Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽഷ്ടൌനിന്ദിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
രോഗചതുഷ്കേ രോഗാ ഉക്താഃ, ഭേഷജം ച ഭേഷജചതുഷ്കേ, രോഗഭേഷജയോസ്തു യോജനാ യഥാ കര്തവ്യാ തദ്വക്തും യോജനാചതുഷ്കോऽഭിധീയതേ| സാ ച യോജനാ രോഗേണ സമം ഭേഷജാനാം പ്രായഃ ശരീരമേവാപേക്ഷത ഇതി ശരീരഭേദപ്രതിപാദകോऽഷ്ടൌനിന്ദിതീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു ശരീരമധികൃത്യാഷ്ടൌ പുരുഷാ നിന്ദിതാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അതിദീര്ഘശ്ച, അതിഹ്രസ്വശ്ച, അതിലോമാ ച, അലോമാ ച , അതികൃഷ്ണശ്ച, അതിഗൌരശ്ച, അതിസ്ഥൂലശ്ച, അതികൃശശ്ചേതി||൩||
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
ശരീരമധികൃത്യേതിവചനേന മനോऽധികൃത്യ യേ നിന്ദിതാ അധാര്മികകദര്യാദയഃ, താനിഹാനുപയുക്താന്നിരാകരോതി; അതിദീര്ഘാദയശ്ച ഷഡിഹ നിന്ദിതപ്രസ്താവാദുച്യന്തേ; നിന്ദിതത്വം ച തേഷാം ലോകവിഗാനാദേവ | അതിദീര്ഘശ്ചേത്യാദിചകാരഃ കുബ്ജാദിനിന്ദിതഗ്രഹണാര്ഥമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാതിസ്ഥൂലകൃശയോര്ഭൂയ ഏവാപരേ നിന്ദിതവിശേഷാ ഭവന്തി| അതിസ്ഥൂലസ്യ താവദായുഷോ ഹ്രാസോ ജവോപരോധഃ കൃച്ഛ്രവ്യവായതാ ദൌര്ബല്യം ദൌര്ഗന്ധ്യം സ്വേദാബാധഃ ക്ഷുദതിമാത്രം പിപാസാതിയോഗശ്ചേതി ഭവന്ത്യഷ്ടൌ ദോഷാഃ| തദതിസ്ഥൌല്യമതിസമ്പൂരണാദ്ഗുരുമധുരശീതസ്നിഗ്ധോപയോഗാദവ്യായാമാദവ്യവായാദ്ദിവാസ്വപ്നാദ്ധര്ഷനിത്യത്വാദ- ചിന്തനാദ്ബീജസ്വഭാവാച്ചോപജായതേ| തസ്യ ഹ്യതിമാത്രമേദസ്വിനോ മേദ ഏവോപചീയതേ ന തഥേതരേ ധാതവഃ, തസ്മാദസ്യായുഷോ ഹ്രാസഃ; ശൈഥില്യാത് സൌകുമാര്യാദ്ഗുരുത്വാച്ച മേദസോ ജവോപരോധഃ , ശുക്രാബഹുത്വാന്മേദസാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാച്ച കൃച്ഛ്രവ്യവായതാ, ദൌര്ബല്യമസമത്വാദ്ധാതൂനാം, ദൌര്ഗന്ധ്യം മേദോദോഷാന്മേദസഃ സ്വഭാവാത് സ്വേദനത്വാച്ച, മേദസഃ ശ്ലേഷ്മസംസര്ഗാദ്വിഷ്യന്ദിത്വാദ്ബഹുത്വാദ്ഗുരുത്വാദ്വ്യായാമാസഹത്വാച്ച സ്വേദാബാധഃ, തീക്ഷ്ണാഗ്നിത്വാത് പ്രഭൂതകോഷ്ഠവായുത്വാച്ച ക്ഷുദതിമാത്രം പിപാസാതിയോഗശ്ചേതി||൪||
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
തത്രാതിസ്ഥൂലകൃശയോശ്ചികിത്സോപയുക്തം വിശേഷം വക്തുമാഹ- തത്രേത്യാദി| ഭൂയ ഏവേതി അതിദീര്ഘാദിതുല്യലോകവിഗാനാദധികാഃ| നിന്ദിതാശ്ച തേ വിശേഷാശ്ചേതി നിന്ദിതവിശേഷാഃ| അതിസ്ഥൌല്യസ്യ ഹേതുമാഹ- തദിത്യാദി| അതിസമ്പൂരണമ് അതിഭോജനമ്| ബീജസ്വഭാവാദിതി സ്ഥൂലമാതാപിതൃജന്യത്വാത്| സമ്പ്രതി സ്ഥൂലസ്യ സാധാരണാദപ്യാഹാരാദ്ഭൂരിമേദോജന്മാഹ- തസ്യ ഹീത്യാദി| മേദസ്വിന ഇതി ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണം; തേന യസ്മാദതിസ്ഥൂലേ ശരീരേ മേദോ ദേഹവ്യാപകത്വേന ലബ്ധവൃത്തി, അതസ്തദേവ പ്രായോ വര്ധതേ നാന്യേ രസാദയഃ, തദഭിഭൂതത്വാദിത്യര്ഥഃ| തസ്മാദിതി വിഷമധാതുത്വാത്| മേദോദോഷാദിതി ദുഷ്ടം മേദോ ദുര്ഗന്ധം ഭവതി| സ്വഭാവാദിതി സ്വഭാവാദപി മേദ ആമഗന്ധിത്വേന ദുര്ഗന്ധമ്| സ്വേദനത്വാച്ചേതി സതി ച സ്വേദേ ദുര്ഗന്ധതാऽനുഭവസിദ്ധൈവേത്യര്ഥഃ | ശ്ലേഷ്മസംസര്ഗാദിഭ്യോ ഹേതുഭ്യഃ സ്വേദാബാധോ ജ്ഞേയഃ||൪||
