Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽഷ്ടോദരീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातोऽष्टोदरीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ പ്രോക്തം “വ്യവസ്ഥാകരണം തേഷാം യഥാസ്ഥൂലേഷു സങ്ഗ്രഹഃ” (സൂ. ൧൮) ഇതി, തദനു ജിജ്ഞാസായാമഷ്ടാവുദരാണീത്യാദിം യഥാസ്ഥൂലം സങ്ഗ്രഹോऽഭിധീയതേ| അഷ്ടോദരീയ ഇതി ചാര്ഥപരാ സഞ്ജ്ഞാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖല്വഷ്ടാവുദരാണി, അഷ്ടൌ മൂത്രാഘാതാഃ, അഷ്ടൌ ക്ഷീരദോഷാഃ, അഷ്ടൌ രേതോദോഷാഃ; സപ്ത കുഷ്ഠാനി, സപ്ത പിഡകാഃ, സപ്ത വീസര്പാഃ; ഷഡതീസാരാഃ, ഷഡുദാവര്താഃ; പഞ്ച ഗുല്മാഃ, പഞ്ച പ്ലീഹദോഷാഃ, പഞ്ച കാസാഃ, പഞ്ച ശ്വാസാഃ, പഞ്ച ഹിക്കാഃ, പഞ്ച തൃഷ്ണാഃ, പഞ്ച ഛര്ദയഃ, പഞ്ച ഭക്തസ്യാനശനസ്ഥാനാനി, പഞ്ച ശിരോരോഗാഃ, പഞ്ച ഹൃദ്രോഗാഃ, പഞ്ച പാണ്ഡുരോഗാഃ, പഞ്ചോന്മാദാഃ, ചത്വാരോऽപസ്മാരാഃ, ചത്വാരോऽക്ഷിരോഗാഃ, ചത്വാരഃ കര്ണരോഗാഃ, ചത്വാരഃ പ്രതിശ്യായാഃ, ചത്വാരോ മുഖരോഗാഃ, ചത്വാരോ ഗ്രഹണീദോഷാഃ, ചത്വാരോ മദാഃ, ചത്വാരോ മൂര്ച്ഛായാഃ, ചത്വാരഃ ശോഷാഃ, ചത്വാരി ക്ലൈബ്യാനി; ത്രയഃ ശോഫാഃ, ത്രീണി കിലാസാനി, ത്രിവിധം ലോഹിതപിത്തം; ദ്വൌ ജ്വരൌ, ദ്വൌ വ്രണൌ, ദ്വാവായാമൌ, ദ്വേ ഗൃധ്രസ്യൌ, ദ്വേ കാമലേ, ദ്വിവിധമാമം, ദ്വിവിധം വാതരക്തം, ദ്വിവിധാന്യര്ശാംസി; ഏക ഊരുസ്തമ്ഭഃ, ഏകഃ സന്ന്യാസഃ, ഏകോ മഹാഗദഃ; വിംശതിഃ ക്രിമിജാതയഃ, വിംശതിഃ പ്രമേഹാഃ, വിംശതിര്യോനിവ്യാപദഃ; ഇത്യഷ്ടചത്വാരിംശദ്രോഗാധികരണാന്യസ്മിന് സങ്ഗ്രഹേ സമുദ്ദിഷ്ടാനി||൩||
इह खल्वष्टावुदराणि, अष्टौ मूत्राघाताः, अष्टौ क्षीरदोषाः, अष्टौ रेतोदोषाः; सप्त कुष्ठानि, सप्त पिडकाः, सप्त वीसर्पाः; षडतीसाराः, षडुदावर्ताः; पञ्च गुल्माः, पञ्च प्लीहदोषाः, पञ्च कासाः, पञ्च श्वासाः, पञ्च हिक्काः, पञ्च तृष्णाः, पञ्च छर्दयः, पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानि, पञ्च शिरोरोगाः, पञ्च हृद्रोगाः, पञ्च पाण्डुरोगाः, पञ्चोन्मादाः, चत्वारोऽपस्माराः, चत्वारोऽक्षिरोगाः, चत्वारः कर्णरोगाः, चत्वारः प्रतिश्यायाः, चत्वारो मुखरोगाः, चत्वारो ग्रहणीदोषाः, चत्वारो मदाः, चत्वारो मूर्च्छायाः, चत्वारः शोषाः, चत्वारि क्लैब्यानि; त्रयः शोफाः, त्रीणि किलासानि, त्रिविधं लोहितपित्तं; द्वौ ज्वरौ, द्वौ व्रणौ, द्वावायामौ, द्वे गृध्रस्यौ, द्वे कामले, द्विविधमामं, द्विविधं वातरक्तं, द्विविधान्यर्शांसि; एक ऊरुस्तम्भः, एकः सन्न्यासः, एको महागदः; विंशतिः क्रिमिजातयः, विंशतिः प्रमेहाः, विंशतिर्योनिव्यापदः; इत्यष्टचत्वारिंशद्रोगाधिकरणान्यस्मिन् सङ्ग्रहे समुद्दिष्टानि||३||
