Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽష్టౌనిందితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽष्टौनिन्दितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
రోగచతుష్కే రోగా ఉక్తాః, భేషజం చ భేషజచతుష్కే, రోగభేషజయోస్తు యోజనా యథా కర్తవ్యా తద్వక్తుం యోజనాచతుష్కోఽభిధీయతే| సా చ యోజనా రోగేణ సమం భేషజానాం ప్రాయః శరీరమేవాపేక్షత ఇతి శరీరభేదప్రతిపాదకోఽష్టౌనిందితీయోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు శరీరమధికృత్యాష్టౌ పురుషా నిందితా భవంతి; తద్యథా- అతిదీర్ఘశ్చ, అతిహ్రస్వశ్చ, అతిలోమా చ, అలోమా చ , అతికృష్ణశ్చ, అతిగౌరశ్చ, అతిస్థూలశ్చ, అతికృశశ్చేతి||3||
इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति; तद्यथा- अतिदीर्घश्च, अतिह्रस्वश्च, अतिलोमा च, अलोमा च , अतिकृष्णश्च, अतिगौरश्च, अतिस्थूलश्च, अतिकृशश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
శరీరమధికృత్యేతివచనేన మనోఽధికృత్య యే నిందితా అధార్మికకదర్యాదయః, తానిహానుపయుక్తాన్నిరాకరోతి; అతిదీర్ఘాదయశ్చ షడిహ నిందితప్రస్తావాదుచ్యంతే; నిందితత్వం చ తేషాం లోకవిగానాదేవ | అతిదీర్ఘశ్చేత్యాదిచకారః కుబ్జాదినిందితగ్రహణార్థం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాతిస్థూలకృశయోర్భూయ ఏవాపరే నిందితవిశేషా భవంతి| అతిస్థూలస్య తావదాయుషో హ్రాసో జవోపరోధః కృచ్ఛ్రవ్యవాయతా దౌర్బల్యం దౌర్గంధ్యం స్వేదాబాధః క్షుదతిమాత్రం పిపాసాతియోగశ్చేతి భవంత్యష్టౌ దోషాః| తదతిస్థౌల్యమతిసంపూరణాద్గురుమధురశీతస్నిగ్ధోపయోగాదవ్యాయామాదవ్యవాయాద్దివాస్వప్నాద్ధర్షనిత్యత్వాద- చింతనాద్బీజస్వభావాచ్చోపజాయతే| తస్య హ్యతిమాత్రమేదస్వినో మేద ఏవోపచీయతే న తథేతరే ధాతవః, తస్మాదస్యాయుషో హ్రాసః; శైథిల్యాత్ సౌకుమార్యాద్గురుత్వాచ్చ మేదసో జవోపరోధః , శుక్రాబహుత్వాన్మేదసాఽఽవృతమార్గత్వాచ్చ కృచ్ఛ్రవ్యవాయతా, దౌర్బల్యమసమత్వాద్ధాతూనాం, దౌర్గంధ్యం మేదోదోషాన్మేదసః స్వభావాత్ స్వేదనత్వాచ్చ, మేదసః శ్లేష్మసంసర్గాద్విష్యందిత్వాద్బహుత్వాద్గురుత్వాద్వ్యాయామాసహత్వాచ్చ స్వేదాబాధః, తీక్ష్ణాగ్నిత్వాత్ ప్రభూతకోష్ఠవాయుత్వాచ్చ క్షుదతిమాత్రం పిపాసాతియోగశ్చేతి||4||
तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति| अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः| तदतिस्थौल्यमतिसम्पूरणाद्गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद- चिन्तनाद्बीजस्वभावाच्चोपजायते| तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः, तस्मादस्यायुषो ह्रासः; शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः , शुक्राबहुत्वान्मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता, दौर्बल्यमसमत्वाद्धातूनां, दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च, मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद्विष्यन्दित्वाद्बहुत्वाद्गुरुत्वाद्व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः, तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति||४||
🔊 Audio coming soon
