Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతశ్చికిత్సాప్రాభృతీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయోక్తవమనవిరేచనయోర్విస్తరేణ సమ్యగ్యోగాదిలక్షణం, తథా తత్ప్రవృత్తివిషయబహుదోషపురుషాద్యభిధాతుం చికిత్సాప్రాభృతీయోఽభిధీయతే| చికిత్సా ప్రభృతరూపా సదా యత్నేన ఆతురోపఢౌకనీయత్వేన చ యస్య విద్యతే స చికిత్సాప్రాభృతీయః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
చికిత్సాప్రాభృతో ధీమాన్ శాస్త్రవాన్ కర్మతత్పరః| నరం విరేచయతి యం స యోగాత్ సుఖమశ్నుతే||3|| యం వైద్యమానీ త్వబుధో విరేచయతి మానవం| సోఽతియోగాదయోగాచ్చ మానవో దుఃఖమశ్నుతే||4||
चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः| नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते||३|| यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम्| सोऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते||४||
🔊 Audio coming soon
యోగాత్ సమ్యగ్యోగాత్| సుఖం ఆరోగ్యం| విరేచయతీత్యత్ర వామయతీత్యపి బోద్ధవ్యం, విరేచనశబ్దస్య వమనేఽపి ప్రవృత్తేః| సోఽతియోగాదిత్యాది| దుఃఖం వికారం; యదుక్తం- “వికారో దుఃఖమేవ తు” (సూ. 9)| నను వమనాదౌ కస్మాన్మిథ్యాయోగో నోచ్యతే, యావతా యస్య వస్తున ఉచితో యోగః స యోగః, తస్య స్వల్పో వా యోగః సర్వథా వా అయోగో అయోగ ఉచ్యతే, తస్యైవాతిమాత్రయోగో వికారకరోఽతియోగః, అనుచితసంబంధేన తు వస్తునో మిథ్యాయోగః; తేనేహాప్యుత్క్లిష్టశ్లేష్మాదిధర్మప్రయుక్తే పురుషే విరేచనం సర్వథాఽయౌగికమేవ, తచ్చ ప్రయుక్తం ప్రతీపగమనేనైవ యాతి, విరేచనే మిథ్యాయోగోఽయముచితః, ఏవం వమనాదిష్వపి జ్ఞేయం| నైవం, ఏవంభూతమిథ్యాయోగస్యాయోగేనైవ గ్రహణాత్, ఉక్తం హి- “ప్రాతిలోమ్యేన దోషాణాం హరణాత్తే హ్యకృత్స్నశః| అయోగసంజ్ఞే కృచ్ఛ్రేణ యదా గచ్ఛతి చాల్పశః” (సి. 6) ఇతి| దుష్టవిరేచనౌషధస్య రసనయోపయుజ్యమానస్య హీనమాత్రత్వాతిమాత్రత్వాభ్యాం వినా యద్వ్యాధికరణత్వం తన్మిథ్యాయోగాదేవ పరం భవతి; యదుక్తం తిస్రైషణీయే- “మిథ్యాయోగో రాశివర్జేష్వాహారవిధివిశేషాయతనేషూపదేక్ష్యతే” (సూ. 11) ఇతి| సత్యం భేషజస్య మిథ్యాయోగోఽయం, వమనస్య తు దోషహరణరూపస్యాయోగ ఇతి; ఏవం చ విరేచనాదావపి జ్ఞేయం| యద్యప్యత్రాపి మిథ్యాయోగః కథంచిత్ పార్యతే కల్పయితుం, తథాఽపి ప్రయోజనశూన్యత్వాదాచార్యేణ పృథఙ్న కృతః, శబ్దాదిషు తు మిథ్యాయోగినాం సంబంధమాత్రస్యాపి పరిహారార్థం పృథక్కృత ఇతి||3-4||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
దౌర్బల్యం లాఘవం గ్లానిర్వ్యాధీనామణుతా రుచిః| హృద్వర్ణశుద్ధిః క్షుత్తృష్ణా కాలే వేగప్రవర్తనం||5|| బుద్ధీంద్రియమనఃశుద్ధిర్మారుతస్యానులోమతా| సమ్యగ్విరిక్తలింగాని కాయాగ్నేశ్చానువర్తనం ||6|| ష్ఠీవనం హృదయాశుద్ధిరుత్క్లేశః శ్లేష్మపిత్తయోః| ఆధ్మానమరుచిశ్ఛర్దిరదౌర్బల్యమలాఘవం||7|| జంఘోరుసదనం తంద్రా స్తైమిత్యం పీనసాగమః| లక్షణాన్యవిరిక్తానాం మారుతస్య చ నిగ్రహః||8|| విట్పిత్తకఫవాతానామాగతానాం యథాక్రమం| పరం స్రవతి యద్రక్తం మేదోమాంసోదకోపమం||9|| నిఃశ్లేష్మపిత్తముదకం శోణితం కృష్ణమేవ వా| తృష్యతో మారుతార్తస్య సోఽతియోగః ప్రముహ్యతః||10||
दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः| हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५|| बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता| सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् ||६|| ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः| आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७|| जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः| लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः||८|| विट्पित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्| परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९|| निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा| तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः||१०||
🔊 Audio coming soon
దౌర్బల్యమిత్యాదీని విరేచనస్య సమ్యగ్యుక్తాయుక్తాతియుక్తస్య లక్షణాని| అదౌర్బల్యం స్థౌల్యానపగమః | యథాక్రమమితి పఠన్ క్రమేణైవేతి దర్శయతి; యదుక్తం- “ప్రాప్తిశ్చ విట్పిత్తకఫానిలానాం సమ్యగ్విరిక్తస్య భవేత్ క్రమేణ” (సి. 1) ఇతి| ఆగతానాం పరమూర్ధ్వమితి యోజనా||5-10||
Adhikarana 4 (11-12) · Śloka 12
వమనేఽతికృతే లింగాన్యేతాన్యేవ భవంతి హి| ఊర్ధ్వగా వాతరోగాశ్చ వాగ్గ్రహశ్చాధికో భవేత్||11|| చికిత్సాప్రాభృతం తస్మాదుపేయాచ్ఛరణం నరః| యుంజ్యాద్ య ఏనమత్యంతమాయుషా చ సుఖేన చ||12||
वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि| ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्||११|| चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः| युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च||१२||
🔊 Audio coming soon
అతియోగలక్షణం వమనేఽతిదిశతి- వమన ఇత్యాది| వమనాతియోగే విట్పిత్తకఫవాతానామితి న యోజనీయం, యేన వమనప్రయోగే కఫపిత్తానిలాగమరూపః క్రమో భవేత్| యదుక్తం- “క్రమాత్ కఫః పిత్తమథానిలశ్చ యస్యైతి సమ్యగ్వమితిః స ఇష్టః” (సి. అ. 1) ఇతి||11-12||
Adhikarana 5 (13-19) · Śloka 19
అవిపాకోఽరుచిః స్థౌల్యం పాండుతా గౌరవం క్లమః| పిడకాకోఠకండూనాం సంభవోఽరతిరేవ చ||13|| ఆలస్యశ్రమదౌర్బల్యం దౌర్గంధ్యమవసాదకః| శ్లేష్మపిత్తసముత్క్లేశో నిద్రానాశోఽతినిద్రతా||14|| తంద్రా క్లైబ్యమబుద్ధిత్వమశస్తస్వప్నదర్శనం| బలవర్ణప్రణాశశ్చ తృప్యతో బృంహణైరపి||15|| బహుదోషస్య లింగాని తస్మై సంశోధనం హితం| ఊర్ధ్వం చైవానులోమం చ యథాదోషం యథాబలం||16|| ఏవం విశుద్ధకోష్ఠస్య కాయాగ్నిరభివర్ధతే| వ్యాధయశ్చోపశామ్యంతి ప్రకృతిశ్చానువర్తతే||17|| ఇంద్రియాణి మనోబుద్ధిర్వర్ణశ్చాస్య ప్రసీదతి| బలం పుష్టిరపత్యం చ వృషతా చాస్య జాయతే||18|| జరాం కృచ్ఛ్రేణ లభతే చిరం జీవత్యనామయః| తస్మాత్ సంశోధనం కాలే యుక్తియుక్తం పిబేన్నరః||19||
अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः| पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३|| आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः| श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४|| तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्| बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५|| बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्| ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६|| एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते| व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७|| इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति| बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८|| जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः| तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
సంశోధనవిషయబహుదోషలక్షణమాహ- అవిపాక ఇత్యాది| అనాయాసకృతః శ్రమః క్లమః; శ్రమస్త్విహ స్వల్పేనాయాసేన జ్ఞేయః| అవసాదకో మనోఽవసాదః| నిద్రానాశో వాతప్రధానేన దోషేణ; అతినిద్రతా శ్లేష్మప్రధానేన||13-19||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
దోషాః కదాచిత్ కుప్యంతి జితా లంఘనపాచనైః| జితాః సంశోధనైర్యే తు న తేషాం పునరుద్భవః||20|| దోషాణాం చ ద్రుమాణాం చ మూలేఽనుపహతే సతి| రోగాణాం ప్రసవానాం చ గతానామాగతిర్ధ్రువా||21||
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः||२०|| दोषाणां च द्रुमाणां च मूलेऽनुपहते सति| रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा||२१||
🔊 Audio coming soon
సమూలదోషాపహారకత్వం సంశోధనస్య, లంఘనపాచనయోస్తు దోషాపహరత్వే సత్యపి న సంశోధనవద్దోషహంతృత్వమిత్యాహ- దోషా ఇత్యాది| కదాచిదితి అన్యహేతుప్రాప్త్యా| న తేషాం పునరుద్భవ ఇతి బలవద్దోషకారణత్వం వినేతి మంతవ్యం| ఉక్తేఽర్థే దృష్టాంతమాహ- దోషాణామిత్యాది| లంఘనపాచనాభ్యాం రోగకారణీభూతదోషప్రకోపహరణమాత్రే కృతే రోగో యో నివృత్తః స మూలభూతాశయవ్యవస్థితదోషానుచ్ఛేదాద్యత్కించిదనుగుణకాలాదిప్రాప్త్యా పునః కుపితదోషేణ భవతీతి భావః||20-21||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
భేషజక్షపితే పథ్యమాహారైరేవ బృంహణం| ఘృతమాంసరసక్షీరహృద్యయూషోపసంహితైః||22|| అభ్యంగోత్సాదనైః స్నానైర్నిరూహైః సానువాసనైః| తథా స లభతే శర్మ యుజ్యతే చాయుషా చిరం||23||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्| घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२|| अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः| तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्||२३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి శోధనేన యథా దోషక్షయస్తథా ధాతుక్షయోఽపి భవతి, తేన తత్ర ప్రతీకారమాహ- భేషజేత్యాది| ఆహారైరేవేతి ఏవావధారణే; తేన భేషజేన బృంహణం నిషేధతి, భేషజస్య వీర్యప్రధానస్య తదా దుఃసహత్వాత్| సానువాసనైరిత్యత్ర చకారో బోద్ధవ్యః, తేనాభ్యంగాదిభిశ్చ బృంహణం పథ్యం||22-23||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
అతియోగానుబద్ధానాం సర్పిఃపానం ప్రశస్యతే| తైలం మధురకైః సిద్ధమథవాఽప్యనువాసనం||24|| యస్య త్వయోగస్తం స్నిగ్ధం పునః సంశోధయేన్నరం| మాత్రాకాలబలాపేక్షీ స్మరన్ పూర్వమనుక్రమం||25|| స్నేహనే స్వేదనే శుద్ధౌ రోగాః సంసర్జనే చ యే| జాయంతేఽమార్గవిహితే తేషాం సిద్ధిషు సాధనం||26||
अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते| तैलं मधुरकैः सिद्धमथवाऽप्यनुवासनम्||२४|| यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम्| मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वमनुक्रमम्||२५|| स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये| जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
అతియోగాదిచికిత్సామాహ- అతియోగేత్యాది| స్మరన్ పూర్వమనుక్రమమిత్యనేన యః పూర్వమయోగే హేతుభూతస్తం పరిహరన్నితి శిక్షయతి| అమార్గవిహితే అవిధివిహితే| సాధనమిత్యత్ర ‘వక్ష్యతే’ ఇతి శేషః||24-26||
Adhikarana 9 (27) · Śloka 27
జాయంతే హేతువైషమ్యాద్విషమా దేహధాతవః| హేతుసామ్యాత్ సమాస్తేషాం స్వభావోపరమః సదా||27||
जायन्ते हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः| हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి యదేతత్ సిద్ధౌ వక్ష్యమాణం రోగాణం సాధనం తదనుషంగేణ చ సర్వభేషజానామేవ క్షణభంగిభావే పక్షేఽపి రోగశమకత్వం ప్రతిపాదయితుం ప్రకరణమారభతే- జాయంత ఇత్యాది| తేషామితి విషమాణాం ధాతూనాం సమానాం చ| స్వభావాత్ వినాశకారణనిరపేక్షాదుపరమో వినాశః స్వభావోపరమః| సదేతి అవిలంబేన; తేనోత్పన్నమాత్రా ఏవ వినశ్యంతీత్యర్థః||27||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
ప్రవృత్తిహేతుర్భావానాం న నిరోధేఽస్తి కారణం| కేచిత్తత్రాపి మన్యంతే హేతుం హేతోరవర్తనం||28||
प्रवृत्तिहेतुर्भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम्| केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
అత్రైవార్థే ఉపపత్తిమాహ- ప్రవృత్తీత్యాది| ప్రవృత్తిహేతుః ఉత్పత్తిహేతుర్భావానామస్తి, నిరోధే వినాశే హేతుర్భావానాం కారణం నాస్తి; యస్మాత్ సర్వ ఏవ భావాః ప్రదీపార్చిర్వదుత్పత్తౌ కారణాపేక్షిణః, వినాశే తు ద్వితీయక్షణావిద్యమానత్వలక్షణే సహజసిద్ధే న హేత్వంతరమపేక్షంతే; యతో న స్వాభావికరూపే హేత్వంతరాపేక్షా భవతి, నహ్యుత్పన్నః ఖంగః స్వాభావికే లౌహమయత్వే కారణాంతరమపేక్షతే; తదేవం సర్వేషామేవ భావానాం స్వాభావికే నాశే విషమధాతూనామపి నాశః స్వాభావిక ఏవేతి భావః| వ్యాధిప్రశమే చ చికిత్సాపేక్షకం పక్షాంతరమాహ- కేచిదిత్యాది| తత్రాపి వినాశేఽపి, హేతుం కారణం, హేతోరవర్తనమితి ఉత్పాదకహేతోరభావం, మన్యంత ఇతి యోజనా| ఏవమపి హేతుపరంపరాయాః క్షణికత్వేన తత్కార్యాణామపి స్వభావాదేవ నిత్యం సన్నిహితస్వహేతువినాశరూపవినాశహేతూనాం న వినాశహేతుచికిత్సాపేక్షేతి భావః||28||
Adhikarana 11 (29-30) · Śloka 30
ఏవముక్తార్థమాచార్యమగ్నివేశోఽభ్యభాషత| స్వభావోపరమే కర్మ చికిత్సాప్రాభృతస్య కిం||29|| భేషజైర్విషమాన్ ధాతూన్ కాన్ సమీకురుతే భిషక్| కా వా చికిత్సా భగవన్! కిమర్థం వా ప్రయుజ్యతే||30||
एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत| स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९|| भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक्| का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||
🔊 Audio coming soon
ఏవముత్థితాయాం శంకాయాం గురుం పృచ్ఛతి- ఏవమిత్యాది| కిమితి ఆక్షేపే| కర్మ సాధ్యం; స్వభావోపరమే సతి న కిమపి సాధ్యం పశ్యామీతి భావః| కాన్ సమీకురుతే ఇతి విషమాణామస్థిరత్వేన సామ్యం తత్ర కర్తుం న పార్యత ఇత్యాశయః| కా వా చికిత్సేతి రోగప్రశమం ప్రత్యకారణత్వేన చికిత్సా నాస్తీత్యర్థః| కిమర్థం వా ప్రయుజ్యత ఇతి యన్నివృత్త్యర్థం చికిత్సా ప్రయుజ్యతే తద్ధాతువైషమ్యం స్వత ఏవ నివృత్తమితి చికిత్సాప్రయోజనం నాస్తి||29-30||
Adhikarana 12 (31-32) · Śloka 33
తచ్ఛిష్యవచనం శ్రుత్వా వ్యాజహార పునర్వసుః| శ్రూయతామత్ర యా సోమ్య! యుక్తిర్దృష్టా మహర్షిభిః||31|| న నాశకారణాభావాద్భావానాం నాశకారణం| జ్ఞాయతే నిత్యగస్యేవ కాలస్యాత్యయకారణం||32|| శీఘ్రగత్వాద్యథా భూతస్తథా భావో విపద్యతే|33|
तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः| श्रूयतामत्र या सोम्य! युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः||३१|| न नाशकारणाभावाद्भावानां नाशकारणम्| ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्||३२|| शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते|३३|
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తహేతువినాశం దృష్టాంతేన హేతుమంతమాహ- న నాశేత్యాది| భావానాం నాశకారణం న జ్ఞాయతే, తత్ కిమభావాదేవ, యథా- శశవిషాణం, ఉత వా జ్ఞానాయోగ్యత్వాత్ పృథివ్యాం నిఖాతమూలకీలకాదివత్ సదపి న జ్ఞాయతే, ఇత్యాహ- నాశకారణాభావాదితి; న జ్ఞానాయోగ్యత్వేన, కింతర్హ్యభావాదేవేత్యర్థః| అత్ర దృష్టాంతమాహ- నిత్యగస్యేత్యాది| నిమేషాదిరూపత్వేన నిత్యగస్య| ఏవం మన్యతే- నిత్యగః కాలో యథా వినశ్వరత్వేన న హేత్వంతరం వినాశేఽపేక్షతే, తథా సర్వ ఏవ భావాః; యద్ధి యస్య హేత్వంతరాపేక్షం న తస్య తదవశ్యంభావి, యథా- పటస్య రాగః; హేత్వంతరాపేక్షీ చేద్వినాశః స్యాత్, నావశ్యంభావీ స్యాత్; ఏతద్విపర్యయాచ్చానపేక్షత్వం వినాశస్య సిద్ధం| సంప్రత్యహేతుకో వినాశ ఉత్పత్త్యనంతరమేవ భవతి, పశ్చాదస్థిరత్వేన సంస్కారాధానమపి భావేషు న పార్యతే కర్తుమిత్యాహ- శీఘ్రగత్వాదిత్యాది| యథా భూత ఇతి యాదృశ ఉత్పన్నః, తథేతి తాదృశ ఏవ విపద్యతే; కుతః? శీఘ్రగత్వాత్ అస్థిరత్వాత్||31-32||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
నిరోధే కారణం తస్య నాస్తి నైవాన్యథాక్రియా||33||
निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||
🔊 Audio coming soon
పూర్వసాధితమహేతువినాశిత్వం తథా శీఘ్రగత్వహేతుసాధితం చాసంస్కార్యత్వముపసంహరతి- నిరోధ ఇత్యాది| తస్యేతి భావస్య| అన్యథాక్రియా అన్యథాకరణం, సంస్కారాధానమితి యావత్; ఏతేన విషమే ధాతౌ సామ్యం సంస్కార ఆధీయతామిత్యేవంరూపాఽపి చికిత్సా నిరస్తా మంతవ్యా||33||
Adhikarana 14 (34-36) · Śloka 36
యాభిః క్రియాభిర్జాయంతే శరీరే ధాతవః సమాః| సా చికిత్సా వికారాణాం కర్మ తద్భిషజాం స్మృతం||34|| కథం శరీరే ధాతూనాం వైషమ్యం న భవేదితి| సమానాం చానుబంధః స్యాదిత్యర్థం క్రియతే క్రియా||35|| త్యాగాద్విషమహేతూనాం సమానాం చోపసేవనాత్| విషమా నానుబధ్నంతి జాయంతే ధాతవః సమాః||36||
याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः| सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्||३४|| कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति| समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया||३५|| त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||३६||
🔊 Audio coming soon
