Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതശ്ചികിത്സാപ്രാഭൃതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായോക്തവമനവിരേചനയോര്വിസ്തരേണ സമ്യഗ്യോഗാദിലക്ഷണം, തഥാ തത്പ്രവൃത്തിവിഷയബഹുദോഷപുരുഷാദ്യഭിധാതും ചികിത്സാപ്രാഭൃതീയോऽഭിധീയതേ| ചികിത്സാ പ്രഭൃതരൂപാ സദാ യത്നേന ആതുരോപഢൌകനീയത്വേന ച യസ്യ വിദ്യതേ സ ചികിത്സാപ്രാഭൃതീയഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ചികിത്സാപ്രാഭൃതോ ധീമാന് ശാസ്ത്രവാന് കര്മതത്പരഃ| നരം വിരേചയതി യം സ യോഗാത് സുഖമശ്നുതേ||൩|| യം വൈദ്യമാനീ ത്വബുധോ വിരേചയതി മാനവമ്| സോऽതിയോഗാദയോഗാച്ച മാനവോ ദുഃഖമശ്നുതേ||൪||
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
യോഗാത് സമ്യഗ്യോഗാത്| സുഖമ് ആരോഗ്യമ്| വിരേചയതീത്യത്ര വാമയതീത്യപി ബോദ്ധവ്യം, വിരേചനശബ്ദസ്യ വമനേऽപി പ്രവൃത്തേഃ| സോऽതിയോഗാദിത്യാദി| ദുഃഖം വികാരം; യദുക്തം- “വികാരോ ദുഃഖമേവ തു” (സൂ. ൯)| നനു വമനാദൌ കസ്മാന്മിഥ്യായോഗോ നോച്യതേ, യാവതാ യസ്യ വസ്തുന ഉചിതോ യോഗഃ സ യോഗഃ, തസ്യ സ്വല്പോ വാ യോഗഃ സര്വഥാ വാ അയോഗോ അയോഗ ഉച്യതേ, തസ്യൈവാതിമാത്രയോഗോ വികാരകരോऽതിയോഗഃ, അനുചിതസമ്ബന്ധേന തു വസ്തുനോ മിഥ്യായോഗഃ; തേനേഹാപ്യുത്ക്ലിഷ്ടശ്ലേഷ്മാദിധര്മപ്രയുക്തേ പുരുഷേ വിരേചനം സര്വഥാऽയൌഗികമേവ, തച്ച പ്രയുക്തം പ്രതീപഗമനേനൈവ യാതി, വിരേചനേ മിഥ്യായോഗോऽയമുചിതഃ, ഏവം വമനാദിഷ്വപി ജ്ഞേയമ്| നൈവമ്, ഏവമ്ഭൂതമിഥ്യായോഗസ്യായോഗേനൈവ ഗ്രഹണാത്, ഉക്തം ഹി- “പ്രാതിലോമ്യേന ദോഷാണാം ഹരണാത്തേ ഹ്യകൃത്സ്നശഃ| അയോഗസഞ്ജ്ഞേ കൃച്ഛ്രേണ യദാ ഗച്ഛതി ചാല്പശഃ” (സി. ൬) ഇതി| ദുഷ്ടവിരേചനൌഷധസ്യ രസനയോപയുജ്യമാനസ്യ ഹീനമാത്രത്വാതിമാത്രത്വാഭ്യാം വിനാ യദ്വ്യാധികരണത്വം തന്മിഥ്യായോഗാദേവ പരം ഭവതി; യദുക്തം തിസ്രൈഷണീയേ- “മിഥ്യായോഗോ രാശിവര്ജേഷ്വാഹാരവിധിവിശേഷായതനേഷൂപദേക്ഷ്യതേ” (സൂ. ൧൧) ഇതി| സത്യം ഭേഷജസ്യ മിഥ്യായോഗോऽയം, വമനസ്യ തു ദോഷഹരണരൂപസ്യായോഗ ഇതി; ഏവം ച വിരേചനാദാവപി ജ്ഞേയമ്| യദ്യപ്യത്രാപി മിഥ്യായോഗഃ കഥഞ്ചിത് പാര്യതേ കല്പയിതും, തഥാऽപി പ്രയോജനശൂന്യത്വാദാചാര്യേണ പൃഥങ്ന കൃതഃ, ശബ്ദാദിഷു തു മിഥ്യായോഗിനാം സമ്ബന്ധമാത്രസ്യാപി പരിഹാരാര്ഥം പൃഥക്കൃത ഇതി||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
