Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽષ્ટૌનિન્દિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
રોગચતુષ્કે રોગા ઉક્તાઃ, ભેષજં ચ ભેષજચતુષ્કે, રોગભેષજયોસ્તુ યોજના યથા કર્તવ્યા તદ્વક્તું યોજનાચતુષ્કોઽભિધીયતે| સા ચ યોજના રોગેણ સમં ભેષજાનાં પ્રાયઃ શરીરમેવાપેક્ષત ઇતિ શરીરભેદપ્રતિપાદકોઽષ્ટૌનિન્દિતીયોઽભિધીયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ઇહ ખલુ શરીરમધિકૃત્યાષ્ટૌ પુરુષા નિન્દિતા ભવન્તિ; તદ્યથા- અતિદીર્ઘશ્ચ, અતિહ્રસ્વશ્ચ, અતિલોમા ચ, અલોમા ચ , અતિકૃષ્ણશ્ચ, અતિગૌરશ્ચ, અતિસ્થૂલશ્ચ, અતિકૃશશ્ચેતિ||૩||
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
શરીરમધિકૃત્યેતિવચનેન મનોઽધિકૃત્ય યે નિન્દિતા અધાર્મિકકદર્યાદયઃ, તાનિહાનુપયુક્તાન્નિરાકરોતિ; અતિદીર્ઘાદયશ્ચ ષડિહ નિન્દિતપ્રસ્તાવાદુચ્યન્તે; નિન્દિતત્વં ચ તેષાં લોકવિગાનાદેવ | અતિદીર્ઘશ્ચેત્યાદિચકારઃ કુબ્જાદિનિન્દિતગ્રહણાર્થમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રાતિસ્થૂલકૃશયોર્ભૂય એવાપરે નિન્દિતવિશેષા ભવન્તિ| અતિસ્થૂલસ્ય તાવદાયુષો હ્રાસો જવોપરોધઃ કૃચ્છ્રવ્યવાયતા દૌર્બલ્યં દૌર્ગન્ધ્યં સ્વેદાબાધઃ ક્ષુદતિમાત્રં પિપાસાતિયોગશ્ચેતિ ભવન્ત્યષ્ટૌ દોષાઃ| તદતિસ્થૌલ્યમતિસમ્પૂરણાદ્ગુરુમધુરશીતસ્નિગ્ધોપયોગાદવ્યાયામાદવ્યવાયાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્ધર્ષનિત્યત્વાદ- ચિન્તનાદ્બીજસ્વભાવાચ્ચોપજાયતે| તસ્ય હ્યતિમાત્રમેદસ્વિનો મેદ એવોપચીયતે ન તથેતરે ધાતવઃ, તસ્માદસ્યાયુષો હ્રાસઃ; શૈથિલ્યાત્ સૌકુમાર્યાદ્ગુરુત્વાચ્ચ મેદસો જવોપરોધઃ , શુક્રાબહુત્વાન્મેદસાઽઽવૃતમાર્ગત્વાચ્ચ કૃચ્છ્રવ્યવાયતા, દૌર્બલ્યમસમત્વાદ્ધાતૂનાં, દૌર્ગન્ધ્યં મેદોદોષાન્મેદસઃ સ્વભાવાત્ સ્વેદનત્વાચ્ચ, મેદસઃ શ્લેષ્મસંસર્ગાદ્વિષ્યન્દિત્વાદ્બહુત્વાદ્ગુરુત્વાદ્વ્યાયામાસહત્વાચ્ચ સ્વેદાબાધઃ, તીક્ષ્ણાગ્નિત્વાત્ પ્રભૂતકોષ્ઠવાયુત્વાચ્ચ ક્ષુદતિમાત્રં પિપાસાતિયોગશ્ચેતિ||૪||
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
તત્રાતિસ્થૂલકૃશયોશ્ચિકિત્સોપયુક્તં વિશેષં વક્તુમાહ- તત્રેત્યાદિ| ભૂય એવેતિ અતિદીર્ઘાદિતુલ્યલોકવિગાનાદધિકાઃ| નિન્દિતાશ્ચ તે વિશેષાશ્ચેતિ નિન્દિતવિશેષાઃ| અતિસ્થૌલ્યસ્ય હેતુમાહ- તદિત્યાદિ| અતિસમ્પૂરણમ્ અતિભોજનમ્| બીજસ્વભાવાદિતિ સ્થૂલમાતાપિતૃજન્યત્વાત્| સમ્પ્રતિ સ્થૂલસ્ય સાધારણાદપ્યાહારાદ્ભૂરિમેદોજન્માહ- તસ્ય હીત્યાદિ| મેદસ્વિન ઇતિ હેતુગર્ભવિશેષણં; તેન યસ્માદતિસ્થૂલે શરીરે મેદો દેહવ્યાપકત્વેન લબ્ધવૃત્તિ, અતસ્તદેવ પ્રાયો વર્ધતે નાન્યે રસાદયઃ, તદભિભૂતત્વાદિત્યર્થઃ| તસ્માદિતિ વિષમધાતુત્વાત્| મેદોદોષાદિતિ દુષ્ટં મેદો દુર્ગન્ધં ભવતિ| સ્વભાવાદિતિ સ્વભાવાદપિ મેદ આમગન્ધિત્વેન દુર્ગન્ધમ્| સ્વેદનત્વાચ્ચેતિ સતિ ચ સ્વેદે દુર્ગન્ધતાઽનુભવસિદ્ધૈવેત્યર્થઃ | શ્લેષ્મસંસર્ગાદિભ્યો હેતુભ્યઃ સ્વેદાબાધો જ્ઞેયઃ||૪||
