Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'ṣṭauninditīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
rōgacatuṣkē rōgā uktāḥ, bhēṣajaṁ ca bhēṣajacatuṣkē, rōgabhēṣajayōstu yōjanā yathā kartavyā tadvaktuṁ yōjanācatuṣkō'bhidhīyatē| sā ca yōjanā rōgēṇa samaṁ bhēṣajānāṁ prāyaḥ śarīramēvāpēkṣata iti śarīrabhēdapratipādakō'ṣṭauninditīyō'bhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu śarīramadhikr̥tyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti; tadyathā- atidīrghaśca, atihrasvaśca, atilōmā ca, alōmā ca , atikr̥ṣṇaśca, atigauraśca, atisthūlaśca, atikr̥śaścēti||3||
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
śarīramadhikr̥tyētivacanēna manō'dhikr̥tya yē ninditā adhārmikakadaryādayaḥ, tānihānupayuktānnirākarōti; atidīrghādayaśca ṣaḍiha ninditaprastāvāducyantē; ninditatvaṁ ca tēṣāṁ lōkavigānādēva | atidīrghaścētyādicakāraḥ kubjādininditagrahaṇārtham||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrātisthūlakr̥śayōrbhūya ēvāparē ninditaviśēṣā bhavanti| atisthūlasya tāvadāyuṣō hrāsō javōparōdhaḥ kr̥cchravyavāyatā daurbalyaṁ daurgandhyaṁ svēdābādhaḥ kṣudatimātraṁ pipāsātiyōgaścēti bhavantyaṣṭau dōṣāḥ| tadatisthaulyamatisampūraṇādgurumadhuraśītasnigdhōpayōgādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvāda- cintanādbījasvabhāvāccōpajāyatē| tasya hyatimātramēdasvinō mēda ēvōpacīyatē na tathētarē dhātavaḥ, tasmādasyāyuṣō hrāsaḥ; śaithilyāt saukumāryādgurutvācca mēdasō javōparōdhaḥ , śukrābahutvānmēdasā''vr̥tamārgatvācca kr̥cchravyavāyatā, daurbalyamasamatvāddhātūnāṁ, daurgandhyaṁ mēdōdōṣānmēdasaḥ svabhāvāt svēdanatvācca, mēdasaḥ ślēṣmasaṁsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svēdābādhaḥ, tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakōṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṁ pipāsātiyōgaścēti||4||
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
tatrātisthūlakr̥śayōścikitsōpayuktaṁ viśēṣaṁ vaktumāha- tatrētyādi| bhūya ēvēti atidīrghāditulyalōkavigānādadhikāḥ| ninditāśca tē viśēṣāścēti ninditaviśēṣāḥ| atisthaulyasya hētumāha- tadityādi| atisampūraṇam atibhōjanam| bījasvabhāvāditi sthūlamātāpitr̥janyatvāt| samprati sthūlasya sādhāraṇādapyāhārādbhūrimēdōjanmāha- tasya hītyādi| mēdasvina iti hētugarbhaviśēṣaṇaṁ; tēna yasmādatisthūlē śarīrē mēdō dēhavyāpakatvēna labdhavr̥tti, atastadēva prāyō vardhatē nānyē rasādayaḥ, tadabhibhūtatvādityarthaḥ| tasmāditi viṣamadhātutvāt| mēdōdōṣāditi duṣṭaṁ mēdō durgandhaṁ bhavati| svabhāvāditi svabhāvādapi mēda āmagandhitvēna durgandham| svēdanatvāccēti sati ca svēdē durgandhatā'nubhavasiddhaivētyarthaḥ | ślēṣmasaṁsargādibhyō hētubhyaḥ svēdābādhō jñēyaḥ||4||
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
bhavanti cātra- mēdasā''vr̥tamārgatvādvāyuḥ kōṣṭhē viśēṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṁ śōṣayatyapi||5|| tasmāt sa śīghraṁ jarayatyāhāraṁ cātikāṅkṣati| vikārāṁścāśnutē ghōrān kāṁścitkālavyatikramāt||6|| ētāvupadravakarau viśēṣādagnimārutau| ētau hi dahataḥ sthūlaṁ vanadāvō vanaṁ yathā||7|| mēdasyatīva saṁvr̥ddhē sahasaivānilādayaḥ| vikārān dāruṇān kr̥tvā nāśayantyāśu jīvitam||8|| mēdōmāṁsātivr̥ddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathōpacayōtsāhō narō'tisthūla ucyatē||9|| iti mēdasvinō dōṣā hētavō rūpamēva ca| nirdiṣṭaṁ, ....|10|