తత్రాతిస్థూలకృశయోశ్చికిత్సోపయుక్తం విశేషం వక్తుమాహ- తత్రేత్యాది| భూయ ఏవేతి అతిదీర్ఘాదితుల్యలోకవిగానాదధికాః| నిందితాశ్చ తే విశేషాశ్చేతి నిందితవిశేషాః| అతిస్థౌల్యస్య హేతుమాహ- తదిత్యాది| అతిసంపూరణం అతిభోజనం| బీజస్వభావాదితి స్థూలమాతాపితృజన్యత్వాత్| సంప్రతి స్థూలస్య సాధారణాదప్యాహారాద్భూరిమేదోజన్మాహ- తస్య హీత్యాది| మేదస్విన ఇతి హేతుగర్భవిశేషణం; తేన యస్మాదతిస్థూలే శరీరే మేదో దేహవ్యాపకత్వేన లబ్ధవృత్తి, అతస్తదేవ ప్రాయో వర్ధతే నాన్యే రసాదయః, తదభిభూతత్వాదిత్యర్థః| తస్మాదితి విషమధాతుత్వాత్| మేదోదోషాదితి దుష్టం మేదో దుర్గంధం భవతి| స్వభావాదితి స్వభావాదపి మేద ఆమగంధిత్వేన దుర్గంధం| స్వేదనత్వాచ్చేతి సతి చ స్వేదే దుర్గంధతాఽనుభవసిద్ధైవేత్యర్థః | శ్లేష్మసంసర్గాదిభ్యో హేతుభ్యః స్వేదాబాధో జ్ఞేయః||4||
Adhikarana 4 (5-9) · Śloka 10
భవంతి చాత్ర- మేదసాఽఽవృతమార్గత్వాద్వాయుః కోష్ఠే విశేషతః| చరన్ సంధుక్షయత్యగ్నిమాహారం శోషయత్యపి||5|| తస్మాత్ స శీఘ్రం జరయత్యాహారం చాతికాంక్షతి| వికారాంశ్చాశ్నుతే ఘోరాన్ కాంశ్చిత్కాలవ్యతిక్రమాత్||6|| ఏతావుపద్రవకరౌ విశేషాదగ్నిమారుతౌ| ఏతౌ హి దహతః స్థూలం వనదావో వనం యథా||7|| మేదస్యతీవ సంవృద్ధే సహసైవానిలాదయః| వికారాన్ దారుణాన్ కృత్వా నాశయంత్యాశు జీవితం||8|| మేదోమాంసాతివృద్ధత్వాచ్చలస్ఫిగుదరస్తనః| అయథోపచయోత్సాహో నరోఽతిస్థూల ఉచ్యతే||9|| ఇతి మేదస్వినో దోషా హేతవో రూపమేవ చ| నిర్దిష్టం, ....|10|
भवन्ति चात्र- मेदसाऽऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि||५|| तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति| विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्||६|| एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ| एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा||७|| मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः| विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्||८|| मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः| अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते||९|| इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च| निर्दिष्टं, ....|१०|
🔊 Audio coming soon
మేదసేత్యాదౌ వాయోరనతివృద్ధత్వేనాగ్నిసంధుక్షకత్వం న వైషమ్యాపాదకత్వం, యతోఽతివృద్ధో హి వైషమ్యం వహ్నేః కరోతి వాయుః| స ఇతి మేదస్వీ| కాలవ్యతిక్రమాదితి భోజనకాలాతిక్రమాత్| అతిస్థూలలక్షణమాహ- మేదోమాంసేత్యాది||5-9||-
Adhikarana 5 (10-15) · Śloka 15
... వక్ష్యతే వాచ్యమతికార్శ్యే త్వతః పరం||10|| సేవా రూక్షాన్నపానానాం లంఘనం ప్రమితాశనం| క్రియాతియోగః శోకశ్చ వేగనిద్రావినిగ్రహః||11|| రూక్షస్యోద్వర్తనం స్నానస్యాభ్యాసః ప్రకృతిర్జరా| వికారానుశయః క్రోధః కుర్వంత్యతికృశం నరం||12|| వ్యాయామమతిసౌహిత్యం క్షుత్పిపాసామయౌషధం | కృశో న సహతే తద్వదతిశీతోష్ణమైథునం||13|| ప్లీహా కాసః క్షయః శ్వాసో గుల్మోఽర్శాంస్యుదరాణి చ| కృశం ప్రాయోఽభిధావంతి రోగాశ్చ గ్రహణీగతాః||14|| శుష్కస్ఫిగుదరగ్రీవో ధమనీజాలసంతతః| త్వగస్థిశేషోఽతికృశః స్థూలపర్వా నరో మతః||15||
... वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम्||१०|| सेवा रूक्षान्नपानानां लङ्घनं प्रमिताशनम्| क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः||११|| रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा| विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम्||१२|| व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् | कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम्||१३|| प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मोऽर्शांस्युदराणि च| कृशं प्रायोऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः||१४|| शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसन्ततः| त्वगस्थिशेषोऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः||१५||