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
ભવન્તિ ચાત્ર- મેદસાઽઽવૃતમાર્ગત્વાદ્વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ| ચરન્ સન્ધુક્ષયત્યગ્નિમાહારં શોષયત્યપિ||૫|| તસ્માત્ સ શીઘ્રં જરયત્યાહારં ચાતિકાઙ્ક્ષતિ| વિકારાંશ્ચાશ્નુતે ઘોરાન્ કાંશ્ચિત્કાલવ્યતિક્રમાત્||૬|| એતાવુપદ્રવકરૌ વિશેષાદગ્નિમારુતૌ| એતૌ હિ દહતઃ સ્થૂલં વનદાવો વનં યથા||૭|| મેદસ્યતીવ સંવૃદ્ધે સહસૈવાનિલાદયઃ| વિકારાન્ દારુણાન્ કૃત્વા નાશયન્ત્યાશુ જીવિતમ્||૮|| મેદોમાંસાતિવૃદ્ધત્વાચ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ| અયથોપચયોત્સાહો નરોઽતિસ્થૂલ ઉચ્યતે||૯|| ઇતિ મેદસ્વિનો દોષા હેતવો રૂપમેવ ચ| નિર્દિષ્ટં, ....|૧૦|
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
મેદસેત્યાદૌ વાયોરનતિવૃદ્ધત્વેનાગ્નિસન્ધુક્ષકત્વં ન વૈષમ્યાપાદકત્વં, યતોઽતિવૃદ્ધો હિ વૈષમ્યં વહ્નેઃ કરોતિ વાયુઃ| સ ઇતિ મેદસ્વી| કાલવ્યતિક્રમાદિતિ ભોજનકાલાતિક્રમાત્| અતિસ્થૂલલક્ષણમાહ- મેદોમાંસેત્યાદિ||૫-૯||-
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... વક્ષ્યતે વાચ્યમતિકાર્શ્યે ત્વતઃ પરમ્||૧૦|| સેવા રૂક્ષાન્નપાનાનાં લઙ્ઘનં પ્રમિતાશનમ્| ક્રિયાતિયોગઃ શોકશ્ચ વેગનિદ્રાવિનિગ્રહઃ||૧૧|| રૂક્ષસ્યોદ્વર્તનં સ્નાનસ્યાભ્યાસઃ પ્રકૃતિર્જરા| વિકારાનુશયઃ ક્રોધઃ કુર્વન્ત્યતિકૃશં નરમ્||૧૨|| વ્યાયામમતિસૌહિત્યં ક્ષુત્પિપાસામયૌષધમ્ | કૃશો ન સહતે તદ્વદતિશીતોષ્ણમૈથુનમ્||૧૩|| પ્લીહા કાસઃ ક્ષયઃ શ્વાસો ગુલ્મોઽર્શાંસ્યુદરાણિ ચ| કૃશં પ્રાયોઽભિધાવન્તિ રોગાશ્ચ ગ્રહણીગતાઃ||૧૪|| શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવો ધમનીજાલસન્તતઃ| ત્વગસ્થિશેષોઽતિકૃશઃ સ્થૂલપર્વા નરો મતઃ||૧૫||
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
વાચ્યમ્ અભિધેયં; કિંવા વાચ્યમિતિ નિન્દિતમવદ્યમિતિ યાવત્| પ્રમિતસ્ય સ્તોકસ્યાશનં પ્રમિતાશનમ્| ક્રિયાતિયોગઃ વમનાદ્યતિયોગઃ| પ્રકૃતિઃ દેહજનકં બીજમ્| અનુશયઃ અનુબન્ધઃ| કૃશસ્ય લક્ષણં- શુષ્કેત્યાદિ| ત્વગસ્થિશેષ ઇતિ ‘દૃશ્યત’ ઇતિ શેષઃ| સ્થૂલપર્વા સ્થૂલગ્રન્થિઃ||૧૦-૧૫||
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
