3. āragvadhīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ആരഗ്വധീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

ദ്വിവിധം ഹി ഭേഷജമന്തഃപരിമാര്ജനം ബഹിഃപരിമാര്ജനം ച; തത്രാപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേന പഞ്ചകര്മയവാഗൂരൂപമന്തഃപരിമാര്ജനമഭിധായാവശിഷ്ടം ബഹിഃപരിമാര്ജനം പ്രലേപാദ്യാരഗ്വധീയേനാഹ- അഥാത ആരഗ്വധീയമിത്യാദി| യദ്യപി കുഷ്ഠചികിത്സിതം പൃഥഗേവ ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഭവിഷ്യതി, തത്രൈവ ചാവസരപ്രാപ്താ ഏതേ ആരഗ്വധാദയോ വക്തുമുചിതാഃ; തഥാऽപീഹ പൃഥക് കുഷ്ഠയോഗാനാമഭിധാനേന കുഷ്ഠസ്യാനുബന്ധിത്വേന ച മഹാരോഗത്വം ഖ്യാപയതി; അഭ്യര്ഹിതോ ഹ്യര്ഥഃ പുനഃ പുനരഭിധീയതേ| ഇയം ച കുഷ്ഠചികിത്സാऽऽനാഗതാവേക്ഷണതന്ത്രയുക്ത്യാ നിദാനസ്ഥാനേ ഹേതുലക്ഷണാദിഭിര്ലക്ഷിതം കുഷ്ഠമുദ്ദിശ്യോക്താ; തേനാലക്ഷിതസ്യ ചികിത്സാऽഭിധീയമാനാऽജ്ഞാതവിഷയത്വേന ന യുജ്യത ഇതി യദുച്യതേ തന്നിരസ്തം ഭവതി| യദ്യപി രാജയക്ഷ്മപ്രഭൃതയോऽപി മഹാരോഗാഃ സന്തി, തഥാऽപി ന തേ ഭൂരിബഹിഃപരിമാര്ജനവിഷയാ യഥാ കുഷ്ഠമിതി കുഷ്ഠവിഷയാ ഏവ ബഹിഃപരിമാര്ജനയോഗാ അഭിധീയന്തേ| കുഷ്ഠഹരബഹിഃപരിമാര്ജനോപോദ്ഘാതേന ച വാതാപഹാഃ “കോലം കുലത്ഥാ” ഇത്യാദയോऽഭിധാസ്യന്തേ| കിഞ്ച കുഷ്ഠഹരബഹിഃപരിമാര്ജനപ്രയോഗാണാമിദം സ്വരൂപം യച്ഛോധനാനന്തരം പ്രയുജ്യമാനാഃ സിദ്ധിഭാജോ ഭവന്തി; യദുക്തം- “യേ ലേപാഃ കുഷ്ഠാനാം പ്രയുജ്യന്തേ നിര്ഹൃതാസ്രദോഷാണാമ്| സംശോധിതാശയാനാം സദ്യഃ സിദ്ധിര്ഭവേത്തേഷാമ്” (ചി.അ.൭) ഇതി; തത് പൂര്വാധ്യായേ സംശോധനമഭിധായേഹ കുഷ്ഠപ്രയോഗാനവസരപ്രാപ്താനഭിദധതാऽऽചാര്യേണ സാധു ഗ്രന്ഥനിവേശഃ കൃതഃ| യദ്യപി ച “ഖദിരഃ കുഷ്ഠഹരാണാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി വചനേന ഖദിരഃ കുഷ്ഠഹരഭേഷജേഷു പ്രധാനം, തഥാऽപി ഖദിരം പരിത്യജ്യാരഗ്വധമാദാവുപദിശതി, കുഷ്ഠഹരബഹിഃപരിമാര്ജനഭേഷജേഷ്വാരഗ്വധസ്യൈവ പ്രധാനത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-17) · Śloka 17