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
mēdasētyādau vāyōranativr̥ddhatvēnāgnisandhukṣakatvaṁ na vaiṣamyāpādakatvaṁ, yatō'tivr̥ddhō hi vaiṣamyaṁ vahnēḥ karōti vāyuḥ| sa iti mēdasvī| kālavyatikramāditi bhōjanakālātikramāt| atisthūlalakṣaṇamāha- mēdōmāṁsētyādi||5-9||-
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... vakṣyatē vācyamatikārśyē tvataḥ param||10|| sēvā rūkṣānnapānānāṁ laṅghanaṁ pramitāśanam| kriyātiyōgaḥ śōkaśca vēganidrāvinigrahaḥ||11|| rūkṣasyōdvartanaṁ snānasyābhyāsaḥ prakr̥tirjarā| vikārānuśayaḥ krōdhaḥ kurvantyatikr̥śaṁ naram||12|| vyāyāmamatisauhityaṁ kṣutpipāsāmayauṣadham | kr̥śō na sahatē tadvadatiśītōṣṇamaithunam||13|| plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāsō gulmō'rśāṁsyudarāṇi ca| kr̥śaṁ prāyō'bhidhāvanti rōgāśca grahaṇīgatāḥ||14|| śuṣkasphigudaragrīvō dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśēṣō'tikr̥śaḥ sthūlaparvā narō mataḥ||15||
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
vācyam abhidhēyaṁ; kiṁvā vācyamiti ninditamavadyamiti yāvat| pramitasya stōkasyāśanaṁ pramitāśanam| kriyātiyōgaḥ vamanādyatiyōgaḥ| prakr̥tiḥ dēhajanakaṁ bījam| anuśayaḥ anubandhaḥ| kr̥śasya lakṣaṇaṁ- śuṣkētyādi| tvagasthiśēṣa iti ‘dr̥śyata’ iti śēṣaḥ| sthūlaparvā sthūlagranthiḥ||10-15||
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
satataṁ vyādhitāvētāvatisthūlakr̥śau narau| satataṁ cōpacaryau hi karśanairbr̥ṁhaṇairapi||16|| sthaulyakārśyē varaṁ kārśyaṁ samōpakaraṇau hi tau| yadyubhau vyādhirāgacchēt sthūlamēvātipīḍayēt||17||
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
karśanairbr̥ṁhaṇairiti yathāsaṅkhyam| varamiti manāgiṣṭam| sthūlamēvātipīḍayēditi sthūlasya durupakramatvāt| yataḥ sthūlasya santarpaṇamatisthaulyakaram, apatarpaṇaṁ cāyaṁ pravr̥ddhāgnitvānna sōḍhuṁ kṣamaḥ; durbalē tu santarpaṇaṁ yōgyamēvēti bhāvaḥ||16-17||
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
samamāṁsapramāṇastu samasaṁhananō naraḥ| dr̥ḍhēndriyō vikārāṇāṁ na balēnābhibhūyatē||18|| kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṁsahaḥ| samapaktā samajaraḥ samamāṁsacayō mataḥ||19||
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
samprati praśastapuruṣamāha- samētyādi| māṁsaśabdēnēhōpacayō vivakṣitaḥ, tēna samamupacayasya pramāṇaṁ yasya sa tathā| saṁhananaṁ mēlakaḥ| aparānapi samamāṁsapramāṇaguṇānāha- kṣudityādi||18-19||
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
guru cātarpaṇaṁ cēṣṭaṁ sthūlānāṁ karśanaṁ prati| kr̥śānāṁ br̥ṁhaṇārthaṁ ca laghu santarpaṇaṁ ca yat||20||
