Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽష్టోదరీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽष्टोदरीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే ప్రోక్తం “వ్యవస్థాకరణం తేషాం యథాస్థూలేషు సంగ్రహః” (సూ. 18) ఇతి, తదను జిజ్ఞాసాయామష్టావుదరాణీత్యాదిం యథాస్థూలం సంగ్రహోఽభిధీయతే| అష్టోదరీయ ఇతి చార్థపరా సంజ్ఞా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖల్వష్టావుదరాణి, అష్టౌ మూత్రాఘాతాః, అష్టౌ క్షీరదోషాః, అష్టౌ రేతోదోషాః; సప్త కుష్ఠాని, సప్త పిడకాః, సప్త వీసర్పాః; షడతీసారాః, షడుదావర్తాః; పంచ గుల్మాః, పంచ ప్లీహదోషాః, పంచ కాసాః, పంచ శ్వాసాః, పంచ హిక్కాః, పంచ తృష్ణాః, పంచ ఛర్దయః, పంచ భక్తస్యానశనస్థానాని, పంచ శిరోరోగాః, పంచ హృద్రోగాః, పంచ పాండురోగాః, పంచోన్మాదాః, చత్వారోఽపస్మారాః, చత్వారోఽక్షిరోగాః, చత్వారః కర్ణరోగాః, చత్వారః ప్రతిశ్యాయాః, చత్వారో ముఖరోగాః, చత్వారో గ్రహణీదోషాః, చత్వారో మదాః, చత్వారో మూర్చ్ఛాయాః, చత్వారః శోషాః, చత్వారి క్లైబ్యాని; త్రయః శోఫాః, త్రీణి కిలాసాని, త్రివిధం లోహితపిత్తం; ద్వౌ జ్వరౌ, ద్వౌ వ్రణౌ, ద్వావాయామౌ, ద్వే గృధ్రస్యౌ, ద్వే కామలే, ద్వివిధమామం, ద్వివిధం వాతరక్తం, ద్వివిధాన్యర్శాంసి; ఏక ఊరుస్తంభః, ఏకః సన్న్యాసః, ఏకో మహాగదః; వింశతిః క్రిమిజాతయః, వింశతిః ప్రమేహాః, వింశతిర్యోనివ్యాపదః; ఇత్యష్టచత్వారింశద్రోగాధికరణాన్యస్మిన్ సంగ్రహే సముద్దిష్టాని||3||
इह खल्वष्टावुदराणि, अष्टौ मूत्राघाताः, अष्टौ क्षीरदोषाः, अष्टौ रेतोदोषाः; सप्त कुष्ठानि, सप्त पिडकाः, सप्त वीसर्पाः; षडतीसाराः, षडुदावर्ताः; पञ्च गुल्माः, पञ्च प्लीहदोषाः, पञ्च कासाः, पञ्च श्वासाः, पञ्च हिक्काः, पञ्च तृष्णाः, पञ्च छर्दयः, पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानि, पञ्च शिरोरोगाः, पञ्च हृद्रोगाः, पञ्च पाण्डुरोगाः, पञ्चोन्मादाः, चत्वारोऽपस्माराः, चत्वारोऽक्षिरोगाः, चत्वारः कर्णरोगाः, चत्वारः प्रतिश्यायाः, चत्वारो मुखरोगाः, चत्वारो ग्रहणीदोषाः, चत्वारो मदाः, चत्वारो मूर्च्छायाः, चत्वारः शोषाः, चत्वारि क्लैब्यानि; त्रयः शोफाः, त्रीणि किलासानि, त्रिविधं लोहितपित्तं; द्वौ ज्वरौ, द्वौ व्रणौ, द्वावायामौ, द्वे गृध्रस्यौ, द्वे कामले, द्विविधमामं, द्विविधं वातरक्तं, द्विविधान्यर्शांसि; एक ऊरुस्तम्भः, एकः सन्न्यासः, एको महागदः; विंशतिः क्रिमिजातयः, विंशतिः प्रमेहाः, विंशतिर्योनिव्यापदः; इत्यष्टचत्वारिंशद्रोगाधिकरणान्यस्मिन् सङ्ग्रहे समुद्दिष्टानि||३||
🔊 Audio coming soon
ఉదరాభిధానమాదౌ పూర్వాధ్యాయోక్తశోథసామాన్యాత్; ఉదారాణ్యుత్సేధసామాన్యాచ్ఛోథప్రభేదా ఏవ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ఏతాని యథోద్దేశమభినిర్దేక్ష్యామః- అష్టావుదరాణీతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతప్లీహబద్ధచ్ఛిద్రదకోదరాణి, అష్టౌ మూత్రాఘాతా ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాశ్మరీశర్కరాశుక్రశోణితజాః, అష్టౌ క్షీరదోషా ఇతి వైవర్ణ్యం వైగంధ్యం వైరస్యం పైచ్ఛిల్యం ఫేనసంఘాతో రౌక్ష్యం గౌరవమతిస్నేహశ్చ, అష్టౌ రేతోదోషా ఇతి తను శుష్కం ఫేనిలమశ్వేతం పూత్యతిపిచ్ఛలమన్యధాతూపహితమవసాది చ (1); సప్త కుష్ఠానీతి కపాలోదుంబరమండలర్ష్యజిహ్వపుండరీకసిధ్మకాకణాని, సప్త పిడకా ఇతి శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ సర్షప్యలజీ వినతా విద్రధీ చ, సప్త విసర్పా ఇతి వాతపిత్తకఫాగ్నికర్దమకగ్రంథిసన్నిపాతాఖ్యాః (2); షడతీసారా ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతభయశోకజాః, షడుదావర్తా ఇతి వాతమూత్రపురీషశుక్రచ్ఛర్దిక్షవథుజాః (3); పంచ గుల్మా ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతశోణితజాః, పంచ ప్లీహదోషా ఇతి గుల్మైర్వ్యాఖ్యాతాః, పంచ కాసా ఇతి వాతపిత్తకఫక్షతక్షయజాః, పంచ శ్వాసా ఇతి మహోర్ధ్వచ్ఛిన్నతమకక్షుద్రాః, పంచ హిక్కా ఇతి మహతీ గంభీరా వ్యపేతా క్షుద్రాఽన్నజా చ, పంచ తృష్ణా ఇతి వాతపిత్తామక్షయోపసర్గాత్మికాః, పంచ ఛర్దయ ఇతి ద్విష్టార్థసంయోగజా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతోద్రేకోత్థాశ్చ , పంచ భక్తస్యానశనస్థానానీతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతద్వేషాః, పంచ శిరోరోగా ఇతి పూర్వోద్దేశమభిసమస్య వాతపిత్తకఫసన్నిపాతక్రిమిజాః, పంచ హృద్రోగా ఇతి శిరోరోగైర్వ్యాఖ్యాతాః, పంచ పాండురోగా ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతమృద్భక్షణజాః, పంచోన్మాదా ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాగంతునిమిత్తాః (4); చత్వారోఽపస్మారా ఇతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతనిమిత్తాః, చత్వారోఽక్షిరోగాశ్చత్వారః కర్ణరోగాశ్చత్వారః ప్రతిశ్యాయాశ్చత్వారో ముఖరోగాశ్చత్వారో గ్రహణీదోషాశ్చత్వారో మదాశ్చత్వారో మూర్చ్ఛాయా ఇత్యపస్మారైర్వ్యాఖ్యాతాః, చత్వారః శోషా ఇతి సాహససంధారణక్షయవిషమాశనజాః, చత్వారి