாநித்யாதி| ப்ரதிபத்திருத்பந்நாயாமாபதி ஜடிதி யதாகர்தவ்யதாஜ்ஞாநஂ, தத்வாந் ப்ரதிபத்திமாந்||௩௬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநேऽபாமார்கதண்டுலீயோ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ||௨||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ப்ரதமே பேஷஜசதுஷ்கேऽபாமார்கதண்டுலீயோ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ||௨||