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ sthūlakr̥śau pratipādya tayōryōjanīyaṁ bhēṣajamāha- gurvityādi| guru cātarpaṇaṁ ca yathā- madhu; ētaddhi gurutvādvr̥ddhamagniṁ yāpayati, atarpaṇātvācca mēdō hanti| ēvaṁ praśātikāprabhr̥tīnāmatarpaṇānāṁ saṁskārādinā gurutvaṁ kr̥tvā bhōjanaṁ dēyam| kr̥śānāṁ tu laghu tarpaṇaṁ ca dēyaṁ; taddhi lāghavādagnivr̥ddhikaraṁ santarpaṇatvācca puṣṭikr̥t| ētacca dvitayamapyabhīṣṭatamatvēnōktaṁ; tēna, mēdasvinō yallaghu cātarpaṇaṁ praśātikāpriyaṅgvādi tacca kartavyaṁ; tathā kr̥śasyāpi navānnādi gurvapi santarpaṇaṁ kartavyaṁ; paraṁ lāghavaṁ gauravaṁ ca tatra saṁskārādinā pratikartavyam||20||
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
vātaghnānyannapānāni ślēṣmamēdōharāṇi ca| rūkṣōṣṇā bastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca||21|| guḍūcībhadramustānāṁ prayōgastraiphalastathā| takrāriṣṭaprayōgaśca prayōgō mākṣikasya ca||22|| viḍaṅgaṁ nāgaraṁ kṣāraḥ kālalōharajō madhu| yavāmalakacūrṇaṁ ca prayōgaḥ śrēṣṭha ucyatē||23|| bilvādipañcamūlasya prayōgaḥ kṣaudrasaṁyutaḥ| śilājatuprayōgaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ||24|| praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ| jūrṇāhvāḥ kōdravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ ||25|| āḍhakīnāṁ ca bījāni paṭōlāmalakaiḥ saha| bhōjanārthaṁ prayōjyāni pānaṁ cānu madhūdakam||26|| ariṣṭāṁścānupānārthē mēdōmāṁsakaphāpahān| atisthaulyavināśāya saṁvibhajya prayōjayēt||27|| prajāgaraṁ vyavāyaṁ ca vyāyāmaṁ cintanāni ca| sthaulyamicchan parityaktuṁ kramēṇābhipravardhayēt||28||
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
mākṣikasyēti madhunaḥ; na ca madhunō vr̥ṣyaprayōgēṣu dr̥ṣṭatvād br̥haṇatvaṁ vācyaṁ, yatō yōgavāhi madhu yadā vr̥ṣyēṇa yujyatē tadā vr̥ṣyatvaṁ karōti, lēkhanayuktaṁ tu lēkhanakaraṁ, tathā svarūpēṇāpi rūkṣādiguṇayōgāt karśanaṁ; vacanaṁ hi- “nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu (su. sū. 45) iti”| viḍaṅgādiprayōgō gauravanirapēkṣa ēvātisthaulyaharaḥ, prabhāvāt| praśātikā ‘uḍikā’ iti prasiddhā| yavakāḥ svalpayavāḥ| cakramudgakaḥ ‘r̥ṣimudgaka’ iti prasiddhaḥ| āḍhakī tuvarī||21-28||
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
svapnō harṣaḥ sukhā śayyā manasō nirvr̥tiḥ śamaḥ| cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam||29|| navānnāni navaṁ madyaṁ grāmyānūpaudakā rasāḥ| saṁskr̥tāni ca māṁsāni dadhi sarpiḥ payāṁsi ca||30|| ikṣavaḥ śālayō māṣā gōdhūmā guḍavaikr̥tam| bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā||31|| snigdhamudvartanaṁ snānaṁ gandhamālyaniṣēvaṇam| śuklaṁ vāsō yathākālaṁ dōṣāṇāmavasēcanam||32|| rasāyanānāṁ vr̥ṣyāṇāṁ yōgānāmupasēvanam| hatvā'tikārśyamādhattē nr̥ṇāmupacayaṁ param||33|| acintanācca kāryāṇāṁ dhruvaṁ santarpaṇēna ca| svapnaprasaṅgācca narō varāha iva puṣyati||34||
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
kārśyacikitsāmāha- svapna ityādi| śamaḥ śāntiḥ| nanu navānnādīnāṁ gurūṇāṁ saṁskārādinā gauravaṁ pratikartavyamagnimāndyabhayāt, tat kimiti laghūnyēva raktaśālyādīni tatra na dīyantē, tāni hi prakr̥tyā laghūni tarpaṇāni ca madhurayōgāt| na, ubhayasyāpyabhiprētatvāt; prakr̥tilaghu ca tarpaṇaṁ raktaśālyādi, saṁskārādilaghu ca navānnādi santarpaṇakaramiti| ēvaṁ pūrvōktapraśātikādāvapyanusartavyam| acintanāccētyādinā prakr̥ṣṭaṁ br̥ṁhaṇakāraṇamucyatē| svapnaprasaṅgō nityaṁ svapnamatimātraṁ ca||29-34||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
