29. daśaprāṇāyatanīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ தஶப்ராணாயதநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

ஸம்ப்ரத்யத்யாயத்வயேऽவஶிஷ்டே வக்தவ்யே பூர்வாத்யாயே ‘ப்ராணாயதநஸமுத்தஃ’ இதி ப்ராணாயதநஶப்தகீர்தநாத்தஶப்ராணாயதநீய உச்யதே; கிஂவா, அயஂ தஶப்ராணாயதநீயஃ ஸூத்ரஸ்தாநோபஸங்க்ரஹஃ, ஶேஷாத்யாயஸ்து ஸர்வதந்த்ரஸங்க்ரஹ இதி பஶ்சாதுச்யதே| இயமப்யர்தபரா ஸஞ்ஜ்ஞா, ந ஶப்தாநுகாரிணீ| ஆயதநாநீவ ஆயதநாநி, ததுபகாதே ப்ராணோபகாதாத், தந்நாஶே ச ப்ராணநாஶாதித்யர்தஃ| ந ப்ராணஸ்ய ஜீவிதாக்யஸ்ய ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகரூபஸ்ய ஶங்காதய ஏவ பரமாஶயாஃ, தஸ்ய கத்ஸ்நஶரீராத்யாஶ்ரயத்வாத்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

தஶைவாயதநாந்யாஹுஃ ப்ராணா யேஷு ப்ரதிஷ்டிதாஃ | ஶங்கௌ மர்மத்ரயஂ கண்டோ ரக்தஂ ஶுக்ரௌஜஸீ குதம்||௩|| தாநீந்த்ரியாணி விஜ்ஞாநஂ சேதநாஹேதுமாமயாந்| ஜாநீதே யஃ ஸ வை வித்வாந் ப்ராணாபிஸர உச்யதே||௪||

மர்மத்ரயமிதி ஹதயபஸ்திஶிராஂஸி| தாநீதி ஶங்காதீநி| விஜ்ஞாநஂ புத்திஃ | சேதநாஹேதுஃ ஆத்மா, சேதநாஸமவாயிகாரணத்வாத்; கிஂவா சேதநாஶப்தேநாத்மா, ஹேதுஶப்தேந து வ்யாதீநாஂ ஜநகோ ஹேதுர்நிதாநரூபஸ்ததா ஶமகோ ஹேதுர்பேஷஜரூப உச்யதே; ஆமயஶப்தேந ச லிங்கமுச்யதே| தேந, ஆத்யாத்மிகாநீந்த்ரியாதீநி பாஹ்யாநி ச ஹேதுலிங்கௌஷதாநி யோ ஜாநீத இத்யுக்தஂ பவதி; ஏதாவச்சைதச்சாஸ்த்ரஂ யத்- ஆத்யாத்மிகாநீந்த்ரியாணி ததா ஹேதுலிங்கௌஷதாநி ச| ப்ராணாபிஸரா மஹாசதுஷ்பாதே உக்தாஃ||௩-௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

த்விவிதாஸ்து கலு பிஷஜோ பவந்த்யக்நிவேஶ! ப்ராணாநாமேகேऽபிஸரா ஹந்தாரோ ரோகாணாஂ, ரோகாணாமேகேऽபிஸரா ஹந்தாரஃ ப்ராணாநாமிதி||௫||

ஸர்வசிகித்ஸாயா வைத்யாதீநத்வேந யாதஶோ வைத்ய உபாதேயோ யாதஶஶ்சாநுபாதேயஸ்தத்தர்ஶநகௌஶலாத் ஸூத்ரஸ்தாநார்தஸங்க்ரஹஂ தர்ஶயதி- த்விவிதா இத்யாதி| ரோகாணாமபிஸரா இதி ரோகாணாமாநேதாரஃ||௫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

