29. daśaprāṇāyatanīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દશપ્રાણાયતનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

સમ્પ્રત્યધ્યાયદ્વયેઽવશિષ્ટે વક્તવ્યે પૂર્વાધ્યાયે ‘પ્રાણાયતનસમુત્થઃ’ ઇતિ પ્રાણાયતનશબ્દકીર્તનાદ્દશપ્રાણાયતનીય ઉચ્યતે; કિંવા, અયં દશપ્રાણાયતનીયઃ સૂત્રસ્થાનોપસઙ્ગ્રહઃ, શેષાધ્યાયસ્તુ સર્વતન્ત્રસઙ્ગ્રહ ઇતિ પશ્ચાદુચ્યતે| ઇયમપ્યર્થપરા સઞ્જ્ઞા, ન શબ્દાનુકારિણી| આયતનાનીવ આયતનાનિ, તદુપઘાતે પ્રાણોપઘાતાત્, તન્નાશે ચ પ્રાણનાશાદિત્યર્થઃ| ન પ્રાણસ્ય જીવિતાખ્યસ્ય શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગરૂપસ્ય શઙ્ખાદય એવ પરમાશયાઃ, તસ્ય કૃત્સ્નશરીરાદ્યાશ્રયત્વાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણા યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ | શઙ્ખૌ મર્મત્રયં કણ્ઠો રક્તં શુક્રૌજસી ગુદમ્||૩|| તાનીન્દ્રિયાણિ વિજ્ઞાનં ચેતનાહેતુમામયાન્| જાનીતે યઃ સ વૈ વિદ્વાન્ પ્રાણાભિસર ઉચ્યતે||૪||

મર્મત્રયમિતિ હૃદયબસ્તિશિરાંસિ| તાનીતિ શઙ્ખાદીનિ| વિજ્ઞાનં બુદ્ધિઃ | ચેતનાહેતુઃ આત્મા, ચેતનાસમવાયિકારણત્વાત્; કિંવા ચેતનાશબ્દેનાત્મા, હેતુશબ્દેન તુ વ્યાધીનાં જનકો હેતુર્નિદાનરૂપસ્તથા શમકો હેતુર્ભેષજરૂપ ઉચ્યતે; આમયશબ્દેન ચ લિઙ્ગમુચ્યતે| તેન, આધ્યાત્મિકાનીન્દ્રિયાદીનિ બાહ્યાનિ ચ હેતુલિઙ્ગૌષધાનિ યો જાનીત ઇત્યુક્તં ભવતિ; એતાવચ્ચૈતચ્છાસ્ત્રં યત્- આધ્યાત્મિકાનીન્દ્રિયાણિ તથા હેતુલિઙ્ગૌષધાનિ ચ| પ્રાણાભિસરા મહાચતુષ્પાદે ઉક્તાઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

દ્વિવિધાસ્તુ ખલુ ભિષજો ભવન્ત્યગ્નિવેશ! પ્રાણાનામેકેઽભિસરા હન્તારો રોગાણાં, રોગાણામેકેઽભિસરા હન્તારઃ પ્રાણાનામિતિ||૫||