સતતં વ્યાધિતાવેતાવતિસ્થૂલકૃશૌ નરૌ| સતતં ચોપચર્યૌ હિ કર્શનૈર્બૃંહણૈરપિ||૧૬|| સ્થૌલ્યકાર્શ્યે વરં કાર્શ્યં સમોપકરણૌ હિ તૌ| યદ્યુભૌ વ્યાધિરાગચ્છેત્ સ્થૂલમેવાતિપીડયેત્||૧૭||
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
કર્શનૈર્બૃંહણૈરિતિ યથાસઙ્ખ્યમ્| વરમિતિ મનાગિષ્ટમ્| સ્થૂલમેવાતિપીડયેદિતિ સ્થૂલસ્ય દુરુપક્રમત્વાત્| યતઃ સ્થૂલસ્ય સન્તર્પણમતિસ્થૌલ્યકરમ્, અપતર્પણં ચાયં પ્રવૃદ્ધાગ્નિત્વાન્ન સોઢું ક્ષમઃ; દુર્બલે તુ સન્તર્પણં યોગ્યમેવેતિ ભાવઃ||૧૬-૧૭||
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
સમમાંસપ્રમાણસ્તુ સમસંહનનો નરઃ| દૃઢેન્દ્રિયો વિકારાણાં ન બલેનાભિભૂયતે||૧૮|| ક્ષુત્પિપાસાતપસહઃ શીતવ્યાયામસંસહઃ| સમપક્તા સમજરઃ સમમાંસચયો મતઃ||૧૯||
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ પ્રશસ્તપુરુષમાહ- સમેત્યાદિ| માંસશબ્દેનેહોપચયો વિવક્ષિતઃ, તેન સમમુપચયસ્ય પ્રમાણં યસ્ય સ તથા| સંહનનં મેલકઃ| અપરાનપિ સમમાંસપ્રમાણગુણાનાહ- ક્ષુદિત્યાદિ||૧૮-૧૯||
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
ગુરુ ચાતર્પણં ચેષ્ટં સ્થૂલાનાં કર્શનં પ્રતિ| કૃશાનાં બૃંહણાર્થં ચ લઘુ સન્તર્પણં ચ યત્||૨૦||
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
એવં સ્થૂલકૃશૌ પ્રતિપાદ્ય તયોર્યોજનીયં ભેષજમાહ- ગુર્વિત્યાદિ| ગુરુ ચાતર્પણં ચ યથા- મધુ; એતદ્ધિ ગુરુત્વાદ્વૃદ્ધમગ્નિં યાપયતિ, અતર્પણાત્વાચ્ચ મેદો હન્તિ| એવં પ્રશાતિકાપ્રભૃતીનામતર્પણાનાં સંસ્કારાદિના ગુરુત્વં કૃત્વા ભોજનં દેયમ્| કૃશાનાં તુ લઘુ તર્પણં ચ દેયં; તદ્ધિ લાઘવાદગ્નિવૃદ્ધિકરં સન્તર્પણત્વાચ્ચ પુષ્ટિકૃત્| એતચ્ચ દ્વિતયમપ્યભીષ્ટતમત્વેનોક્તં; તેન, મેદસ્વિનો યલ્લઘુ ચાતર્પણં પ્રશાતિકાપ્રિયઙ્ગ્વાદિ તચ્ચ કર્તવ્યં; તથા કૃશસ્યાપિ નવાન્નાદિ ગુર્વપિ સન્તર્પણં કર્તવ્યં; પરં લાઘવં ગૌરવં ચ તત્ર સંસ્કારાદિના પ્રતિકર્તવ્યમ્||૨૦||
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
વાતઘ્નાન્યન્નપાનાનિ શ્લેષ્મમેદોહરાણિ ચ| રૂક્ષોષ્ણા બસ્તયસ્તીક્ષ્ણા રૂક્ષાણ્યુદ્વર્તનાનિ ચ||૨૧|| ગુડૂચીભદ્રમુસ્તાનાં પ્રયોગસ્ત્રૈફલસ્તથા| તક્રારિષ્ટપ્રયોગશ્ચ પ્રયોગો માક્ષિકસ્ય ચ||૨૨|| વિડઙ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલલોહરજો મધુ| યવામલકચૂર્ણં ચ પ્રયોગઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે||૨૩|| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલસ્ય પ્રયોગઃ ક્ષૌદ્રસંયુતઃ| શિલાજતુપ્રયોગશ્ચ સાગ્નિમન્થરસઃ પરઃ||૨૪|| પ્રશાતિકા પ્રિયઙ્ગુશ્ચ શ્યામાકા યવકા યવાઃ| જૂર્ણાહ્વાઃ કોદ્રવા મુદ્ગાઃ કુલત્થાશ્ચક્રમુદ્ગકાઃ ||૨૫|| આઢકીનાં ચ બીજાનિ પટોલામલકૈઃ સહ| ભોજનાર્થં પ્રયોજ્યાનિ પાનં ચાનુ મધૂદકમ્||૨૬|| અરિષ્ટાંશ્ચાનુપાનાર્થે મેદોમાંસકફાપહાન્| અતિસ્થૌલ્યવિનાશાય સંવિભજ્ય પ્રયોજયેત્||૨૭|| પ્રજાગરં વ્યવાયં ચ વ્યાયામં ચિન્તનાનિ ચ| સ્થૌલ્યમિચ્છન્ પરિત્યક્તું ક્રમેણાભિપ્રવર્ધયેત્||૨૮||