yadā tu manasi klāntē karmātmānaḥ klamānvitāḥ | viṣayēbhyō nivartantē tadā svapiti mānavaḥ||35||
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
samprati prastāvāgataṁ sthaulyakārśyacikitsāpradhānabhūtaṁ svapnaṁ nidrārūpaṁ sarvatō nirūpayati- yadā tvityādi| manasīti antaḥkaraṇē; kiṁvā manōyukta ātmā mana ityucyatē, tasmin klānta iti niṣkriyē| karmātmāna iti indriyāṇi| klamānvitāḥ kriyārahitāḥ| viṣayēbhyaḥ rūpādibhyaḥ| manasō'pravr̥ttyēndriyāṇyapi na pravartanta iti bhāvaḥ| tadā svapitīti svapnaguṇayuktō bhavati; svapnaśca nirindriyapradēśē manōvasthānam| kiṁvā karmātmāna iti saṁsāryātmānaḥ| manasi klāntē ātmānaḥ klāntā bhavanti, manōdhīnapravr̥ttitvādātmanāṁ; tataśca manōnivr̥ttyā ātmānō'pi na viṣayān gr̥hṇanti, indriyāṇi cātmanō'pravr̥ttyaiva na pravartantē||35||
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balābalam| vr̥ṣatā klībatā jñānamajñānaṁ jīvitaṁ na ca||36|| akālē'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣēvitā| sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā||37|| saiva yuktā punaryuṅktē nidrā dēhaṁ sukhāyuṣā| puruṣaṁ yōginaṁ siddhyā satyā buddhirivāgatā||38||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
samprati vidhinā sēvitāyā nidrāyā guṇamavidhinā ca dōṣamāha- nidrāyattamityādinā na cētyantēna| atra ca sukhādi vidhisēvitanidrāphalaṁ, duḥkhādi tvavidhinidrāphalam| ētadēva vibhajatē- akāla ityādi| akāla iti dinādau nidrāṁ prati niṣiddhē kālē; anēna ca mithyāyōgō nidrāyā uktaḥ| kālarātriḥ kālōṣā| satyā buddhiḥ tattvajñānam||36-38||
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ| ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vr̥ddhā bālāstathā'balāḥ||39|| tr̥ṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsinō hikkinaḥ kr̥śāḥ| patitābhihatōnmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ||40|| krōdhaśōkabhayaklāntā divāsvapnōcitāśca yē| sarva ētē divāsvapnaṁ sēvēran sārvakālikam||41|| dhātusāmyaṁ tathā hyēṣāṁ balaṁ cāpyupajāyatē| ślēṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṁ bhavati cāyuṣaḥ||42|| grīṣmē tvādānarūkṣāṇāṁ vardhamānē ca mārutē| rātrīṇāṁ cātisaṅkṣēpāddivāsvapnaḥ praśasyatē||43||
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
samprati dinē'pi yairnidrā sēvyā tānāha- gītētyādi| iha gītakarśitānāṁ divāsvapnāddhātupuṣṭau satyāmārōgyam| atīsārādiṣu ca prabhāvāddivā'pi nidrā hitā| ajīrṇinastvajīrṇapākārthaṁ divānidrā; nidrā hi srōtō'varōdhēnāgnibalaṁ kr̥tvā śīghramāhāraṁ pacati| divāsvapnasātmyānāṁ sahasā tatparityāgē dōṣa ēva syāt| rātrau jāgaritānāṁ ca tajjanitavātakṣōbhaśamārthaṁ divāsvapnaḥ, sa ca kṣārapāṇivacanēna kartavyaḥ; yaduktaṁ- “yāvatkālaṁ na suptaḥ syādrātrau svapnādyathōcitāt| tatō'rdhamātraṁ tatkālaṁ divāsvapnō vidhīyatē” iti; ayaṁ ca divāsvapnō'bhuktavatāmēva; yaduktaṁ hārītē- “bhuktvā svapnaṁ na sēvēta susthō'pyasukhitō bhavēt” iti; anyatrāpyuktaṁ vyāyāmādiṣu divāsvapnavidhānē- “narānniraśanān kāmaṁ divā svāpayēt” iti| sārvakālikamiti grīṣmaṁ parityajyāpi| ‘rātrīṇāṁ cātisaṅkṣēpāditi’ anēnālpanidratvaṁ ca sūcayati||39-43||