ദൌര്ബല്യം ലാഘവം ഗ്ലാനിര്വ്യാധീനാമണുതാ രുചിഃ| ഹൃദ്വര്ണശുദ്ധിഃ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ കാലേ വേഗപ്രവര്തനമ്||൫|| ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനഃശുദ്ധിര്മാരുതസ്യാനുലോമതാ| സമ്യഗ്വിരിക്തലിങ്ഗാനി കായാഗ്നേശ്ചാനുവര്തനമ് ||൬|| ഷ്ഠീവനം ഹൃദയാശുദ്ധിരുത്ക്ലേശഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തയോഃ| ആധ്മാനമരുചിശ്ഛര്ദിരദൌര്ബല്യമലാഘവമ്||൭|| ജങ്ഘോരുസദനം തന്ദ്രാ സ്തൈമിത്യം പീനസാഗമഃ| ലക്ഷണാന്യവിരിക്താനാം മാരുതസ്യ ച നിഗ്രഹഃ||൮|| വിട്പിത്തകഫവാതാനാമാഗതാനാം യഥാക്രമമ്| പരം സ്രവതി യദ്രക്തം മേദോമാംസോദകോപമമ്||൯|| നിഃശ്ലേഷ്മപിത്തമുദകം ശോണിതം കൃഷ്ണമേവ വാ| തൃഷ്യതോ മാരുതാര്തസ്യ സോऽതിയോഗഃ പ്രമുഹ്യതഃ||൧൦||
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
ദൌര്ബല്യമിത്യാദീനി വിരേചനസ്യ സമ്യഗ്യുക്തായുക്താതിയുക്തസ്യ ലക്ഷണാനി| അദൌര്ബല്യം സ്ഥൌല്യാനപഗമഃ | യഥാക്രമമിതി പഠന് ക്രമേണൈവേതി ദര്ശയതി; യദുക്തം- “പ്രാപ്തിശ്ച വിട്പിത്തകഫാനിലാനാം സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യ ഭവേത് ക്രമേണ” (സി. ൧) ഇതി| ആഗതാനാം പരമൂര്ധ്വമിതി യോജനാ||൫-൧൦||
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
വമനേऽതികൃതേ ലിങ്ഗാന്യേതാന്യേവ ഭവന്തി ഹി| ഊര്ധ്വഗാ വാതരോഗാശ്ച വാഗ്ഗ്രഹശ്ചാധികോ ഭവേത്||൧൧|| ചികിത്സാപ്രാഭൃതം തസ്മാദുപേയാച്ഛരണം നരഃ| യുഞ്ജ്യാദ് യ ഏനമത്യന്തമായുഷാ ച സുഖേന ച||൧൨||
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
അതിയോഗലക്ഷണം വമനേऽതിദിശതി- വമന ഇത്യാദി| വമനാതിയോഗേ വിട്പിത്തകഫവാതാനാമിതി ന യോജനീയം, യേന വമനപ്രയോഗേ കഫപിത്താനിലാഗമരൂപഃ ക്രമോ ഭവേത്| യദുക്തം- “ക്രമാത് കഫഃ പിത്തമഥാനിലശ്ച യസ്യൈതി സമ്യഗ്വമിതിഃ സ ഇഷ്ടഃ” (സി. അ. ൧) ഇതി||൧൧-൧൨||
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