క్లైబ్యానీతి బీజోపఘాతాద్ధ్వజభంగాజ్జరాయాః శుక్రక్షయాచ్చ (5); త్రయః శోథా ఇతి వాతపిత్తశ్లేష్మనిమిత్తాః, త్రీణి కిలాసానీతి రక్తతామ్రశుక్లాని, త్రివిధం లోహితపిత్తమితి ఊర్ధ్వభాగమధోభాగముభయభాగం చ (6); ద్వౌ జ్వరావితి ఉష్ణాభిప్రాయః శీతసముత్థశ్చ శీతాభిప్రాయశ్చోష్ణసముత్థః, ద్వౌ వ్రణావితి నిజశ్చాగంతుజశ్చ, ద్వావాయామావితి బాహ్యశ్చాభ్యంతరశ్చ, ద్వే గృధ్రస్యావితి వాతాద్వాతకఫాచ్చ, ద్వే కామలే ఇతి కోష్ఠాశ్రయా శాఖాశ్రయా చ, ద్వివిధమామమితి అలసకో విసూచికా చ, ద్వివిధం వాతరక్తమితి గంభీరముత్తానం చ, ద్వివిధాన్యర్శాంసీతి శుష్కాణ్యార్ద్రాణి చ (7); ఏక ఊరుస్తంభ ఇత్యామత్రిదోషసముత్థః, ఏకః సన్న్యాస ఇతి త్రిదోషాత్మకో మనఃశరీరాధిష్ఠానః, ఏకో మహాగద ఇతి అతత్త్వాభినివేశః (8); వింశతిః క్రిమిజాతయ ఇతి యూకా పిపీలికాశ్చేతి ద్వివిధా బహిర్మలజాః, కేశాదా లోమాదా లోమద్వీపాః సౌరసా ఔదుంబరా జంతుమాతరశ్చేతి షట్ శోణితజాః, అంత్రాదా ఉదరావేష్టా హృదయాదాశ్చురవో దర్భపుష్పాః సౌగంధికా మహాగుదాశ్చేతి సప్త కఫజాః, కకేరుకా మకేరుకా లేలిహాః సశూలకాః సౌసురాదాశ్చేతి పంచ పురీషజాః; వింశతిః ప్రమేహా ఇత్యుదకమేహశ్చేక్షుబాలికారసమేహశ్చ సాంద్రమేహశ్చ సాంద్రప్రసాదమేహశ్చ శుక్లమేహశ్చ శుక్రమేహశ్చ శీతమేహశ్చ శనైర్మేహశ్చ సికతామేహశ్చ లాలామేహశ్చేతి దశ శ్లేష్మనిమిత్తాః, క్షారమేహశ్చ కాలమేహశ్చ నీలమేహశ్చ లోహితమేహశ్చ మంజిష్ఠామేహశ్చ హరిద్రామేహశ్చేతి షట్ పిత్తనిమిత్తాః, వసామేహశ్చ మజ్జామేహశ్చ హస్తిమేహశ్చ మధుమేహశ్చేతి చత్వారో వాతనిమిత్తాః, ఇతి వింశతిః ప్రమేహాః; వింశతిర్యోనివ్యాపద ఇతి వాతికీ పైత్తికీ శ్లేష్మికీ సాన్నిపాతికీ చేతి చతస్రో దోషజాః, దోషదూష్యసంసర్గప్రకృతినిర్దేశైరవశిష్టాః షోడశ నిర్దిశ్యంతే, తద్యథా- రక్తయోనిశ్చారజస్కా చాచరణా చాతిచరణా చ ప్రాక్చరణా చోపప్లుతా చ పరిప్లుతా చోదావర్తినీ చ కర్ణినీ చ పుత్రఘ్నీ చాంతర్ముఖీ చ సూచీముఖీ చ శుష్కా చ వామినీ చ షంఢయోనిశ్చ మహాయోనిశ్చేతి వింశతిర్యోనివ్యాపదో భవంతి (9); కేవలశ్చాయముద్దేశో యథోద్దేశమభినిర్దిష్టో భవతి||4||
एतानि यथोद्देशमभिनिर्देक्ष्यामः- अष्टावुदराणीति वातपित्तकफसन्निपातप्लीहबद्धच्छिद्रदकोदराणि, अष्टौ मूत्राघाता इति वातपित्तकफसन्निपाताश्मरीशर्कराशुक्रशोणितजाः, अष्टौ क्षीरदोषा इति वैवर्ण्यं वैगन्ध्यं वैरस्यं पैच्छिल्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं गौरवमतिस्नेहश्च, अष्टौ रेतोदोषा इति तनु शुष्कं फेनिलमश्वेतं