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
ഭവന്തി ചാത്ര- മേദസാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാദ്വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ| ചരന് സന്ധുക്ഷയത്യഗ്നിമാഹാരം ശോഷയത്യപി||൫|| തസ്മാത് സ ശീഘ്രം ജരയത്യാഹാരം ചാതികാങ്ക്ഷതി| വികാരാംശ്ചാശ്നുതേ ഘോരാന് കാംശ്ചിത്കാലവ്യതിക്രമാത്||൬|| ഏതാവുപദ്രവകരൌ വിശേഷാദഗ്നിമാരുതൌ| ഏതൌ ഹി ദഹതഃ സ്ഥൂലം വനദാവോ വനം യഥാ||൭|| മേദസ്യതീവ സംവൃദ്ധേ സഹസൈവാനിലാദയഃ| വികാരാന് ദാരുണാന് കൃത്വാ നാശയന്ത്യാശു ജീവിതമ്||൮|| മേദോമാംസാതിവൃദ്ധത്വാച്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ| അയഥോപചയോത്സാഹോ നരോऽതിസ്ഥൂല ഉച്യതേ||൯|| ഇതി മേദസ്വിനോ ദോഷാ ഹേതവോ രൂപമേവ ച| നിര്ദിഷ്ടം, ....|൧൦|
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
മേദസേത്യാദൌ വായോരനതിവൃദ്ധത്വേനാഗ്നിസന്ധുക്ഷകത്വം ന വൈഷമ്യാപാദകത്വം, യതോऽതിവൃദ്ധോ ഹി വൈഷമ്യം വഹ്നേഃ കരോതി വായുഃ| സ ഇതി മേദസ്വീ| കാലവ്യതിക്രമാദിതി ഭോജനകാലാതിക്രമാത്| അതിസ്ഥൂലലക്ഷണമാഹ- മേദോമാംസേത്യാദി||൫-൯||-
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... വക്ഷ്യതേ വാച്യമതികാര്ശ്യേ ത്വതഃ പരമ്||൧൦|| സേവാ രൂക്ഷാന്നപാനാനാം ലങ്ഘനം പ്രമിതാശനമ്| ക്രിയാതിയോഗഃ ശോകശ്ച വേഗനിദ്രാവിനിഗ്രഹഃ||൧൧|| രൂക്ഷസ്യോദ്വര്തനം സ്നാനസ്യാഭ്യാസഃ പ്രകൃതിര്ജരാ| വികാരാനുശയഃ ക്രോധഃ കുര്വന്ത്യതികൃശം നരമ്||൧൨|| വ്യായാമമതിസൌഹിത്യം ക്ഷുത്പിപാസാമയൌഷധമ് | കൃശോ ന സഹതേ തദ്വദതിശീതോഷ്ണമൈഥുനമ്||൧൩|| പ്ലീഹാ കാസഃ ക്ഷയഃ ശ്വാസോ ഗുല്മോऽര്ശാംസ്യുദരാണി ച| കൃശം പ്രായോऽഭിധാവന്തി രോഗാശ്ച ഗ്രഹണീഗതാഃ||൧൪|| ശുഷ്കസ്ഫിഗുദരഗ്രീവോ ധമനീജാലസന്തതഃ| ത്വഗസ്ഥിശേഷോऽതികൃശഃ സ്ഥൂലപര്വാ നരോ മതഃ||൧൫||
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
വാച്യമ് അഭിധേയം; കിംവാ വാച്യമിതി നിന്ദിതമവദ്യമിതി യാവത്| പ്രമിതസ്യ സ്തോകസ്യാശനം പ്രമിതാശനമ്| ക്രിയാതിയോഗഃ വമനാദ്യതിയോഗഃ| പ്രകൃതിഃ ദേഹജനകം ബീജമ്| അനുശയഃ അനുബന്ധഃ| കൃശസ്യ ലക്ഷണം- ശുഷ്കേത്യാദി| ത്വഗസ്ഥിശേഷ ഇതി ‘ദൃശ്യത’ ഇതി ശേഷഃ| സ്ഥൂലപര്വാ സ്ഥൂലഗ്രന്ഥിഃ||൧൦-൧൫||
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