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
માક્ષિકસ્યેતિ મધુનઃ; ન ચ મધુનો વૃષ્યપ્રયોગેષુ દૃષ્ટત્વાદ્ બૃહણત્વં વાચ્યં, યતો યોગવાહિ મધુ યદા વૃષ્યેણ યુજ્યતે તદા વૃષ્યત્વં કરોતિ, લેખનયુક્તં તુ લેખનકરં, તથા સ્વરૂપેણાપિ રૂક્ષાદિગુણયોગાત્ કર્શનં; વચનં હિ- “નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ (સુ. સૂ. ૪૫) ઇતિ”| વિડઙ્ગાદિપ્રયોગો ગૌરવનિરપેક્ષ એવાતિસ્થૌલ્યહરઃ, પ્રભાવાત્| પ્રશાતિકા ‘ઉડિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા| યવકાઃ સ્વલ્પયવાઃ| ચક્રમુદ્ગકઃ ‘ઋષિમુદ્ગક’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| આઢકી તુવરી||૨૧-૨૮||
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
સ્વપ્નો હર્ષઃ સુખા શય્યા મનસો નિર્વૃતિઃ શમઃ| ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામવિરામઃ પ્રિયદર્શનમ્||૨૯|| નવાન્નાનિ નવં મદ્યં ગ્રામ્યાનૂપૌદકા રસાઃ| સંસ્કૃતાનિ ચ માંસાનિ દધિ સર્પિઃ પયાંસિ ચ||૩૦|| ઇક્ષવઃ શાલયો માષા ગોધૂમા ગુડવૈકૃતમ્| બસ્તયઃ સ્નિગ્ધમધુરાસ્તૈલાભ્યઙ્ગશ્ચ સર્વદા||૩૧|| સ્નિગ્ધમુદ્વર્તનં સ્નાનં ગન્ધમાલ્યનિષેવણમ્| શુક્લં વાસો યથાકાલં દોષાણામવસેચનમ્||૩૨|| રસાયનાનાં વૃષ્યાણાં યોગાનામુપસેવનમ્| હત્વાઽતિકાર્શ્યમાધત્તે નૃણામુપચયં પરમ્||૩૩|| અચિન્તનાચ્ચ કાર્યાણાં ધ્રુવં સન્તર્પણેન ચ| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાચ્ચ નરો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ||૩૪||
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
કાર્શ્યચિકિત્સામાહ- સ્વપ્ન ઇત્યાદિ| શમઃ શાન્તિઃ| નનુ નવાન્નાદીનાં ગુરૂણાં સંસ્કારાદિના ગૌરવં પ્રતિકર્તવ્યમગ્નિમાન્દ્યભયાત્, તત્ કિમિતિ લઘૂન્યેવ રક્તશાલ્યાદીનિ તત્ર ન દીયન્તે, તાનિ હિ પ્રકૃત્યા લઘૂનિ તર્પણાનિ ચ મધુરયોગાત્| ન, ઉભયસ્યાપ્યભિપ્રેતત્વાત્; પ્રકૃતિલઘુ ચ તર્પણં રક્તશાલ્યાદિ, સંસ્કારાદિલઘુ ચ નવાન્નાદિ સન્તર્પણકરમિતિ| એવં પૂર્વોક્તપ્રશાતિકાદાવપ્યનુસર્તવ્યમ્| અચિન્તનાચ્ચેત્યાદિના પ્રકૃષ્ટં બૃંહણકારણમુચ્યતે| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગો નિત્યં સ્વપ્નમતિમાત્રં ચ||૨૯-૩૪||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