അവിപാകോऽരുചിഃ സ്ഥൌല്യം പാണ്ഡുതാ ഗൌരവം ക്ലമഃ| പിഡകാകോഠകണ്ഡൂനാം സമ്ഭവോऽരതിരേവ ച||൧൩|| ആലസ്യശ്രമദൌര്ബല്യം ദൌര്ഗന്ധ്യമവസാദകഃ| ശ്ലേഷ്മപിത്തസമുത്ക്ലേശോ നിദ്രാനാശോऽതിനിദ്രതാ||൧൪|| തന്ദ്രാ ക്ലൈബ്യമബുദ്ധിത്വമശസ്തസ്വപ്നദര്ശനമ്| ബലവര്ണപ്രണാശശ്ച തൃപ്യതോ ബൃംഹണൈരപി||൧൫|| ബഹുദോഷസ്യ ലിങ്ഗാനി തസ്മൈ സംശോധനം ഹിതമ്| ഊര്ധ്വം ചൈവാനുലോമം ച യഥാദോഷം യഥാബലമ്||൧൬|| ഏവം വിശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യ കായാഗ്നിരഭിവര്ധതേ| വ്യാധയശ്ചോപശാമ്യന്തി പ്രകൃതിശ്ചാനുവര്തതേ||൧൭|| ഇന്ദ്രിയാണി മനോബുദ്ധിര്വര്ണശ്ചാസ്യ പ്രസീദതി| ബലം പുഷ്ടിരപത്യം ച വൃഷതാ ചാസ്യ ജായതേ||൧൮|| ജരാം കൃച്ഛ്രേണ ലഭതേ ചിരം ജീവത്യനാമയഃ| തസ്മാത് സംശോധനം കാലേ യുക്തിയുക്തം പിബേന്നരഃ||൧൯||
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
സംശോധനവിഷയബഹുദോഷലക്ഷണമാഹ- അവിപാക ഇത്യാദി| അനായാസകൃതഃ ശ്രമഃ ക്ലമഃ; ശ്രമസ്ത്വിഹ സ്വല്പേനായാസേന ജ്ഞേയഃ| അവസാദകോ മനോऽവസാദഃ| നിദ്രാനാശോ വാതപ്രധാനേന ദോഷേണ; അതിനിദ്രതാ ശ്ലേഷ്മപ്രധാനേന||൧൩-൧൯||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
ദോഷാഃ കദാചിത് കുപ്യന്തി ജിതാ ലങ്ഘനപാചനൈഃ| ജിതാഃ സംശോധനൈര്യേ തു ന തേഷാം പുനരുദ്ഭവഃ||൨൦|| ദോഷാണാം ച ദ്രുമാണാം ച മൂലേऽനുപഹതേ സതി| രോഗാണാം പ്രസവാനാം ച ഗതാനാമാഗതിര്ധ്രുവാ||൨൧||
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
സമൂലദോഷാപഹാരകത്വം സംശോധനസ്യ, ലങ്ഘനപാചനയോസ്തു ദോഷാപഹരത്വേ സത്യപി ന സംശോധനവദ്ദോഷഹന്തൃത്വമിത്യാഹ- ദോഷാ ഇത്യാദി| കദാചിദിതി അന്യഹേതുപ്രാപ്ത്യാ| ന തേഷാം പുനരുദ്ഭവ ഇതി ബലവദ്ദോഷകാരണത്വം വിനേതി മന്തവ്യമ്| ഉക്തേऽര്ഥേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ദോഷാണാമിത്യാദി| ലങ്ഘനപാചനാഭ്യാം രോഗകാരണീഭൂതദോഷപ്രകോപഹരണമാത്രേ കൃതേ രോഗോ യോ നിവൃത്തഃ സ മൂലഭൂതാശയവ്യവസ്ഥിതദോഷാനുച്ഛേദാദ്യത്കിഞ്ചിദനുഗുണകാലാദിപ്രാപ്ത്യാ പുനഃ കുപിതദോഷേണ ഭവതീതി ഭാവഃ||൨൦-൨൧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമാഹാരൈരേവ ബൃംഹണമ്| ഘൃതമാംസരസക്ഷീരഹൃദ്യയൂഷോപസംഹിതൈഃ||൨൨|| അഭ്യങ്ഗോത്സാദനൈഃ സ്നാനൈര്നിരൂഹൈഃ സാനുവാസനൈഃ| തഥാ സ ലഭതേ ശര്മ യുജ്യതേ ചായുഷാ ചിരമ്||൨൩||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ശോധനേന യഥാ ദോഷക്ഷയസ്തഥാ ധാതുക്ഷയോऽപി ഭവതി, തേന തത്ര പ്രതീകാരമാഹ- ഭേഷജേത്യാദി| ആഹാരൈരേവേതി ഏവാവധാരണേ; തേന ഭേഷജേന ബൃംഹണം നിഷേധതി, ഭേഷജസ്യ വീര്യപ്രധാനസ്യ തദാ ദുഃസഹത്വാത്| സാനുവാസനൈരിത്യത്ര ചകാരോ ബോദ്ധവ്യഃ, തേനാഭ്യങ്ഗാദിഭിശ്ച ബൃംഹണം പഥ്യമ്||൨൨-൨൩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
