Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaścikitsāprābhr̥tīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvādhyāyōktavamanavirēcanayōrvistarēṇa samyagyōgādilakṣaṇaṁ, tathā tatpravr̥ttiviṣayabahudōṣapuruṣādyabhidhātuṁ cikitsāprābhr̥tīyō'bhidhīyatē| cikitsā prabhr̥tarūpā sadā yatnēna āturōpaḍhaukanīyatvēna ca yasya vidyatē sa cikitsāprābhr̥tīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
cikitsāprābhr̥tō dhīmān śāstravān karmatatparaḥ| naraṁ virēcayati yaṁ sa yōgāt sukhamaśnutē||3|| yaṁ vaidyamānī tvabudhō virēcayati mānavam| sō'tiyōgādayōgācca mānavō duḥkhamaśnutē||4||
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
yōgāt samyagyōgāt| sukham ārōgyam| virēcayatītyatra vāmayatītyapi bōddhavyaṁ, virēcanaśabdasya vamanē'pi pravr̥ttēḥ| sō'tiyōgādityādi| duḥkhaṁ vikāraṁ; yaduktaṁ- “vikārō duḥkhamēva tu” (sū. 9)| nanu vamanādau kasmānmithyāyōgō nōcyatē, yāvatā yasya vastuna ucitō yōgaḥ sa yōgaḥ, tasya svalpō vā yōgaḥ sarvathā vā ayōgō ayōga ucyatē, tasyaivātimātrayōgō vikārakarō'tiyōgaḥ, anucitasambandhēna tu vastunō mithyāyōgaḥ; tēnēhāpyutkliṣṭaślēṣmādidharmaprayuktē puruṣē virēcanaṁ sarvathā'yaugikamēva, tacca prayuktaṁ pratīpagamanēnaiva yāti, virēcanē mithyāyōgō'yamucitaḥ, ēvaṁ vamanādiṣvapi jñēyam| naivam, ēvambhūtamithyāyōgasyāyōgēnaiva grahaṇāt, uktaṁ hi- “prātilōmyēna dōṣāṇāṁ haraṇāttē hyakr̥tsnaśaḥ| ayōgasañjñē kr̥cchrēṇa yadā gacchati cālpaśaḥ” (si. 6) iti| duṣṭavirēcanauṣadhasya rasanayōpayujyamānasya hīnamātratvātimātratvābhyāṁ vinā yadvyādhikaraṇatvaṁ tanmithyāyōgādēva paraṁ bhavati; yaduktaṁ tisraiṣaṇīyē- “mithyāyōgō rāśivarjēṣvāhāravidhiviśēṣāyatanēṣūpadēkṣyatē” (sū. 11) iti| satyaṁ bhēṣajasya mithyāyōgō'yaṁ, vamanasya tu dōṣaharaṇarūpasyāyōga iti; ēvaṁ ca virēcanādāvapi jñēyam| yadyapyatrāpi mithyāyōgaḥ kathañcit pāryatē kalpayituṁ, tathā'pi prayōjanaśūnyatvādācāryēṇa pr̥thaṅna kr̥taḥ, śabdādiṣu tu mithyāyōgināṁ sambandhamātrasyāpi parihārārthaṁ pr̥thakkr̥ta iti||3-4||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
daurbalyaṁ lāghavaṁ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ| hr̥dvarṇaśuddhiḥ kṣuttr̥ṣṇā kālē vēgapravartanam||5|| buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulōmatā| samyagviriktaliṅgāni kāyāgnēścānuvartanam ||6|| ṣṭhīvanaṁ hr̥dayāśuddhirutklēśaḥ ślēṣmapittayōḥ| ādhmānamaruciśchardiradaurbalyamalāghavam||7|| jaṅghōrusadanaṁ tandrā staimityaṁ pīnasāgamaḥ| lakṣaṇānyaviriktānāṁ mārutasya ca nigrahaḥ||8|| viṭpittakaphavātānāmāgatānāṁ yathākramam| paraṁ sravati yadraktaṁ mēdōmāṁsōdakōpamam||9|| niḥślēṣmapittamudakaṁ śōṇitaṁ kr̥ṣṇamēva vā| tr̥ṣyatō mārutārtasya sō'tiyōgaḥ pramuhyataḥ||10||
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