યદા તુ મનસિ ક્લાન્તે કર્માત્માનઃ ક્લમાન્વિતાઃ | વિષયેભ્યો નિવર્તન્તે તદા સ્વપિતિ માનવઃ||૩૫||
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ પ્રસ્તાવાગતં સ્થૌલ્યકાર્શ્યચિકિત્સાપ્રધાનભૂતં સ્વપ્નં નિદ્રારૂપં સર્વતો નિરૂપયતિ- યદા ત્વિત્યાદિ| મનસીતિ અન્તઃકરણે; કિંવા મનોયુક્ત આત્મા મન ઇત્યુચ્યતે, તસ્મિન્ ક્લાન્ત ઇતિ નિષ્ક્રિયે| કર્માત્માન ઇતિ ઇન્દ્રિયાણિ| ક્લમાન્વિતાઃ ક્રિયારહિતાઃ| વિષયેભ્યઃ રૂપાદિભ્યઃ| મનસોઽપ્રવૃત્ત્યેન્દ્રિયાણ્યપિ ન પ્રવર્તન્ત ઇતિ ભાવઃ| તદા સ્વપિતીતિ સ્વપ્નગુણયુક્તો ભવતિ; સ્વપ્નશ્ચ નિરિન્દ્રિયપ્રદેશે મનોવસ્થાનમ્| કિંવા કર્માત્માન ઇતિ સંસાર્યાત્માનઃ| મનસિ ક્લાન્તે આત્માનઃ ક્લાન્તા ભવન્તિ, મનોધીનપ્રવૃત્તિત્વાદાત્મનાં; તતશ્ચ મનોનિવૃત્ત્યા આત્માનોઽપિ ન વિષયાન્ ગૃહ્ણન્તિ, ઇન્દ્રિયાણિ ચાત્મનોઽપ્રવૃત્ત્યૈવ ન પ્રવર્તન્તે||૩૫||
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
નિદ્રાયત્તં સુખં દુઃખં પુષ્ટિઃ કાર્શ્યં બલાબલમ્| વૃષતા ક્લીબતા જ્ઞાનમજ્ઞાનં જીવિતં ન ચ||૩૬|| અકાલેઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન ચ નિદ્રા નિષેવિતા| સુખાયુષી પરાકુર્યાત્ કાલરાત્રિરિવાપરા||૩૭|| સૈવ યુક્તા પુનર્યુઙ્ક્તે નિદ્રા દેહં સુખાયુષા| પુરુષં યોગિનં સિદ્ધ્યા સત્યા બુદ્ધિરિવાગતા||૩૮||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ વિધિના સેવિતાયા નિદ્રાયા ગુણમવિધિના ચ દોષમાહ- નિદ્રાયત્તમિત્યાદિના ન ચેત્યન્તેન| અત્ર ચ સુખાદિ વિધિસેવિતનિદ્રાફલં, દુઃખાદિ ત્વવિધિનિદ્રાફલમ્| એતદેવ વિભજતે- અકાલ ઇત્યાદિ| અકાલ ઇતિ દિનાદૌ નિદ્રાં પ્રતિ નિષિદ્ધે કાલે; અનેન ચ મિથ્યાયોગો નિદ્રાયા ઉક્તઃ| કાલરાત્રિઃ કાલોષા| સત્યા બુદ્ધિઃ તત્ત્વજ્ઞાનમ્||૩૬-૩૮||
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
ગીતાધ્યયનમદ્યસ્ત્રીકર્મભારાધ્વકર્શિતાઃ| અજીર્ણિનઃ ક્ષતાઃ ક્ષીણા વૃદ્ધા બાલાસ્તથાઽબલાઃ||૩૯|| તૃષ્ણાતીસારશૂલાર્તાઃ શ્વાસિનો હિક્કિનઃ કૃશાઃ| પતિતાભિહતોન્મત્તાઃ ક્લાન્તા યાનપ્રજાગરૈઃ||૪૦|| ક્રોધશોકભયક્લાન્તા દિવાસ્વપ્નોચિતાશ્ચ યે| સર્વ એતે દિવાસ્વપ્નં સેવેરન્ સાર્વકાલિકમ્||૪૧|| ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં બલં ચાપ્યુપજાયતે| શ્લેષ્મા પુષ્ણાતિ ચાઙ્ગાનિ સ્થૈર્યં ભવતિ ચાયુષઃ||૪૨|| ગ્રીષ્મે ત્વાદાનરૂક્ષાણાં વર્ધમાને ચ મારુતે| રાત્રીણાં ચાતિસઙ્ક્ષેપાદ્દિવાસ્વપ્નઃ પ્રશસ્યતે||૪૩||