पूत्यतिपिच्छलमन्यधातूपहितमवसादि च (१); सप्त कुष्ठानीति कपालोदुम्बरमण्डलर्ष्यजिह्वपुण्डरीकसिध्मकाकणानि, सप्त पिडका इति शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षप्यलजी विनता विद्रधी च, सप्त विसर्पा इति वातपित्तकफाग्निकर्दमकग्रन्थिसन्निपाताख्याः (२); षडतीसारा इति वातपित्तकफसन्निपातभयशोकजाः, षडुदावर्ता इति वातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथुजाः (३); पञ्च गुल्मा इति वातपित्तकफसन्निपातशोणितजाः, पञ्च प्लीहदोषा इति गुल्मैर्व्याख्याताः, पञ्च कासा इति वातपित्तकफक्षतक्षयजाः, पञ्च श्वासा इति महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्राः, पञ्च हिक्का इति महती गम्भीरा व्यपेता क्षुद्राऽन्नजा च, पञ्च तृष्णा इति वातपित्तामक्षयोपसर्गात्मिकाः, पञ्च छर्दय इति द्विष्टार्थसंयोगजा वातपित्तकफसन्निपातोद्रेकोत्थाश्च , पञ्च भक्तस्यानशनस्थानानीति वातपित्तकफसन्निपातद्वेषाः, पञ्च शिरोरोगा इति पूर्वोद्देशमभिसमस्य वातपित्तकफसन्निपातक्रिमिजाः, पञ्च हृद्रोगा इति शिरोरोगैर्व्याख्याताः, पञ्च पाण्डुरोगा इति वातपित्तकफसन्निपातमृद्भक्षणजाः, पञ्चोन्मादा इति वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः (४); चत्वारोऽपस्मारा इति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः, चत्वारोऽक्षिरोगाश्चत्वारः कर्णरोगाश्चत्वारः प्रतिश्यायाश्चत्वारो मुखरोगाश्चत्वारो ग्रहणीदोषाश्चत्वारो मदाश्चत्वारो मूर्च्छाया इत्यपस्मारैर्व्याख्याताः, चत्वारः शोषा इति साहससन्धारणक्षयविषमाशनजाः, चत्वारि क्लैब्यानीति बीजोपघाताद्ध्वजभङ्गाज्जरायाः शुक्रक्षयाच्च (५); त्रयः शोथा इति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, त्रीणि किलासानीति रक्तताम्रशुक्लानि, त्रिविधं लोहितपित्तमिति ऊर्ध्वभागमधोभागमुभयभागं च (६); द्वौ ज्वराविति उष्णाभिप्रायः शीतसमुत्थश्च शीताभिप्रायश्चोष्णसमुत्थः, द्वौ व्रणाविति निजश्चागन्तुजश्च, द्वावायामाविति बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च, द्वे गृध्रस्याविति वाताद्वातकफाच्च, द्वे कामले इति कोष्ठाश्रया शाखाश्रया च, द्विविधमाममिति अलसको विसूचिका च, द्विविधं वातरक्तमिति गम्भीरमुत्तानं च, द्विविधान्यर्शांसीति शुष्काण्यार्द्राणि च (७); एक ऊरुस्तम्भ इत्यामत्रिदोषसमुत्थः, एकः सन्न्यास इति त्रिदोषात्मको मनःशरीराधिष्ठानः, एको महागद इति अतत्त्वाभिनिवेशः (८); विंशतिः क्रिमिजातय इति यूका पिपीलिकाश्चेति द्विविधा बहिर्मलजाः, केशादा लोमादा लोमद्वीपाः सौरसा औदुम्बरा जन्तुमातरश्चेति षट् शोणितजाः, अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादाश्चुरवो दर्भपुष्पाः सौगन्धिका महागुदाश्चेति सप्त कफजाः, ककेरुका मकेरुका लेलिहाः सशूलकाः सौसुरादाश्चेति पञ्च पुरीषजाः; विंशतिः प्रमेहा इत्युदकमेहश्चेक्षुबालिकारसमेहश्च सान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्रमेहश्च शीतमेहश्च शनैर्मेहश्च सिकतामेहश्च लालामेहश्चेति दश श्लेष्मनिमित्ताः, क्षारमेहश्च कालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च मञ्जिष्ठामेहश्च हरिद्रामेहश्चेति षट् पित्तनिमित्ताः, वसामेहश्च मज्जामेहश्च हस्तिमेहश्च मधुमेहश्चेति चत्वारो वातनिमित्ताः, इति विंशतिः प्रमेहाः; विंशतिर्योनिव्यापद इति वातिकी पैत्तिकी श्लेष्मिकी सान्निपातिकी चेति चतस्रो दोषजाः, दोषदूष्यसंसर्गप्रकृतिनिर्देशैरवशिष्टाः षोडश निर्दिश्यन्ते, तद्यथा- रक्तयोनिश्चारजस्का चाचरणा चातिचरणा च प्राक्चरणा चोपप्लुता च परिप्लुता चोदावर्तिनी च कर्णिनी च पुत्रघ्नी चान्तर्मुखी च सूचीमुखी च शुष्का च वामिनी च षण्ढयोनिश्च महायोनिश्चेति विंशतिर्योनिव्यापदो भवन्ति (९); केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ఇహైకాది సంఖ్యాపరిత్యాగాదష్టసంఖ్యాగ్రహణమాదౌ కృతం, అష్టసంఖ్యాయా బహుత్వేన ప్రాధాన్యాత్; వింశతిసంఖ్యమేహాదీనామూనవింశత్యాద్యధఃసంఖ్యానుపూర్వీప్రాప్త్యభావాన్న కృతః ప్రథమం నివేశః| యద్యపి చికిత్సితేఽష్టాదశ కుష్ఠాని, తథాఽపీహ మహాకుష్ఠాభిప్రాయేణ సప్తోచ్యంతే| షడుదావర్తా ఇత్యత్ర నవేగాంధారణీయోక్తన్యాయేనోచ్చారాదినిరోధజాదయ ఉదావర్తా ఇహోచ్యంతే| గుల్మైర్వ్యాఖ్యాతా ఇతి యథా గుల్మభేదాస్తథా ప్లీహదోషాః| పంచ తృష్ణేతి సంభోజనస్నేహాదిజనితానామపి వాతాదిజాస్వేవావరోధాత్| స్థానమివ స్థానం కారణం; తేన, అనశనస్థానాన్యరోచకాని; అనేన కారణేన కార్యాణ్యరోచకాని లక్ష్యంతే ; తేన రోగసంగ్రహే కారణాభిధానమన్యాయ్యమితి న భవతి| పూర్వోద్దేశమభిసమస్యేతి కియంతఃశిరసీయే విస్తరోక్తాన్ సంక్షిప్య; కింవా కియంతఃశిరసీయ ఏవ “అర్ధావభేదకో వా స్యాత్” (సూ. 