🔊 Audio coming soon
ഉദരാഭിധാനമാദൌ പൂര്വാധ്യായോക്തശോഥസാമാന്യാത്; ഉദാരാണ്യുത്സേധസാമാന്യാച്ഛോഥപ്രഭേദാ ഏവ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഏതാനി യഥോദ്ദേശമഭിനിര്ദേക്ഷ്യാമഃ- അഷ്ടാവുദരാണീതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതപ്ലീഹബദ്ധച്ഛിദ്രദകോദരാണി, അഷ്ടൌ മൂത്രാഘാതാ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാശ്മരീശര്കരാശുക്രശോണിതജാഃ, അഷ്ടൌ ക്ഷീരദോഷാ ഇതി വൈവര്ണ്യം വൈഗന്ധ്യം വൈരസ്യം പൈച്ഛില്യം ഫേനസങ്ഘാതോ രൌക്ഷ്യം ഗൌരവമതിസ്നേഹശ്ച, അഷ്ടൌ രേതോദോഷാ ഇതി തനു ശുഷ്കം ഫേനിലമശ്വേതം പൂത്യതിപിച്ഛലമന്യധാതൂപഹിതമവസാദി ച (൧); സപ്ത കുഷ്ഠാനീതി കപാലോദുമ്ബരമണ്ഡലര്ഷ്യജിഹ്വപുണ്ഡരീകസിധ്മകാകണാനി, സപ്ത പിഡകാ ഇതി ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ സര്ഷപ്യലജീ വിനതാ വിദ്രധീ ച, സപ്ത വിസര്പാ ഇതി വാതപിത്തകഫാഗ്നികര്ദമകഗ്രന്ഥിസന്നിപാതാഖ്യാഃ (൨); ഷഡതീസാരാ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതഭയശോകജാഃ, ഷഡുദാവര്താ ഇതി വാതമൂത്രപുരീഷശുക്രച്ഛര്ദിക്ഷവഥുജാഃ (൩); പഞ്ച ഗുല്മാ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതശോണിതജാഃ, പഞ്ച പ്ലീഹദോഷാ ഇതി ഗുല്മൈര്വ്യാഖ്യാതാഃ, പഞ്ച കാസാ ഇതി വാതപിത്തകഫക്ഷതക്ഷയജാഃ, പഞ്ച ശ്വാസാ ഇതി മഹോര്ധ്വച്ഛിന്നതമകക്ഷുദ്രാഃ, പഞ്ച ഹിക്കാ ഇതി മഹതീ ഗമ്ഭീരാ വ്യപേതാ ക്ഷുദ്രാऽന്നജാ ച, പഞ്ച തൃഷ്ണാ ഇതി വാതപിത്താമക്ഷയോപസര്ഗാത്മികാഃ, പഞ്ച ഛര്ദയ ഇതി ദ്വിഷ്ടാര്ഥസംയോഗജാ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതോദ്രേകോത്ഥാശ്ച , പഞ്ച ഭക്തസ്യാനശനസ്ഥാനാനീതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതദ്വേഷാഃ, പഞ്ച ശിരോരോഗാ ഇതി പൂര്വോദ്ദേശമഭിസമസ്യ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതക്രിമിജാഃ, പഞ്ച ഹൃദ്രോഗാ ഇതി ശിരോരോഗൈര്വ്യാഖ്യാതാഃ, പഞ്ച പാണ്ഡുരോഗാ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതമൃദ്ഭക്ഷണജാഃ, പഞ്ചോന്മാദാ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഗന്തുനിമിത്താഃ (൪); ചത്വാരോऽപസ്മാരാ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതനിമിത്താഃ, ചത്വാരോऽക്ഷിരോഗാശ്ചത്വാരഃ കര്ണരോഗാശ്ചത്വാരഃ പ്രതിശ്യായാശ്ചത്വാരോ മുഖരോഗാശ്ചത്വാരോ ഗ്രഹണീദോഷാശ്ചത്വാരോ മദാശ്ചത്വാരോ മൂര്ച്ഛായാ ഇത്യപസ്മാരൈര്വ്യാഖ്യാതാഃ, ചത്വാരഃ ശോഷാ ഇതി സാഹസസന്ധാരണക്ഷയവിഷമാശനജാഃ, ചത്വാരി ക്ലൈബ്യാനീതി ബീജോപഘാതാദ്ധ്വജഭങ്ഗാജ്ജരായാഃ ശുക്രക്ഷയാച്ച (൫); ത്രയഃ ശോഥാ ഇതി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മനിമിത്താഃ, ത്രീണി കിലാസാനീതി രക്തതാമ്രശുക്ലാനി, ത്രിവിധം ലോഹിതപിത്തമിതി ഊര്ധ്വഭാഗമധോഭാഗമുഭയഭാഗം ച (൬); ദ്വൌ ജ്വരാവിതി ഉഷ്ണാഭിപ്രായഃ ശീതസമുത്ഥശ്ച ശീതാഭിപ്രായശ്ചോഷ്ണസമുത്ഥഃ, ദ്വൌ വ്രണാവിതി നിജശ്ചാഗന്തുജശ്ച, ദ്വാവായാമാവിതി ബാഹ്യശ്ചാഭ്യന്തരശ്ച, ദ്വേ ഗൃധ്രസ്യാവിതി വാതാദ്വാതകഫാച്ച, ദ്വേ കാമലേ ഇതി കോഷ്ഠാശ്രയാ ശാഖാശ്രയാ ച, ദ്വിവിധമാമമിതി അലസകോ വിസൂചികാ ച, ദ്വിവിധം വാതരക്തമിതി ഗമ്ഭീരമുത്താനം ച, ദ്വിവിധാന്യര്ശാംസീതി ശുഷ്കാണ്യാര്ദ്രാണി ച (൭); ഏക ഊരുസ്തമ്ഭ ഇത്യാമത്രിദോഷസമുത്ഥഃ, ഏകഃ സന്ന്യാസ ഇതി ത്രിദോഷാത്മകോ മനഃശരീരാധിഷ്ഠാനഃ, ഏകോ മഹാഗദ ഇതി അതത്ത്വാഭിനിവേശഃ (൮); വിംശതിഃ ക്രിമിജാതയ ഇതി യൂകാ പിപീലികാശ്ചേതി ദ്വിവിധാ ബഹിര്മലജാഃ, കേശാദാ ലോമാദാ ലോമദ്വീപാഃ സൌരസാ ഔദുമ്ബരാ ജന്തുമാതരശ്ചേതി ഷട് ശോണിതജാഃ, അന്ത്രാദാ ഉദരാവേഷ്ടാ ഹൃദയാദാശ്ചുരവോ ദര്ഭപുഷ്പാഃ സൌഗന്ധികാ മഹാഗുദാശ്ചേതി സപ്ത കഫജാഃ, കകേരുകാ മകേരുകാ ലേലിഹാഃ സശൂലകാഃ സൌസുരാദാശ്ചേതി പഞ്ച പുരീഷജാഃ; വിംശതിഃ പ്രമേഹാ ഇത്യുദകമേഹശ്ചേക്ഷുബാലികാരസമേഹശ്ച സാന്ദ്രമേഹശ്ച സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹശ്ച ശുക്ലമേഹശ്ച ശുക്രമേഹശ്ച ശീതമേഹശ്ച ശനൈര്മേഹശ്ച സികതാമേഹശ്ച ലാലാമേഹശ്ചേതി ദശ ശ്ലേഷ്മനിമിത്താഃ, ക്ഷാരമേഹശ്ച കാലമേഹശ്ച നീലമേഹശ്ച ലോഹിതമേഹശ്ച മഞ്ജിഷ്ഠാമേഹശ്ച ഹരിദ്രാമേഹശ്ചേതി ഷട് പിത്തനിമിത്താഃ, വസാമേഹശ്ച മജ്ജാമേഹശ്ച ഹസ്തിമേഹശ്ച മധുമേഹശ്ചേതി ചത്വാരോ വാതനിമിത്താഃ, ഇതി വിംശതിഃ പ്രമേഹാഃ; വിംശതിര്യോനിവ്യാപദ ഇതി വാതികീ പൈത്തികീ ശ്ലേഷ്മികീ സാന്നിപാതികീ ചേതി ചതസ്രോ ദോഷജാഃ, ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗപ്രകൃതിനിര്ദേശൈരവശിഷ്ടാഃ ഷോഡശ നിര്ദിശ്യന്തേ, തദ്യഥാ- രക്തയോനിശ്ചാരജസ്കാ ചാചരണാ ചാതിചരണാ ച പ്രാക്ചരണാ ചോപപ്ലുതാ ച പരിപ്ലുതാ ചോദാവര്തിനീ ച കര്ണിനീ ച പുത്രഘ്നീ ചാന്തര്മുഖീ ച സൂചീമുഖീ ച ശുഷ്കാ ച വാമിനീ ച ഷണ്ഢയോനിശ്ച മഹായോനിശ്ചേതി വിംശതിര്യോനിവ്യാപദോ ഭവന്തി (൯); കേവലശ്ചായമുദ്ദേശോ യഥോദ്ദേശമഭിനിര്ദിഷ്ടോ ഭവതി||൪||
एतानि यथोद्देशमभिनिर्देक्ष्यामः- अष्टावुदराणीति वातपित्तकफसन्निपातप्लीहबद्धच्छिद्रदकोदराणि, अष्टौ मूत्राघाता इति वातपित्तकफसन्निपाताश्मरीशर्कराशुक्रशोणितजाः, अष्टौ क्षीरदोषा इति वैवर्ण्यं वैगन्ध्यं वैरस्यं पैच्छिल्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं गौरवमतिस्नेहश्च, अष्टौ रेतोदोषा इति तनु शुष्कं फेनिलमश्वेतं पूत्यतिपिच्छलमन्यधातूपहितमवसादि