സതതം വ്യാധിതാവേതാവതിസ്ഥൂലകൃശൌ നരൌ| സതതം ചോപചര്യൌ ഹി കര്ശനൈര്ബൃംഹണൈരപി||൧൬|| സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യേ വരം കാര്ശ്യം സമോപകരണൌ ഹി തൌ| യദ്യുഭൌ വ്യാധിരാഗച്ഛേത് സ്ഥൂലമേവാതിപീഡയേത്||൧൭||
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
കര്ശനൈര്ബൃംഹണൈരിതി യഥാസങ്ഖ്യമ്| വരമിതി മനാഗിഷ്ടമ്| സ്ഥൂലമേവാതിപീഡയേദിതി സ്ഥൂലസ്യ ദുരുപക്രമത്വാത്| യതഃ സ്ഥൂലസ്യ സന്തര്പണമതിസ്ഥൌല്യകരമ്, അപതര്പണം ചായം പ്രവൃദ്ധാഗ്നിത്വാന്ന സോഢും ക്ഷമഃ; ദുര്ബലേ തു സന്തര്പണം യോഗ്യമേവേതി ഭാവഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
സമമാംസപ്രമാണസ്തു സമസംഹനനോ നരഃ| ദൃഢേന്ദ്രിയോ വികാരാണാം ന ബലേനാഭിഭൂയതേ||൧൮|| ക്ഷുത്പിപാസാതപസഹഃ ശീതവ്യായാമസംസഹഃ| സമപക്താ സമജരഃ സമമാംസചയോ മതഃ||൧൯||
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പ്രശസ്തപുരുഷമാഹ- സമേത്യാദി| മാംസശബ്ദേനേഹോപചയോ വിവക്ഷിതഃ, തേന സമമുപചയസ്യ പ്രമാണം യസ്യ സ തഥാ| സംഹനനം മേലകഃ| അപരാനപി സമമാംസപ്രമാണഗുണാനാഹ- ക്ഷുദിത്യാദി||൧൮-൧൯||
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
ഗുരു ചാതര്പണം ചേഷ്ടം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനം പ്രതി| കൃശാനാം ബൃംഹണാര്ഥം ച ലഘു സന്തര്പണം ച യത്||൨൦||
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
ഏവം സ്ഥൂലകൃശൌ പ്രതിപാദ്യ തയോര്യോജനീയം ഭേഷജമാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| ഗുരു ചാതര്പണം ച യഥാ- മധു; ഏതദ്ധി ഗുരുത്വാദ്വൃദ്ധമഗ്നിം യാപയതി, അതര്പണാത്വാച്ച മേദോ ഹന്തി| ഏവം പ്രശാതികാപ്രഭൃതീനാമതര്പണാനാം സംസ്കാരാദിനാ ഗുരുത്വം കൃത്വാ ഭോജനം ദേയമ്| കൃശാനാം തു ലഘു തര്പണം ച ദേയം; തദ്ധി ലാഘവാദഗ്നിവൃദ്ധികരം സന്തര്പണത്വാച്ച പുഷ്ടികൃത്| ഏതച്ച ദ്വിതയമപ്യഭീഷ്ടതമത്വേനോക്തം; തേന, മേദസ്വിനോ യല്ലഘു ചാതര്പണം പ്രശാതികാപ്രിയങ്ഗ്വാദി തച്ച കര്തവ്യം; തഥാ കൃശസ്യാപി നവാന്നാദി ഗുര്വപി സന്തര്പണം കര്തവ്യം; പരം ലാഘവം ഗൌരവം ച തത്ര സംസ്കാരാദിനാ പ്രതികര്തവ്യമ്||൨൦||
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
വാതഘ്നാന്യന്നപാനാനി ശ്ലേഷ്മമേദോഹരാണി ച| രൂക്ഷോഷ്ണാ ബസ്തയസ്തീക്ഷ്ണാ രൂക്ഷാണ്യുദ്വര്തനാനി ച||൨൧|| ഗുഡൂചീഭദ്രമുസ്താനാം പ്രയോഗസ്ത്രൈഫലസ്തഥാ| തക്രാരിഷ്ടപ്രയോഗശ്ച പ്രയോഗോ മാക്ഷികസ്യ ച||൨൨|| വിഡങ്ഗം നാഗരം ക്ഷാരഃ കാലലോഹരജോ മധു| യവാമലകചൂര്ണം ച പ്രയോഗഃ ശ്രേഷ്ഠ ഉച്യതേ||൨൩|| ബില്വാദിപഞ്ചമൂലസ്യ പ്രയോഗഃ ക്ഷൌദ്രസംയുതഃ| ശിലാജതുപ്രയോഗശ്ച സാഗ്നിമന്ഥരസഃ പരഃ||൨൪|| പ്രശാതികാ പ്രിയങ്ഗുശ്ച ശ്യാമാകാ യവകാ യവാഃ| ജൂര്ണാഹ്വാഃ കോദ്രവാ മുദ്ഗാഃ കുലത്ഥാശ്ചക്രമുദ്ഗകാഃ ||൨൫|| ആഢകീനാം ച ബീജാനി പടോലാമലകൈഃ സഹ| ഭോജനാര്ഥം പ്രയോജ്യാനി പാനം ചാനു മധൂദകമ്||൨൬|| അരിഷ്ടാംശ്ചാനുപാനാര്ഥേ മേദോമാംസകഫാപഹാന്| അതിസ്ഥൌല്യവിനാശായ സംവിഭജ്യ പ്രയോജയേത്||൨൭|| പ്രജാഗരം വ്യവായം ച വ്യായാമം ചിന്തനാനി ച| സ്ഥൌല്യമിച്ഛന് പരിത്യക്തും ക്രമേണാഭിപ്രവര്ധയേത്||൨൮||