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ દિનેઽપિ યૈર્નિદ્રા સેવ્યા તાનાહ- ગીતેત્યાદિ| ઇહ ગીતકર્શિતાનાં દિવાસ્વપ્નાદ્ધાતુપુષ્ટૌ સત્યામારોગ્યમ્| અતીસારાદિષુ ચ પ્રભાવાદ્દિવાઽપિ નિદ્રા હિતા| અજીર્ણિનસ્ત્વજીર્ણપાકાર્થં દિવાનિદ્રા; નિદ્રા હિ સ્રોતોઽવરોધેનાગ્નિબલં કૃત્વા શીઘ્રમાહારં પચતિ| દિવાસ્વપ્નસાત્મ્યાનાં સહસા તત્પરિત્યાગે દોષ એવ સ્યાત્| રાત્રૌ જાગરિતાનાં ચ તજ્જનિતવાતક્ષોભશમાર્થં દિવાસ્વપ્નઃ, સ ચ ક્ષારપાણિવચનેન કર્તવ્યઃ; યદુક્તં- “યાવત્કાલં ન સુપ્તઃ સ્યાદ્રાત્રૌ સ્વપ્નાદ્યથોચિતાત્| તતોઽર્ધમાત્રં તત્કાલં દિવાસ્વપ્નો વિધીયતે” ઇતિ; અયં ચ દિવાસ્વપ્નોઽભુક્તવતામેવ; યદુક્તં હારીતે- “ભુક્ત્વા સ્વપ્નં ન સેવેત સુસ્થોઽપ્યસુખિતો ભવેત્” ઇતિ; અન્યત્રાપ્યુક્તં વ્યાયામાદિષુ દિવાસ્વપ્નવિધાને- “નરાન્નિરશનાન્ કામં દિવા સ્વાપયેત્” ઇતિ| સાર્વકાલિકમિતિ ગ્રીષ્મં પરિત્યજ્યાપિ| ‘રાત્રીણાં ચાતિસઙ્ક્ષેપાદિતિ’ અનેનાલ્પનિદ્રત્વં ચ સૂચયતિ||૩૯-૪૩||
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
ગ્રીષ્મવર્જ્યેષુ કાલેષુ દિવાસ્વપ્નાત્ પ્રકુપ્યતઃ| શ્લેષ્મપિત્તે દિવાસ્વપ્નસ્તસ્માત્તેષુ ન શસ્યતે||૪૪|| મેદસ્વિનઃ સ્નેહનિત્યાઃ શ્લેષ્મલાઃ શ્લેષ્મરોગિણઃ| દૂષીવિષાર્તાશ્ચ દિવા ન શયીરન્ કદાચન||૪૫|| હલીમકઃ શિરઃશૂલં સ્તૈમિત્યં ગુરુગાત્રતા| અઙ્ગમર્દોઽગ્નિનાશશ્ચ પ્રલેપો હૃદયસ્ય ચ||૪૬|| શોફારોચકહૃલ્લાસપીનસાર્ધાવભેદકાઃ| કોઠારુઃપિડકાઃ કણ્ડૂસ્તન્દ્રા કાસો ગલામયાઃ||૪૭|| સ્મૃતિબુદ્ધિપ્રમોહશ્ચ સંરોધઃ સ્રોતસાં જ્વરઃ| ઇન્દ્રિયાણામસામર્થ્યં વિષવેગપ્રવર્ત(ર્ધ)નમ્||૪૮|| ભવેન્નૃણાં દિવાસ્વપ્નસ્યાહિતસ્ય નિષેવણાત્| તસ્માદ્ધિતાહિતં સ્વપ્નં બુદ્ધ્વા સ્વપ્યાત્ સુખં બુધઃ||૪૯||
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
ન શયીરન્ કદાચનેતિવચનાદ્ગ્રીષ્મેઽપિ દિવાસ્વપ્નં મેદસ્વિપ્રભૃતીનાં નિષેધતિ| ગીતકર્ષણાદૌ તુ બલાબલં નિરૂપ્ય દિવાસ્વપ્નપ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા વિધેયા| વિષવેગપ્રવર્તનમિતિ દૂષીવિષાર્તાનાં બોદ્ધવ્યમ્| સ્વપ્યાત્ સુખમિતિ સુખં યથા ભવતિ તથા સ્વપ્યાત્; તચ્ચાહિતસ્વપ્નપરિત્યાગેન હિતસ્વપ્નસેવયા ચ||૪૪-૪૯||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
રાત્રૌ જાગરણં રૂક્ષં સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનં દિવા| અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્||૫૦||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