ஏவஂவாதிநஂ பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- பகவஂஸ்தே கதமஸ்மாபிர்வேதிதவ்யா பவேயுரிதி||௬|| பகவாநுவாச- ய இமே குலீநாஃ பர்யவதாதஶ்ருதாஃ பரிதஷ்டகர்மாணோ தக்ஷாஃ ஶுசயோ ஜிதஹஸ்தா ஜிதாத்மாநஃ ஸர்வோபகரணவந்தஃ ஸர்வேந்த்ரியோபபந்நாஃ ப்ரகதிஜ்ஞாஃ ப்ரதிபத்திஜ்ஞாஶ்ச தே ஜ்ஞேயாஃ ப்ராணாநாமபிஸரா ஹந்தாரோ ரோகாணாஂ; ததாவிதா ஹி கேவலே ஶரீரஜ்ஞாநே ஶரீராபிநிர்வத்திஜ்ஞாநே ப்ரகதிவிகாரஜ்ஞாநே ச நிஃஸஂஶயாஃ, ஸுகஸாத்யகச்ச்ரஸாத்யயாப்யப்ரத்யாக்யேயாநாஂ ச ரோகாணாஂ ஸமுத்தாநபூர்வரூபலிங்கவேதநோபஶயவிஶேஷஜ்ஞாநே வ்யபகதஸந்தேஹாஃ, த்ரிவிதஸ்யாயுர்வேதஸூத்ரஸ்ய ஸஸங்க்ரஹவ்யாகரணஸ்ய ஸத்ரிவிதௌஷதக்ராமஸ்ய ப்ரவக்தாரஃ , பஞ்சத்ரிஂஶதோ மூலபலாநாஂ சதுர்ணாஂ ச ஸ்நேஹாநாஂ பஞ்சாநாஂ ச லவணாநாமஷ்டாநாஂ ச மூத்ராணாமஷ்டாநாஂ ச க்ஷீராணாஂ க்ஷீரத்வக்வக்ஷாணாஂ ச ஷண்ணாஂ ஶிரோவிரேசநாதேஶ்ச பஞ்சகர்மாஶ்ரயஸ்யௌஷதகணஸ்யாஷ்டாவிஂஶதேஶ்ச யவாகூநாஂ த்வாத்ரிஂஶதஶ்சூர்ணப்ரதேஹாநாஂ ஷண்ணஂ ச விரேசநஶதாநாஂ பஞ்சாநாஂ ச கஷாயஶதாநாஂ ப்ரயோக்தாரஃ, ஸ்வஸ்தவத்தவிஹிதபோஜநபாநநியமஸ்தாநசங்க்ரமணஶயநாஸநமாத்ராத்ரவ்யாஞ்ஜநதூமநாவநாப்யஞ்ஜந- பரிமார்ஜநவேகாவிதாரணவிதாரணவ்யாயாமஸாத்ம்யேந்த்ரியபரீக்ஷோபக்ரமணஸத்வத்தகுஶலாஃ , சதுஷ்பாதோபகஹீதே ச பேஷஜே ஷோடஶகலே ஸவிநிஶ்சயே ஸத்ரிபர்யேஷணே ஸவாதகலாகலஜ்ஞாநே வ்யபகதஸந்தேஹாஃ, சதுர்விதஸ்ய ச ஸ்நேஹஸ்ய சதுர்விஂஶத்யுபநயஸ்யோபகல்பநீயஸ்ய சதுஃஷஷ்டிபர்யந்தஸ்ய ச வ்யவஸ்தாபயிதாரஃ, பஹுவிதவிதாநயுக்தாநாஂ ச ஸ்நேஹ்யஸ்வேத்யவம்யவிரேச்யவிவிதௌஷதோபசாராணாஂ ச குஶலாஃ, ஶிரோரோகாதேர்தோஷாஂஶவிகல்பஜஸ்ய ச வ்யாதிஸங்க்ரஹஸ்ய ஸக்ஷயபிடகாவித்ரதேஸ்த்ரயாணாஂ ச ஶோபாநாஂ பஹுவிதஶோபாநுபந்தாநாமஷ்டசத்வாரிஂஶதஶ்ச ரோகாதிகரணாநாஂ சத்வாரிஂஶதுத்தரஸ்ய ச நாநாத்மஜஸ்ய வ்யாதிஶதஸ்ய ததா விகர்ஹிதாதிஸ்தூலாதிகஶாநாஂ ஸஹேதுலக்ஷணோபக்ரமாணாஂ ஸ்வப்நஸ்ய ச ஹிதாஹிதஸ்யாஸ்வப்நாதிஸ்வப்நஸ்ய ச ஸஹேதூபக்ரமஸ்ய ஷண்ணாஂ ச லங்கநாதீநாமுபக்ரமாணாஂ ஸந்தர்பணாபதர்பணஜாநாஂ ச ரோகாணாஂ ஸரூபப்ரஶமநாநாஂ ஶோணிதஜாநாஂ ச வ்யாதீநாஂ மதமூர்ச்சாயஸந்ந்யாஸாநாஂ ச ஸகாரணரூபௌஷதோபசாராணாஂ குஶலாஃ, குஶலாஶ்சாஹாரவிதிவிநிஶ்சயஸ்ய ப்ரகத்யா ஹிதாஹிதாநாமாஹாரவிகாராணாமக்ர்யஸங்க்ரஹஸ்யாஸவாநாஂ ச சதுரஶீதேர்த்ரவ்யகுணகர்மவிநிஶ்சயஸ்ய ரஸாநுரஸஸஂஶ்ரயஸ்ய ஸவிகல்பவைரோதிகஸ்ய த்வாதஶவர்காஶ்ரயஸ்ய சாந்நபாநஸ்ய ஸகுணப்ரபாவஸ்ய ஸாநுபாநகுணஸ்ய நவவிதஸ்யார்தஸங்க்ரஹஸ்யாஹாரகதேஶ்ச ஹிதாஹிதோபயோகவிஶேஷாத்மகஸ்ய ச ஶுபாஶுபவிஶேஷஸ்ய தாத்வாஶ்ரயாணாஂ ச ரோகாணாஂ ஸௌஷதஸங்க்ரஹாணாஂ தஶாநாஂ ச ப்ராணாயதநாநாஂ யஂ ச வக்ஷ்யாம்யர்தேதஶமஹாமூலீயே த்ரிஂஶத்தமாத்யாயே தத்ர ச கத்ஸ்நஸ்ய தந்த்ரோத்தேஶலக்ஷணஸ்ய தந்த்ரஸ்ய ச க்ரஹணதாரணவிஜ்ஞாநப்ரயோககர்மகார்யகாலகர்தகரணகுஶலாஃ , குஶலாஶ்ச ஸ்மதிமதிஶாஸ்த்ரயுக்திஜ்ஞாநஸ்யாத்மநஃ ஶீலகுணைரவிஸஂவாதநேந ச ஸம்பாதநேந ஸர்வப்ராணிஷு சேதஸோ மைத்ரஸ்ய மாதாபிதப்ராதபந்துவத், ஏவஂயுக்தா பவந்த்யக்நிவேஶ! ப்ராணாநாமபிஸரா ஹந்தாரோ ரோகாணாமிதி||௭||