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
grīṣmavarjyēṣu kālēṣu divāsvapnāt prakupyataḥ| ślēṣmapittē divāsvapnastasmāttēṣu na śasyatē||44|| mēdasvinaḥ snēhanityāḥ ślēṣmalāḥ ślēṣmarōgiṇaḥ| dūṣīviṣārtāśca divā na śayīran kadācana||45|| halīmakaḥ śiraḥśūlaṁ staimityaṁ gurugātratā| aṅgamardō'gnināśaśca pralēpō hr̥dayasya ca||46|| śōphārōcakahr̥llāsapīnasārdhāvabhēdakāḥ| kōṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāsō galāmayāḥ||47|| smr̥tibuddhipramōhaśca saṁrōdhaḥ srōtasāṁ jvaraḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṁ viṣavēgapravarta(rdha)nam||48|| bhavēnnr̥ṇāṁ divāsvapnasyāhitasya niṣēvaṇāt| tasmāddhitāhitaṁ svapnaṁ buddhvā svapyāt sukhaṁ budhaḥ||49||
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
na śayīran kadācanētivacanādgrīṣmē'pi divāsvapnaṁ mēdasviprabhr̥tīnāṁ niṣēdhati| gītakarṣaṇādau tu balābalaṁ nirūpya divāsvapnapravr̥ttirvā nivr̥ttirvā vidhēyā| viṣavēgapravartanamiti dūṣīviṣārtānāṁ bōddhavyam| svapyāt sukhamiti sukhaṁ yathā bhavati tathā svapyāt; taccāhitasvapnaparityāgēna hitasvapnasēvayā ca||44-49||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ snigdhaṁ prasvapanaṁ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam||50||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
rātrāvityādinā jāgaraṇasya svapnasya ca rūkṣatvaṁ snigdhatvaṁ ca tatkāryakartr̥tvādupacaryatē| kiñca jāgaraṇaṁ rātrau dinē vā rūkṣamēva; paraṁ divā jāgaraṇaṁ na virūkṣaṇaṁ śarīrē karōti rātrisvapnaprasnigdhatvāt; rātrau jāgaraṇaṁ tu raukṣyaṁ karōti, tēna tadrūkṣamucyatē; ēvaṁ divāsvapnē'pi vācyam| svapnaprasaṅgēna svapnabhēdaguṇamāha- arūkṣamityādi| anabhiṣyandi asnigdhamityarthaḥ| āsīnapracalāyitam upaviṣṭasya kiñcinnidrāsēvanaṁ; yadāhurjanāḥ pradhānaṁ vihārēṣu||50||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
dēhavr̥ttau yathā''hārastathā svapnaḥ sukhō mataḥ| svapnāhārasamutthē ca sthaulyakārśyē viśēṣataḥ||51||
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
svapnaprādhānyē hētumāha- dēhavr̥ttāvityādi| sukha iti sukhahētuḥ||51||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
abhyaṅgōtsādanaṁ snānaṁ grāmyānūpaudakā rasāḥ| śālyannaṁ sadadhi kṣīraṁ snēhō madyaṁ manaḥsukham||52|| manasō'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṁvāhanāni ca| cakṣuṣōstarpaṇaṁ lēpaḥ śirasō vadanasya ca||53|| svāstīrṇaṁ śayanaṁ vēśma sukhaṁ kālastathōcitaḥ| ānayantyacirānnidrāṁ pranaṣṭā yā nimittataḥ||54||
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
svapnajanakaṁ hētumāha- abhyaṅgētyādi| kālastathōcita iti yasmin kālē nidrā puruṣēṇābhyastā sa kālastasyōcitaḥ| nimittataḥ pranaṣṭētivacanamariṣṭajanitanidrāpratiṣēdhārtham; ariṣṭaṁ hyanimittamucyatē śāstrē||52-54|
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
kāyasya śirasaścaiva virēkaśchardanaṁ bhayam| cintā krōdhastathā dhūmō vyāyāmō raktamōkṣaṇam||55|| upavāsō'sukhā śayyā sattvaudāryaṁ tamōjayaḥ| nidrāprasaṅgamahitaṁ vārayanti samutthitam||56|| ēta ēva ca vijñēyā nidrānāśasya hētavaḥ| kāryaṁ kālō vikāraśca prakr̥tirvāyurēva ca||57||