17) ఇత్యాద్యుద్దిష్టానభిసమస్య పరిత్యజ్య శిరస్యేవ రుజారూపా యే పంచ త ఉచ్యంతే| ‘సాహసం సంధారణం క్షయో విషమాశనం’ ఇతి పాఠే కారణేన కార్యం చతుర్విధః శోష ఉచ్యతే| ద్వౌ జ్వరావిత్యాదౌ శీతసముత్థత్వేనైవోష్ణాభిప్రాయతా లబ్ధా, యతో నిదానవిపరీతమిచ్ఛతి జ్వరీ; తదిహోష్ణాభిప్రాయతావిశేషణం శీతర్తుసముత్థత్వేన పైత్తికస్యాపి జ్వరస్య శీతసముత్థత్వనిరాసార్థం; ఏవం శీతాభిప్రాయేఽపి వాచ్యం| ద్వివిధమామమితి ఆమవిషస్య త్రివిధకుక్షీయే వక్ష్యమాణస్యాలసక ఏవాంతర్భావాత్; అన్యే త్వామవిషస్య విషత్వేనాన్యవిషతంత్రవిషయత్వాదిహాగ్రహణమితి బ్రువతే| అతత్త్వాభినివేశో మానసో వికారః, స చ సర్వసంసారిదుఃఖహేతుతయా గద ఇత్యుచ్యతే| క్రిమీణాం సంజ్ఞా ప్రాయో రూఢా జ్ఞాతవ్యా| పిపీలికా లిఖ్యాః| దోషస్య దూష్యేణ రక్తాదినా సంసర్గో దోషదూష్యసంసర్గః, ప్రకృతిః కారణం; తత్ర దోషదూష్యసంసర్గనిర్దేశేన రక్తయోన్యాదయః, ప్రకృతినిర్దేశేన ప్రాక్చరణాదయో యోనివ్యాపత్తిచికిత్సితం వీక్ష్య వ్యాకర్తవ్యాః| అత్ర మదా ఏవ మదాత్యయరూపతాం యాంతీతి కృత్వా మదాత్యయాః పృథఙ్నోక్తాః| ఇహ చోక్తానాం రోగాణాం యద్యపి ప్రకారాంతరేణాన్యథాఽపి సంఖ్యా భవతి; తథా హి- అష్టౌ జ్వరాః, ద్వావున్మాదౌ నిజాగంతుకభేదేనేత్యాది, తథాఽపి ప్రధానవివక్షయా ఏత ఏవ భేదా గృహీతాః; ప్రాధాన్యం చ స్వాధికారే రోగాణామనుసరణీయం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
సర్వ ఏవ నిజా వికారా నాన్యత్ర వాతపిత్తకఫేభ్యో నిర్వర్తంతే, యథాహి- శకునిః సర్వం దివసమపి పరిపతన్ స్వాం ఛాయాం నాతివర్తతే, తథా స్వధాతువైషమ్యనిమిత్తాః సర్వే వికారా వాతపిత్తకఫాన్నాతివర్తంతే| వాతపిత్తశ్లేష్మణాం పునః స్థానసంస్థానప్రకృతివిశేషానభిసమీక్ష్య తదాత్మకానపి చ సర్వవికారాం స్తానేవోపదిశంతి బుద్ధిమంతః||5||
सर्व एव निजा विकारा नान्यत्र वातपित्तकफेभ्यो निर्वर्तन्ते, यथाहि- शकुनिः सर्वं दिवसमपि परिपतन् स्वां छायां नातिवर्तते, तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्ताः सर्वे विकारा वातपित्तकफान्नातिवर्तन्ते| वातपित्तश्लेष्मणां पुनः स्थानसंस्थानप्रकृतिविशेषानभिसमीक्ष्य तदात्मकानपि च सर्वविकारां स्तानेवोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः||५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యష్టోదరాదీనాం తథా వక్ష్యమాణానాం మహారోగే తథాఽనుక్తానామిహ తంత్రే రోగాణాం నిజానాం వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఏవ వ్యస్తాః సమస్తా వా కారణం భవంతీత్యేతద్రూపం రోగాణాం చికిత్సోపయోగి సూత్రం దర్శయితుమాహ- సర్వ ఇత్యాది| సర్వ ఇత్యుక్తా అనుక్తాశ్చ| యద్యప్యాగంతుష్వపి దోషసంబంధో న వ్యభిచరతి, తథాఽప్యాగంతౌ రోగే దోషాపేక్షయా న చికిత్సేత్యాగంతువ్యుదాసార్థం నిజా ఇత్యుక్తం| స్వశబ్దేనాగంతుకృతం ధాతువైషమ్యం నిరాకరోతి| నను, యది వాతాదిజన్యా ఏవ సర్వవికారాస్తత్ కిమర్థమన్యథాఽప్యుదరాదయః ప్లీహజత్వాదిభిర్నిర్దిశ్యంత ఇత్యాహ- వాతపిత్తేత్యాది| స్థానం రసాదయో బస్త్యాదయశ్చ, సంస్థానం ఆకృతిర్లక్షణమితి యావత్, ప్రకృతిః కారణం, ఏషాం విశేషానభిసమీక్ష్య తాంస్తానుపదిశంతీతి ‘అష్టావుదరాణి’ ఇత్యేవమ్మాద్యుపదిశంతి| తదాత్మకానపీతి వాతాదిజనితానపి| తత్ర, స్థానవిశేషాదుపదేశో యథా- ఊరుస్తంభరక్తయోనికామలాప్రభృతయః; సంస్థానవిశేషాత్ పిడకాగుల్మప్రభృతయః; ప్రకృతివిశేషాచ్ఛ్లేష్మప్లీహోదరప్రభృతయః| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- యతస్తానేవేతి వాతాదిజానేవేతి వ్యపదిశంతి; తదాత్మకానపీతి యథోక్తాష్టాదిసంఖ్యాయుక్తానపి| యద్యపి ప్లీహాదికారణాంతరేణ భిన్నా అపి రోగాస్తథాఽపి వాతాదిస్థానజన్యత్వేన తథా వాతాదిలక్షణయుక్తత్వేన తథా వాతాదికారణజాతత్వేన వాతాదిజా ఏవ సర్వవికారా ఇతి వాక్యార్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
భవతశ్చాత్ర- స్వధాతువైషమ్యనిమిత్తజా యే వికారసంఘా బహవః శరీరే| న తే పృథక్ పిత్తకఫానిలేభ్య ఆగంతవస్త్వేవ తతో విశిష్టాః||6||
भवतश्चात्र- स्वधातुवैषम्यनिमित्तजा ये विकारसङ्घा बहवः शरीरे| न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य आगन्तवस्त्वेव ततो विशिष्टाः||६||
🔊 Audio coming soon
అముమేవార్థం శ్లోకేనాహ- స్వధాత్విత్యాది| స్వశబ్దోఽగ్రే వక్ష్యమాణశరీరాపేక్షః; తేన శరీరధాతువైషమ్యం గృహ్యతే, మానసం తు ప్రతిక్షిప్యతే| ధాతవశ్చ న స్వరూపేణ రోగకారణమితి వైషమ్యపదం కృతం| ఆగంతవో హి రోగా అభిఘాతజ్వరాదయో ధాతువైషమ్యజా భవంతి, అతస్తహ్యుదాసార్థం నిమిత్తపదం; ఆగంతుషు వైషమ్యం విద్యమానమపి కారణత్వేన న వ్యపదిశ్యతే, అప్రధానత్వాత్; కింత్వాగంతురేవ లగుడాదిప్రహారస్తత్ర చికిత్సావిశేషప్రయోజకః కారణం, నిజే తు వైషమ్యమేవ చికిత్సాప్రయోజకం| నిమిత్తజా ఇతి చ స్వధాతువైషమ్యపదస్య కర్మధారయత్వేన, బహువ్రీహిపక్షే త్వనర్థకమేవ స్యాత్| వికారసంఘా ఇతి ‘అష్టావుదరాణి’ ఇత్యాదయః| బహువచనేనైవ బహుత్వే లబ్ధే పునః ‘బహవః’ ఇతి వచనం బహువచనస్య త్రిత్వమాత్రేణైవ చరితార్థత్వనిషేధార్థం| న తే పిత్తకఫానిలేభ్యః పృథగితి పిత్తకఫానిలా ఏవ తే దూష్యాదివిశేషభాజ ఇత్యర్థః| ఇహ పిత్తమాదౌ కృతం ఛందోఽనురోధాత్; కింవా ప్రాధాన్యానియమజ్ఞాపనార్థం కృతం| అత్ర చ ధాతువైషమ్యమాత్రం వికారో నోక్తః, తస్య వాతాదివైషమ్యరూపత్వేన సిద్ధత్వాదేవ; యస్తు