ப்ரதிபத்திஜ்ஞா இதி ததாத்வே கர்தவ்யஜ்ஞாஃ| ஶரீராபிநிர்வத்திஜ்ஞாநஂ யதா ஶரீரஂ ஶுக்ரஶோணிதஸஂயோகாதிப்ய உபஜாயதே, ததா ஜ்ஞாநம்| ப்ரகதிவிகாரஜ்ஞாநஂ ஸாங்க்யநயேந ஶாரீரே வக்ஷ்யமாணம்| த்ரிவிதஸ்யாயுர்வேதஸூத்ரஸ்யேதி “ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநஂ” (ஸூ. ௧) இத்யஸ்ய| இதஃ ப்ரபதி ச தந்த்ரோத்தேஶலக்ஷணஸ்யேத்யந்தேந ஸூத்ரஸ்தாநார்தஸங்க்ரஹோ யதாக்ரமமநுஸாரணீயஃ| ஸஸங்க்ரஹவ்யாகரணஸ்யேதி “ஸாமாந்யஂ ச விஶேஷஂ ச” (ஸூ. ௧) இத்யாதிநா தீர்கஞ்ஜீவிதீயே ஸங்க்ரஹஃ, வ்யாகரணஂ ச “ஸாமாந்யமேகத்வகரஂ” (ஸூ. ௧) இத்யாதி| ஸத்ரிபர்யேஷண இதி ஏஷணாத்ரயயுக்தே| நவவிதஸ்யேதி “சரஃ ஶரீராவயவாஃ” (ஸூ. ௨௭) இத்யாதேஃ| ஆஹாரகதேரிதி “விவிதமஶிதஂ பீதஂ” (ஸூ. ௨௮) இத்யாதிநா| தந்த்ரோத்தேஶலக்ஷணஸ்யேதி தத்ர தந்த்ரோத்தேஶஃ “அஷ்டௌ ஸ்தாநாநி” (ஸூ. ௩௦) இத்யாதிநா, தந்த்ரலக்ஷணஂ து ஆயுஷோ வேதஸ்ய ச யந்நிருக்தௌ லக்ஷணஂ வக்ஷ்யதி| அத்ர ஸ்தாநார்தஜ்ஞாநேகௌஶலமபிதாயாந்யதாப்யாஹ- தந்த்ரஸ்யேத்யாதி| கஹீதஸ்யோத்தரகாலஸ்மரணஂ தாரணஂ, விஜ்ஞாநம் அர்ததோ ஜ்ஞாநஂ, ப்ரயோகஃ சிகித்ஸாப்ரயோகஃ, கர்ம அநேகதா சிகித்ஸாகரணஂ, கார்யஂ தாதுஸாம்யஂ, காலஃ க்ரியாகாலஃ, கர்தேஹ பிஷக், கரணஂ பேஷஜம்| ஶாஸ்த்ரயுக்திஃ ஶாஸ்த்ரயோஜநா| யுக்திஜ்ஞாநஸ்யேதி குஶலயோகாத் கரணே ஷஷ்டீ| ஆத்மந இத்யாதி|- ஆத்மநஃ ஶீலகுணைஃ கரணபூதைஃ மாதபிதபந்துவத் ஸர்வப்ராணிஷு சேதஸோ மைத்ரஸ்ய ஸம்பாதநேந ததா அவிஸஂவாதநேந ச குஶலா இதி க்ரந்தஸம்பந்தோ போத்தவ்யஃ||௬-௭||

