Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋਸ੍ਟੋਦਰੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातोऽष्टोदरीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ “ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਕਰਣਂ ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲੇਸੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ” (ਸੂ. ੧੮) ਇਤਿ, ਤਦਨੁ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਯਾਮਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਅਸ੍ਟੋਦਰੀਯ ਇਤਿ ਚਾਰ੍ਥਪਰਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲ੍ਵਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣਿ, ਅਸ੍ਟੌ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਕ੍ਸੀਰਦੋਸਾਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਰੇਤੋਦੋਸਾਃ; ਸਪ੍ਤ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ, ਸਪ੍ਤ ਪਿਡਕਾਃ, ਸਪ੍ਤ ਵੀਸਰ੍ਪਾਃ; ਸਡਤੀਸਾਰਾਃ, ਸਡੁਦਾਵਰ੍ਤਾਃ; ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਦੋਸਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਛਰ੍ਦਯਃ, ਪਞ੍ਚ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯਾਨਸ਼ਨਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਃ, ਪਞ੍ਚੋਨ੍ਮਾਦਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋਪਸ੍ਮਾਰਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋਕ੍ਸਿਰੋਗਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੁਖਰੋਗਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਦਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼ੋਸਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਨਿ; ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ੋਫਾਃ, ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਿਲਾਸਾਨਿ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਂ; ਦ੍ਵੌ ਜ੍ਵਰੌ, ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਰਣੌ, ਦ੍ਵਾਵਾਯਾਮੌ, ਦ੍ਵੇ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯੌ, ਦ੍ਵੇ ਕਾਮਲੇ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਾਮਂ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ; ਏਕ ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ, ਏਕਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ, ਏਕੋ ਮਹਾਗਦਃ; ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਕ੍ਰਿਮਿਜਾਤਯਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਦਃ; ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਰੋਗਾਧਿਕਰਣਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ||੩||
इह खल्वष्टावुदराणि, अष्टौ मूत्राघाताः, अष्टौ क्षीरदोषाः, अष्टौ रेतोदोषाः; सप्त कुष्ठानि, सप्त पिडकाः, सप्त वीसर्पाः; षडतीसाराः, षडुदावर्ताः; पञ्च गुल्माः, पञ्च प्लीहदोषाः, पञ्च कासाः, पञ्च श्वासाः, पञ्च हिक्काः, पञ्च तृष्णाः, पञ्च छर्दयः, पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानि, पञ्च शिरोरोगाः, पञ्च हृद्रोगाः, पञ्च पाण्डुरोगाः, पञ्चोन्मादाः, चत्वारोऽपस्माराः, चत्वारोऽक्षिरोगाः, चत्वारः कर्णरोगाः, चत्वारः प्रतिश्यायाः, चत्वारो मुखरोगाः, चत्वारो ग्रहणीदोषाः, चत्वारो मदाः, चत्वारो मूर्च्छायाः, चत्वारः शोषाः, चत्वारि क्लैब्यानि; त्रयः शोफाः, त्रीणि किलासानि, त्रिविधं लोहितपित्तं; द्वौ ज्वरौ, द्वौ व्रणौ, द्वावायामौ, द्वे गृध्रस्यौ, द्वे कामले, द्विविधमामं, द्विविधं वातरक्तं, द्विविधान्यर्शांसि; एक ऊरुस्तम्भः, एकः सन्न्यासः, एको महागदः; विंशतिः क्रिमिजातयः, विंशतिः प्रमेहाः, विंशतिर्योनिव्यापदः; इत्यष्टचत्वारिंशद्रोगाधिकरणान्यस्मिन् सङ्ग्रहे समुद्दिष्टानि||३||
🔊 Audio coming soon
ਉਦਰਾਭਿਧਾਨਮਾਦੌ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਸ਼ੋਥਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਉਦਾਰਾਣ੍ਯੁਤ੍ਸੇਧਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਛੋਥਪ੍ਰਭੇਦਾ ਏਵ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਏਤਾਨਿ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਨਿਰ੍ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਅਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣੀਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਲੀਹਬਦ੍ਧਚ੍ਛਿਦ੍ਰਦਕੋਦਰਾਣਿ, ਅਸ੍ਟੌ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਜਾਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਕ੍ਸੀਰਦੋਸਾ ਇਤਿ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਂ ਫੇਨਸਙ੍ਘਾਤੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਗੌਰਵਮਤਿਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ, ਅਸ੍ਟੌ ਰੇਤੋਦੋਸਾ ਇਤਿ ਤਨੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਫੇਨਿਲਮਸ਼੍ਵੇਤਂ ਪੂਤ੍ਯਤਿਪਿਚ੍ਛਲਮਨ੍ਯਧਾਤੂਪਹਿਤਮਵਸਾਦਿ ਚ (੧); ਸਪ੍ਤ ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਕਪਾਲੋਦੁਮ੍ਬਰਮਣ੍ਡਲਰ੍ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸਿਧ੍ਮਕਾਕਣਾਨਿ, ਸਪ੍ਤ ਪਿਡਕਾ ਇਤਿ ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜਾਲਿਨੀ ਸਰ੍ਸਪ੍ਯਲਜੀ ਵਿਨਤਾ ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਚ, ਸਪ੍ਤ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਦਮਕਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਖ੍ਯਾਃ (੨); ਸਡਤੀਸਾਰਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭਯਸ਼ੋਕਜਾਃ, ਸਡੁਦਾਵਰ੍ਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕ੍ਸਵਥੁਜਾਃ (੩); ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਦੋਸਾ ਇਤਿ ਗੁਲ੍ਮੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਜਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਇਤਿ ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਮਕਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਇਤਿ ਮਹਤੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਵ੍ਯਪੇਤਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਨ੍ਨਜਾ ਚ, ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਮਕ੍ਸਯੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਛਰ੍ਦਯ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਜਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦ੍ਰੇਕੋਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ , ਪਞ੍ਚ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯਾਨਸ਼ਨਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦ੍ਵੇਸਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਸਮਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਰਿਮਿਜਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਾ ਇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਜਾਃ, ਪਞ੍ਚੋਨ੍ਮਾਦਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ (੪); ਚਤ੍ਵਾਰੋਪਸ੍ਮਾਰਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰੋਕ੍ਸਿਰੋਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੁਖਰੋਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾ ਇਤ੍ਯਪਸ੍ਮਾਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼ੋਸਾ ਇਤਿ ਸਾਹਸਸਨ੍ਧਾਰਣਕ੍ਸਯਵਿਸਮਾਸ਼ਨਜਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਨੀਤਿ ਬੀਜੋਪਘਾਤਾਦ੍ਧ੍ਵਜਭਙ੍ਗਾਜ੍ਜਰਾਯਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚ (੫); ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼ੋਥਾ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਤ੍ਰੀਣਿ ਕਿਲਾਸਾਨੀਤਿ ਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਮਧੋਭਾਗਮੁਭਯਭਾਗਂ ਚ (੬); ਦ੍ਵੌ ਜ੍ਵਰਾਵਿਤਿ ਉਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ੀਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਸਮੁਤ੍ਥਃ, ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਰਣਾਵਿਤਿ ਨਿਜਸ਼੍ਚਾਗਨ੍ਤੁਜਸ਼੍ਚ, ਦ੍ਵਾਵਾਯਾਮਾਵਿਤਿ ਬਾਹ੍ਯਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼੍ਚ, ਦ੍ਵੇ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਵਿਤਿ ਵਾਤਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਵੇ ਕਾਮਲੇ ਇਤਿ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਾ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾ ਚ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਾਮਮਿਤਿ ਅਲਸਕੋ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਚ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਚ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸੀਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਾਣਿ ਚ (੭); ਏਕ ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਮਤ੍ਰਿਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਃ, ਏਕਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਤ੍ਮਕੋ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਃ, ਏਕੋ ਮਹਾਗਦ ਇਤਿ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ (੮); ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਕ੍ਰਿਮਿਜਾਤਯ ਇਤਿ ਯੂਕਾ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਬਹਿਰ੍ਮਲਜਾਃ, ਕੇਸ਼ਾਦਾ ਲੋਮਾਦਾ ਲੋਮਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸੌਰਸਾ ਔਦੁਮ੍ਬਰਾ ਜਨ੍ਤੁਮਾਤਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਟ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਃ, ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਦਾ ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟਾ ਹਦਯਾਦਾਸ਼੍ਚੁਰਵੋ ਦਰ੍ਭਪੁਸ੍ਪਾਃ ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਾ ਮਹਾਗੁਦਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਪ੍ਤ ਕਫਜਾਃ, ਕਕੇਰੁਕਾ ਮਕੇਰੁਕਾ ਲੇਲਿਹਾਃ ਸਸ਼ੂਲਕਾਃ ਸੌਸੁਰਾਦਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਪੁਰੀਸਜਾਃ; ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਇਤ੍ਯੁਦਕਮੇਹਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੁਬਾਲਿਕਾਰਸਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹਸ਼੍ਚ ਸਿਕਤਾਮੇਹਸ਼੍ਚ ਲਾਲਾਮੇਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦਸ਼ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਕ੍ਸਾਰਮੇਹਸ਼੍ਚ ਕਾਲਮੇਹਸ਼੍ਚ ਨੀਲਮੇਹਸ਼੍ਚ ਲੋਹਿਤਮੇਹਸ਼੍ਚ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮੇਹਸ਼੍ਚ ਹਰਿਦ੍ਰਾਮੇਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਟ੍ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਵਸਾਮੇਹਸ਼੍ਚ ਮਜ੍ਜਾਮੇਹਸ਼੍ਚ ਹਸ੍ਤਿਮੇਹਸ਼੍ਚ ਮਧੁਮੇਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਇਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਃ; ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਦ ਇਤਿ ਵਾਤਿਕੀ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਿਕੀ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੀ ਚੇਤਿ ਚਤਸ੍ਰੋ ਦੋਸਜਾਃ, ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਪ੍ਰਕਤਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੈਰਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਰਕ੍ਤਯੋਨਿਸ਼੍ਚਾਰਜਸ੍ਕਾ ਚਾਚਰਣਾ ਚਾਤਿਚਰਣਾ ਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚਰਣਾ ਚੋਪਪ੍ਲੁਤਾ ਚ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾ ਚੋਦਾਵਰ੍ਤਿਨੀ ਚ ਕਰ੍ਣਿਨੀ ਚ ਪੁਤ੍ਰਘ੍ਨੀ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖੀ ਚ ਸੂਚੀਮੁਖੀ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਚ ਵਾਮਿਨੀ ਚ ਸਣ੍ਢਯੋਨਿਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯੋਨਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਦੋ ਭਵਨ੍ਤਿ (੯); ਕੇਵਲਸ਼੍ਚਾਯਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ||੪||
एतानि यथोद्देशमभिनिर्देक्ष्यामः- अष्टावुदराणीति वातपित्तकफसन्निपातप्लीहबद्धच्छिद्रदकोदराणि, अष्टौ मूत्राघाता इति वातपित्तकफसन्निपाताश्मरीशर्कराशुक्रशोणितजाः, अष्टौ क्षीरदोषा इति वैवर्ण्यं वैगन्ध्यं वैरस्यं पैच्छिल्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं गौरवमतिस्नेहश्च, अष्टौ रेतोदोषा इति तनु शुष्कं फेनिलमश्वेतं पूत्यतिपिच्छलमन्यधातूपहितमवसादि च (१); सप्त कुष्ठानीति कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणानि, सप्त पिडका इति शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षप्यलजी विनता विद्रधी च, सप्त विसर्पा इति वातपित्तकफाग्निकर्दमकग्रन्थिसन्निपाताख्याः (२); षडतीसारा इति वातपित्तकफसन्निपातभयशोकजाः, षडुदावर्ता इति वातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथुजाः (३); पञ्च गुल्मा इति वातपित्तकफसन्निपातशोणितजाः, पञ्च प्लीहदोषा इति गुल्मैर्व्याख्याताः, पञ्च कासा इति वातपित्तकफक्षतक्षयजाः, पञ्च श्वासा इति महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राः, पञ्च हिक्का इति महती गम्भीरा व्यपेता क्षुद्राऽन्नजा च, पञ्च तृष्णा इति वातपित्तामक्षयोपसर्गात्मिकाः, पञ्च छर्दय इति द्विष्टार्थसंयोगजा वातपित्तकफसन्निपातोद्रेकोत्थाश्च , पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानीति वातपित्तकफसन्निपातद्वेषाः, पञ्च शिरोरोगा इति पूर्वोद्देशमभिसमस्य वातपित्तकफसन्निपातक्रिमिजाः, पञ्च हृद्रोगा इति शिरोरोगैर्व्याख्याताः, पञ्च पाण्डुरोगा इति वातपित्तकफसन्निपातमृद्भक्षणजाः, पञ्चोन्मादा इति वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः (४); चत्वारोऽपस्मारा