Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta indriyōpakramaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथात इन्द्रियोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
svasthādhikārē āhārācāracēṣṭāsu paraṁ prayatnamātiṣṭhēdityuktaṁ, tatrāhāracēṣṭāḥ kāścit pūrvādhyāyatrayēṇa pratipāditāḥ, tēnāvaśiṣṭasyācārasyābhidhānārthaṁ tathēndriyamanasāmatiyōgāyōgamithyāyōgaparihārarūpacēṣṭōpadarśanārthaṁ cēndriyōpakramaṇīyamāha| tatrāpi vakṣyamāṇacēṣṭācārayōḥ prāyēṇēndriyādiviṣayatvēnēndriyādīnyēva tāvadāha| indriyasyōpakramaṇaṁ vyākartumārambhaḥ, tamindriyōpakramamindriyavyākaraṇamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāya indriyōpakramaṇīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu pañcēndriyāṇi, pañcēndriyadravyāṇi, pañcēndriyādhiṣṭhānāni, pañcēndriyārthāḥ, pañcēndriyabuddhayō bhavanti, ityuktamindriyādhikārē||3||
View original
इह खलु पञ्चेन्द्रियाणि, पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि, पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि, पञ्चेन्द्रियार्थाः, पञ्चेन्द्रियबुद्धयो भवन्ति, इत्युक्तमिन्द्रियाधिकारे||३||
ihēti iha prakaraṇē pañcēndriyāṇi, tēna prakaraṇāntarē darśanāntaraparigrahēṇa vakṣyamāṇaikādaśēndriyābhidhānēna samaṁ na virōdhaḥ; yataḥ sarvapāriṣadamidaṁ śāstraṁ, tēnāyurvēdāviruddhavaiśēṣikasāṅkhyādidarśanabhēdēna viruddhārthō'bhidhīyamānō na pūrvāparavirōdhamāvahatītyarthaḥ| manastu yadyapi vaiśēṣikamatē'pīndriyaṁ, śāstrakārēṇāpi madhurarasaprastāvē “ṣaḍindriyaprasādanaḥ” (sū. a.26) ityabhidhānādanumatamēva, tathā'pīha prakaraṇē cakṣurādibhyō vakṣyamāṇādhikadharmayōgitayā nēndriyatvēna paṭhitam| indriyādīni svayamēva vyākariṣyati- tatra cakṣurityādinā| ityētāvadēvōktamindriyādhikārē, ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śēṣaḥ; ētēnānyaśāstrē'pīndriyādhikārē ētāvadēvōktamiti phalati||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
atīndriyaṁ punarmanaḥ sattvasañjñakaṁ, ‘cētaḥ’ ityāhurēkē, tadarthātmasampadāyattacēṣṭaṁ cēṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām||4||
View original
अतीन्द्रियं पुनर्मनः सत्त्वसञ्ज्ञकं, ‘चेतः’ इत्याहुरेके, तदर्थात्मसम्पदायत्तचेष्टं चेष्टाप्रत्ययभूतमिन्द्रियाणाम्||४||
cakṣurādibhyō viśiṣṭēna dharmēṇa manō darśayati- atīndriyamityādi| atikrāntamindriyamatīndriyaṁ; cakṣurādīnāṁ yadindriyatvaṁ bāhyajñānakāraṇatvaṁ, tadatikrāntamityarthaḥ; yadyapi manō'pi sukhādijñānaṁ prati kāraṇatvēnēndriyaṁ, tathā'pīndriyacakṣurādyadhiṣṭhāyakatvaviśēṣādatīndriyamityuktaṁ; yadi vā'tīndriyamiti cakṣurādibhyō'pyatīndriyēbhyaḥ sūkṣmataraṁ, duravabōdhāt| sattvamityēṣā sañjñā yasya tattathā| cēta ityāhurēka iti paramatasyāpratiṣēdhāt svayamapyanumatam| paryāyakathanaṁ śāstrē vyavahārārtham| taditi manaḥ, arthō manō'rthaḥ, sa ca sukhādiścintyavicāryādiśca, ātmā cētanapratisandhātā, anayōḥ sampat tadarthātmasampat, ētadāyattā cēṣṭā vyāpārō yasya tattathā; tatrārthasampat sukhādīnāṁ sannikarṣaścintyādīnāmābhimukhyaṁ ca, ātmasampadarthagrahaṇē prayatnaśālitvaṁ, manaścēṣṭā ca sukhādijñānaṁ tathā cintyacintanādi tathā cakṣurādīndriyaprēraṇaṁ ca| indriyāṇāṁ cakṣurādīnāṁ yā cēṣṭā svaviṣayarūpādijñānalakṣaṇā, tatra pratyayabhūtaṁ kāraṇabhūtaṁ mana iti yōjyam| ētēnaitaduktaṁ bhavati- yadā sukhādayaścintyādayō'pi viṣayā bhavantyā''tmā ca prayatnavān bhavati tadā manaḥ svaviṣayē pravartatē, indriyāṇi cādhitiṣṭhati, indriyāṇi ca manō'dhiṣṭhitānyēva svaviṣayajñānē pravartantē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
svārthēndriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānēkamēkasmin puruṣē sattvaṁ, rajastamaḥsattvaguṇayōgācca; na cānēkatvaṁ, nahyēkaṁ hyēkakālamanēkēṣu pravartatē ; tasmānnaikakālā sarvēndriyapravr̥ttiḥ||5||
View original
स्वार्थेन्द्रियार्थसङ्कल्पव्यभिचरणाच्चानेकमेकस्मिन् पुरुषे सत्त्वं, रजस्तमःसत्त्वगुणयोगाच्च; न चानेकत्वं, नह्येकं ह्येककालमनेकेषु प्रवर्तते ; तस्मान्नैककाला सर्वेन्द्रियप्रवृत्तिः||५||
idānīṁ tanmana ēkasmin puruṣē upādhibhēdādanēkaṁ paramārthatastvēkamiti darśayati- svārthētyādi| sattvaṁ manaḥ| anēkam anēkamiva, svārthēndriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāt tathā rajastamaḥsattvaguṇayōgācca| cakāraḥ parasparasamuccayē| svārthasya manō'rthasya cintyasya vyabhicaraṇādēkaṁ cintyamarthaṁ parityajyānyasyārthasya grahaṇādityarthaḥ; ētēnaitaduktaṁ bhavati- yadēkamēva manō yadā dharmaṁ cintayēttadā dharmacintakaṁ, yadā dharmaṁ parityajya tadēva kāmaṁ cintayati tadā kāmacintakam, ityēvamādinā dharmabhēdēnābhinnamapi bhinnamabhidhīyatē; ēvamindriyārthavyabhicaraṇē'pi yadā rūpaṁ gr̥hṇāti tadā rūpagrāhakaṁ, yadā gandhaṁ gr̥hṇāti tadā gandhagrāhakamityādi vācyam; ēvaṁ saṅkalpavyabhicaraṇē'pi vyākhyēyaṁ, tatra saṅkalpaḥ pratipannānāṁ bhāvānāmupakārakaṁ mamēdamapakārakaṁ mamēdamiti vā guṇatō dōṣatō vā kalpanam; ētadvyabhicaraṇē ca kadācidguṇakalpakaṁ kadāciddōṣakalpakamiti manōbhēdō vyākhyēyaḥ| tathā ēkapuruṣē ēkamēva manō yadā bahurajōyuktaṁ bhavati tadā krōdhādimadbhavati, yadā bahutamōyuktaṁ bhavati tadā'jñānabhayādimadbhavati, yadā sattvayuktaṁ bhavati tadā satyaśaucādiyuktaṁ bhavati, tataścānēkamiva manō bhavati| tadētat pratipāditamanēkatvaṁ paramārthatō na bhavatītyāha- na cētyādi| na cānēkatvaṁ manasa ityarthaḥ| cakārādamahattvaṁ ca manasa iti samuccinōti| yaduktam- “aṇutvamatha caikatvaṁ dvau guṇau manasaḥ smr̥tau” (śā.a.1) iti| kutō nānēkatvamityāha- na hītyādi| anēkamēkakālamanēkēṣu pravartatē; anēkaṁ yanmanaḥ dēvadattayajñadattaviṣṇumitrēṣu śarīriṣu dr̥ṣṭaṁ tadēkakālaṁ yugapadanēkēṣu rūpajñānaśabdajñānagandhajñānēṣu vartatē ēvaṁ dr̥ṣṭaṁ, tadyadi ēkapuruṣē'pi bahūni manāṁsi syustadā tānyapi yugapadēkapuruṣa ēva rūpādijñānēṣu pravartēran, na tu pravartantē, tasmādēkamēvaikapuruṣē mana ityarthaḥ| dīrghāṁ śaṣkulīṁ bhakṣayatō yugapat pañcajñānānyutpadyanta iti tu jñānaṁ yugapadutpalapatraśatavyaktibhēdajñānavadbhrāntam| paramārthatō