ధాతువైషమ్యవిశేషో ధాతువైషమ్యజాతో జ్వరాదిరూపః, స ఇహ శిష్యం ప్రతి వికృతవాతాద్యభేదేన ప్రతిపాద్యతే| తత ఇతి పూర్వోక్తవికారసంఘాత్| విశిష్టా ఇతి పిత్తకఫానిలవ్యతిరిక్తాః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ఆగంతురన్వేతి నిజం వికారం నిజస్తథాఽఽగంతుమపి ప్రవృద్ధః| తత్రానుబంధం ప్రకృతిం చ సమ్యగ్ జ్ఞాత్వా తతః కర్మ సమారభేత||7||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथाऽऽगन्तुमपि प्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यग् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत||७||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి భిన్నయోర్నిజాగంత్వోః సంబంధమాహ- ఆగంతురిత్యాది| నిజం ప్రథమసముత్పన్నం వికారమాగంతుర్భూతాదిజన్యో వికారః అన్వేతి అనుగతో భవతి, యథా- దోషజ ఏవ జ్వరే ఉన్మాదే వా పశ్చాద్భూతనివేశోఽపి భవతి; తథాఽఽగంతుముత్పన్నమభిఘాతజం జ్వరం భూతజం చోన్మాదం పశ్చాద్ధేతుమాసాద్య నిజోఽపి తత్ర దోషలక్షణలక్షితో గదో భవతి| ‘అపి ప్రవృద్ధః’ ఇతి వచనేన ఆగంత్వవస్థాయామపి నిజదోషో వృద్ధోఽస్త్యేవ, పరం ప్రవృద్ధోఽసౌ న భవతి స్వలక్షణాకర్తృత్వేనేతి దర్శయతి| అపిశబ్దేన నిజస్య నిజేన తథాఽగంతోరప్యాగంతునాఽనుబంధః సూచ్యతే| అత్ర నిజాగంత్వోరనుబంధే కార్యమాహతత్రేత్యాది| అనుబంధః పశ్చాత్కాలజాతః| ప్రకృతిః మూలభూతః| సమ్యగ్జ్ఞాత్వేతి బలవత్త్వాబలవత్త్వాదినా; కింవా, అనుబంధః అప్రధానః; ప్రకృతిః అనుబంధ్యః ప్రధానమిత్యర్థః| యదుక్తం- “స్వతంత్రో వ్యక్తలింగో యథోక్తసముత్థానప్రశమో భవత్యనుబంధ్యః, అతో విపరీతస్త్వనుబంధః” (వి. 6) ఇతి||7||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
తత్ర శ్లోకౌ- వింశకాశ్చైకకాశ్చైవ త్రికాశ్చోక్తాస్త్రయస్త్రయః| ద్వికాశ్చాష్టౌ, చతుష్కాశ్చ దశ, ద్వాదశ పంచకాః||8|| చత్వారశ్చాష్టకా వర్గాః, షట్కౌ ద్వౌ, సప్తకాస్త్రయః| అష్టోదరీయే రోగాణాం రోగాధ్యాయే ప్రకాశితాః||9||
तत्र श्लोकौ- विंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः| द्विकाश्चाष्टौ, चतुष्काश्च दश, द्वादश पञ्चकाः||८|| चत्वारश्चाष्टका वर्गाः, षट्कौ द्वौ, सप्तकास्त्रयः| अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానేఽష్టోదరీయో నామోనవింశోఽధ్యాయః||19||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽष्टोदरीयो नामोनविंशोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే రోగచతుష్కేఽష్టోదరీయో నామోనవింశోఽధ్యాయః||19||