રાત્રાવિત્યાદિના જાગરણસ્ય સ્વપ્નસ્ય ચ રૂક્ષત્વં સ્નિગ્ધત્વં ચ તત્કાર્યકર્તૃત્વાદુપચર્યતે| કિઞ્ચ જાગરણં રાત્રૌ દિને વા રૂક્ષમેવ; પરં દિવા જાગરણં ન વિરૂક્ષણં શરીરે કરોતિ રાત્રિસ્વપ્નપ્રસ્નિગ્ધત્વાત્; રાત્રૌ જાગરણં તુ રૌક્ષ્યં કરોતિ, તેન તદ્રૂક્ષમુચ્યતે; એવં દિવાસ્વપ્નેઽપિ વાચ્યમ્| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગેન સ્વપ્નભેદગુણમાહ- અરૂક્ષમિત્યાદિ| અનભિષ્યન્દિ અસ્નિગ્ધમિત્યર્થઃ| આસીનપ્રચલાયિતમ્ ઉપવિષ્ટસ્ય કિઞ્ચિન્નિદ્રાસેવનં; યદાહુર્જનાઃ પ્રધાનં વિહારેષુ||૫૦||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
દેહવૃત્તૌ યથાઽઽહારસ્તથા સ્વપ્નઃ સુખો મતઃ| સ્વપ્નાહારસમુત્થે ચ સ્થૌલ્યકાર્શ્યે વિશેષતઃ||૫૧||
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
સ્વપ્નપ્રાધાન્યે હેતુમાહ- દેહવૃત્તાવિત્યાદિ| સુખ ઇતિ સુખહેતુઃ||૫૧||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
અભ્યઙ્ગોત્સાદનં સ્નાનં ગ્રામ્યાનૂપૌદકા રસાઃ| શાલ્યન્નં સદધિ ક્ષીરં સ્નેહો મદ્યં મનઃસુખમ્||૫૨|| મનસોઽનુગુણા ગન્ધાઃ શબ્દાઃ સંવાહનાનિ ચ| ચક્ષુષોસ્તર્પણં લેપઃ શિરસો વદનસ્ય ચ||૫૩|| સ્વાસ્તીર્ણં શયનં વેશ્મ સુખં કાલસ્તથોચિતઃ| આનયન્ત્યચિરાન્નિદ્રાં પ્રનષ્ટા યા નિમિત્તતઃ||૫૪||
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
સ્વપ્નજનકં હેતુમાહ- અભ્યઙ્ગેત્યાદિ| કાલસ્તથોચિત ઇતિ યસ્મિન્ કાલે નિદ્રા પુરુષેણાભ્યસ્તા સ કાલસ્તસ્યોચિતઃ| નિમિત્તતઃ પ્રનષ્ટેતિવચનમરિષ્ટજનિતનિદ્રાપ્રતિષેધાર્થમ્; અરિષ્ટં હ્યનિમિત્તમુચ્યતે શાસ્ત્રે||૫૨-૫૪|
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
કાયસ્ય શિરસશ્ચૈવ વિરેકશ્છર્દનં ભયમ્| ચિન્તા ક્રોધસ્તથા ધૂમો વ્યાયામો રક્તમોક્ષણમ્||૫૫|| ઉપવાસોઽસુખા શય્યા સત્ત્વૌદાર્યં તમોજયઃ| નિદ્રાપ્રસઙ્ગમહિતં વારયન્તિ સમુત્થિતમ્||૫૬|| એત એવ ચ વિજ્ઞેયા નિદ્રાનાશસ્ય હેતવઃ| કાર્યં કાલો વિકારશ્ચ પ્રકૃતિર્વાયુરેવ ચ||૫૭||
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
અત્ર નિદ્રાપ્રતિષેધહેતુમાહ- કાયસ્યેત્યાદિ| સત્ત્વૌદાર્યં સત્ત્વગુણભૂરિત્વમ્| તમોજયઃ તમોગુણજયઃ, સ ચ યોગાભ્યાસાદિના ભવતિ| એત એવ ચેતિ સ્વસ્થે ક્રિયમાણા ઇતિ બોદ્ધવ્યં; નિદ્રાતિપ્રસઙ્ગે તુ સતિ ક્રિયમાણા અતિપ્રસઙ્ગનિષેધકા ભવન્તિ| અપરાનપિ નિદ્રાનાશહેતૂનાહ- કાર્યમિત્યાદિ| કાર્યમિતિ કાર્યાસક્તો ન નિદ્રાં યાતિ| કાલ ઇતિ વાર્ધક્યં, વૃદ્ધા હિ સ્વભાવત એવ જાગરૂકા ભવન્તિ| વિકારઃ વ્યાધિઃ શૂલાદિઃ| પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ, સ્વભાવાદેવ કેચિદનિદ્રા ભવન્તિ | વિકારગ્રહણૈનૈવ વાતે લબ્ધે પુનર્વાતગ્રહણં વિશેષેણ વાયોર્નિદ્રાપહારકત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્||૫૫-૫૭||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
તમોભવા શ્લેષ્મસમુદ્ભવા ચ મનઃશરીરશ્રમસમ્ભવા ચ| આગન્તુકી વ્યાધ્યનુવર્તિની ચ રાત્રિસ્વભાવપ્રભવા ચ નિદ્રા||૫૮||
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
નિદ્રાવિશેષાનાહ- તમોભવેત્યાદિ| તમોભવા ઇતિ તમોગુણોદ્રેકભવા| મનઃશરીરશ્રમસમ્ભવા તુ નિદ્રા મનઃશરીરયોઃ શ્રમેણ ક્રિયોપરમે સતિ નેન્દ્રિયાણિ ન ચ મનો વિષયેષુ પ્રવર્તન્તે, તતશ્ચ નિદ્રા ભવતિ; શ્રમશ્ચાયમનતિવૃદ્ધો ભૂરિવાતાપ્રકોપકોઽભિપ્રેતઃ, તેન શ્રમસ્ય વાતજનકત્વેન નિદ્રાનાશઃ કિમિતિ ન ભવતીતિ ન વાચ્યં, દૃષ્ટં ચૈતદ્યચ્છ્રાન્તાનાં નિદ્રા ભવતીતિ| આગન્તુકી રિષ્ટભૂતા| વ્યાધ્યનુવર્તિની સન્નિપાતજ્વરાદિકાર્યા| રાત્રિસ્વભાવાત્ પ્રભવતીતિ રાત્રિસ્વભાવપ્રભવા| દિવા પ્રભવન્તી તુ નિદ્રા તમઃપ્રભૃતિભ્ય એવ ભવતિ||૫૮||
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
રાત્રિસ્વભાવપ્રભવા મતા યા તાં ભૂતધાત્રીં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ| તમોભવામાહુરઘસ્ય મૂલં શેષાઃ પુનર્વ્યાધિષુ નિર્દિશન્તિ||૫૯||
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
આસુ નિદ્રાસુ પ્રશસ્તાં નિન્દિતાં ચાહ- રાત્રીત્યાદિ| ભૂતાનિ પ્રાણિનો દધાતિ પુષ્ણાતીતિ ભૂતધાત્રી, ધાત્રીવ ધાત્રી| અઘસ્ય પાપસ્ય મૂલમિતિ કારણં; તમોગૃહીતો હિ સદા નિદ્રાત્મકત્વેનાનુષ્ઠેયં સદ્વૃત્તં ન કરોતિ, તતશ્ચાધર્મોત્પાદઃ| વ્યાધિષ્વિતિ શારીરવ્યાધિષુ; શ્લેષ્માદયો વ્યાધય એવ, તેષુ ચ ભૂતા નિદ્રા વ્યાધિરૂપૈવ| આગન્તુકી ચાસાધ્યવ્યાધિભવા ચ સ્વયમપ્યસાધ્યભૂતા વ્યાધિરૂપા, તેન તાં ચ વ્યાધિષુ મધ્યે નિર્દિશન્તિ; કિંવા વ્યાધિષ્વાધારેષુ નિર્દિશન્તીત્યર્થો જ્ઞેયઃ||૫૯||
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
તત્ર શ્લોકાઃ- નિન્દિતાઃ પુરુષાસ્તેષાં યૌ વિશેષેણ નિન્દિતૌ| નિન્દિતે કારણં દોષાસ્તયોર્નિન્દિતભેષજમ્||૬૦|| યેભ્યો યદા હિતા નિદ્રા યેભ્યશ્ચાપ્યહિતા યદા| અતિનિદ્રાયાનિદ્રાય ભેષજં યદ્ભવા ચ સા||૬૧|| યા યા યથાપ્રભાવા ચ નિદ્રા તત્ સર્વમત્રિજઃ| અષ્ટૌનિન્દિતસઙ્ખ્યાતે વ્યાજહાર પુનર્વસુઃ||૬૨||
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે અનિદ્રાયેતિ અવિદ્યમાનનિદ્રાય પુરુષાય| યથાપ્રભાવા ચેતિ ભૂતધાત્રીત્યાદિવર્ણિતપ્રભાવા||૬૦-૬૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાનેઽષ્ટૌનિન્દિતીયો નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૧||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને યોજનાચતુષ્કેઽષ્ટૌનિન્દિતીયો નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||