അതിയോഗാനുബദ്ധാനാം സര്പിഃപാനം പ്രശസ്യതേ| തൈലം മധുരകൈഃ സിദ്ധമഥവാऽപ്യനുവാസനമ്||൨൪|| യസ്യ ത്വയോഗസ്തം സ്നിഗ്ധം പുനഃ സംശോധയേന്നരമ്| മാത്രാകാലബലാപേക്ഷീ സ്മരന് പൂര്വമനുക്രമമ്||൨൫|| സ്നേഹനേ സ്വേദനേ ശുദ്ധൌ രോഗാഃ സംസര്ജനേ ച യേ| ജായന്തേऽമാര്ഗവിഹിതേ തേഷാം സിദ്ധിഷു സാധനമ്||൨൬||
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
അതിയോഗാദിചികിത്സാമാഹ- അതിയോഗേത്യാദി| സ്മരന് പൂര്വമനുക്രമമിത്യനേന യഃ പൂര്വമയോഗേ ഹേതുഭൂതസ്തം പരിഹരന്നിതി ശിക്ഷയതി| അമാര്ഗവിഹിതേ അവിധിവിഹിതേ| സാധനമിത്യത്ര ‘വക്ഷ്യതേ’ ഇതി ശേഷഃ||൨൪-൨൬||
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
ജായന്തേ ഹേതുവൈഷമ്യാദ്വിഷമാ ദേഹധാതവഃ| ഹേതുസാമ്യാത് സമാസ്തേഷാം സ്വഭാവോപരമഃ സദാ||൨൭||
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി യദേതത് സിദ്ധൌ വക്ഷ്യമാണം രോഗാണം സാധനം തദനുഷങ്ഗേണ ച സര്വഭേഷജാനാമേവ ക്ഷണഭങ്ഗിഭാവേ പക്ഷേऽപി രോഗശമകത്വം പ്രതിപാദയിതും പ്രകരണമാരഭതേ- ജായന്ത ഇത്യാദി| തേഷാമിതി വിഷമാണാം ധാതൂനാം സമാനാം ച| സ്വഭാവാത് വിനാശകാരണനിരപേക്ഷാദുപരമോ വിനാശഃ സ്വഭാവോപരമഃ| സദേതി അവിലമ്ബേന; തേനോത്പന്നമാത്രാ ഏവ വിനശ്യന്തീത്യര്ഥഃ||൨൭||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
പ്രവൃത്തിഹേതുര്ഭാവാനാം ന നിരോധേऽസ്തി കാരണമ്| കേചിത്തത്രാപി മന്യന്തേ ഹേതും ഹേതോരവര്തനമ്||൨൮||
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
അത്രൈവാര്ഥേ ഉപപത്തിമാഹ- പ്രവൃത്തീത്യാദി| പ്രവൃത്തിഹേതുഃ ഉത്പത്തിഹേതുര്ഭാവാനാമസ്തി, നിരോധേ വിനാശേ ഹേതുര്ഭാവാനാം കാരണം നാസ്തി; യസ്മാത് സര്വ ഏവ ഭാവാഃ പ്രദീപാര്ചിര്വദുത്പത്തൌ കാരണാപേക്ഷിണഃ, വിനാശേ തു ദ്വിതീയക്ഷണാവിദ്യമാനത്വലക്ഷണേ സഹജസിദ്ധേ ന ഹേത്വന്തരമപേക്ഷന്തേ; യതോ ന സ്വാഭാവികരൂപേ ഹേത്വന്തരാപേക്ഷാ ഭവതി, നഹ്യുത്പന്നഃ ഖങ്ഗഃ സ്വാഭാവികേ ലൌഹമയത്വേ കാരണാന്തരമപേക്ഷതേ; തദേവം സര്വേഷാമേവ ഭാവാനാം സ്വാഭാവികേ നാശേ വിഷമധാതൂനാമപി നാശഃ സ്വാഭാവിക ഏവേതി ഭാവഃ| വ്യാധിപ്രശമേ ച ചികിത്സാപേക്ഷകം പക്ഷാന്തരമാഹ- കേചിദിത്യാദി| തത്രാപി വിനാശേऽപി, ഹേതും കാരണം, ഹേതോരവര്തനമിതി ഉത്പാദകഹേതോരഭാവം, മന്യന്ത ഇതി യോജനാ| ഏവമപി ഹേതുപരമ്പരായാഃ ക്ഷണികത്വേന തത്കാര്യാണാമപി സ്വഭാവാദേവ നിത്യം സന്നിഹിതസ്വഹേതുവിനാശരൂപവിനാശഹേതൂനാം ന വിനാശഹേതുചികിത്സാപേക്ഷേതി ഭാവഃ||൨൮||
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
ഏവമുക്താര്ഥമാചാര്യമഗ്നിവേശോऽഭ്യഭാഷത| സ്വഭാവോപരമേ കര്മ ചികിത്സാപ്രാഭൃതസ്യ കിമ്||൨൯|| ഭേഷജൈര്വിഷമാന് ധാതൂന് കാന് സമീകുരുതേ ഭിഷക്| കാ വാ ചികിത്സാ ഭഗവന്! കിമര്ഥം വാ പ്രയുജ്യതേ||൩൦||
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
ഏവമുത്ഥിതായാം ശങ്കായാം ഗുരും പൃച്ഛതി- ഏവമിത്യാദി| കിമിതി ആക്ഷേപേ| കര്മ സാധ്യം; സ്വഭാവോപരമേ സതി ന കിമപി സാധ്യം പശ്യാമീതി ഭാവഃ| കാന് സമീകുരുതേ ഇതി വിഷമാണാമസ്ഥിരത്വേന സാമ്യം തത്ര കര്തും ന പാര്യത ഇത്യാശയഃ| കാ വാ ചികിത്സേതി രോഗപ്രശമം പ്രത്യകാരണത്വേന ചികിത്സാ നാസ്തീത്യര്ഥഃ| കിമര്ഥം വാ പ്രയുജ്യത ഇതി യന്നിവൃത്ത്യര്ഥം ചികിത്സാ പ്രയുജ്യതേ തദ്ധാതുവൈഷമ്യം സ്വത ഏവ നിവൃത്തമിതി ചികിത്സാപ്രയോജനം നാസ്തി||൨൯-൩൦||
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
തച്ഛിഷ്യവചനം ശ്രുത്വാ വ്യാജഹാര പുനര്വസുഃ| ശ്രൂയതാമത്ര യാ സോമ്യ! യുക്തിര്ദൃഷ്ടാ മഹര്ഷിഭിഃ||൩൧|| ന നാശകാരണാഭാവാദ്ഭാവാനാം നാശകാരണമ്| ജ്ഞായതേ നിത്യഗസ്യേവ കാലസ്യാത്യയകാരണമ്||൩൨|| ശീഘ്രഗത്വാദ്യഥാ ഭൂതസ്തഥാ ഭാവോ വിപദ്യതേ|൩൩|
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോക്തഹേതുവിനാശം ദൃഷ്ടാന്തേന ഹേതുമന്തമാഹ- ന നാശേത്യാദി| ഭാവാനാം നാശകാരണം ന ജ്ഞായതേ, തത് കിമഭാവാദേവ, യഥാ- ശശവിഷാണമ്, ഉത വാ ജ്ഞാനായോഗ്യത്വാത് പൃഥിവ്യാം നിഖാതമൂലകീലകാദിവത് സദപി ന ജ്ഞായതേ, ഇത്യാഹ- നാശകാരണാഭാവാദിതി; ന ജ്ഞാനായോഗ്യത്വേന, കിന്തര്ഹ്യഭാവാദേവേത്യര്ഥഃ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- നിത്യഗസ്യേത്യാദി| നിമേഷാദിരൂപത്വേന നിത്യഗസ്യ| ഏവം മന്യതേ- നിത്യഗഃ കാലോ യഥാ വിനശ്വരത്വേന ന ഹേത്വന്തരം വിനാശേऽപേക്ഷതേ, തഥാ സര്വ ഏവ ഭാവാഃ; യദ്ധി യസ്യ ഹേത്വന്തരാപേക്ഷം ന തസ്യ തദവശ്യമ്ഭാവി, യഥാ- പടസ്യ രാഗഃ; ഹേത്വന്തരാപേക്ഷീ ചേദ്വിനാശഃ സ്യാത്, നാവശ്യമ്ഭാവീ സ്യാത്; ഏതദ്വിപര്യയാച്ചാനപേക്ഷത്വം വിനാശസ്യ സിദ്ധമ്| സമ്പ്രത്യഹേതുകോ വിനാശ ഉത്പത്ത്യനന്തരമേവ ഭവതി, പശ്ചാദസ്ഥിരത്വേന സംസ്കാരാധാനമപി ഭാവേഷു ന പാര്യതേ കര്തുമിത്യാഹ- ശീഘ്രഗത്വാദിത്യാദി| യഥാ ഭൂത ഇതി യാദൃശ ഉത്പന്നഃ, തഥേതി താദൃശ ഏവ വിപദ്യതേ; കുതഃ? ശീഘ്രഗത്വാത് അസ്ഥിരത്വാത്||൩൧-൩൨||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
നിരോധേ കാരണം തസ്യ നാസ്തി നൈവാന്യഥാക്രിയാ||൩൩||
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വസാധിതമഹേതുവിനാശിത്വം തഥാ ശീഘ്രഗത്വഹേതുസാധിതം ചാസംസ്കാര്യത്വമുപസംഹരതി- നിരോധ ഇത്യാദി| തസ്യേതി ഭാവസ്യ| അന്യഥാക്രിയാ അന്യഥാകരണം, സംസ്കാരാധാനമിതി യാവത്; ഏതേന വിഷമേ ധാതൌ സാമ്യം സംസ്കാര ആധീയതാമിത്യേവംരൂപാऽപി ചികിത്സാ നിരസ്താ മന്തവ്യാ||൩൩||
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
യാഭിഃ ക്രിയാഭിര്ജായന്തേ ശരീരേ ധാതവഃ സമാഃ| സാ ചികിത്സാ വികാരാണാം കര്മ തദ്ഭിഷജാം സ്മൃതമ്||൩൪|| കഥം ശരീരേ ധാതൂനാം വൈഷമ്യം ന ഭവേദിതി| സമാനാം ചാനുബന്ധഃ സ്യാദിത്യര്ഥം ക്രിയതേ ക്രിയാ||൩൫|| ത്യാഗാദ്വിഷമഹേതൂനാം സമാനാം ചോപസേവനാത്| വിഷമാ നാനുബധ്നന്തി ജായന്തേ ധാതവഃ സമാഃ||൩൬||
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ പൂര്വാക്ഷിപ്തം ചികിത്സിതം സമാദധതി- യാഭിരിത്യാദി| ‘സാ ചികിത്സാ’ ഇത്യനേന ‘കാ വാ ചികിത്സാ’ ഇത്യാക്ഷേപഃ പരിഹൃതഃ| ‘കര്മ തദ്’ ഇത്യനേന പ്രഥമോദ്ദിഷ്ട ആക്ഷേപഃ പരിഹൃതഃ| ‘ഇത്യര്ഥം ക്രിയതേ ക്രിയാ’ ഇത്യനേന ‘കിമര്ഥം വാ’ ഇത്യാക്ഷേപഃ പരിഹൃതഃ| ‘കാന് സമീകുരുതേ’ ഇത്യാക്ഷേപസ്തു ‘സമൈസ്തു ഹേതുഭിര്യസ്മാദ്’ ഇത്യാദിനാ പരിഹൃതഃ| വിഷമേഷു ധാതുഷു യാഭിഃ ക്രിയാഭിഃ സാമാ ധാതവോ ജന്യന്തേ സാ ചികിത്സാ| ഏവം മന്യതേ- യദ്യപി ധാതുവൈഷമ്യം ക്ഷണികത്വേന വിനശ്വരം, തഥാऽപി വിനശ്യദപി തദ്ധാതുവൈഷമ്യം സ്വകാര്യം വിഷമമേവ ധാതുമാരഭതേ, ഏവം സോऽപ്യപരം വിഷമമിതി ന ധാതുവൈഷമ്യസന്താനനിവൃത്തിര്ധാതുസാമ്യജനകഹേതും