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
മാക്ഷികസ്യേതി മധുനഃ; ന ച മധുനോ വൃഷ്യപ്രയോഗേഷു ദൃഷ്ടത്വാദ് ബൃഹണത്വം വാച്യം, യതോ യോഗവാഹി മധു യദാ വൃഷ്യേണ യുജ്യതേ തദാ വൃഷ്യത്വം കരോതി, ലേഖനയുക്തം തു ലേഖനകരം, തഥാ സ്വരൂപേണാപി രൂക്ഷാദിഗുണയോഗാത് കര്ശനം; വചനം ഹി- “നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വാച്ച യോഗവാഹി പരം മധു (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി”| വിഡങ്ഗാദിപ്രയോഗോ ഗൌരവനിരപേക്ഷ ഏവാതിസ്ഥൌല്യഹരഃ, പ്രഭാവാത്| പ്രശാതികാ ‘ഉഡികാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ| യവകാഃ സ്വല്പയവാഃ| ചക്രമുദ്ഗകഃ ‘ഋഷിമുദ്ഗക’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ആഢകീ തുവരീ||൨൧-൨൮||
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
സ്വപ്നോ ഹര്ഷഃ സുഖാ ശയ്യാ മനസോ നിര്വൃതിഃ ശമഃ| ചിന്താവ്യവായവ്യായാമവിരാമഃ പ്രിയദര്ശനമ്||൨൯|| നവാന്നാനി നവം മദ്യം ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാ രസാഃ| സംസ്കൃതാനി ച മാംസാനി ദധി സര്പിഃ പയാംസി ച||൩൦|| ഇക്ഷവഃ ശാലയോ മാഷാ ഗോധൂമാ ഗുഡവൈകൃതമ്| ബസ്തയഃ സ്നിഗ്ധമധുരാസ്തൈലാഭ്യങ്ഗശ്ച സര്വദാ||൩൧|| സ്നിഗ്ധമുദ്വര്തനം സ്നാനം ഗന്ധമാല്യനിഷേവണമ്| ശുക്ലം വാസോ യഥാകാലം ദോഷാണാമവസേചനമ്||൩൨|| രസായനാനാം വൃഷ്യാണാം യോഗാനാമുപസേവനമ്| ഹത്വാऽതികാര്ശ്യമാധത്തേ നൃണാമുപചയം പരമ്||൩൩|| അചിന്തനാച്ച കാര്യാണാം ധ്രുവം സന്തര്പണേന ച| സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാച്ച നരോ വരാഹ ഇവ പുഷ്യതി||൩൪||
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
കാര്ശ്യചികിത്സാമാഹ- സ്വപ്ന ഇത്യാദി| ശമഃ ശാന്തിഃ| നനു നവാന്നാദീനാം ഗുരൂണാം സംസ്കാരാദിനാ ഗൌരവം പ്രതികര്തവ്യമഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്, തത് കിമിതി ലഘൂന്യേവ രക്തശാല്യാദീനി തത്ര ന ദീയന്തേ, താനി ഹി പ്രകൃത്യാ ലഘൂനി തര്പണാനി ച മധുരയോഗാത്| ന, ഉഭയസ്യാപ്യഭിപ്രേതത്വാത്; പ്രകൃതിലഘു ച തര്പണം രക്തശാല്യാദി, സംസ്കാരാദിലഘു ച നവാന്നാദി സന്തര്പണകരമിതി| ഏവം പൂര്വോക്തപ്രശാതികാദാവപ്യനുസര്തവ്യമ്| അചിന്തനാച്ചേത്യാദിനാ പ്രകൃഷ്ടം ബൃംഹണകാരണമുച്യതേ| സ്വപ്നപ്രസങ്ഗോ നിത്യം സ്വപ്നമതിമാത്രം ച||൨൯-൩൪||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