ആരഗ്വധഃ സൈഡഗജഃ കരഞ്ജോ വാസാ ഗുഡൂചീ മദനം ഹരിദ്രേ| ശ്ര്യാഹ്വഃ സുരാഹ്വഃ ഖദിരോ ധവശ്ച നിമ്ബോ വിഡങ്ഗം കരവീരകത്വക്||൩|| ഗ്രന്ഥിശ്ച ഭൌര്ജോ ലശുനഃ ശിരീഷഃ സലോമശോ ഗുഗ്ഗുലുകൃഷ്ണഗന്ധേ| ഫണിജ്ഝകോ വത്സകസപ്തപര്ണൌ പീലൂനി കുഷ്ഠം സുമനഃപ്രവാലാഃ||൪|| വചാ ഹരേണുസ്ത്രിവൃതാ നികുമ്ഭോ ഭല്ലാതകം ഗൈരികമഞ്ജനം ച| മനഃശിലാലേ ഗൃഹധൂമ ഏലാ കാശീസലോധ്രാര്ജുനമുസ്തസര്ജാഃ||൫|| ഇത്യര്ധരൂപൈര്വിഹിതാഃ ഷഡേതേ ഗോപിത്തപീതാഃ പുനരേവ പിഷ്ടാഃ| സിദ്ധാഃ പരം സര്ഷപതൈലയുക്താശ്ചൂര്ണപ്രദേഹാ ഭിഷജാ പ്രയോജ്യാഃ||൬|| കുഷ്ഠാനി കൃച്ഛ്രാണി നവം കിലാസം സുരേശലുപ്തം കിടിഭം സദദ്രു| ഭഗന്ദരാര്ശാംസ്യപചീം സപാമാം ഹന്യുഃ പ്രയുക്താസ്ത്വചിരാന്നരാണാമ്||൭|| കുഷ്ഠം ഹരിദ്രേ സുരസം പടോലം നിമ്ബാശ്വഗന്ധേ സുരദാരുശിഗ്രൂ| സസര്ഷപം തുമ്ബുരുധാന്യവന്യം ചണ്ഡാം ച ചൂര്ണാനി സമാനി കുര്യാത്||൮|| തൈസ്തക്രപിഷ്ടൈഃ പ്രഥമം ശരീരം തൈലാക്തമുദ്വര്തയിതും യതേത| തേനാസ്യകണ്ഡൂഃ പിഡകാഃ സകോഠാഃ കുഷ്ഠാനി ശോഫാശ്ച ശമം വ്രജന്തി||൯|| കുഷ്ഠാമൃതാസങ്ഗകടങ്കടേരീകാസീസകമ്പില്ലകമുസ്തലോധ്രാഃ| സൌഗന്ധികം സര്ജരസോ വിഡങ്ഗം മനഃശിലാലേ കരവീരകത്വക്||൧൦|| തൈലാക്തഗാത്രസ്യ കൃതാനി ചൂര്ണാന്യേതാനി ദദ്യാദവചൂര്ണനാര്ഥമ്| ദദ്രൂഃ സകണ്ഡൂഃ കിടിഭാനി പാമാ വിചര്ചികാ ചൈവ തഥൈതി ശാന്തിമ്||൧൧|| മനഃശിലാലേ മരിചാനി തൈലമാര്കം പയഃ കുഷ്ഠഹരഃ പ്രദേഹഃ| തുത്ഥം വിഡങ്ഗം മരിചാനി കുഷ്ഠം ലോധ്രം ച തദ്വത് സമനഃശിലം സ്യാത്||൧൨|| രസാഞ്ജനം സപ്രപുന്നാഡബീജം യുക്തം കപിത്ഥസ്യ രസേന ലേപഃ| കരഞ്ജബീജൈഡഗജം സകുഷ്ഠം ഗോമൂത്രപിഷ്ടം ച പരഃ പ്രദേഹഃ||൧൩|| ഉഭേ ഹരിദ്രേ കുടജസ്യ ബീജം കരഞ്ജബീജം സുമനഃപ്രവാലാന്| ത്വചം സമധ്യാം ഹയമാരകസ്യ ലേപം തിലക്ഷാരയുതം വിദധ്യാത്||൧൪|| മനഃശിലാ ത്വക് കുടജാത് സകുഷ്ഠാത് സലോമശഃ സൈഡഗജഃ കരഞ്ജഃ| ഗ്രന്ഥിശ്ച ഭൌര്ജഃ കരവീരമൂലം ചൂര്ണാനി സാധ്യാനി തുഷോദകേന||൧൫|| പലാശനിര്ദാഹരസേന ചാപി കര്ഷോദ്ധൃതാന്യാഢകസമ്മിതേന| ദര്വീപ്രലേപം പ്രവദന്തി ലേപമേതം പരം കുഷ്ഠനിസൂദനായ||൧൬|| പര്ണാനി പിഷ്ട്വാ ചതുരങ്ഗുലസ്യ തക്രേണ പര്ണാന്യഥ കാകമാച്യാഃ| തൈലാക്തഗാത്രസ്യ നരസ്യ കുഷ്ഠാന്യുദ്വര്തയേദശ്വഹനച്ഛദൈശ്ച||൧൭||

താനേവ കുഷ്ഠഹരയോഗാനാഹ- ആരഗ്വധ ഇത്യാദി| ശ്ര്യാഹ്വോ ‘നവനീതഖോടിഃ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ഗ്രന്ഥിശ്ച ഭൌര്ജ ഇതി ഭൂര്ജപത്രഗ്രന്ഥിഃ| സലോമശോ ധാതുകാസീസമ്| ഫണിജ്ഝകഃ പര്ണാസഭേദഃ| സുമനഃപ്രവാലാ ജാതീപല്ലവാഃ| നികുമ്ഭോ ദന്തീ| ആലം ഹരിതാലമ്| അര്ധരൂപൈരിതി അര്ധശ്ലോകൈഃ| ഗോപിത്തപീതാ ഇതി പീതഗോപിത്താഃ, മയൂരവ്യംസകാദിത്വേന പൂര്വനിപാതനിയമാത്; യദി വാ ഗോപിത്തഭാവനയാ പീതവര്ണാ ഗോപിത്തപീതാഃ| പരമത്യര്ഥം സിദ്ധാഃ; യദ്യപി സര്വപ്രയോഗാ മഹര്ഷിപ്രണീതാഃ സ്വവിഷയേ സിദ്ധാസ്തഥാऽപീഹ ബഹൂനാം ദുശ്ചികിത്സ്യാനാം രോഗാണാമാശുഹരണാത് പരം സിദ്ധാ ഇത്യുച്യന്തേ| ചൂര്ണാനി ച പ്രദേഹാശ്ച ചൂര്ണപ്രദേഹാഃ; യദി വാ ചൂര്ണീകൃതാനാം പ്രദേഹാശ്ചൂര്ണപ്രദേഹാ; പ്രദേഹോ ലേപഃ, പ്രദേഹതാകരണം ചൈഷാം യോഗാനാം കുഷ്ഠഹരഗോമൂത്രഗോപിത്താദിനാ ബോദ്ധവ്യമ്| സുരേശലുപ്തമ് ഇന്ദ്രലുപ്തമ്| കുഷ്ഠഗ്രഹണേന ലബ്ധാനാമപി കിടിഭദദ്രുപാമാദീനാം പുനരഭിധാനം പ്രയോഗാണാം വിശേഷേണ തദ്ധരണശക്തിഖ്യാപനാര്ഥമ്| തുമ്ബുരു സ്വനാമപ്രസിദ്ധമ്| വന്യം കൈവര്തമുസ്തകമ്| ചണ്ഡാ ചോരപുഷ്പീ| പ്രഥമമിതി തൈലാക്തമിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| തൈലം ചേഹ കുഷ്ഠഹരപ്രകരണേ സാര്ഷപം ബോദ്ധവ്യമ്| അമൃതാസങ്ഗഃ തുത്ഥകമ്| കടങ്കടേരീ ദാരുഹരിദ്രാ| സൌഗന്ധികം ഗന്ധതൃണം ഗന്ധകോ വാ| ആര്കം പയഃ അര്കക്ഷീരമ്| തദ്വദിതി പ്രദേഹഃ കുഷ്ഠഹരഃ | പ്രപുന്നാഡ ഏഡഗജഃ| ഹയമാരകഃ കരവീരഃ; തസ്യ ത്വഗ് ഗ്രാഹ്യാ, മധ്യം ച പൃഥഗ്ഭാവേന ഗ്രാഹ്യമ്| തുഷോദകം സതുഷൈര്യവൈഃ സന്ധാനവിശേഷാത് കൃതം കാഞ്ജികമ്| പലാശസ്യ നിര്ദാഹേന ഗൃഹീതോ രസഃ പലാശനിര്ദാഹരസഃ; സ ച പലാശസ്യ പ്രധാനമൂലേ ച്ഛിന്നേऽധഃ കുമ്ഭം ദത്ത്വോപരി വൃക്ഷദാഹാദ്യോ ഗലതി സ്വരസഃ സ ഗൃഹ്യതേ| ചതുരങ്ഗുലഃ സ്വര്ണഹാലിഃ| അശ്വഹനഃ കരവീരഃ| ചതുരങ്ഗുലകാകമാച്യശ്വഹനച്ഛദൈരേകഃ പ്രയോഗഃ, ദ്വിത്വേ ഹ്യസ്യ ദ്വാത്രിംശത്സങ്ഖ്യാ വക്ഷ്യമാണാ വിരുധ്യതേ||൩-൧൭||