🔊 Audio coming soon
వాచ్యం అభిధేయం; కింవా వాచ్యమితి నిందితమవద్యమితి యావత్| ప్రమితస్య స్తోకస్యాశనం ప్రమితాశనం| క్రియాతియోగః వమనాద్యతియోగః| ప్రకృతిః దేహజనకం బీజం| అనుశయః అనుబంధః| కృశస్య లక్షణం- శుష్కేత్యాది| త్వగస్థిశేష ఇతి ‘దృశ్యత’ ఇతి శేషః| స్థూలపర్వా స్థూలగ్రంథిః||10-15||
Adhikarana 6 (16-17) · Śloka 17
సతతం వ్యాధితావేతావతిస్థూలకృశౌ నరౌ| సతతం చోపచర్యౌ హి కర్శనైర్బృంహణైరపి||16|| స్థౌల్యకార్శ్యే వరం కార్శ్యం సమోపకరణౌ హి తౌ| యద్యుభౌ వ్యాధిరాగచ్ఛేత్ స్థూలమేవాతిపీడయేత్||17||
सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ| सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि||१६|| स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ| यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
కర్శనైర్బృంహణైరితి యథాసంఖ్యం| వరమితి మనాగిష్టం| స్థూలమేవాతిపీడయేదితి స్థూలస్య దురుపక్రమత్వాత్| యతః స్థూలస్య సంతర్పణమతిస్థౌల్యకరం, అపతర్పణం చాయం ప్రవృద్ధాగ్నిత్వాన్న సోఢుం క్షమః; దుర్బలే తు సంతర్పణం యోగ్యమేవేతి భావః||16-17||
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
సమమాంసప్రమాణస్తు సమసంహననో నరః| దృఢేంద్రియో వికారాణాం న బలేనాభిభూయతే||18|| క్షుత్పిపాసాతపసహః శీతవ్యాయామసంసహః| సమపక్తా సమజరః సమమాంసచయో మతః||19||
सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः| दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते||१८|| क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः| समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः||१९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ప్రశస్తపురుషమాహ- సమేత్యాది| మాంసశబ్దేనేహోపచయో వివక్షితః, తేన సమముపచయస్య ప్రమాణం యస్య స తథా| సంహననం మేలకః| అపరానపి సమమాంసప్రమాణగుణానాహ- క్షుదిత్యాది||18-19||
Adhikarana 8 (20) · Śloka 20
గురు చాతర్పణం చేష్టం స్థూలానాం కర్శనం ప్రతి| కృశానాం బృంహణార్థం చ లఘు సంతర్పణం చ యత్||20||
गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति| कृशानां बृंहणार्थं च लघु सन्तर्पणं च यत्||२०||
🔊 Audio coming soon
ఏవం స్థూలకృశౌ ప్రతిపాద్య తయోర్యోజనీయం భేషజమాహ- గుర్విత్యాది| గురు చాతర్పణం చ యథా- మధు; ఏతద్ధి గురుత్వాద్వృద్ధమగ్నిం యాపయతి, అతర్పణాత్వాచ్చ మేదో హంతి| ఏవం ప్రశాతికాప్రభృతీనామతర్పణానాం సంస్కారాదినా గురుత్వం కృత్వా భోజనం దేయం| కృశానాం తు లఘు తర్పణం చ దేయం; తద్ధి లాఘవాదగ్నివృద్ధికరం సంతర్పణత్వాచ్చ పుష్టికృత్| ఏతచ్చ ద్వితయమప్యభీష్టతమత్వేనోక్తం; తేన, మేదస్వినో యల్లఘు చాతర్పణం ప్రశాతికాప్రియంగ్వాది తచ్చ కర్తవ్యం; తథా కృశస్యాపి నవాన్నాది గుర్వపి సంతర్పణం కర్తవ్యం; పరం లాఘవం గౌరవం చ తత్ర సంస్కారాదినా ప్రతికర్తవ్యం||20||
Adhikarana 9 (21-28) · Śloka 28
వాతఘ్నాన్యన్నపానాని శ్లేష్మమేదోహరాణి చ| రూక్షోష్ణా బస్తయస్తీక్ష్ణా రూక్షాణ్యుద్వర్తనాని చ||21|| గుడూచీభద్రముస్తానాం ప్రయోగస్త్రైఫలస్తథా| తక్రారిష్టప్రయోగశ్చ ప్రయోగో మాక్షికస్య చ||22|| విడంగం నాగరం క్షారః కాలలోహరజో మధు| యవామలకచూర్ణం చ ప్రయోగః శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే||23|| బిల్వాదిపంచమూలస్య ప్రయోగః క్షౌద్రసంయుతః| శిలాజతుప్రయోగశ్చ సాగ్నిమంథరసః పరః||24|| ప్రశాతికా ప్రియంగుశ్చ శ్యామాకా యవకా యవాః| జూర్ణాహ్వాః కోద్రవా ముద్గాః కులత్థాశ్చక్రముద్గకాః ||25|| ఆఢకీనాం చ బీజాని పటోలామలకైః సహ| భోజనార్థం ప్రయోజ్యాని పానం చాను మధూదకం||26|| అరిష్టాంశ్చానుపానార్థే మేదోమాంసకఫాపహాన్| అతిస్థౌల్యవినాశాయ సంవిభజ్య ప్రయోజయేత్||27|| ప్రజాగరం వ్యవాయం చ వ్యాయామం చింతనాని చ| స్థౌల్యమిచ్ఛన్ పరిత్యక్తుం క్రమేణాభిప్రవర్ధయేత్||28||
वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च| रूक्षोष्णा बस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च||२१|| गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा| तक्रारिष्टप्रयोगश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च||२२|| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते||२३|| बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः||२४|| प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः| जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ||२५|| आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह| भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानं चानु मधूदकम्||२६|| अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान्| अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत्||२७|| प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च| स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
మాక్షికస్యేతి మధునః; న చ మధునో వృష్యప్రయోగేషు దృష్టత్వాద్ బృహణత్వం వాచ్యం, యతో యోగవాహి మధు యదా వృష్యేణ యుజ్యతే తదా వృష్యత్వం కరోతి, లేఖనయుక్తం తు లేఖనకరం, తథా స్వరూపేణాపి రూక్షాదిగుణయోగాత్ కర్శనం; వచనం హి- “నానాద్రవ్యాత్మకత్వాచ్చ యోగవాహి పరం మధు (సు. సూ. 45) ఇతి”| విడంగాదిప్రయోగో గౌరవనిరపేక్ష ఏవాతిస్థౌల్యహరః, ప్రభావాత్| ప్రశాతికా ‘ఉడికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా| యవకాః స్వల్పయవాః| చక్రముద్గకః ‘ఋషిముద్గక’ ఇతి ప్రసిద్ధః| ఆఢకీ తువరీ||21-28||
Adhikarana 10 (29-34) · Śloka 34
స్వప్నో హర్షః సుఖా శయ్యా మనసో నిర్వృతిః శమః| చింతావ్యవాయవ్యాయామవిరామః ప్రియదర్శనం||29|| నవాన్నాని నవం మద్యం గ్రామ్యానూపౌదకా రసాః| సంస్కృతాని చ మాంసాని దధి సర్పిః పయాంసి చ||30|| ఇక్షవః శాలయో మాషా గోధూమా గుడవైకృతం| బస్తయః స్నిగ్ధమధురాస్తైలాభ్యంగశ్చ సర్వదా||31|| స్నిగ్ధముద్వర్తనం స్నానం గంధమాల్యనిషేవణం| శుక్లం వాసో యథాకాలం దోషాణామవసేచనం||32|| రసాయనానాం వృష్యాణాం యోగానాముపసేవనం| హత్వాఽతికార్శ్యమాధత్తే నృణాముపచయం పరం||33|| అచింతనాచ్చ కార్యాణాం ధ్రువం సంతర్పణేన చ| స్వప్నప్రసంగాచ్చ నరో వరాహ ఇవ పుష్యతి||34||
स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः| चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम्||२९|| नवान्नानि नवं मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः| संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च||३०|| इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम्| बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा||३१|| स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम्| शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम्||३२|| रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम्| हत्वाऽतिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम्||३३|| अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति||३४||