इति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः, चत्वारोऽक्षिरोगाश्चत्वारः कर्णरोगाश्चत्वारः प्रतिश्यायाश्चत्वारो मुखरोगाश्चत्वारो ग्रहणीदोषाश्चत्वारो मदाश्चत्वारो मूर्च्छाया इत्यपस्मारैर्व्याख्याताः, चत्वारः शोषा इति साहससन्धारणक्षयविषमाशनजाः, चत्वारि क्लैब्यानीति बीजोपघाताद्ध्वजभङ्गाज्जरायाः शुक्रक्षयाच्च (५); त्रयः शोथा इति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, त्रीणि किलासानीति रक्तताम्रशुक्लानि, त्रिविधं लोहितपित्तमिति ऊर्ध्वभागमधोभागमुभयभागं च (६); द्वौ ज्वराविति उष्णाभिप्रायः शीतसमुत्थश्च शीताभिप्रायश्चोष्णसमुत्थः, द्वौ व्रणाविति निजश्चागन्तुजश्च, द्वावायामाविति बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च, द्वे गृध्रस्याविति वाताद्वातकफाच्च, द्वे कामले इति कोष्ठाश्रया शाखाश्रया च, द्विविधमाममिति अलसको विसूचिका च, द्विविधं वातरक्तमिति गम्भीरमुत्तानं च, द्विविधान्यर्शांसीति शुष्काण्यार्द्राणि च (७); एक ऊरुस्तम्भ इत्यामत्रिदोषसमुत्थः, एकः सन्न्यास इति त्रिदोषात्मको मनःशरीराधिष्ठानः, एको महागद इति अतत्त्वाभिनिवेशः (८); विंशतिः क्रिमिजातय इति यूका पिपीलिकाश्चेति द्विविधा बहिर्मलजाः, केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औदुम्बरा जन्तुमातरश्चेति षट् शोणितजाः, अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादाश्चुरवो दर्भपुष्पाः सौगन्धिका महागुदाश्चेति सप्त कफजाः, ककेरुका मकेरुका लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाश्चेति पञ्च पुरीषजाः; विंशतिः प्रमेहा इत्युदकमेहश्चेक्षुबालिकारसमेहश्च सान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्रमेहश्च शीतमेहश्च शनैर्मेहश्च सिकतामेहश्च लालामेहश्चेति दश श्लेष्मनिमित्ताः, क्षारमेहश्च कालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च मञ्जिष्ठामेहश्च हरिद्रामेहश्चेति षट् पित्तनिमित्ताः, वसामेहश्च मज्जामेहश्च हस्तिमेहश्च मधुमेहश्चेति चत्वारो वातनिमित्ताः, इति विंशतिः प्रमेहाः; विंशतिर्योनिव्यापद इति वातिकी पैत्तिकी श्लेष्मिकी सान्निपातिकी चेति चतस्रो दोषजाः, दोषदूष्यसंसर्गप्रकृतिनिर्देशैरवशिष्टाः षोडश निर्दिश्यन्ते, तद्यथा- रक्तयोनिश्चारजस्का चाचरणा चातिचरणा च प्राक्चरणा चोपप्लुता च परिप्लुता चोदावर्तिनी च कर्णिनी च पुत्रघ्नी चान्तर्मुखी च सूचीमुखी च शुष्का च वामिनी च षण्ढयोनिश्च महायोनिश्चेति विंशतिर्योनिव्यापदो भवन्ति (९); केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ਇਹੈਕਾਦਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਸ੍ਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣਮਾਦੌ ਕਤਮ੍, ਅਸ੍ਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾ ਬਹੁਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਮੇਹਾਦੀਨਾਮੂਨਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਧਃਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵੀਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਨ੍ਨ ਕਤਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨਿਵੇਸ਼ਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਪ੍ਤੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਡੁਦਾਵਰ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨੋਚ੍ਚਾਰਾਦਿਨਿਰੋਧਜਾਦਯ ਉਦਾਵਰ੍ਤਾ ਇਹੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਗੁਲ੍ਮੈਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਇਤਿ ਯਥਾ ਗੁਲ੍ਮਭੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਲੀਹਦੋਸਾਃ| ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣੇਤਿ ਸਮ੍ਭੋਜਨਸ੍ਨੇਹਾਦਿਜਨਿਤਾਨਾਮਪਿ ਵਾਤਾਦਿਜਾਸ੍ਵੇਵਾਵਰੋਧਾਤ੍| ਸ੍ਥਾਨਮਿਵ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਾਰਣਂ; ਤੇਨ, ਅਨਸ਼ਨਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਰੋਚਕਾਨਿ; ਅਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਕਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯਰੋਚਕਾਨਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ; ਤੇਨ ਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਕਾਰਣਾਭਿਧਾਨਮਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਿਤਿ ਨ ਭਵਤਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦੇਸ਼ਮਭਿਸਮਸ੍ਯੇਤਿ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੇ ਵਿਸ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ; ਕਿਂਵਾ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯ ਏਵ “ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍” (ਸੂ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਭਿਸਮਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵ ਰੁਜਾਰੂਪਾ ਯੇ ਪਞ੍ਚ ਤ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ‘ਸਾਹਸਂ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਕ੍ਸਯੋ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਕਾਰਣੇਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਸ਼ੋਸ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਵੌ ਜ੍ਵਰਾਵਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸ਼ੀਤਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨੈਵੋਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾ ਲਬ੍ਧਾ, ਯਤੋ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰੀਤਮਿਚ੍ਛਤਿ ਜ੍ਵਰੀ; ਤਦਿਹੋਸ੍ਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯਤਾਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸ਼ੀਤਰ੍ਤੁਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯਾਪਿ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍; ਏਵਂ ਸ਼ੀਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਾਮਮਿਤਿ ਆਮਵਿਸਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧਕੁਕ੍ਸੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯਾਲਸਕ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਮਵਿਸਸ੍ਯ ਵਿਸਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਯਵਿਸਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸਯਤ੍ਵਾਦਿਹਾਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ੋ ਮਾਨਸੋ ਵਿਕਾਰਃ, ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਿਦੁਃਖਹੇਤੁਤਯਾ ਗਦ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰੂਢਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ| ਪਿਪੀਲਿਕਾ ਲਿਖ੍ਯਾਃ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯੇਣ ਰਕ੍ਤਾਦਿਨਾ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਕਾਰਣਮ੍; ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਰਕ੍ਤਯੋਨ੍ਯਾਦਯਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚਰਣਾਦਯੋ ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਮਦਾ ਏਵ ਮਦਾਤ੍ਯਯਰੂਪਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਃ ਪਥਙ੍ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਇਹ ਚੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਨ੍ਯਥਾਪਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਭਵਤਿ; ਤਥਾ ਹਿ- ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾਃ, ਦ੍ਵਾਵੁਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਕਭੇਦੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਏਤ ਏਵ ਭੇਦਾ ਗਹੀਤਾਃ; ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਾਧਿਕਾਰੇ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਸਰਣੀਯਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਨਿਜਾ ਵਿਕਾਰਾ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੇਭ੍ਯੋ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਯਥਾਹਿ- ਸ਼ਕੁਨਿਃ ਸਰ੍ਵਂ ਦਿਵਸਮਪਿ ਪਰਿਪਤਨ੍ ਸ੍ਵਾਂ ਛਾਯਾਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਕਾਰਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਦਾਤ੍ਮਕਾਨਪਿ ਚ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਂ ਸ੍ਤਾਨੇਵੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਤਃ||੫||
सर्व एव निजा विकारा नान्यत्र वातपित्तकफेभ्यो निर्वर्तन्ते, यथाहि- शकुनिः सर्वं दिवसमपि परिपतन् स्वां छायां नातिवर्तते, तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्ताः सर्वे विकारा वातपित्तकफान्नातिवर्तन्ते| वातपित्तश्लेष्मणां पुनः स्थानसंस्थानप्रकृतिविशेषानभिसमीक्ष्य तदात्मकानपि च सर्वविकारां स्तानेवोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः||५||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਟੋਦਰਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਮਹਾਰੋਗੇ ਤਥਾਨੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਜਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਏਵ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਾ ਕਾਰਣਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਰੂਪਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿ ਸੂਤ੍ਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਅਨੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਸ੍ਵਪਿ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤੌ ਰੋਗੇ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ ਨਿਜਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਗਨ੍ਤੁਕਤਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਾ ਏਵ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਮਨ੍ਯਥਾਪ੍ਯੁਦਰਾਦਯਃ ਪ੍ਲੀਹਜਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਰਸਾਦਯੋ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਸਂਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਆਕਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਕਾਰਣਮ੍, ਏਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ ‘ਅਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣਿ’ ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਮਾਦ੍ਯੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਤਦਾਤ੍ਮਕਾਨਪੀਤਿ ਵਾਤਾਦਿਜਨਿਤਾਨਪਿ| ਤਤ੍ਰ, ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦੁਪਦੇਸ਼ੋ ਯਥਾ- ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਰਕ੍ਤਯੋਨਿਕਾਮਲਾਪ੍ਰਭਤਯਃ; ਸਂਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪਿਡਕਾਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਭਤਯਃ; ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਲੀਹੋਦਰਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਯਤਸ੍ਤਾਨੇਵੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਜਾਨੇਵੇਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ; ਤਦਾਤ੍ਮਕਾਨਪੀਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾਸ੍ਟਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਾਨਪਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਲੀਹਾਦਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਰੋਗਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਥਾਨਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾ ਵਾਤਾਦਿਕਾਰਣਜਾਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਾਦਿਜਾ ਏਵ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾ ਯੇ ਵਿਕਾਰਸਙ੍ਘਾ ਬਹਵਃ ਸ਼ਰੀਰੇ| ਨ ਤੇ ਪਥਕ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲੇਭ੍ਯ ਆਗਨ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਤਤੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ||੬||
भवतश्चात्र- स्वधातुवैषम्यनिमित्तजा ये विकारसङ्घा बहवः शरीरे| न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य आगन्तवस्त्वेव ततो विशिष्टाः||६||
🔊 Audio coming soon
ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਹ- ਸ੍ਵਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ਰੀਰਾਪੇਕ੍ਸਃ; ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਮਾਨਸਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ| ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਰੋਗਕਾਰਣਮਿਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਪਦਂ ਕਤਮ੍| ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਹਿ ਰੋਗਾ ਅਭਿਘਾਤਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤਸ੍ਤਹ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਪਦਮ੍; ਆਗਨ੍ਤੁਸੁ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਅਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਰੇਵ ਲਗੁਡਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਯੋਜਕਃ ਕਾਰਣਂ, ਨਿਜੇ ਤੁ ਵੈਸਮ੍ਯਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਯੋਜਕਮ੍| ਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾ ਇਤਿ ਚ ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਪਦਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਤ੍ਵੇਨ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਪਕ੍ਸੇ ਤ੍ਵਨਰ੍ਥਕਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਕਾਰਸਙ੍ਘਾ ਇਤਿ ‘ਅਸ੍ਟਾਵੁਦਰਾਣਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਬਹੁਵਚਨੇਨੈਵ ਬਹੁਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਃ ‘ਬਹਵਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਬਹੁਵਚਨਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਚਰਿਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲੇਭ੍ਯਃ ਪਥਗਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾ ਏਵ ਤੇ ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਭਾਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਹ ਪਿਤ੍ਤਮਾਦੌ ਕਤਂ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਨਿਯਮਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਕਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਕਾਰੋ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਵੈਸਮ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵੇਨ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਵ; ਯਸ੍ਤੁ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਾਤੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰੂਪਃ, ਸ ਇਹ ਸ਼ਿਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਕਤਵਾਤਾਦ੍ਯਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਵਿਕਾਰਸਙ੍ਘਾਤ੍| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਆਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵੇਤਿ ਨਿਜਂ ਵਿਕਾਰਂ ਨਿਜਸ੍ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਮਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਚ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਰਭੇਤ||੭||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथाऽऽगन्तुमपि प्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यग् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत||७||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ਨਿਜਾਗਨ੍ਤ੍ਵੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ- ਆਗਨ੍ਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਜਂ ਪ੍ਰਥਮਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਮਾਗਨ੍ਤੁਰ੍ਭੂਤਾਦਿਜਨ੍ਯੋ ਵਿਕਾਰਃ ਅਨ੍ਵੇਤਿ ਅਨੁਗਤੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਦੋਸਜ ਏਵ ਜ੍ਵਰੇ ਉਨ੍ਮਾਦੇ ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੂਤਨਿਵੇਸ਼ੋਪਿ ਭਵਤਿ; ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਭਿਘਾਤਜਂ ਜ੍ਵਰਂ ਭੂਤਜਂ ਚੋਨ੍ਮਾਦਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧੇਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਨਿਜੋਪਿ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤੋ ਗਦੋ ਭਵਤਿ| ‘ਅਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਆਗਨ੍ਤ੍ਵਵਸ੍ਥਾਯਾਮਪਿ ਨਿਜਦੋਸੋ ਵਦ੍ਧੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋਸੌ ਨ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਜਸ੍ਯ ਨਿਜੇਨ ਤਥਾਗਨ੍ਤੋਰਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤ੍ਵੋਰਨੁਬਨ੍ਧੇ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਲਜਾਤਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਮੂਲਭੂਤਃ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤਿ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਨਾ; ਕਿਂਵਾ, ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ ਅਪ੍ਰਧਾਨਃ; ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ ਯਥੋਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ, ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਃ” (ਵਿ. ੬) ਇਤਿ||੭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਵਿਂਸ਼ਕਾਸ਼੍ਚੈਕਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਕਾਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਦ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟੌ, ਚਤੁਸ੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਦਸ਼, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪਞ੍ਚਕਾਃ||੮|| ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟਕਾ ਵਰ੍ਗਾਃ, ਸਟ੍ਕੌ ਦ੍ਵੌ, ਸਪ੍ਤਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਅਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਰੋਗਾਣਾਂ ਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਾਃ||੯||
तत्र श्लोकौ- विंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः| द्विकाश्चाष्टौ, चतुष्काश्च दश, द्वादश पञ्चकाः||८|| चत्वारश्चाष्टका वर्गाः, षट्कौ द्वौ, सप्तकास्त्रयः| अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਟੋਦਰੀਯੋ ਨਾਮੋਨਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टोदरीयो नामोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕੇਸ੍ਟੋਦਰੀਯੋ ਨਾਮੋਨਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੯||