च (१); सप्त कुष्ठानीति कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणानि, सप्त पिडका इति शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षप्यलजी विनता विद्रधी च, सप्त विसर्पा इति वातपित्तकफाग्निकर्दमकग्रन्थिसन्निपाताख्याः (२); षडतीसारा इति वातपित्तकफसन्निपातभयशोकजाः, षडुदावर्ता इति वातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथुजाः (३); पञ्च गुल्मा इति वातपित्तकफसन्निपातशोणितजाः, पञ्च प्लीहदोषा इति गुल्मैर्व्याख्याताः, पञ्च कासा इति वातपित्तकफक्षतक्षयजाः, पञ्च श्वासा इति महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राः, पञ्च हिक्का इति महती गम्भीरा व्यपेता क्षुद्राऽन्नजा च, पञ्च तृष्णा इति वातपित्तामक्षयोपसर्गात्मिकाः, पञ्च छर्दय इति द्विष्टार्थसंयोगजा वातपित्तकफसन्निपातोद्रेकोत्थाश्च , पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानीति वातपित्तकफसन्निपातद्वेषाः, पञ्च शिरोरोगा इति पूर्वोद्देशमभिसमस्य वातपित्तकफसन्निपातक्रिमिजाः, पञ्च हृद्रोगा इति शिरोरोगैर्व्याख्याताः, पञ्च पाण्डुरोगा इति वातपित्तकफसन्निपातमृद्भक्षणजाः, पञ्चोन्मादा इति वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः (४); चत्वारोऽपस्मारा इति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः, चत्वारोऽक्षिरोगाश्चत्वारः कर्णरोगाश्चत्वारः प्रतिश्यायाश्चत्वारो मुखरोगाश्चत्वारो ग्रहणीदोषाश्चत्वारो मदाश्चत्वारो मूर्च्छाया इत्यपस्मारैर्व्याख्याताः, चत्वारः शोषा इति साहससन्धारणक्षयविषमाशनजाः, चत्वारि क्लैब्यानीति बीजोपघाताद्ध्वजभङ्गाज्जरायाः शुक्रक्षयाच्च (५); त्रयः शोथा इति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, त्रीणि किलासानीति रक्तताम्रशुक्लानि, त्रिविधं लोहितपित्तमिति ऊर्ध्वभागमधोभागमुभयभागं च (६); द्वौ ज्वराविति उष्णाभिप्रायः शीतसमुत्थश्च शीताभिप्रायश्चोष्णसमुत्थः, द्वौ व्रणाविति निजश्चागन्तुजश्च, द्वावायामाविति बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च, द्वे गृध्रस्याविति वाताद्वातकफाच्च, द्वे कामले इति कोष्ठाश्रया शाखाश्रया च, द्विविधमाममिति अलसको विसूचिका च, द्विविधं वातरक्तमिति गम्भीरमुत्तानं च, द्विविधान्यर्शांसीति शुष्काण्यार्द्राणि च (७); एक ऊरुस्तम्भ इत्यामत्रिदोषसमुत्थः, एकः सन्न्यास इति त्रिदोषात्मको मनःशरीराधिष्ठानः, एको महागद इति अतत्त्वाभिनिवेशः (८); विंशतिः क्रिमिजातय इति यूका