🔊 Audio coming soon
కార్శ్యచికిత్సామాహ- స్వప్న ఇత్యాది| శమః శాంతిః| నను నవాన్నాదీనాం గురూణాం సంస్కారాదినా గౌరవం ప్రతికర్తవ్యమగ్నిమాంద్యభయాత్, తత్ కిమితి లఘూన్యేవ రక్తశాల్యాదీని తత్ర న దీయంతే, తాని హి ప్రకృత్యా లఘూని తర్పణాని చ మధురయోగాత్| న, ఉభయస్యాప్యభిప్రేతత్వాత్; ప్రకృతిలఘు చ తర్పణం రక్తశాల్యాది, సంస్కారాదిలఘు చ నవాన్నాది సంతర్పణకరమితి| ఏవం పూర్వోక్తప్రశాతికాదావప్యనుసర్తవ్యం| అచింతనాచ్చేత్యాదినా ప్రకృష్టం బృంహణకారణముచ్యతే| స్వప్నప్రసంగో నిత్యం స్వప్నమతిమాత్రం చ||29-34||
Adhikarana 11 (35) · Śloka 35
యదా తు మనసి క్లాంతే కర్మాత్మానః క్లమాన్వితాః | విషయేభ్యో నివర్తంతే తదా స్వపితి మానవః||35||
यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः | विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः||३५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ప్రస్తావాగతం స్థౌల్యకార్శ్యచికిత్సాప్రధానభూతం స్వప్నం నిద్రారూపం సర్వతో నిరూపయతి- యదా త్విత్యాది| మనసీతి అంతఃకరణే; కింవా మనోయుక్త ఆత్మా మన ఇత్యుచ్యతే, తస్మిన్ క్లాంత ఇతి నిష్క్రియే| కర్మాత్మాన ఇతి ఇంద్రియాణి| క్లమాన్వితాః క్రియారహితాః| విషయేభ్యః రూపాదిభ్యః| మనసోఽప్రవృత్త్యేంద్రియాణ్యపి న ప్రవర్తంత ఇతి భావః| తదా స్వపితీతి స్వప్నగుణయుక్తో భవతి; స్వప్నశ్చ నిరింద్రియప్రదేశే మనోవస్థానం| కింవా కర్మాత్మాన ఇతి సంసార్యాత్మానః| మనసి క్లాంతే ఆత్మానః క్లాంతా భవంతి, మనోధీనప్రవృత్తిత్వాదాత్మనాం; తతశ్చ మనోనివృత్త్యా ఆత్మానోఽపి న విషయాన్ గృహ్ణంతి, ఇంద్రియాణి చాత్మనోఽప్రవృత్త్యైవ న ప్రవర్తంతే||35||
Adhikarana 12 (36-38) · Śloka 38
నిద్రాయత్తం సుఖం దుఃఖం పుష్టిః కార్శ్యం బలాబలం| వృషతా క్లీబతా జ్ఞానమజ్ఞానం జీవితం న చ||36|| అకాలేఽతిప్రసంగాచ్చ న చ నిద్రా నిషేవితా| సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్ కాలరాత్రిరివాపరా||37|| సైవ యుక్తా పునర్యుంక్తే నిద్రా దేహం సుఖాయుషా| పురుషం యోగినం సిద్ధ్యా సత్యా బుద్ధిరివాగతా||38||
निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३६|| अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा||३७|| सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा| पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता||३८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి విధినా సేవితాయా నిద్రాయా గుణమవిధినా చ దోషమాహ- నిద్రాయత్తమిత్యాదినా న చేత్యంతేన| అత్ర చ సుఖాది విధిసేవితనిద్రాఫలం, దుఃఖాది త్వవిధినిద్రాఫలం| ఏతదేవ విభజతే- అకాల ఇత్యాది| అకాల ఇతి దినాదౌ నిద్రాం ప్రతి నిషిద్ధే కాలే; అనేన చ మిథ్యాయోగో నిద్రాయా ఉక్తః| కాలరాత్రిః కాలోషా| సత్యా బుద్ధిః తత్త్వజ్ఞానం||36-38||
Adhikarana 13 (39-43) · Śloka 43
గీతాధ్యయనమద్యస్త్రీకర్మభారాధ్వకర్శితాః| అజీర్ణినః క్షతాః క్షీణా వృద్ధా బాలాస్తథాఽబలాః||39|| తృష్ణాతీసారశూలార్తాః శ్వాసినో హిక్కినః కృశాః| పతితాభిహతోన్మత్తాః క్లాంతా యానప్రజాగరైః||40|| క్రోధశోకభయక్లాంతా దివాస్వప్నోచితాశ్చ యే| సర్వ ఏతే దివాస్వప్నం సేవేరన్ సార్వకాలికం||41|| ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం బలం చాప్యుపజాయతే| శ్లేష్మా పుష్ణాతి చాంగాని స్థైర్యం భవతి చాయుషః||42|| గ్రీష్మే త్వాదానరూక్షాణాం వర్ధమానే చ మారుతే| రాత్రీణాం చాతిసంక్షేపాద్దివాస్వప్నః ప్రశస్యతే||43||
गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः| अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||३९|| तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः| पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः||४०|| क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये| सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम्||४१|| धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते| श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः||४२|| ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते| रात्रीणां चातिसङ्क्षेपाद्दिवास्वप्नः प्रशस्यते||४३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి దినేఽపి యైర్నిద్రా సేవ్యా తానాహ- గీతేత్యాది| ఇహ గీతకర్శితానాం దివాస్వప్నాద్ధాతుపుష్టౌ సత్యామారోగ్యం| అతీసారాదిషు చ ప్రభావాద్దివాఽపి నిద్రా హితా| అజీర్ణినస్త్వజీర్ణపాకార్థం దివానిద్రా; నిద్రా హి స్రోతోఽవరోధేనాగ్నిబలం కృత్వా శీఘ్రమాహారం పచతి| దివాస్వప్నసాత్మ్యానాం సహసా తత్పరిత్యాగే దోష ఏవ స్యాత్| రాత్రౌ జాగరితానాం చ తజ్జనితవాతక్షోభశమార్థం దివాస్వప్నః, స చ క్షారపాణివచనేన కర్తవ్యః; యదుక్తం- “యావత్కాలం న సుప్తః స్యాద్రాత్రౌ స్వప్నాద్యథోచితాత్| తతోఽర్ధమాత్రం తత్కాలం దివాస్వప్నో విధీయతే” ఇతి; అయం చ దివాస్వప్నోఽభుక్తవతామేవ; యదుక్తం హారీతే- “భుక్త్వా స్వప్నం న సేవేత సుస్థోఽప్యసుఖితో భవేత్” ఇతి; అన్యత్రాప్యుక్తం వ్యాయామాదిషు దివాస్వప్నవిధానే- “నరాన్నిరశనాన్ కామం దివా స్వాపయేత్” ఇతి| సార్వకాలికమితి గ్రీష్మం పరిత్యజ్యాపి| ‘రాత్రీణాం చాతిసంక్షేపాదితి’ అనేనాల్పనిద్రత్వం చ సూచయతి||39-43||
Adhikarana 14 (44-49) · Śloka 49
గ్రీష్మవర్జ్యేషు కాలేషు దివాస్వప్నాత్ ప్రకుప్యతః| శ్లేష్మపిత్తే దివాస్వప్నస్తస్మాత్తేషు న శస్యతే||44|| మేదస్వినః స్నేహనిత్యాః శ్లేష్మలాః శ్లేష్మరోగిణః| దూషీవిషార్తాశ్చ దివా న శయీరన్ కదాచన||45|| హలీమకః శిరఃశూలం స్తైమిత్యం గురుగాత్రతా| అంగమర్దోఽగ్నినాశశ్చ ప్రలేపో హృదయస్య చ||46|| శోఫారోచకహృల్లాసపీనసార్ధావభేదకాః| కోఠారుఃపిడకాః కండూస్తంద్రా కాసో గలామయాః||47|| స్మృతిబుద్ధిప్రమోహశ్చ సంరోధః స్రోతసాం జ్వరః| ఇంద్రియాణామసామర్థ్యం విషవేగప్రవర్త(ర్ధ)నం||48|| భవేన్నృణాం దివాస్వప్నస్యాహితస్య నిషేవణాత్| తస్మాద్ధితాహితం స్వప్నం బుద్ధ్వా స్వప్యాత్ సుఖం బుధః||49||
ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः| श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते||४४|| मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः| दूषीविषार्ताश्च दिवा न शयीरन् कदाचन||४५|| हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता| अङ्गमर्दोऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च||४६|| शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः| कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः||४७|| स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः| इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्त(र्ध)नम्||४८|| भवेन्नृणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात्| तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः||४९||
🔊 Audio coming soon
న శయీరన్ కదాచనేతివచనాద్గ్రీష్మేఽపి దివాస్వప్నం మేదస్విప్రభృతీనాం నిషేధతి| గీతకర్షణాదౌ తు బలాబలం నిరూప్య దివాస్వప్నప్రవృత్తిర్వా నివృత్తిర్వా విధేయా| విషవేగప్రవర్తనమితి దూషీవిషార్తానాం బోద్ధవ్యం| స్వప్యాత్ సుఖమితి సుఖం యథా భవతి తథా స్వప్యాత్; తచ్చాహితస్వప్నపరిత్యాగేన హితస్వప్నసేవయా చ||44-49||