യദാ തു മനസി ക്ലാന്തേ കര്മാത്മാനഃ ക്ലമാന്വിതാഃ | വിഷയേഭ്യോ നിവര്തന്തേ തദാ സ്വപിതി മാനവഃ||൩൫||
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പ്രസ്താവാഗതം സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യചികിത്സാപ്രധാനഭൂതം സ്വപ്നം നിദ്രാരൂപം സര്വതോ നിരൂപയതി- യദാ ത്വിത്യാദി| മനസീതി അന്തഃകരണേ; കിംവാ മനോയുക്ത ആത്മാ മന ഇത്യുച്യതേ, തസ്മിന് ക്ലാന്ത ഇതി നിഷ്ക്രിയേ| കര്മാത്മാന ഇതി ഇന്ദ്രിയാണി| ക്ലമാന്വിതാഃ ക്രിയാരഹിതാഃ| വിഷയേഭ്യഃ രൂപാദിഭ്യഃ| മനസോऽപ്രവൃത്ത്യേന്ദ്രിയാണ്യപി ന പ്രവര്തന്ത ഇതി ഭാവഃ| തദാ സ്വപിതീതി സ്വപ്നഗുണയുക്തോ ഭവതി; സ്വപ്നശ്ച നിരിന്ദ്രിയപ്രദേശേ മനോവസ്ഥാനമ്| കിംവാ കര്മാത്മാന ഇതി സംസാര്യാത്മാനഃ| മനസി ക്ലാന്തേ ആത്മാനഃ ക്ലാന്താ ഭവന്തി, മനോധീനപ്രവൃത്തിത്വാദാത്മനാം; തതശ്ച മനോനിവൃത്ത്യാ ആത്മാനോऽപി ന വിഷയാന് ഗൃഹ്ണന്തി, ഇന്ദ്രിയാണി ചാത്മനോऽപ്രവൃത്ത്യൈവ ന പ്രവര്തന്തേ||൩൫||
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
നിദ്രായത്തം സുഖം ദുഃഖം പുഷ്ടിഃ കാര്ശ്യം ബലാബലമ്| വൃഷതാ ക്ലീബതാ ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ജീവിതം ന ച||൩൬|| അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാച്ച ന ച നിദ്രാ നിഷേവിതാ| സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത് കാലരാത്രിരിവാപരാ||൩൭|| സൈവ യുക്താ പുനര്യുങ്ക്തേ നിദ്രാ ദേഹം സുഖായുഷാ| പുരുഷം യോഗിനം സിദ്ധ്യാ സത്യാ ബുദ്ധിരിവാഗതാ||൩൮||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി വിധിനാ സേവിതായാ നിദ്രായാ ഗുണമവിധിനാ ച ദോഷമാഹ- നിദ്രായത്തമിത്യാദിനാ ന ചേത്യന്തേന| അത്ര ച സുഖാദി വിധിസേവിതനിദ്രാഫലം, ദുഃഖാദി ത്വവിധിനിദ്രാഫലമ്| ഏതദേവ വിഭജതേ- അകാല ഇത്യാദി| അകാല ഇതി ദിനാദൌ നിദ്രാം പ്രതി നിഷിദ്ധേ കാലേ; അനേന ച മിഥ്യായോഗോ നിദ്രായാ ഉക്തഃ| കാലരാത്രിഃ കാലോഷാ| സത്യാ ബുദ്ധിഃ തത്ത്വജ്ഞാനമ്||൩൬-൩൮||
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
ഗീതാധ്യയനമദ്യസ്ത്രീകര്മഭാരാധ്വകര്ശിതാഃ| അജീര്ണിനഃ ക്ഷതാഃ ക്ഷീണാ വൃദ്ധാ ബാലാസ്തഥാऽബലാഃ||൩൯|| തൃഷ്ണാതീസാരശൂലാര്താഃ ശ്വാസിനോ ഹിക്കിനഃ കൃശാഃ| പതിതാഭിഹതോന്മത്താഃ ക്ലാന്താ യാനപ്രജാഗരൈഃ||൪൦|| ക്രോധശോകഭയക്ലാന്താ ദിവാസ്വപ്നോചിതാശ്ച യേ| സര്വ ഏതേ ദിവാസ്വപ്നം സേവേരന് സാര്വകാലികമ്||൪൧|| ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ബലം ചാപ്യുപജായതേ| ശ്ലേഷ്മാ പുഷ്ണാതി ചാങ്ഗാനി സ്ഥൈര്യം ഭവതി ചായുഷഃ||൪൨|| ഗ്രീഷ്മേ ത്വാദാനരൂക്ഷാണാം വര്ധമാനേ ച മാരുതേ| രാത്രീണാം ചാതിസങ്ക്ഷേപാദ്ദിവാസ്വപ്നഃ പ്രശസ്യതേ||൪൩||