पिपीलिकाश्चेति द्विविधा बहिर्मलजाः, केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औदुम्बरा जन्तुमातरश्चेति षट् शोणितजाः, अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादाश्चुरवो दर्भपुष्पाः सौगन्धिका महागुदाश्चेति सप्त कफजाः, ककेरुका मकेरुका लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाश्चेति पञ्च पुरीषजाः; विंशतिः प्रमेहा इत्युदकमेहश्चेक्षुबालिकारसमेहश्च सान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्रमेहश्च शीतमेहश्च शनैर्मेहश्च सिकतामेहश्च लालामेहश्चेति दश श्लेष्मनिमित्ताः, क्षारमेहश्च कालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च मञ्जिष्ठामेहश्च हरिद्रामेहश्चेति षट् पित्तनिमित्ताः, वसामेहश्च मज्जामेहश्च हस्तिमेहश्च मधुमेहश्चेति चत्वारो वातनिमित्ताः, इति विंशतिः प्रमेहाः; विंशतिर्योनिव्यापद इति वातिकी पैत्तिकी श्लेष्मिकी सान्निपातिकी चेति चतस्रो दोषजाः, दोषदूष्यसंसर्गप्रकृतिनिर्देशैरवशिष्टाः षोडश निर्दिश्यन्ते, तद्यथा- रक्तयोनिश्चारजस्का चाचरणा चातिचरणा च प्राक्चरणा चोपप्लुता च परिप्लुता चोदावर्तिनी च कर्णिनी च पुत्रघ्नी चान्तर्मुखी च सूचीमुखी च शुष्का च वामिनी च षण्ढयोनिश्च महायोनिश्चेति विंशतिर्योनिव्यापदो भवन्ति (९); केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ഇഹൈകാദി സങ്ഖ്യാപരിത്യാഗാദഷ്ടസങ്ഖ്യാഗ്രഹണമാദൌ കൃതമ്, അഷ്ടസങ്ഖ്യായാ ബഹുത്വേന പ്രാധാന്യാത്; വിംശതിസങ്ഖ്യമേഹാദീനാമൂനവിംശത്യാദ്യധഃസങ്ഖ്യാനുപൂര്വീപ്രാപ്ത്യഭാവാന്ന കൃതഃ പ്രഥമം നിവേശഃ| യദ്യപി ചികിത്സിതേऽഷ്ടാദശ കുഷ്ഠാനി, തഥാऽപീഹ മഹാകുഷ്ഠാഭിപ്രായേണ സപ്തോച്യന്തേ| ഷഡുദാവര്താ ഇത്യത്ര നവേഗാന്ധാരണീയോക്തന്യായേനോച്ചാരാദിനിരോധജാദയ ഉദാവര്താ ഇഹോച്യന്തേ| ഗുല്മൈര്വ്യാഖ്യാതാ ഇതി യഥാ ഗുല്മഭേദാസ്തഥാ പ്ലീഹദോഷാഃ| പഞ്ച തൃഷ്ണേതി സമ്ഭോജനസ്നേഹാദിജനിതാനാമപി വാതാദിജാസ്വേവാവരോധാത്| സ്ഥാനമിവ സ്ഥാനം കാരണം; തേന, അനശനസ്ഥാനാന്യരോചകാനി; അനേന കാരണേന കാര്യാണ്യരോചകാനി ലക്ഷ്യന്തേ ; തേന രോഗസങ്ഗ്രഹേ കാരണാഭിധാനമന്യായ്യമിതി ന ഭവതി| പൂര്വോദ്ദേശമഭിസമസ്യേതി കിയന്തഃശിരസീയേ വിസ്തരോക്താന് സങ്ക്ഷിപ്യ; കിംവാ കിയന്തഃശിരസീയ ഏവ “അര്ധാവഭേദകോ വാ സ്യാത്” (സൂ. ൧൭) ഇത്യാദ്യുദ്ദിഷ്ടാനഭിസമസ്യ പരിത്യജ്യ ശിരസ്യേവ രുജാരൂപാ യേ പഞ്ച ത ഉച്യന്തേ| ‘സാഹസം സന്ധാരണം ക്ഷയോ വിഷമാശനമ്’ ഇതി പാഠേ കാരണേന കാര്യം ചതുര്വിധഃ ശോഷ ഉച്യതേ| ദ്വൌ ജ്വരാവിത്യാദൌ ശീതസമുത്ഥത്വേനൈവോഷ്ണാഭിപ്രായതാ ലബ്ധാ, യതോ നിദാനവിപരീതമിച്ഛതി