સર્વચિકિત્સાયા વૈદ્યાધીનત્વેન યાદૃશો વૈદ્ય ઉપાદેયો યાદૃશશ્ચાનુપાદેયસ્તદ્દર્શનકૌશલાત્ સૂત્રસ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહં દર્શયતિ- દ્વિવિધા ઇત્યાદિ| રોગાણામભિસરા ઇતિ રોગાણામાનેતારઃ||૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવંસ્તે કથમસ્માભિર્વેદિતવ્યા ભવેયુરિતિ||૬|| ભગવાનુવાચ- ય ઇમે કુલીનાઃ પર્યવદાતશ્રુતાઃ પરિદૃષ્ટકર્માણો દક્ષાઃ શુચયો જિતહસ્તા જિતાત્માનઃ સર્વોપકરણવન્તઃ સર્વેન્દ્રિયોપપન્નાઃ પ્રકૃતિજ્ઞાઃ પ્રતિપત્તિજ્ઞાશ્ચ તે જ્ઞેયાઃ પ્રાણાનામભિસરા હન્તારો રોગાણાં; તથાવિધા હિ કેવલે શરીરજ્ઞાને શરીરાભિનિર્વૃત્તિજ્ઞાને પ્રકૃતિવિકારજ્ઞાને ચ નિઃસંશયાઃ, સુખસાધ્યકૃચ્છ્રસાધ્યયાપ્યપ્રત્યાખ્યેયાનાં ચ રોગાણાં સમુત્થાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગવેદનોપશયવિશેષજ્ઞાને વ્યપગતસન્દેહાઃ, ત્રિવિધસ્યાયુર્વેદસૂત્રસ્ય સસઙ્ગ્રહવ્યાકરણસ્ય સત્રિવિધૌષધગ્રામસ્ય પ્રવક્તારઃ , પઞ્ચત્રિંશતો મૂલફલાનાં ચતુર્ણાં ચ સ્નેહાનાં પઞ્ચાનાં ચ લવણાનામષ્ટાનાં ચ મૂત્રાણામષ્ટાનાં ચ ક્ષીરાણાં ક્ષીરત્વગ્વૃક્ષાણાં ચ ષણ્ણાં શિરોવિરેચનાદેશ્ચ પઞ્ચકર્માશ્રયસ્યૌષધગણસ્યાષ્ટાવિંશતેશ્ચ યવાગૂનાં દ્વાત્રિંશતશ્ચૂર્ણપ્રદેહાનાં ષણ્ણં ચ વિરેચનશતાનાં પઞ્ચાનાં ચ કષાયશતાનાં પ્રયોક્તારઃ, સ્વસ્થવૃત્તવિહિતભોજનપાનનિયમસ્થાનચઙ્ક્રમણશયનાસનમાત્રાદ્રવ્યાઞ્જનધૂમનાવનાભ્યઞ્જન- પરિમાર્જનવેગાવિધારણવિધારણવ્યાયામસાત્મ્યેન્દ્રિયપરીક્ષોપક્રમણસદ્વૃત્તકુશલાઃ , ચતુષ્પાદોપગૃહીતે ચ ભેષજે ષોડશકલે સવિનિશ્ચયે સત્રિપર્યેષણે સવાતકલાકલજ્ઞાને વ્યપગતસન્દેહાઃ, ચતુર્વિધસ્ય ચ સ્નેહસ્ય ચતુર્વિંશત્યુપનયસ્યોપકલ્પનીયસ્ય ચતુઃષષ્ટિપર્યન્તસ્ય ચ વ્યવસ્થાપયિતારઃ, બહુવિધવિધાનયુક્તાનાં ચ સ્નેહ્યસ્વેદ્યવમ્યવિરેચ્યવિવિધૌષધોપચારાણાં ચ કુશલાઃ, શિરોરોગાદેર્દોષાંશવિકલ્પજસ્ય ચ વ્યાધિસઙ્ગ્રહસ્ય સક્ષયપિડકાવિદ્રધેસ્ત્રયાણાં ચ શોફાનાં બહુવિધશોફાનુબન્ધાનામષ્ટચત્વારિંશતશ્ચ રોગાધિકરણાનાં ચત્વારિંશદુત્તરસ્ય ચ નાનાત્મજસ્ય વ્યાધિશતસ્ય તથા વિગર્હિતાતિસ્થૂલાતિકૃશાનાં સહેતુલક્ષણોપક્રમાણાં સ્વપ્નસ્ય ચ હિતાહિતસ્યાસ્વપ્નાતિસ્વપ્નસ્ય ચ સહેતૂપક્રમસ્ય ષણ્ણાં ચ લઙ્ઘનાદીનામુપક્રમાણાં સન્તર્પણાપતર્પણજાનાં ચ રોગાણાં સરૂપપ્રશમનાનાં શોણિતજાનાં ચ વ્યાધીનાં મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસાનાં ચ સકારણરૂપૌષધોપચારાણાં કુશલાઃ, કુશલાશ્ચાહારવિધિવિનિશ્ચયસ્ય પ્રકૃત્યા હિતાહિતાનામાહારવિકારાણામગ્ર્યસઙ્ગ્રહસ્યાસવાનાં ચ ચતુરશીતેર્દ્રવ્યગુણકર્મવિનિશ્ચયસ્ય રસાનુરસસંશ્રયસ્ય સવિકલ્પવૈરોધિકસ્ય દ્વાદશવર્ગાશ્રયસ્ય ચાન્નપાનસ્ય સગુણપ્રભાવસ્ય સાનુપાનગુણસ્ય નવવિધસ્યાર્થસઙ્ગ્રહસ્યાહારગતેશ્ચ હિતાહિતોપયોગવિશેષાત્મકસ્ય ચ શુભાશુભવિશેષસ્ય ધાત્વાશ્રયાણાં ચ રોગાણાં સૌષધસઙ્ગ્રહાણાં દશાનાં ચ પ્રાણાયતનાનાં યં ચ વક્ષ્યામ્યર્થેદશમહામૂલીયે ત્રિંશત્તમાધ્યાયે તત્ર ચ કૃત્સ્નસ્ય તન્ત્રોદ્દેશલક્ષણસ્ય તન્ત્રસ્ય ચ ગ્રહણધારણવિજ્ઞાનપ્રયોગકર્મકાર્યકાલકર્તૃકરણકુશલાઃ , કુશલાશ્ચ સ્મૃતિમતિશાસ્ત્રયુક્તિજ્ઞાનસ્યાત્મનઃ શીલગુણૈરવિસંવાદનેન ચ સમ્પાદનેન સર્વપ્રાણિષુ ચેતસો મૈત્રસ્ય માતાપિતૃભ્રાતૃબન્ધુવત્, એવંયુક્તા ભવન્ત્યગ્નિવેશ! પ્રાણાનામભિસરા હન્તારો રોગાણામિતિ||૭||