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ദിനേऽപി യൈര്നിദ്രാ സേവ്യാ താനാഹ- ഗീതേത്യാദി| ഇഹ ഗീതകര്ശിതാനാം ദിവാസ്വപ്നാദ്ധാതുപുഷ്ടൌ സത്യാമാരോഗ്യമ്| അതീസാരാദിഷു ച പ്രഭാവാദ്ദിവാऽപി നിദ്രാ ഹിതാ| അജീര്ണിനസ്ത്വജീര്ണപാകാര്ഥം ദിവാനിദ്രാ; നിദ്രാ ഹി സ്രോതോऽവരോധേനാഗ്നിബലം കൃത്വാ ശീഘ്രമാഹാരം പചതി| ദിവാസ്വപ്നസാത്മ്യാനാം സഹസാ തത്പരിത്യാഗേ ദോഷ ഏവ സ്യാത്| രാത്രൌ ജാഗരിതാനാം ച തജ്ജനിതവാതക്ഷോഭശമാര്ഥം ദിവാസ്വപ്നഃ, സ ച ക്ഷാരപാണിവചനേന കര്തവ്യഃ; യദുക്തം- “യാവത്കാലം ന സുപ്തഃ സ്യാദ്രാത്രൌ സ്വപ്നാദ്യഥോചിതാത്| തതോऽര്ധമാത്രം തത്കാലം ദിവാസ്വപ്നോ വിധീയതേ” ഇതി; അയം ച ദിവാസ്വപ്നോऽഭുക്തവതാമേവ; യദുക്തം ഹാരീതേ- “ഭുക്ത്വാ സ്വപ്നം ന സേവേത സുസ്ഥോऽപ്യസുഖിതോ ഭവേത്” ഇതി; അന്യത്രാപ്യുക്തം വ്യായാമാദിഷു ദിവാസ്വപ്നവിധാനേ- “നരാന്നിരശനാന് കാമം ദിവാ സ്വാപയേത്” ഇതി| സാര്വകാലികമിതി ഗ്രീഷ്മം പരിത്യജ്യാപി| ‘രാത്രീണാം ചാതിസങ്ക്ഷേപാദിതി’ അനേനാല്പനിദ്രത്വം ച സൂചയതി||൩൯-൪൩||
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
ഗ്രീഷ്മവര്ജ്യേഷു കാലേഷു ദിവാസ്വപ്നാത് പ്രകുപ്യതഃ| ശ്ലേഷ്മപിത്തേ ദിവാസ്വപ്നസ്തസ്മാത്തേഷു ന ശസ്യതേ||൪൪|| മേദസ്വിനഃ സ്നേഹനിത്യാഃ ശ്ലേഷ്മലാഃ ശ്ലേഷ്മരോഗിണഃ| ദൂഷീവിഷാര്താശ്ച ദിവാ ന ശയീരന് കദാചന||൪൫|| ഹലീമകഃ ശിരഃശൂലം സ്തൈമിത്യം ഗുരുഗാത്രതാ| അങ്ഗമര്ദോऽഗ്നിനാശശ്ച പ്രലേപോ ഹൃദയസ്യ ച||൪൬|| ശോഫാരോചകഹൃല്ലാസപീനസാര്ധാവഭേദകാഃ| കോഠാരുഃപിഡകാഃ കണ്ഡൂസ്തന്ദ്രാ കാസോ ഗലാമയാഃ||൪൭|| സ്മൃതിബുദ്ധിപ്രമോഹശ്ച സംരോധഃ സ്രോതസാം ജ്വരഃ| ഇന്ദ്രിയാണാമസാമര്ഥ്യം വിഷവേഗപ്രവര്ത(ര്ധ)നമ്||൪൮|| ഭവേന്നൃണാം ദിവാസ്വപ്നസ്യാഹിതസ്യ നിഷേവണാത്| തസ്മാദ്ധിതാഹിതം സ്വപ്നം ബുദ്ധ്വാ സ്വപ്യാത് സുഖം ബുധഃ||൪൯||
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
ന ശയീരന് കദാചനേതിവചനാദ്ഗ്രീഷ്മേऽപി ദിവാസ്വപ്നം മേദസ്വിപ്രഭൃതീനാം നിഷേധതി| ഗീതകര്ഷണാദൌ തു ബലാബലം നിരൂപ്യ ദിവാസ്വപ്നപ്രവൃത്തിര്വാ നിവൃത്തിര്വാ വിധേയാ| വിഷവേഗപ്രവര്തനമിതി ദൂഷീവിഷാര്താനാം ബോദ്ധവ്യമ്| സ്വപ്യാത് സുഖമിതി സുഖം യഥാ ഭവതി തഥാ സ്വപ്യാത്; തച്ചാഹിതസ്വപ്നപരിത്യാഗേന ഹിതസ്വപ്നസേവയാ ച||൪൪-൪൯||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
രാത്രൌ ജാഗരണം രൂക്ഷം സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനം ദിവാ| അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി ത്വാസീനപ്രചലായിതമ്||൫൦||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