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9

அதோ விபரீதா ரோகாணாமபிஸரா ஹந்தாரஃ ப்ராணாநாஂ, பிஷக்சத்மப்ரதிச்சந்நாஃ கண்டகபூதா லோகஸ்ய ப்ரதிரூபகஸதர்மாணோ ராஜ்ஞாஂ ப்ரமாதாச்சரந்தி ராஷ்ட்ராணி||௮|| தேஷாமிதஂ விஶேஷவிஜ்ஞாநஂ பவதி- அத்யர்தஂ வைத்யவேஶேந ஶ்லாகமாநா விஶிகாந்தரமநுசரந்தி கர்மலோபாத், ஶ்ருத்வா ச கஸ்யசிதாதுர்யமபிதஃ பரிபதந்தி, ஸஂஶ்ரவணே சாஸ்யாத்மநோ வைத்யகுணாநுச்சைர்வதந்தி, யஶ்சாஸ்ய வைத்யஃ ப்ரதிகர்ம கரோதி தஸ்ய ச தோஷாந்முஹுர்முஹுருதாஹரந்தி, ஆதுரமித்ராணி ச ப்ரஹர்ஷணோபஜாபோபஸேவாதிபிரிச்சந்த்யாத்மீகர்துஂ, ஸ்வல்பேச்சுதாஂ சாத்மநஃ க்யாபயந்தி, கர்ம சாஸாத்ய முஹுர்முஹுரவலோகயந்தி தாக்ஷ்யேணாஜ்ஞாநமாத்மநஃ ப்ரச்சாதயிதுகாமாஃ, வ்யாதிஂ சாபாவர்தயிதுமஶக்நுவதோ வ்யாதிதமேவாநுபகரணமபரிசாரகமநாத்மவந்தமுபதிஶந்தி , அந்தகதஂ சைநமபிஸமீக்ஷ்யாந்யமாஶ்ரயந்தி தேஶமபதேஶமாத்மநஃ கத்வா, ப்ராகதஜநஸந்நிபாதே சாத்மநஃ கௌஶலமகுஶலவத்வர்ணயந்தி, அதீரவச்ச தைர்யமபவதந்தி தீராணாஂ, வித்வஜ்ஜநஸந்நிபாதஂ (சாபிஸமீக்ஷ்ய) ப்ரதிபயமிவ காந்தாரமத்வகாஃ பரிஹரந்தி தூராத், யஶ்சைஷாஂ கஶ்சித் ஸூத்ராவயவோ பவத்யுபயுக்தஸ்தமப்ரகதே ப்ரகதாந்தரே வா ஸததமுதாஹரந்தி, ந சாநுயோகமிச்சந்த்யநுயோக்துஂ வா, மத்யோரிவ சாநுயோகாதுத்விஜந்தே, ந சைஷாமாசார்யஃ ஶிஷ்யஃ ஸப்ரஹ்மசாரீ வைவாதிகோ வா கஶ்சித் ப்ரஜ்ஞாயத இதி||௯||