daurbalyamityādīni virēcanasya samyagyuktāyuktātiyuktasya lakṣaṇāni| adaurbalyaṁ sthaulyānapagamaḥ | yathākramamiti paṭhan kramēṇaivēti darśayati; yaduktaṁ- “prāptiśca viṭpittakaphānilānāṁ samyagviriktasya bhavēt kramēṇa” (si. 1) iti| āgatānāṁ paramūrdhvamiti yōjanā||5-10||
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
vamanē'tikr̥tē liṅgānyētānyēva bhavanti hi| ūrdhvagā vātarōgāśca vāggrahaścādhikō bhavēt||11|| cikitsāprābhr̥taṁ tasmādupēyāccharaṇaṁ naraḥ| yuñjyād ya ēnamatyantamāyuṣā ca sukhēna ca||12||
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
atiyōgalakṣaṇaṁ vamanē'tidiśati- vamana ityādi| vamanātiyōgē viṭpittakaphavātānāmiti na yōjanīyaṁ, yēna vamanaprayōgē kaphapittānilāgamarūpaḥ kramō bhavēt| yaduktaṁ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitiḥ sa iṣṭaḥ” (si. a. 1) iti||11-12||
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
avipākō'ruciḥ sthaulyaṁ pāṇḍutā gauravaṁ klamaḥ| piḍakākōṭhakaṇḍūnāṁ sambhavō'ratirēva ca||13|| ālasyaśramadaurbalyaṁ daurgandhyamavasādakaḥ| ślēṣmapittasamutklēśō nidrānāśō'tinidratā||14|| tandrā klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam| balavarṇapraṇāśaśca tr̥pyatō br̥ṁhaṇairapi||15|| bahudōṣasya liṅgāni tasmai saṁśōdhanaṁ hitam| ūrdhvaṁ caivānulōmaṁ ca yathādōṣaṁ yathābalam||16|| ēvaṁ viśuddhakōṣṭhasya kāyāgnirabhivardhatē| vyādhayaścōpaśāmyanti prakr̥tiścānuvartatē||17|| indriyāṇi manōbuddhirvarṇaścāsya prasīdati| balaṁ puṣṭirapatyaṁ ca vr̥ṣatā cāsya jāyatē||18|| jarāṁ kr̥cchrēṇa labhatē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| tasmāt saṁśōdhanaṁ kālē yuktiyuktaṁ pibēnnaraḥ||19||
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
saṁśōdhanaviṣayabahudōṣalakṣaṇamāha- avipāka ityādi| anāyāsakr̥taḥ śramaḥ klamaḥ; śramastviha svalpēnāyāsēna jñēyaḥ| avasādakō manō'vasādaḥ| nidrānāśō vātapradhānēna dōṣēṇa; atinidratā ślēṣmapradhānēna||13-19||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
dōṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| jitāḥ saṁśōdhanairyē tu na tēṣāṁ punarudbhavaḥ||20|| dōṣāṇāṁ ca drumāṇāṁ ca mūlē'nupahatē sati| rōgāṇāṁ prasavānāṁ ca gatānāmāgatirdhruvā||21||
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
samūladōṣāpahārakatvaṁ saṁśōdhanasya, laṅghanapācanayōstu dōṣāpaharatvē satyapi na saṁśōdhanavaddōṣahantr̥tvamityāha- dōṣā ityādi| kadāciditi anyahētuprāptyā| na tēṣāṁ punarudbhava iti balavaddōṣakāraṇatvaṁ vinēti mantavyam| uktē'rthē dr̥ṣṭāntamāha- dōṣāṇāmityādi| laṅghanapācanābhyāṁ rōgakāraṇībhūtadōṣaprakōpaharaṇamātrē kr̥tē rōgō yō nivr̥ttaḥ sa mūlabhūtāśayavyavasthitadōṣānucchēdādyatkiñcidanuguṇakālādiprāptyā punaḥ kupitadōṣēṇa bhavatīti bhāvaḥ||20-21||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