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
atra nidrāpratiṣēdhahētumāha- kāyasyētyādi| sattvaudāryaṁ sattvaguṇabhūritvam| tamōjayaḥ tamōguṇajayaḥ, sa ca yōgābhyāsādinā bhavati| ēta ēva cēti svasthē kriyamāṇā iti bōddhavyaṁ; nidrātiprasaṅgē tu sati kriyamāṇā atiprasaṅganiṣēdhakā bhavanti| aparānapi nidrānāśahētūnāha- kāryamityādi| kāryamiti kāryāsaktō na nidrāṁ yāti| kāla iti vārdhakyaṁ, vr̥ddhā hi svabhāvata ēva jāgarūkā bhavanti| vikāraḥ vyādhiḥ śūlādiḥ| prakr̥tiḥ svabhāvaḥ, svabhāvādēva kēcidanidrā bhavanti | vikāragrahaṇainaiva vātē labdhē punarvātagrahaṇaṁ viśēṣēṇa vāyōrnidrāpahārakatvapratipādanārtham||55-57||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
tamōbhavā ślēṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasambhavā ca| āgantukī vyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā||58||
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
nidrāviśēṣānāha- tamōbhavētyādi| tamōbhavā iti tamōguṇōdrēkabhavā| manaḥśarīraśramasambhavā tu nidrā manaḥśarīrayōḥ śramēṇa kriyōparamē sati nēndriyāṇi na ca manō viṣayēṣu pravartantē, tataśca nidrā bhavati; śramaścāyamanativr̥ddhō bhūrivātāprakōpakō'bhiprētaḥ, tēna śramasya vātajanakatvēna nidrānāśaḥ kimiti na bhavatīti na vācyaṁ, dr̥ṣṭaṁ caitadyacchrāntānāṁ nidrā bhavatīti| āgantukī riṣṭabhūtā| vyādhyanuvartinī sannipātajvarādikāryā| rātrisvabhāvāt prabhavatīti rātrisvabhāvaprabhavā| divā prabhavantī tu nidrā tamaḥprabhr̥tibhya ēva bhavati||58||
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṁ bhūtadhātrīṁ pravadanti tajjñāḥ| tamōbhavāmāhuraghasya mūlaṁ śēṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti||59||
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
āsu nidrāsu praśastāṁ ninditāṁ cāha- rātrītyādi| bhūtāni prāṇinō dadhāti puṣṇātīti bhūtadhātrī, dhātrīva dhātrī| aghasya pāpasya mūlamiti kāraṇaṁ; tamōgr̥hītō hi sadā nidrātmakatvēnānuṣṭhēyaṁ sadvr̥ttaṁ na karōti, tataścādharmōtpādaḥ| vyādhiṣviti śārīravyādhiṣu; ślēṣmādayō vyādhaya ēva, tēṣu ca bhūtā nidrā vyādhirūpaiva| āgantukī cāsādhyavyādhibhavā ca svayamapyasādhyabhūtā vyādhirūpā, tēna tāṁ ca vyādhiṣu madhyē nirdiśanti; kiṁvā vyādhiṣvādhārēṣu nirdiśantītyarthō jñēyaḥ||59||
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
tatra ślōkāḥ- ninditāḥ puruṣāstēṣāṁ yau viśēṣēṇa ninditau| ninditē kāraṇaṁ dōṣāstayōrninditabhēṣajam||60|| yēbhyō yadā hitā nidrā yēbhyaścāpyahitā yadā| atinidrāyānidrāya bhēṣajaṁ yadbhavā ca sā||61|| yā yā yathāprabhāvā ca nidrā tat sarvamatrijaḥ| aṣṭauninditasaṅkhyātē vyājahāra punarvasuḥ||62||
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē anidrāyēti avidyamānanidrāya puruṣāya| yathāprabhāvā cēti bhūtadhātrītyādivarṇitaprabhāvā||60-62||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē'ṣṭauninditīyō nāmaikaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||21||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē yōjanācatuṣkē'ṣṭauninditīyō nāmaikaviṁśō'dhyāyaḥ||21||