ఏవం వ్యవస్థితే పూర్వాక్షిప్తం చికిత్సితం సమాదధతి- యాభిరిత్యాది| ‘సా చికిత్సా’ ఇత్యనేన ‘కా వా చికిత్సా’ ఇత్యాక్షేపః పరిహృతః| ‘కర్మ తద్’ ఇత్యనేన ప్రథమోద్దిష్ట ఆక్షేపః పరిహృతః| ‘ఇత్యర్థం క్రియతే క్రియా’ ఇత్యనేన ‘కిమర్థం వా’ ఇత్యాక్షేపః పరిహృతః| ‘కాన్ సమీకురుతే’ ఇత్యాక్షేపస్తు ‘సమైస్తు హేతుభిర్యస్మాద్’ ఇత్యాదినా పరిహృతః| విషమేషు ధాతుషు యాభిః క్రియాభిః సామా ధాతవో జన్యంతే సా చికిత్సా| ఏవం మన్యతే- యద్యపి ధాతువైషమ్యం క్షణికత్వేన వినశ్వరం, తథాఽపి వినశ్యదపి తద్ధాతువైషమ్యం స్వకార్యం విషమమేవ ధాతుమారభతే, ఏవం సోఽప్యపరం విషమమితి న ధాతువైషమ్యసంతాననివృత్తిర్ధాతుసామ్యజనకహేతుం వినా; యదా తు ధాతుసామ్యహేతురుపయుక్తో భవతి, తదా తేన సహితం వైషమ్యసంతతిపతితమపి కారణం సమమేవ ధాతుసంతానమారభతే, యథా- ముద్గరప్రహారసహితో ఘటపరమాణుసంతానో విసదృశం కపాలసంతానమారభతే; ఏవం వ్యవస్థితే ‘కథం శరీరే’ ఇత్యాదిగ్రంథో వ్యాఖ్యేయః| వైషమ్యం న భవేత్ నోత్పద్యత ఇత్యర్థః| సమానాం చానుబంధ ఇతి సంతత్యోత్పాదః| విషమా నానుబధ్నంతీతి హేత్వభావాద్విషమసంతానస్యోత్పాదో న భవతి| సమానాం చోపసేవనాదితి సమహేతూనాం సేవనాత్||34-36||
Adhikarana 15 (37-38) · Śloka 38
సమైస్తు హేతుభిర్యస్మాద్ధాతూన్ సంజనయేత్ సమాన్| చికిత్సాప్రాభృతస్తస్మాద్దాతా దేహసుఖాయుషాం||37|| ధర్మస్యార్థస్య కామస్య నృలోకస్యోభయస్య చ| దాతా సంపద్యతే వైద్యో దానాద్దేహసుఖాయుషాం||38||
समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७|| धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च| दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
దేహసుఖాయుషాం దానాత్ ధర్మాదీనాం దాతా భవతి, దేహసంపత్తిసాధ్యత్వాద్ధర్మాదీనామితి భావః||37-38||
Adhikarana 16 (39-41) · Śloka 41
తత్ర శ్లోకాః- చికిత్సాప్రాభృతగుణో దోషో యశ్చేతరాశ్రయః| యోగాయోగాతియోగానాం లక్షణం శుద్ధిసంశ్రయం||39|| బహుదోషస్య లింగాని సంశోధనగుణాశ్చ యే| చికిత్సాసూత్రమాత్రం చ సిద్ధివ్యాపత్తిసంశ్రయం||40|| యా చ యుక్తిశ్చికిత్సాయాం యం చార్థం కురుతే భిషక్| చికిత్సాప్రాభృతేఽధ్యాయే తత్ సర్వమవదన్మునిః||41||
तत्र श्लोकाः- चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः| योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्||३९|| बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये| चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्||४०|| या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक्| चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः||४१||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే సిద్ధిసంశ్రయం చ వ్యాపత్తిసంశ్రయం చ సిద్ధివ్యాపత్తిసంశ్రయం; తత్ర సిద్ధిసంశ్రయం సిద్ధిస్థానసంశ్రయేణ , వ్యాపత్తిసంశ్రయం ‘అతియోగానుబద్ధానాం’ ఇత్యాదినోక్తం||39-41||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే చికిత్సాప్రాభృతీయో నామ షోడశోఽధ్యాయః||16|| సమాప్తః కల్పనాచతుష్కః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६|| समाप्तः कल्पनाचतुष्कः||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే చతుర్థే కల్పనాచతుష్కే చికిత్సాప్రాభృతీయో నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||