വിനാ; യദാ തു ധാതുസാമ്യഹേതുരുപയുക്തോ ഭവതി, തദാ തേന സഹിതം വൈഷമ്യസന്തതിപതിതമപി കാരണം സമമേവ ധാതുസന്താനമാരഭതേ, യഥാ- മുദ്ഗരപ്രഹാരസഹിതോ ഘടപരമാണുസന്താനോ വിസദൃശം കപാലസന്താനമാരഭതേ; ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ ‘കഥം ശരീരേ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോ വ്യാഖ്യേയഃ| വൈഷമ്യം ന ഭവേത് നോത്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| സമാനാം ചാനുബന്ധ ഇതി സന്തത്യോത്പാദഃ| വിഷമാ നാനുബധ്നന്തീതി ഹേത്വഭാവാദ്വിഷമസന്താനസ്യോത്പാദോ ന ഭവതി| സമാനാം ചോപസേവനാദിതി സമഹേതൂനാം സേവനാത്||൩൪-൩൬||
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
സമൈസ്തു ഹേതുഭിര്യസ്മാദ്ധാതൂന് സഞ്ജനയേത് സമാന്| ചികിത്സാപ്രാഭൃതസ്തസ്മാദ്ദാതാ ദേഹസുഖായുഷാമ്||൩൭|| ധര്മസ്യാര്ഥസ്യ കാമസ്യ നൃലോകസ്യോഭയസ്യ ച| ദാതാ സമ്പദ്യതേ വൈദ്യോ ദാനാദ്ദേഹസുഖായുഷാമ്||൩൮||
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ദേഹസുഖായുഷാം ദാനാത് ധര്മാദീനാം ദാതാ ഭവതി, ദേഹസമ്പത്തിസാധ്യത്വാദ്ധര്മാദീനാമിതി ഭാവഃ||൩൭-൩൮||
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ചികിത്സാപ്രാഭൃതഗുണോ ദോഷോ യശ്ചേതരാശ്രയഃ| യോഗായോഗാതിയോഗാനാം ലക്ഷണം ശുദ്ധിസംശ്രയമ്||൩൯|| ബഹുദോഷസ്യ ലിങ്ഗാനി സംശോധനഗുണാശ്ച യേ| ചികിത്സാസൂത്രമാത്രം ച സിദ്ധിവ്യാപത്തിസംശ്രയമ്||൪൦|| യാ ച യുക്തിശ്ചികിത്സായാം യം ചാര്ഥം കുരുതേ ഭിഷക്| ചികിത്സാപ്രാഭൃതേऽധ്യായേ തത് സര്വമവദന്മുനിഃ||൪൧||
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ സിദ്ധിസംശ്രയം ച വ്യാപത്തിസംശ്രയം ച സിദ്ധിവ്യാപത്തിസംശ്രയം; തത്ര സിദ്ധിസംശ്രയം സിദ്ധിസ്ഥാനസംശ്രയേണ , വ്യാപത്തിസംശ്രയം ‘അതിയോഗാനുബദ്ധാനാം’ ഇത്യാദിനോക്തമ്||൩൯-൪൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ചികിത്സാപ്രാഭൃതീയോ നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬|| സമാപ്തഃ കല്പനാചതുഷ്കഃ||൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുര്ഥേ കല്പനാചതുഷ്കേ ചികിത്സാപ്രാഭൃതീയോ നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||