രാത്രാവിത്യാദിനാ ജാഗരണസ്യ സ്വപ്നസ്യ ച രൂക്ഷത്വം സ്നിഗ്ധത്വം ച തത്കാര്യകര്തൃത്വാദുപചര്യതേ| കിഞ്ച ജാഗരണം രാത്രൌ ദിനേ വാ രൂക്ഷമേവ; പരം ദിവാ ജാഗരണം ന വിരൂക്ഷണം ശരീരേ കരോതി രാത്രിസ്വപ്നപ്രസ്നിഗ്ധത്വാത്; രാത്രൌ ജാഗരണം തു രൌക്ഷ്യം കരോതി, തേന തദ്രൂക്ഷമുച്യതേ; ഏവം ദിവാസ്വപ്നേऽപി വാച്യമ്| സ്വപ്നപ്രസങ്ഗേന സ്വപ്നഭേദഗുണമാഹ- അരൂക്ഷമിത്യാദി| അനഭിഷ്യന്ദി അസ്നിഗ്ധമിത്യര്ഥഃ| ആസീനപ്രചലായിതമ് ഉപവിഷ്ടസ്യ കിഞ്ചിന്നിദ്രാസേവനം; യദാഹുര്ജനാഃ പ്രധാനം വിഹാരേഷു||൫൦||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
ദേഹവൃത്തൌ യഥാऽऽഹാരസ്തഥാ സ്വപ്നഃ സുഖോ മതഃ| സ്വപ്നാഹാരസമുത്ഥേ ച സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യേ വിശേഷതഃ||൫൧||
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
സ്വപ്നപ്രാധാന്യേ ഹേതുമാഹ- ദേഹവൃത്താവിത്യാദി| സുഖ ഇതി സുഖഹേതുഃ||൫൧||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
അഭ്യങ്ഗോത്സാദനം സ്നാനം ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാ രസാഃ| ശാല്യന്നം സദധി ക്ഷീരം സ്നേഹോ മദ്യം മനഃസുഖമ്||൫൨|| മനസോऽനുഗുണാ ഗന്ധാഃ ശബ്ദാഃ സംവാഹനാനി ച| ചക്ഷുഷോസ്തര്പണം ലേപഃ ശിരസോ വദനസ്യ ച||൫൩|| സ്വാസ്തീര്ണം ശയനം വേശ്മ സുഖം കാലസ്തഥോചിതഃ| ആനയന്ത്യചിരാന്നിദ്രാം പ്രനഷ്ടാ യാ നിമിത്തതഃ||൫൪||
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
സ്വപ്നജനകം ഹേതുമാഹ- അഭ്യങ്ഗേത്യാദി| കാലസ്തഥോചിത ഇതി യസ്മിന് കാലേ നിദ്രാ പുരുഷേണാഭ്യസ്താ സ കാലസ്തസ്യോചിതഃ| നിമിത്തതഃ പ്രനഷ്ടേതിവചനമരിഷ്ടജനിതനിദ്രാപ്രതിഷേധാര്ഥമ്; അരിഷ്ടം ഹ്യനിമിത്തമുച്യതേ ശാസ്ത്രേ||൫൨-൫൪|
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
കായസ്യ ശിരസശ്ചൈവ വിരേകശ്ഛര്ദനം ഭയമ്| ചിന്താ ക്രോധസ്തഥാ ധൂമോ വ്യായാമോ രക്തമോക്ഷണമ്||൫൫|| ഉപവാസോऽസുഖാ ശയ്യാ സത്ത്വൌദാര്യം തമോജയഃ| നിദ്രാപ്രസങ്ഗമഹിതം വാരയന്തി സമുത്ഥിതമ്||൫൬|| ഏത ഏവ ച വിജ്ഞേയാ നിദ്രാനാശസ്യ ഹേതവഃ| കാര്യം കാലോ വികാരശ്ച പ്രകൃതിര്വായുരേവ ച||൫൭||
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
അത്ര നിദ്രാപ്രതിഷേധഹേതുമാഹ- കായസ്യേത്യാദി| സത്ത്വൌദാര്യം സത്ത്വഗുണഭൂരിത്വമ്| തമോജയഃ തമോഗുണജയഃ, സ ച യോഗാഭ്യാസാദിനാ ഭവതി| ഏത ഏവ ചേതി സ്വസ്ഥേ ക്രിയമാണാ ഇതി ബോദ്ധവ്യം; നിദ്രാതിപ്രസങ്ഗേ തു സതി ക്രിയമാണാ അതിപ്രസങ്ഗനിഷേധകാ ഭവന്തി| അപരാനപി നിദ്രാനാശഹേതൂനാഹ- കാര്യമിത്യാദി| കാര്യമിതി കാര്യാസക്തോ ന നിദ്രാം യാതി| കാല ഇതി വാര്ധക്യം, വൃദ്ധാ ഹി സ്വഭാവത ഏവ ജാഗരൂകാ ഭവന്തി| വികാരഃ വ്യാധിഃ ശൂലാദിഃ| പ്രകൃതിഃ സ്വഭാവഃ, സ്വഭാവാദേവ കേചിദനിദ്രാ ഭവന്തി | വികാരഗ്രഹണൈനൈവ വാതേ ലബ്ധേ പുനര്വാതഗ്രഹണം വിശേഷേണ വായോര്നിദ്രാപഹാരകത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്||൫൫-൫൭||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