bhēṣajakṣapitē pathyamāhārairēva br̥ṁhaṇam| ghr̥tamāṁsarasakṣīrahr̥dyayūṣōpasaṁhitaiḥ||22|| abhyaṅgōtsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| tathā sa labhatē śarma yujyatē cāyuṣā ciram||23||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
samprati śōdhanēna yathā dōṣakṣayastathā dhātukṣayō'pi bhavati, tēna tatra pratīkāramāha- bhēṣajētyādi| āhārairēvēti ēvāvadhāraṇē; tēna bhēṣajēna br̥ṁhaṇaṁ niṣēdhati, bhēṣajasya vīryapradhānasya tadā duḥsahatvāt| sānuvāsanairityatra cakārō bōddhavyaḥ, tēnābhyaṅgādibhiśca br̥ṁhaṇaṁ pathyam||22-23||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
atiyōgānubaddhānāṁ sarpiḥpānaṁ praśasyatē| tailaṁ madhurakaiḥ siddhamathavā'pyanuvāsanam||24|| yasya tvayōgastaṁ snigdhaṁ punaḥ saṁśōdhayēnnaram| mātrākālabalāpēkṣī smaran pūrvamanukramam||25|| snēhanē svēdanē śuddhau rōgāḥ saṁsarjanē ca yē| jāyantē'mārgavihitē tēṣāṁ siddhiṣu sādhanam||26||
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
atiyōgādicikitsāmāha- atiyōgētyādi| smaran pūrvamanukramamityanēna yaḥ pūrvamayōgē hētubhūtastaṁ pariharanniti śikṣayati| amārgavihitē avidhivihitē| sādhanamityatra ‘vakṣyatē’ iti śēṣaḥ||24-26||
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
jāyantē hētuvaiṣamyādviṣamā dēhadhātavaḥ| hētusāmyāt samāstēṣāṁ svabhāvōparamaḥ sadā||27||
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
samprati yadētat siddhau vakṣyamāṇaṁ rōgāṇaṁ sādhanaṁ tadanuṣaṅgēṇa ca sarvabhēṣajānāmēva kṣaṇabhaṅgibhāvē pakṣē'pi rōgaśamakatvaṁ pratipādayituṁ prakaraṇamārabhatē- jāyanta ityādi| tēṣāmiti viṣamāṇāṁ dhātūnāṁ samānāṁ ca| svabhāvāt vināśakāraṇanirapēkṣāduparamō vināśaḥ svabhāvōparamaḥ| sadēti avilambēna; tēnōtpannamātrā ēva vinaśyantītyarthaḥ||27||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
pravr̥ttihēturbhāvānāṁ na nirōdhē'sti kāraṇam| kēcittatrāpi manyantē hētuṁ hētōravartanam||28||
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
atraivārthē upapattimāha- pravr̥ttītyādi| pravr̥ttihētuḥ utpattihēturbhāvānāmasti, nirōdhē vināśē hēturbhāvānāṁ kāraṇaṁ nāsti; yasmāt sarva ēva bhāvāḥ pradīpārcirvadutpattau kāraṇāpēkṣiṇaḥ, vināśē tu dvitīyakṣaṇāvidyamānatvalakṣaṇē sahajasiddhē na hētvantaramapēkṣantē; yatō na svābhāvikarūpē hētvantarāpēkṣā bhavati, nahyutpannaḥ khaṅgaḥ svābhāvikē lauhamayatvē kāraṇāntaramapēkṣatē; tadēvaṁ sarvēṣāmēva bhāvānāṁ svābhāvikē nāśē viṣamadhātūnāmapi nāśaḥ svābhāvika ēvēti bhāvaḥ| vyādhipraśamē ca cikitsāpēkṣakaṁ pakṣāntaramāha- kēcidityādi| tatrāpi vināśē'pi, hētuṁ kāraṇaṁ, hētōravartanamiti utpādakahētōrabhāvaṁ, manyanta iti yōjanā| ēvamapi hētuparamparāyāḥ kṣaṇikatvēna tatkāryāṇāmapi svabhāvādēva nityaṁ sannihitasvahētuvināśarūpavināśahētūnāṁ na vināśahētucikitsāpēkṣēti bhāvaḥ||28||