પ્રતિપત્તિજ્ઞા ઇતિ તદાત્વે કર્તવ્યજ્ઞાઃ| શરીરાભિનિર્વૃત્તિજ્ઞાનં યથા શરીરં શુક્રશોણિતસંયોગાદિભ્ય ઉપજાયતે, તથા જ્ઞાનમ્| પ્રકૃતિવિકારજ્ઞાનં સાઙ્ખ્યનયેન શારીરે વક્ષ્યમાણમ્| ત્રિવિધસ્યાયુર્વેદસૂત્રસ્યેતિ “હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનં” (સૂ. ૧) ઇત્યસ્ય| ઇતઃ પ્રભૃતિ ચ તન્ત્રોદ્દેશલક્ષણસ્યેત્યન્તેન સૂત્રસ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહો યથાક્રમમનુસારણીયઃ| સસઙ્ગ્રહવ્યાકરણસ્યેતિ “સામાન્યં ચ વિશેષં ચ” (સૂ. ૧) ઇત્યાદિના દીર્ઘઞ્જીવિતીયે સઙ્ગ્રહઃ, વ્યાકરણં ચ “સામાન્યમેકત્વકરં” (સૂ. ૧) ઇત્યાદિ| સત્રિપર્યેષણ ઇતિ એષણાત્રયયુક્તે| નવવિધસ્યેતિ “ચરઃ શરીરાવયવાઃ” (સૂ. ૨૭) ઇત્યાદેઃ| આહારગતેરિતિ “વિવિધમશિતં પીતં” (સૂ. ૨૮) ઇત્યાદિના| તન્ત્રોદ્દેશલક્ષણસ્યેતિ તત્ર તન્ત્રોદ્દેશઃ “અષ્ટૌ સ્થાનાનિ” (સૂ. ૩૦) ઇત્યાદિના, તન્ત્રલક્ષણં તુ આયુષો વેદસ્ય ચ યન્નિરુક્તૌ લક્ષણં વક્ષ્યતિ| અત્ર સ્થાનાર્થજ્ઞાનેકૌશલમભિધાયાન્યથાપ્યાહ- તન્ત્રસ્યેત્યાદિ| ગૃહીતસ્યોત્તરકાલસ્મરણં ધારણં, વિજ્ઞાનમ્ અર્થતો જ્ઞાનં, પ્રયોગઃ ચિકિત્સાપ્રયોગઃ, કર્મ અનેકધા ચિકિત્સાકરણં, કાર્યં ધાતુસામ્યં, કાલઃ ક્રિયાકાલઃ, કર્તેહ ભિષક્, કરણં ભેષજમ્| શાસ્ત્રયુક્તિઃ શાસ્ત્રયોજના| યુક્તિજ્ઞાનસ્યેતિ કુશલયોગાત્ કરણે ષષ્ઠી| આત્મન ઇત્યાદિ|- આત્મનઃ શીલગુણૈઃ કરણભૂતૈઃ માતૃપિતૃબન્ધુવત્ સર્વપ્રાણિષુ ચેતસો મૈત્રસ્ય સમ્પાદનેન તથા અવિસંવાદનેન ચ કુશલા ઇતિ ગ્રન્થસમ્બન્ધો બોદ્ધવ્યઃ||૬-૭||