തമോഭവാ ശ്ലേഷ്മസമുദ്ഭവാ ച മനഃശരീരശ്രമസമ്ഭവാ ച| ആഗന്തുകീ വ്യാധ്യനുവര്തിനീ ച രാത്രിസ്വഭാവപ്രഭവാ ച നിദ്രാ||൫൮||
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
നിദ്രാവിശേഷാനാഹ- തമോഭവേത്യാദി| തമോഭവാ ഇതി തമോഗുണോദ്രേകഭവാ| മനഃശരീരശ്രമസമ്ഭവാ തു നിദ്രാ മനഃശരീരയോഃ ശ്രമേണ ക്രിയോപരമേ സതി നേന്ദ്രിയാണി ന ച മനോ വിഷയേഷു പ്രവര്തന്തേ, തതശ്ച നിദ്രാ ഭവതി; ശ്രമശ്ചായമനതിവൃദ്ധോ ഭൂരിവാതാപ്രകോപകോऽഭിപ്രേതഃ, തേന ശ്രമസ്യ വാതജനകത്വേന നിദ്രാനാശഃ കിമിതി ന ഭവതീതി ന വാച്യം, ദൃഷ്ടം ചൈതദ്യച്ഛ്രാന്താനാം നിദ്രാ ഭവതീതി| ആഗന്തുകീ രിഷ്ടഭൂതാ| വ്യാധ്യനുവര്തിനീ സന്നിപാതജ്വരാദികാര്യാ| രാത്രിസ്വഭാവാത് പ്രഭവതീതി രാത്രിസ്വഭാവപ്രഭവാ| ദിവാ പ്രഭവന്തീ തു നിദ്രാ തമഃപ്രഭൃതിഭ്യ ഏവ ഭവതി||൫൮||
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
രാത്രിസ്വഭാവപ്രഭവാ മതാ യാ താം ഭൂതധാത്രീം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ| തമോഭവാമാഹുരഘസ്യ മൂലം ശേഷാഃ പുനര്വ്യാധിഷു നിര്ദിശന്തി||൫൯||
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
ആസു നിദ്രാസു പ്രശസ്താം നിന്ദിതാം ചാഹ- രാത്രീത്യാദി| ഭൂതാനി പ്രാണിനോ ദധാതി പുഷ്ണാതീതി ഭൂതധാത്രീ, ധാത്രീവ ധാത്രീ| അഘസ്യ പാപസ്യ മൂലമിതി കാരണം; തമോഗൃഹീതോ ഹി സദാ നിദ്രാത്മകത്വേനാനുഷ്ഠേയം സദ്വൃത്തം ന കരോതി, തതശ്ചാധര്മോത്പാദഃ| വ്യാധിഷ്വിതി ശാരീരവ്യാധിഷു; ശ്ലേഷ്മാദയോ വ്യാധയ ഏവ, തേഷു ച ഭൂതാ നിദ്രാ വ്യാധിരൂപൈവ| ആഗന്തുകീ ചാസാധ്യവ്യാധിഭവാ ച സ്വയമപ്യസാധ്യഭൂതാ വ്യാധിരൂപാ, തേന താം ച വ്യാധിഷു മധ്യേ നിര്ദിശന്തി; കിംവാ വ്യാധിഷ്വാധാരേഷു നിര്ദിശന്തീത്യര്ഥോ ജ്ഞേയഃ||൫൯||
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
തത്ര ശ്ലോകാഃ- നിന്ദിതാഃ പുരുഷാസ്തേഷാം യൌ വിശേഷേണ നിന്ദിതൌ| നിന്ദിതേ കാരണം ദോഷാസ്തയോര്നിന്ദിതഭേഷജമ്||൬൦|| യേഭ്യോ യദാ ഹിതാ നിദ്രാ യേഭ്യശ്ചാപ്യഹിതാ യദാ| അതിനിദ്രായാനിദ്രായ ഭേഷജം യദ്ഭവാ ച സാ||൬൧|| യാ യാ യഥാപ്രഭാവാ ച നിദ്രാ തത് സര്വമത്രിജഃ| അഷ്ടൌനിന്ദിതസങ്ഖ്യാതേ വ്യാജഹാര പുനര്വസുഃ||൬൨||
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ അനിദ്രായേതി അവിദ്യമാനനിദ്രായ പുരുഷായ| യഥാപ്രഭാവാ ചേതി ഭൂതധാത്രീത്യാദിവര്ണിതപ്രഭാവാ||൬൦-൬൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേऽഷ്ടൌനിന്ദിതീയോ നാമൈകവിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൧||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ യോജനാചതുഷ്കേऽഷ്ടൌനിന്ദിതീയോ നാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||