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
ēvamuktārthamācāryamagnivēśō'bhyabhāṣata| svabhāvōparamē karma cikitsāprābhr̥tasya kim||29|| bhēṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurutē bhiṣak| kā vā cikitsā bhagavan! kimarthaṁ vā prayujyatē||30||
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
ēvamutthitāyāṁ śaṅkāyāṁ guruṁ pr̥cchati- ēvamityādi| kimiti ākṣēpē| karma sādhyaṁ; svabhāvōparamē sati na kimapi sādhyaṁ paśyāmīti bhāvaḥ| kān samīkurutē iti viṣamāṇāmasthiratvēna sāmyaṁ tatra kartuṁ na pāryata ityāśayaḥ| kā vā cikitsēti rōgapraśamaṁ pratyakāraṇatvēna cikitsā nāstītyarthaḥ| kimarthaṁ vā prayujyata iti yannivr̥ttyarthaṁ cikitsā prayujyatē taddhātuvaiṣamyaṁ svata ēva nivr̥ttamiti cikitsāprayōjanaṁ nāsti||29-30||
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
tacchiṣyavacanaṁ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ| śrūyatāmatra yā sōmya! yuktirdr̥ṣṭā maharṣibhiḥ||31|| na nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṁ nāśakāraṇam| jñāyatē nityagasyēva kālasyātyayakāraṇam||32|| śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvō vipadyatē|33|
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
pūrvōktahētuvināśaṁ dr̥ṣṭāntēna hētumantamāha- na nāśētyādi| bhāvānāṁ nāśakāraṇaṁ na jñāyatē, tat kimabhāvādēva, yathā- śaśaviṣāṇam, uta vā jñānāyōgyatvāt pr̥thivyāṁ nikhātamūlakīlakādivat sadapi na jñāyatē, ityāha- nāśakāraṇābhāvāditi; na jñānāyōgyatvēna, kintarhyabhāvādēvētyarthaḥ| atra dr̥ṣṭāntamāha- nityagasyētyādi| nimēṣādirūpatvēna nityagasya| ēvaṁ manyatē- nityagaḥ kālō yathā vinaśvaratvēna na hētvantaraṁ vināśē'pēkṣatē, tathā sarva ēva bhāvāḥ; yaddhi yasya hētvantarāpēkṣaṁ na tasya tadavaśyambhāvi, yathā- paṭasya rāgaḥ; hētvantarāpēkṣī cēdvināśaḥ syāt, nāvaśyambhāvī syāt; ētadviparyayāccānapēkṣatvaṁ vināśasya siddham| sampratyahētukō vināśa utpattyanantaramēva bhavati, paścādasthiratvēna saṁskārādhānamapi bhāvēṣu na pāryatē kartumityāha- śīghragatvādityādi| yathā bhūta iti yādr̥śa utpannaḥ, tathēti tādr̥śa ēva vipadyatē; kutaḥ? śīghragatvāt asthiratvāt||31-32||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
nirōdhē kāraṇaṁ tasya nāsti naivānyathākriyā||33||
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
pūrvasādhitamahētuvināśitvaṁ tathā śīghragatvahētusādhitaṁ cāsaṁskāryatvamupasaṁharati- nirōdha ityādi| tasyēti bhāvasya| anyathākriyā anyathākaraṇaṁ, saṁskārādhānamiti yāvat; ētēna viṣamē dhātau sāmyaṁ saṁskāra ādhīyatāmityēvaṁrūpā'pi cikitsā nirastā mantavyā||33||
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