பிஷக்சத்மசரோ வஞ்சநார்தகதபிஷக்வேஶஃ| ப்ரதிரூபகஃ அந்யதாரூபகாரீ த்ரோஹகாரக (?) இத்யுச்யதே லோகே | ராஜ்ஞாஂ ப்ரமாதாதிதி ராஜ்ஞா ஹி தே குவைத்யாஃ ஶாஸநீயாஃ| விஶிகா ரத்யா, கிஂவா கர்மமார்கஃ| ஸஂஶ்ரவணே சாஸ்யேதி ஆதுரஸ்ய ஶ்ரவணயோக்யே ப்ரதேஶே| அந்தகதமிதி முமூர்ஷும்| அபதேஶஂ வ்யாஜம்| அகுஶலவதிதி யதா அகுஶலாஃ பரஸ்பரவிருத்தமாத்மகௌஶலஂ வர்ணயந்தி ததேத்யர்தஃ| அதீரவதிதி உச்சாடரவாஃ ஸந்தஃ| உபயுக்த இதி ஜ்ஞாதஃ| அநுயோகஂ பச்சாம்||௮-௯||

Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14

பவந்தி சாத்ர- பிஷக்சத்ம ப்ரவிஶ்யைவஂ வ்யாதிதாஂஸ்தர்கயந்தி யே| வீதஂஸமிவ ஸஂஶ்ரித்ய வநே ஶாகுந்திகா த்விஜாந்||௧௦|| ஶ்ருததஷ்டக்ரியாகாலமாத்ராஜ்ஞாநபஹிஷ்கதாஃ| வர்ஜநீயா ஹி தே மத்யோஶ்சரந்த்யநுசரா புவி||௧௧|| வத்திஹேதோர்பிஷங்மாநபூர்ணாந் மூர்கவிஶாரதாந்| வர்ஜயேதாதுரோ வித்வாந் ஸர்பாஸ்தே பீதமாருதாஃ||௧௨|| யே து ஶாஸ்த்ரவிதோ தக்ஷாஃ ஶுசயஃ கர்மகோவிதாஃ| ஜிதஹஸ்தா ஜிதாத்மாநஸ்தேப்யோ நித்யஂ கதஂ நமஃ||௧௩|| தத்ர ஶ்லோகஃ- தஶப்ராணாயதநிகே ஶ்லோகஸ்தாநார்தஸங்க்ரஹஃ| த்விவிதா பிஷஜஶ்சோக்தாஃ ப்ராணஸ்யாயதநாநி ச||௧௪||

வீதஂஸஃ பக்ஷிபந்தநம்| ஶ்ருதஂ ஶாஸ்த்ரே ஶ்ரவணம்| தஷ்டஂ கர்மதர்ஶநம்| க்ரியா சிகித்ஸாஜ்ஞாநஂ, ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஜந்யஂ, ஶ்ருதஂ து ஶ்ரவணமாத்ரம்| தேப்யோ நித்யஂ கதஂ நம இத்யநேந ப்ராணாபிஸரஂ ஸ்தௌதி||௧௦-௧௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே தஶப்ராணாயதநீயோ நாமோநத்ரிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௯||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தஶப்ராணாயதநீயோ நாமைகோநத்ரிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௯||