Adhikarana 15 (50) · Śloka 50
రాత్రౌ జాగరణం రూక్షం స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం దివా| అరూక్షమనభిష్యంది త్వాసీనప్రచలాయితం||50||
रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||५०||
🔊 Audio coming soon
రాత్రావిత్యాదినా జాగరణస్య స్వప్నస్య చ రూక్షత్వం స్నిగ్ధత్వం చ తత్కార్యకర్తృత్వాదుపచర్యతే| కించ జాగరణం రాత్రౌ దినే వా రూక్షమేవ; పరం దివా జాగరణం న విరూక్షణం శరీరే కరోతి రాత్రిస్వప్నప్రస్నిగ్ధత్వాత్; రాత్రౌ జాగరణం తు రౌక్ష్యం కరోతి, తేన తద్రూక్షముచ్యతే; ఏవం దివాస్వప్నేఽపి వాచ్యం| స్వప్నప్రసంగేన స్వప్నభేదగుణమాహ- అరూక్షమిత్యాది| అనభిష్యంది అస్నిగ్ధమిత్యర్థః| ఆసీనప్రచలాయితం ఉపవిష్టస్య కించిన్నిద్రాసేవనం; యదాహుర్జనాః ప్రధానం విహారేషు||50||
Adhikarana 16 (51) · Śloka 51
దేహవృత్తౌ యథాఽఽహారస్తథా స్వప్నః సుఖో మతః| స్వప్నాహారసముత్థే చ స్థౌల్యకార్శ్యే విశేషతః||51||
देहवृत्तौ यथाऽऽहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः| स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः||५१||
🔊 Audio coming soon
స్వప్నప్రాధాన్యే హేతుమాహ- దేహవృత్తావిత్యాది| సుఖ ఇతి సుఖహేతుః||51||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
అభ్యంగోత్సాదనం స్నానం గ్రామ్యానూపౌదకా రసాః| శాల్యన్నం సదధి క్షీరం స్నేహో మద్యం మనఃసుఖం||52|| మనసోఽనుగుణా గంధాః శబ్దాః సంవాహనాని చ| చక్షుషోస్తర్పణం లేపః శిరసో వదనస్య చ||53|| స్వాస్తీర్ణం శయనం వేశ్మ సుఖం కాలస్తథోచితః| ఆనయంత్యచిరాన్నిద్రాం ప్రనష్టా యా నిమిత్తతః||54||
अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः| शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम्||५२|| मनसोऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च| चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च||५३|| स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः| आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः||५४||
🔊 Audio coming soon
స్వప్నజనకం హేతుమాహ- అభ్యంగేత్యాది| కాలస్తథోచిత ఇతి యస్మిన్ కాలే నిద్రా పురుషేణాభ్యస్తా స కాలస్తస్యోచితః| నిమిత్తతః ప్రనష్టేతివచనమరిష్టజనితనిద్రాప్రతిషేధార్థం; అరిష్టం హ్యనిమిత్తముచ్యతే శాస్త్రే||52-54|
Adhikarana 18 (55-57) · Śloka 57
కాయస్య శిరసశ్చైవ విరేకశ్ఛర్దనం భయం| చింతా క్రోధస్తథా ధూమో వ్యాయామో రక్తమోక్షణం||55|| ఉపవాసోఽసుఖా శయ్యా సత్త్వౌదార్యం తమోజయః| నిద్రాప్రసంగమహితం వారయంతి సముత్థితం||56|| ఏత ఏవ చ విజ్ఞేయా నిద్రానాశస్య హేతవః| కార్యం కాలో వికారశ్చ ప్రకృతిర్వాయురేవ చ||57||
कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम्| चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम्||५५|| उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम्||५६|| एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च||५७||
🔊 Audio coming soon
అత్ర నిద్రాప్రతిషేధహేతుమాహ- కాయస్యేత్యాది| సత్త్వౌదార్యం సత్త్వగుణభూరిత్వం| తమోజయః తమోగుణజయః, స చ యోగాభ్యాసాదినా భవతి| ఏత ఏవ చేతి స్వస్థే క్రియమాణా ఇతి బోద్ధవ్యం; నిద్రాతిప్రసంగే తు సతి క్రియమాణా అతిప్రసంగనిషేధకా భవంతి| అపరానపి నిద్రానాశహేతూనాహ- కార్యమిత్యాది| కార్యమితి కార్యాసక్తో న నిద్రాం యాతి| కాల ఇతి వార్ధక్యం, వృద్ధా హి స్వభావత ఏవ జాగరూకా భవంతి| వికారః వ్యాధిః శూలాదిః| ప్రకృతిః స్వభావః, స్వభావాదేవ కేచిదనిద్రా భవంతి | వికారగ్రహణైనైవ వాతే లబ్ధే పునర్వాతగ్రహణం విశేషేణ వాయోర్నిద్రాపహారకత్వప్రతిపాదనార్థం||55-57||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