ജ്വരീ; തദിഹോഷ്ണാഭിപ്രായതാവിശേഷണം ശീതര്തുസമുത്ഥത്വേന പൈത്തികസ്യാപി ജ്വരസ്യ ശീതസമുത്ഥത്വനിരാസാര്ഥമ്; ഏവം ശീതാഭിപ്രായേऽപി വാച്യമ്| ദ്വിവിധമാമമിതി ആമവിഷസ്യ ത്രിവിധകുക്ഷീയേ വക്ഷ്യമാണസ്യാലസക ഏവാന്തര്ഭാവാത്; അന്യേ ത്വാമവിഷസ്യ വിഷത്വേനാന്യവിഷതന്ത്രവിഷയത്വാദിഹാഗ്രഹണമിതി ബ്രുവതേ| അതത്ത്വാഭിനിവേശോ മാനസോ വികാരഃ, സ ച സര്വസംസാരിദുഃഖഹേതുതയാ ഗദ ഇത്യുച്യതേ| ക്രിമീണാം സഞ്ജ്ഞാ പ്രായോ രൂഢാ ജ്ഞാതവ്യാ| പിപീലികാ ലിഖ്യാഃ| ദോഷസ്യ ദൂഷ്യേണ രക്താദിനാ സംസര്ഗോ ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗഃ, പ്രകൃതിഃ കാരണമ്; തത്ര ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗനിര്ദേശേന രക്തയോന്യാദയഃ, പ്രകൃതിനിര്ദേശേന പ്രാക്ചരണാദയോ യോനിവ്യാപത്തിചികിത്സിതം വീക്ഷ്യ വ്യാകര്തവ്യാഃ| അത്ര മദാ ഏവ മദാത്യയരൂപതാം യാന്തീതി കൃത്വാ മദാത്യയാഃ പൃഥങ്നോക്താഃ| ഇഹ ചോക്താനാം രോഗാണാം യദ്യപി പ്രകാരാന്തരേണാന്യഥാऽപി സങ്ഖ്യാ ഭവതി; തഥാ ഹി- അഷ്ടൌ ജ്വരാഃ, ദ്വാവുന്മാദൌ നിജാഗന്തുകഭേദേനേത്യാദി, തഥാऽപി പ്രധാനവിവക്ഷയാ ഏത ഏവ ഭേദാ ഗൃഹീതാഃ; പ്രാധാന്യം ച സ്വാധികാരേ രോഗാണാമനുസരണീയമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
സര്വ ഏവ നിജാ വികാരാ നാന്യത്ര വാതപിത്തകഫേഭ്യോ നിര്വര്തന്തേ, യഥാഹി- ശകുനിഃ സര്വം ദിവസമപി പരിപതന് സ്വാം ഛായാം നാതിവര്തതേ, തഥാ സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്താഃ സര്വേ വികാരാ വാതപിത്തകഫാന്നാതിവര്തന്തേ| വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം പുനഃ സ്ഥാനസംസ്ഥാനപ്രകൃതിവിശേഷാനഭിസമീക്ഷ്യ തദാത്മകാനപി ച സര്വവികാരാം സ്താനേവോപദിശന്തി ബുദ്ധിമന്തഃ||൫||
सर्व एव निजा विकारा नान्यत्र वातपित्तकफेभ्यो निर्वर्तन्ते, यथाहि- शकुनिः सर्वं दिवसमपि परिपतन् स्वां छायां नातिवर्तते, तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्ताः सर्वे विकारा वातपित्तकफान्नातिवर्तन्ते| वातपित्तश्लेष्मणां पुनः स्थानसंस्थानप्रकृतिविशेषानभिसमीक्ष्य तदात्मकानपि च सर्वविकारां स्तानेवोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः||५||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യഷ്ടോദരാദീനാം തഥാ വക്ഷ്യമാണാനാം മഹാരോഗേ തഥാऽനുക്താനാമിഹ തന്ത്രേ രോഗാണാം നിജാനാം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഏവ വ്യസ്താഃ സമസ്താ വാ കാരണം ഭവന്തീത്യേതദ്രൂപം രോഗാണാം ചികിത്സോപയോഗി സൂത്രം ദര്ശയിതുമാഹ- സര്വ ഇത്യാദി| സര്വ ഇത്യുക്താ അനുക്താശ്ച| യദ്യപ്യാഗന്തുഷ്വപി ദോഷസമ്ബന്ധോ ന