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9

અતો વિપરીતા રોગાણામભિસરા હન્તારઃ પ્રાણાનાં, ભિષક્છદ્મપ્રતિચ્છન્નાઃ કણ્ટકભૂતા લોકસ્ય પ્રતિરૂપકસધર્માણો રાજ્ઞાં પ્રમાદાચ્ચરન્તિ રાષ્ટ્રાણિ||૮|| તેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ- અત્યર્થં વૈદ્યવેશેન શ્લાઘમાના વિશિખાન્તરમનુચરન્તિ કર્મલોભાત્, શ્રુત્વા ચ કસ્યચિદાતુર્યમભિતઃ પરિપતન્તિ, સંશ્રવણે ચાસ્યાત્મનો વૈદ્યગુણાનુચ્ચૈર્વદન્તિ, યશ્ચાસ્ય વૈદ્યઃ પ્રતિકર્મ કરોતિ તસ્ય ચ દોષાન્મુહુર્મુહુરુદાહરન્તિ, આતુરમિત્રાણિ ચ પ્રહર્ષણોપજાપોપસેવાદિભિરિચ્છન્ત્યાત્મીકર્તું, સ્વલ્પેચ્છુતાં ચાત્મનઃ ખ્યાપયન્તિ, કર્મ ચાસાદ્ય મુહુર્મુહુરવલોકયન્તિ દાક્ષ્યેણાજ્ઞાનમાત્મનઃ પ્રચ્છાદયિતુકામાઃ, વ્યાધિં ચાપાવર્તયિતુમશક્નુવતો વ્યાધિતમેવાનુપકરણમપરિચારકમનાત્મવન્તમુપદિશન્તિ , અન્તગતં ચૈનમભિસમીક્ષ્યાન્યમાશ્રયન્તિ દેશમપદેશમાત્મનઃ કૃત્વા, પ્રાકૃતજનસન્નિપાતે ચાત્મનઃ કૌશલમકુશલવદ્વર્ણયન્તિ, અધીરવચ્ચ ધૈર્યમપવદન્તિ ધીરાણાં, વિદ્વજ્જનસન્નિપાતં (ચાભિસમીક્ષ્ય) પ્રતિભયમિવ કાન્તારમધ્વગાઃ પરિહરન્તિ દૂરાત્, યશ્ચૈષાં કશ્ચિત્ સૂત્રાવયવો ભવત્યુપયુક્તસ્તમપ્રકૃતે પ્રકૃતાન્તરે વા સતતમુદાહરન્તિ, ન ચાનુયોગમિચ્છન્ત્યનુયોક્તું વા, મૃત્યોરિવ ચાનુયોગાદુદ્વિજન્તે, ન ચૈષામાચાર્યઃ શિષ્યઃ સબ્રહ્મચારી વૈવાદિકો વા કશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાયત ઇતિ||૯||

ભિષક્છદ્મચરો વઞ્ચનાર્થકૃતભિષગ્વેશઃ| પ્રતિરૂપકઃ અન્યથારૂપકારી દ્રોહકારક (?) ઇત્યુચ્યતે લોકે | રાજ્ઞાં પ્રમાદાદિતિ રાજ્ઞા હિ તે કુવૈદ્યાઃ શાસનીયાઃ| વિશિખા રથ્યા, કિંવા કર્મમાર્ગઃ| સંશ્રવણે ચાસ્યેતિ આતુરસ્ય શ્રવણયોગ્યે પ્રદેશે| અન્તગતમિતિ મુમૂર્ષુમ્| અપદેશં વ્યાજમ્| અકુશલવદિતિ યથા અકુશલાઃ પરસ્પરવિરુદ્ધમાત્મકૌશલં વર્ણયન્તિ તથેત્યર્થઃ| અધીરવદિતિ ઉચ્ચાટરવાઃ સન્તઃ| ઉપયુક્ત ઇતિ જ્ઞાતઃ| અનુયોગં પૃચ્છામ્||૮-૯||

Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14

ભવન્તિ ચાત્ર- ભિષક્છદ્મ પ્રવિશ્યૈવં વ્યાધિતાંસ્તર્કયન્તિ યે| વીતંસમિવ સંશ્રિત્ય વને શાકુન્તિકા દ્વિજાન્||૧૦|| શ્રુતદૃષ્ટક્રિયાકાલમાત્રાજ્ઞાનબહિષ્કૃતાઃ| વર્જનીયા હિ તે મૃત્યોશ્ચરન્ત્યનુચરા ભુવિ||૧૧|| વૃત્તિહેતોર્ભિષઙ્માનપૂર્ણાન્ મૂર્ખવિશારદાન્| વર્જયેદાતુરો વિદ્વાન્ સર્પાસ્તે પીતમારુતાઃ||૧૨|| યે તુ શાસ્ત્રવિદો દક્ષાઃ શુચયઃ કર્મકોવિદાઃ| જિતહસ્તા જિતાત્માનસ્તેભ્યો નિત્યં કૃતં નમઃ||૧૩|| તત્ર શ્લોકઃ- દશપ્રાણાયતનિકે શ્લોકસ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહઃ| દ્વિવિધા ભિષજશ્ચોક્તાઃ પ્રાણસ્યાયતનાનિ ચ||૧૪||

વીતંસઃ પક્ષિબન્ધનમ્| શ્રુતં શાસ્ત્રે શ્રવણમ્| દૃષ્ટં કર્મદર્શનમ્| ક્રિયા ચિકિત્સાજ્ઞાનં, જ્ઞાનં શાસ્ત્રજન્યં, શ્રુતં તુ શ્રવણમાત્રમ્| તેભ્યો નિત્યં કૃતં નમ ઇત્યનેન પ્રાણાભિસરં સ્તૌતિ||૧૦-૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને દશપ્રાણાયતનીયો નામોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને દશપ્રાણાયતનીયો નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||