తమోభవా శ్లేష్మసముద్భవా చ మనఃశరీరశ్రమసంభవా చ| ఆగంతుకీ వ్యాధ్యనువర్తినీ చ రాత్రిస్వభావప్రభవా చ నిద్రా||58||
तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसम्भवा च| आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा||५८||
🔊 Audio coming soon
నిద్రావిశేషానాహ- తమోభవేత్యాది| తమోభవా ఇతి తమోగుణోద్రేకభవా| మనఃశరీరశ్రమసంభవా తు నిద్రా మనఃశరీరయోః శ్రమేణ క్రియోపరమే సతి నేంద్రియాణి న చ మనో విషయేషు ప్రవర్తంతే, తతశ్చ నిద్రా భవతి; శ్రమశ్చాయమనతివృద్ధో భూరివాతాప్రకోపకోఽభిప్రేతః, తేన శ్రమస్య వాతజనకత్వేన నిద్రానాశః కిమితి న భవతీతి న వాచ్యం, దృష్టం చైతద్యచ్ఛ్రాంతానాం నిద్రా భవతీతి| ఆగంతుకీ రిష్టభూతా| వ్యాధ్యనువర్తినీ సన్నిపాతజ్వరాదికార్యా| రాత్రిస్వభావాత్ ప్రభవతీతి రాత్రిస్వభావప్రభవా| దివా ప్రభవంతీ తు నిద్రా తమఃప్రభృతిభ్య ఏవ భవతి||58||
Adhikarana 20 (59) · Śloka 59
రాత్రిస్వభావప్రభవా మతా యా తాం భూతధాత్రీం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః| తమోభవామాహురఘస్య మూలం శేషాః పునర్వ్యాధిషు నిర్దిశంతి||59||
रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः| तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति||५९||
🔊 Audio coming soon
ఆసు నిద్రాసు ప్రశస్తాం నిందితాం చాహ- రాత్రీత్యాది| భూతాని ప్రాణినో దధాతి పుష్ణాతీతి భూతధాత్రీ, ధాత్రీవ ధాత్రీ| అఘస్య పాపస్య మూలమితి కారణం; తమోగృహీతో హి సదా నిద్రాత్మకత్వేనానుష్ఠేయం సద్వృత్తం న కరోతి, తతశ్చాధర్మోత్పాదః| వ్యాధిష్వితి శారీరవ్యాధిషు; శ్లేష్మాదయో వ్యాధయ ఏవ, తేషు చ భూతా నిద్రా వ్యాధిరూపైవ| ఆగంతుకీ చాసాధ్యవ్యాధిభవా చ స్వయమప్యసాధ్యభూతా వ్యాధిరూపా, తేన తాం చ వ్యాధిషు మధ్యే నిర్దిశంతి; కింవా వ్యాధిష్వాధారేషు నిర్దిశంతీత్యర్థో జ్ఞేయః||59||
Adhikarana 21 (60-62) · Śloka 62
తత్ర శ్లోకాః- నిందితాః పురుషాస్తేషాం యౌ విశేషేణ నిందితౌ| నిందితే కారణం దోషాస్తయోర్నిందితభేషజం||60|| యేభ్యో యదా హితా నిద్రా యేభ్యశ్చాప్యహితా యదా| అతినిద్రాయానిద్రాయ భేషజం యద్భవా చ సా||61|| యా యా యథాప్రభావా చ నిద్రా తత్ సర్వమత్రిజః| అష్టౌనిందితసంఖ్యాతే వ్యాజహార పునర్వసుః||62||
तत्र श्लोकाः- निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ| निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम्||६०|| येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा| अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा||६१|| या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः| अष्टौनिन्दितसङ्ख्याते व्याजहार पुनर्वसुः||६२||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే అనిద్రాయేతి అవిద్యమాననిద్రాయ పురుషాయ| యథాప్రభావా చేతి భూతధాత్రీత్యాదివర్ణితప్రభావా||60-62||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానేఽష్టౌనిందితీయో నామైకవింశతితమోఽధ్యాయః||21||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टौनिन्दितीयो नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే యోజనాచతుష్కేఽష్టౌనిందితీయో నామైకవింశోఽధ్యాయః||21||