Adhikarana 3 (18-22) · Śloka 23

കോലം കുലത്ഥാഃ സുരദാരുരാസ്നാമാഷാതസീതൈലഫലാനി കുഷ്ഠമ്| വചാ ശതാഹ്വാ യവചൂര്ണമമ്ലമുഷ്ണാനി വാതാമയിനാം പ്രദേഹഃ||൧൮|| ആനൂപമത്സ്യാമിഷവേസവാരൈരുഷ്ണൈഃ പ്രദേഹഃ പവനാപഹഃ സ്യാത്| സ്നേഹൈശ്ചതുര്ഭിര്ദശമൂലമിശ്രൈര്ഗന്ധൌഷധൈശ്ചാനിലഹഃ പ്രദേഹഃ||൧൯|| തക്രേണ യുക്തം യവചൂര്ണമുഷ്ണം സക്ഷാരമര്തിം ജഠരേ നിഹന്യാത്| കുഷ്ഠം ശതാഹ്വാം സവചാം യവാനാം ചൂര്ണം സതൈലാമ്ലമുശന്തി വാതേ||൨൦|| ഉഭേ ശതാഹ്വേ മധുകം മധൂകം ബലാം പ്രിയാലം ച കശേരുകം ച| ഘൃതം വിദാരീം ച സിതോപലാം ച കുര്യാത് പ്രദേഹം പവനേ സരക്തേ||൨൧|| രാസ്നാ ഗുഡൂചീ മധുകം ബലേ ദ്വേ സജീവകം സര്ഷഭകം പയശ്ച| ഘൃതം ച സിദ്ധം മധുശേഷയുക്തം രക്താനിലാര്തിം പ്രണുദേത് പ്രദേഹഃ||൨൨|| വാതേ സരക്തേ സഘൃതം പ്രദേഹോ ഗോധൂമചൂര്ണം ഛഗലീപയശ്ച|൨൩|

തൈലയോനിഫലാന്യേരണ്ഡഫലതിലാദീനി| അമ്ലമിതി കാഞ്ജികാദിയോഗാത്| ആനൂപാനാം ഖഡ്ഗാദീനാം മത്സ്യാനാം ചാമിഷം മാംസമാനൂപമത്സ്യാമിഷമ്| വേസവാരഃ- “നിരസ്ഥി പിശിതം പിഷ്ടം സ്വിന്നം ഗുഡഘൃതാന്വിതമ്| കൃഷ്ണാമരിചസംയുക്തം വേസവാര ഇതി സ്മൃതഃ”| ഗന്ധപ്രധാനാന്യൌഷധാനി ഗന്ധൌഷധാനി, താനി ചാഗുര്വാദീനി ജ്വരാധ്യായേ പ്രതിപാദ്യാനി; ഗന്ധൌഷധൈശ്ച സിദ്ധൈരിതി യോജനീയം; തേന ദശമൂലഗന്ധൌഷധാഭ്യാം സ്നേഹാഃ സാധനീയാഃ (കിംവാ ഗന്ധൌഷധൈര്ദശമൂലസിദ്ധൈഃ സ്നേഹപൃക്തൈരയം പ്രദേഹഃ )| ഉശന്തി കഥയന്തി| വിദാരീ വിദാരീകന്ദഃ| സിതോപലാ സിതശര്കരാ| മധുശേഷഃ സിക്ഥകമ്| സിദ്ധമിതി ഘൃതദുഗ്ധയുക്തം സത് കിഞ്ചിദേവാഗ്നൌ സാധിതമ്||൧൮-൨൨||-

Adhikarana 4 (23-29) · Śloka 29

നതോത്പലം ചന്ദനകുഷ്ഠയുക്തം ശിരോരുജായാം സഘൃതം പ്രദേഹഃ||൨൩|| പ്രപൌണ്ഡരീകം സുരദാരു കുഷ്ഠം യഷ്ട്യാഹ്വമേലാ കമലോത്പലേ ച| ശിരോരുജായാം സഘൃതഃ പ്രദേഹോ ലോഹൈരകാപദ്മകചോരകൈശ്ച||൨൪|| രാസ്നാ ഹരിദ്രേ നലദം ശതാഹ്വേ ദ്വേ ദേവദാരൂണി സിതോപലാ ച| ജീവന്തിമൂലം സഘൃതം സതൈലമാലേപനം പാര്ശ്വരുജാസു കോഷ്ണമ്||൨൫|| ശൈവാലപദ്മോത്പലവേത്രതുങ്ഗപ്രപൌണ്ഡരീകാണ്യമൃണാലലോധ്രമ്| പ്രിയങ്ഗുകാലേയകചന്ദനാനി നിര്വാപണഃ സ്യാത് സഘൃതഃ പ്രദേഹഃ||൨൬|| സിതാലതാവേതസപദ്മകാനി യഷ്ട്യാഹ്വമൈന്ദ്രീ നലിനാനി ദൂര്വാ| യവാസമൂലം കുശകാശയോശ്ച നിര്വാപണഃ സ്യാജ്ജലമേരകാ ച||൨൭|| ശൈലേയമേലാഗുരുണീ സകുഷ്ഠേ ചണ്ഡാ നതം ത്വക് സുരദാരു രാസ്നാ| ശീതം നിഹന്യാദചിരാത് പ്രദേഹോ വിഷം ശിരീഷസ്തു സസിന്ധുവാരഃ||൨൮|| ശിരീഷലാമജ്ജകഹേമലോധ്രൈസ്ത്വഗ്ദോഷസംസ്വേദഹരഃ പ്രഘര്ഷഃ| പത്രാമ്ബുലോധ്രാഭയചന്ദനാനി ശരീരദൌര്ഗന്ധ്യഹരഃ പ്രദേഹഃ||൨൯||

നതം തഗരപാദികാ, തദഭാവേ ശീഉലീചോപ്പഡകോ ഗൃഹ്യതേ| പ്രപൌണ്ഡരീകഃ പുണ്ഡരീകമ്| ലോഹമ് അഗുരു| ഏരകാ ഹോഗ്ഗലഃ| അയം പ്രപൌണ്ഡരീകാദിഭിശ്ചോരകൈശ്ചേത്യന്ത ഏകഃ പ്രയോഗഃ| ചോരകഃ ചോരപുഷ്പികാ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ| നലദം മാംസീ| ശതാഹ്വേ ഇതി ശതപുഷ്പാമധുരികേ| തുങ്ഗഃ പുന്നാഗഃ| അമൃണാലമ് ഉശീരമ്| കാലേയകം കാലിയാകാഷ്ഠമ്| ലതാ മഞ്ജിഷ്ഠാ| ഐന്ദ്രീ ഗോരക്ഷകര്കടീ| നലിനം കമലമ്| യവാസമൂലം ദുരാലഭാമൂലമ്| കുശകാശയോശ്ച മൂലമ്| അയം സിതാദിരേരകാ ചേത്യന്ത ഏകോ യോഗഃ| ജലം വാലകമ്| സിന്ധുവാരഃ നിര്ഗുണ്ഡീ| വിഷമിത്യാദിരപരഃ പ്രയോഗഃ| ലാമജ്ജകമ് ഉശീരമ്| ഹേമ നാഗകേശരമ്| അഭയമ് ഉശീരമ്||൨൩-൨൯||

Adhikarana 5 (30) · Śloka 30

തത്ര ശ്ലോകഃ- ഇഹാത്രിജഃ സിദ്ധതമാനുവാച ദ്വാത്രിംശതം സിദ്ധമഹര്ഷിപൂജ്യഃ| ചൂര്ണപ്രദേഹാന് വിവിധാമയഘ്നാനാരഗ്വധീയേ ജഗതോ ഹിതാര്ഥമ്||൩൦||

അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ- ഇഹാത്രിജ ഇത്യാദി| ചൂര്ണപ്രദേഹാനിതി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ദ്വാത്രിംശതമിതി സങ്ഖ്യാകരണം ന്യൂനാധികസങ്ഖ്യാ ദുര്ബോധനിരാകരണാര്ഥമ്||൩൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ആരഗ്വധീയോ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രഥമേ ഭേഷജചതുഷ്കേ ആരഗ്വധീയോ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||