വ്യഭിചരതി, തഥാऽപ്യാഗന്തൌ രോഗേ ദോഷാപേക്ഷയാ ന ചികിത്സേത്യാഗന്തുവ്യുദാസാര്ഥം നിജാ ഇത്യുക്തമ്| സ്വശബ്ദേനാഗന്തുകൃതം ധാതുവൈഷമ്യം നിരാകരോതി| നനു, യദി വാതാദിജന്യാ ഏവ സര്വവികാരാസ്തത് കിമര്ഥമന്യഥാऽപ്യുദരാദയഃ പ്ലീഹജത്വാദിഭിര്നിര്ദിശ്യന്ത ഇത്യാഹ- വാതപിത്തേത്യാദി| സ്ഥാനം രസാദയോ ബസ്ത്യാദയശ്ച, സംസ്ഥാനമ് ആകൃതിര്ലക്ഷണമിതി യാവത്, പ്രകൃതിഃ കാരണമ്, ഏഷാം വിശേഷാനഭിസമീക്ഷ്യ താംസ്താനുപദിശന്തീതി ‘അഷ്ടാവുദരാണി’ ഇത്യേവമ്മാദ്യുപദിശന്തി| തദാത്മകാനപീതി വാതാദിജനിതാനപി| തത്ര, സ്ഥാനവിശേഷാദുപദേശോ യഥാ- ഊരുസ്തമ്ഭരക്തയോനികാമലാപ്രഭൃതയഃ; സംസ്ഥാനവിശേഷാത് പിഡകാഗുല്മപ്രഭൃതയഃ; പ്രകൃതിവിശേഷാച്ഛ്ലേഷ്മപ്ലീഹോദരപ്രഭൃതയഃ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- യതസ്താനേവേതി വാതാദിജാനേവേതി വ്യപദിശന്തി; തദാത്മകാനപീതി യഥോക്താഷ്ടാദിസങ്ഖ്യായുക്താനപി| യദ്യപി പ്ലീഹാദികാരണാന്തരേണ ഭിന്നാ അപി രോഗാസ്തഥാऽപി വാതാദിസ്ഥാനജന്യത്വേന തഥാ വാതാദിലക്ഷണയുക്തത്വേന തഥാ വാതാദികാരണജാതത്വേന വാതാദിജാ ഏവ സര്വവികാരാ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ഭവതശ്ചാത്ര- സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്തജാ യേ വികാരസങ്ഘാ ബഹവഃ ശരീരേ| ന തേ പൃഥക് പിത്തകഫാനിലേഭ്യ ആഗന്തവസ്ത്വേവ തതോ വിശിഷ്ടാഃ||൬||
भवतश्चात्र- स्वधातुवैषम्यनिमित्तजा ये विकारसङ्घा बहवः शरीरे| न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य आगन्तवस्त्वेव ततो विशिष्टाः||६||
🔊 Audio coming soon
അമുമേവാര്ഥം ശ്ലോകേനാഹ- സ്വധാത്വിത്യാദി| സ്വശബ്ദോऽഗ്രേ വക്ഷ്യമാണശരീരാപേക്ഷഃ; തേന ശരീരധാതുവൈഷമ്യം ഗൃഹ്യതേ, മാനസം തു പ്രതിക്ഷിപ്യതേ| ധാതവശ്ച ന സ്വരൂപേണ രോഗകാരണമിതി വൈഷമ്യപദം കൃതമ്| ആഗന്തവോ ഹി രോഗാ അഭിഘാതജ്വരാദയോ ധാതുവൈഷമ്യജാ ഭവന്തി, അതസ്തഹ്യുദാസാര്ഥം നിമിത്തപദമ്; ആഗന്തുഷു വൈഷമ്യം വിദ്യമാനമപി കാരണത്വേന ന വ്യപദിശ്യതേ, അപ്രധാനത്വാത്; കിന്ത്വാഗന്തുരേവ ലഗുഡാദിപ്രഹാരസ്തത്ര ചികിത്സാവിശേഷപ്രയോജകഃ കാരണം, നിജേ തു വൈഷമ്യമേവ ചികിത്സാപ്രയോജകമ്| നിമിത്തജാ ഇതി ച സ്വധാതുവൈഷമ്യപദസ്യ കര്മധാരയത്വേന, ബഹുവ്രീഹിപക്ഷേ ത്വനര്ഥകമേവ സ്യാത്| വികാരസങ്ഘാ ഇതി ‘അഷ്ടാവുദരാണി’ ഇത്യാദയഃ| ബഹുവചനേനൈവ ബഹുത്വേ ലബ്ധേ പുനഃ ‘ബഹവഃ’ ഇതി വചനം ബഹുവചനസ്യ ത്രിത്വമാത്രേണൈവ ചരിതാര്ഥത്വനിഷേധാര്ഥമ്| ന തേ പിത്തകഫാനിലേഭ്യഃ പൃഥഗിതി പിത്തകഫാനിലാ ഏവ തേ ദൂഷ്യാദിവിശേഷഭാജ ഇത്യര്ഥഃ| ഇഹ പിത്തമാദൌ കൃതം ഛന്ദോऽനുരോധാത്; കിംവാ പ്രാധാന്യാനിയമജ്ഞാപനാര്ഥം കൃതമ്| അത്ര ച ധാതുവൈഷമ്യമാത്രം വികാരോ നോക്തഃ, തസ്യ വാതാദിവൈഷമ്യരൂപത്വേന സിദ്ധത്വാദേവ; യസ്തു ധാതുവൈഷമ്യവിശേഷോ ധാതുവൈഷമ്യജാതോ ജ്വരാദിരൂപഃ, സ ഇഹ ശിഷ്യം പ്രതി വികൃതവാതാദ്യഭേദേന പ്രതിപാദ്യതേ| തത ഇതി പൂര്വോക്തവികാരസങ്ഘാത്| വിശിഷ്ടാ ഇതി പിത്തകഫാനിലവ്യതിരിക്താഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരം നിജസ്തഥാऽऽഗന്തുമപി പ്രവൃദ്ധഃ| തത്രാനുബന്ധം പ്രകൃതിം ച സമ്യഗ് ജ്ഞാത്വാ തതഃ കര്മ സമാരഭേത||൭||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथाऽऽगन्तुमपि प्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यग् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत||७||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ഭിന്നയോര്നിജാഗന്ത്വോഃ സമ്ബന്ധമാഹ- ആഗന്തുരിത്യാദി| നിജം പ്രഥമസമുത്പന്നം വികാരമാഗന്തുര്ഭൂതാദിജന്യോ വികാരഃ അന്വേതി അനുഗതോ ഭവതി, യഥാ- ദോഷജ ഏവ ജ്വരേ ഉന്മാദേ വാ പശ്ചാദ്ഭൂതനിവേശോऽപി ഭവതി; തഥാऽऽഗന്തുമുത്പന്നമഭിഘാതജം ജ്വരം ഭൂതജം ചോന്മാദം പശ്ചാദ്ധേതുമാസാദ്യ നിജോऽപി തത്ര ദോഷലക്ഷണലക്ഷിതോ ഗദോ ഭവതി| ‘അപി പ്രവൃദ്ധഃ’ ഇതി വചനേന ആഗന്ത്വവസ്ഥായാമപി നിജദോഷോ വൃദ്ധോऽസ്ത്യേവ, പരം പ്രവൃദ്ധോऽസൌ ന ഭവതി സ്വലക്ഷണാകര്തൃത്വേനേതി ദര്ശയതി| അപിശബ്ദേന നിജസ്യ നിജേന തഥാऽഗന്തോരപ്യാഗന്തുനാऽനുബന്ധഃ സൂച്യതേ| അത്ര നിജാഗന്ത്വോരനുബന്ധേ കാര്യമാഹതത്രേത്യാദി| അനുബന്ധഃ പശ്ചാത്കാലജാതഃ| പ്രകൃതിഃ മൂലഭൂതഃ| സമ്യഗ്ജ്ഞാത്വേതി ബലവത്ത്വാബലവത്ത്വാദിനാ; കിംവാ, അനുബന്ധഃ അപ്രധാനഃ; പ്രകൃതിഃ അനുബന്ധ്യഃ പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ| യദുക്തം- “സ്വതന്ത്രോ വ്യക്തലിങ്ഗോ യഥോക്തസമുത്ഥാനപ്രശമോ ഭവത്യനുബന്ധ്യഃ, അതോ വിപരീതസ്ത്വനുബന്ധഃ” (വി. ൬) ഇതി||൭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
തത്ര ശ്ലോകൌ- വിംശകാശ്ചൈകകാശ്ചൈവ ത്രികാശ്ചോക്താസ്ത്രയസ്ത്രയഃ| ദ്വികാശ്ചാഷ്ടൌ, ചതുഷ്കാശ്ച ദശ, ദ്വാദശ പഞ്ചകാഃ||൮|| ചത്വാരശ്ചാഷ്ടകാ വര്ഗാഃ, ഷട്കൌ ദ്വൌ, സപ്തകാസ്ത്രയഃ| അഷ്ടോദരീയേ രോഗാണാം രോഗാധ്യായേ പ്രകാശിതാഃ||൯||
तत्र श्लोकौ- विंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः| द्विकाश्चाष्टौ, चतुष्काश्च दश, द्वादश पञ्चकाः||८|| चत्वारश्चाष्टका वर्गाः, षट्कौ द्वौ, सप्तकास्त्रयः| अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേऽഷ്ടോദരീയോ നാമോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टोदरीयो नामोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗചതുഷ്കേऽഷ്ടോദരീയോ നാമോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||