yābhiḥ kriyābhirjāyantē śarīrē dhātavaḥ samāḥ| sā cikitsā vikārāṇāṁ karma tadbhiṣajāṁ smr̥tam||34|| kathaṁ śarīrē dhātūnāṁ vaiṣamyaṁ na bhavēditi| samānāṁ cānubandhaḥ syādityarthaṁ kriyatē kriyā||35|| tyāgādviṣamahētūnāṁ samānāṁ cōpasēvanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyantē dhātavaḥ samāḥ||36||
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ vyavasthitē pūrvākṣiptaṁ cikitsitaṁ samādadhati- yābhirityādi| ‘sā cikitsā’ ityanēna ‘kā vā cikitsā’ ityākṣēpaḥ parihr̥taḥ| ‘karma tad’ ityanēna prathamōddiṣṭa ākṣēpaḥ parihr̥taḥ| ‘ityarthaṁ kriyatē kriyā’ ityanēna ‘kimarthaṁ vā’ ityākṣēpaḥ parihr̥taḥ| ‘kān samīkurutē’ ityākṣēpastu ‘samaistu hētubhiryasmād’ ityādinā parihr̥taḥ| viṣamēṣu dhātuṣu yābhiḥ kriyābhiḥ sāmā dhātavō janyantē sā cikitsā| ēvaṁ manyatē- yadyapi dhātuvaiṣamyaṁ kṣaṇikatvēna vinaśvaraṁ, tathā'pi vinaśyadapi taddhātuvaiṣamyaṁ svakāryaṁ viṣamamēva dhātumārabhatē, ēvaṁ sō'pyaparaṁ viṣamamiti na dhātuvaiṣamyasantānanivr̥ttirdhātusāmyajanakahētuṁ vinā; yadā tu dhātusāmyahēturupayuktō bhavati, tadā tēna sahitaṁ vaiṣamyasantatipatitamapi kāraṇaṁ samamēva dhātusantānamārabhatē, yathā- mudgaraprahārasahitō ghaṭaparamāṇusantānō visadr̥śaṁ kapālasantānamārabhatē; ēvaṁ vyavasthitē ‘kathaṁ śarīrē’ ityādigranthō vyākhyēyaḥ| vaiṣamyaṁ na bhavēt nōtpadyata ityarthaḥ| samānāṁ cānubandha iti santatyōtpādaḥ| viṣamā nānubadhnantīti hētvabhāvādviṣamasantānasyōtpādō na bhavati| samānāṁ cōpasēvanāditi samahētūnāṁ sēvanāt||34-36||
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
samaistu hētubhiryasmāddhātūn sañjanayēt samān| cikitsāprābhr̥tastasmāddātā dēhasukhāyuṣām||37|| dharmasyārthasya kāmasya nr̥lōkasyōbhayasya ca| dātā sampadyatē vaidyō dānāddēhasukhāyuṣām||38||
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
dēhasukhāyuṣāṁ dānāt dharmādīnāṁ dātā bhavati, dēhasampattisādhyatvāddharmādīnāmiti bhāvaḥ||37-38||
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
tatra ślōkāḥ- cikitsāprābhr̥taguṇō dōṣō yaścētarāśrayaḥ| yōgāyōgātiyōgānāṁ lakṣaṇaṁ śuddhisaṁśrayam||39|| bahudōṣasya liṅgāni saṁśōdhanaguṇāśca yē| cikitsāsūtramātraṁ ca siddhivyāpattisaṁśrayam||40|| yā ca yuktiścikitsāyāṁ yaṁ cārthaṁ kurutē bhiṣak| cikitsāprābhr̥tē'dhyāyē tat sarvamavadanmuniḥ||41||
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē siddhisaṁśrayaṁ ca vyāpattisaṁśrayaṁ ca siddhivyāpattisaṁśrayaṁ; tatra siddhisaṁśrayaṁ siddhisthānasaṁśrayēṇa , vyāpattisaṁśrayaṁ ‘atiyōgānubaddhānāṁ’ ityādinōktam||39-41||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē cikitsāprābhr̥tīyō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16|| samāptaḥ kalpanācatuṣkaḥ||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē caturthē kalpanācatuṣkē cikitsāprābhr̥tīyō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||