yugapajjñānōtpattau hi sati viṣayasannikarṣē sarvadaiva hi yugapajjñānāni syuḥ| ata ēva hi kāraṇānmahattvamapi manasō nāsti, mahattvē hi sati yugapatpañcēndriyādhiṣṭhānājjñānōtpattiḥ syāt, na ca bhavati, tasmādēkamaṇu ca mana iti| yasmāccaikapuruṣē ēkaṁ manō'ṇuparimāṇaṁ ca, tasmāt kāraṇānnaikakālā sarvēndriyapravr̥ttiḥ na yugapadindriyāṇi svaviṣayōpalabdhau pravartanta ityarthaḥ| indriyāṇi manō'dhiṣṭhitāni pravartantē, tēna yadā manaścakṣuradhitiṣṭhati tadā na ghrāṇādīni, ēvaṁ yadā ghrāṇamadhitiṣṭhati tadā na cakṣurādīni||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
yadguṇaṁ cābhīkṣṇaṁ puruṣamanuvartatē sattvaṁ tatsattvamēvōpadiśanti munayō bāhulyānuśayāt||6||
View original
यद्गुणं चाभीक्ष्णं पुरुषमनुवर्तते सत्त्वं तत्सत्त्वमेवोपदिशन्ति मुनयो बाहुल्यानुशयात्||६||
nanu yadyēkasminnēva puruṣē kadācidrajōyuktaṁ kadācittamōyuktaṁ kadācit sattvayuktaṁ manō bhavati, tat kathamayaṁ sāttvikō'yaṁ rājasa ityādivyapadēśō bhavatītyāha- yadguṇamityādi| yēna guṇēna sattvādinā yuktaṁ yadguṇam, abhīkṣṇaṁ punaḥ punaḥ, sattvaṁ manaḥ, anuvartatē'nubadhnāti, tatsattvaṁ sāttvikaṁ rājasaṁ tāmasaṁ vā upadiśanti, bāhulyānuśayāt bhūrisambandhādityarthaḥ| ētaduktaṁ bhavati- satyapi guṇāntarānvayē sattvabāhulyāt sattvakāryāṇi satyaśaucādīni yasya bhavanti sa sāttvika iti vyapadiśyatē; ēvamaparamapi vyākhyēyam||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
manaḥpuraḥsarāṇīndriyāṇyarthagrahaṇasamarthāni bhavanti||7||
View original
मनःपुरःसराणीन्द्रियाण्यर्थग्रहणसमर्थानि भवन्ति||७||
uktaṁ manaścēṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇāṁ tadvyākarōti- mana ityādi| manaḥpuraḥsarāṇi manōdhiṣṭhitāni||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra cakṣuḥ śrōtraṁ ghrāṇaṁ rasanaṁ sparśanamiti pañcēndriyāṇi||8||
View original
तत्र चक्षुः श्रोत्रं घ्राणं रसनं स्पर्शनमिति पञ्चेन्द्रियाणि||८||
pañcēndriyāṇītyuktaṁ tadvivr̥ṇōti- tatra cakṣurityādi| caṣṭē rūpaṁ rūpavantaṁ ca prakāśayatīti cakṣuḥ| taccōbhayanayagōlakādhiṣṭhānamēkamēva| śr̥ṇōtyanēnēti śrōtram| jighratyanēnēti ghrāṇam| rasatyāsvādayatyanēnēti rasanam| spr̥śatyanēnēti sparśanam||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
pañcēndriyadravyāṇi- khaṁ vāyurjyōtirāpō bhūriti||9||
View original
पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि- खं वायुर्ज्योतिरापो भूरिति||९||
indriyāṇāṁ prādhānyēnārambhakaṁ dravyamindriyadravyam; indriyēṣu cakṣurādau nirdiṣṭaṁ, prādhānyāt| yaduktaṁ śālākyē- “śrōtratvakghrāṇarasanaiḥ śrēṣṭhairapi samanvitaḥ | balavarṇādyupētō'pi naṣṭadr̥k kuḍyasannibhaḥ” iti| indriyadravyanirdēśē tu uditatvēna nirdēśaḥ kr̥tō vakṣyamāṇēna “mahābhūtāni khaṁ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) iti granthakramānurōdhēna||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
pañcēndriyādhiṣṭhānāni- akṣiṇī karṇau nāsikē jihvā tvak cēti||10||
View original
पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि- अक्षिणी कर्णौ नासिके जिह्वा त्वक् चेति||१०||
indriyādhiṣṭhānamindriyāśrayaḥ| yadyapi cākṣiṇī karṇau nāsāpuṭē dvē tathā'pyēkēndriyādhiṣṭhānatvēnaikamēvēti kr̥tvā “pañca” ityuktam||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
pañcēndriyārthāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ||11||
View original
पञ्चेन्द्रियार्थाः- शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः||११||
indriyārthā indriyaviṣayāḥ| atra ca sparśagrahaṇēna sparśasya sparśāśrayasya ca dravyasya sparśaikārthasamavētasya ca parimāṇādēḥ sparśagrāhyasya grahaṇam| ēvaṁ rūpādiṣvapi vācyam||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
pañcēndriyabuddhayaḥ- cakṣurbuddhyādikāḥ; tāḥ punarindriyēndriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ, kṣaṇikā, niścayātmikāśca, ityētat pañcapañcakam||12||
View original
पञ्चेन्द्रियबुद्धयः- चक्षुर्बुद्ध्यादिकाः; ताः पुनरिन्द्रियेन्द्रियार्थसत्त्वात्मसन्निकर्षजाः, क्षणिका, निश्चयात्मिकाश्च, इत्येतत् पञ्चपञ्चकम्||१२||
asādhāraṇēna kāraṇēnēndriyēṇa vyapadiṣṭā buddhaya indriyabuddhayaḥ| cakṣuṣā asādhāraṇēna kāraṇēna janitā buddhiścakṣurbuddhiḥ; ēvaṁ śrōtrādibuddhiṣu vācyam| iha cakṣurbuddhirādāvupadiśyatē, cakṣurbuddhērēva bahuviṣayatvāt| indriyabuddhyutpādasāmagrīmāha- tāḥ punarityādi| sannikarṣaḥ sambandhaḥ; sa ca kvacit saṁyōgaḥ, kvacit samavāyaḥ; tēna cakṣurbuddhyādāvātmā manasā saṁyujyatē, mana indriyēṇa, indriyamarthēna; śrōtrabuddhau tu śrōtraśabdayōḥ samavāya iti viśēṣaḥ| kṣaṇikā iti āśutaravināśinyaḥ, na tu bauddhasiddhāntavadēkakṣaṇāvasthāyinyaḥ| niścayātmikā vastusvarūpaparicchēdātmikā | kṣaṇikatvē'pi vastuparicchēdakatvaṁ pradīpārcirjvalanavadbuddhīnāmaviruddhamityarthaḥ ||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
manō manōrthō buddhirātmā cētyadhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ śubhāśubhapravr̥ttinivr̥ttihētuśca, dravyāśritaṁ ca karma; yaducyatē kriyēti||13||
View original
मनो मनोर्थो बुद्धिरात्मा चेत्यध्यात्मद्रव्यगुणसङ्ग्रहः शुभाशुभप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुश्च, द्रव्याश्रितं च कर्म; यदुच्यते क्रियेति||१३||
manō'rthō vakṣyamāṇō ‘manasastu cintyamarthaḥ’ ityanēna| buddhiriha manōbuddhirvivakṣitā, indriyabuddhīnāṁ pañcapañcakēnaiva grahaṇāt| ātmānamadhikr̥tyādhyātmam; ātmānamadhikr̥tya yāni dravyāṇi yē ca guṇāḥ, tēṣāṁ saṅgrahō'dhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ| tatra guṇā rūpādibuddhayaḥ, śēṣaṁ dravyam| ētaduktaṁ bhavati- ātmanō'pakārakōpakārakāṇāṁ dravyaguṇānāmayaṁ saṅgraha iti| yō'yaṁ saṅgrahaḥ śubhasya dharmasya sukhasya ca pravr̥ttau hēturbhavati, aśubhasyādharmasyāsukhasya ca nivr̥ttau hēturbhavati; tatrōktasaṅgrahasya samyagyōgaḥ śubhasya pravr̥ttāvaśubhasya nivr̥ttau hēturbhavati, ayōgātiyōgamithyāyōgāstu aśubhasya pravr̥ttau hētavaḥ; yadi vā śubhasya pūrvavyākr̥tasya, aśubhasya ca pūrvavyākr̥tasya pravr̥ttēḥ saṁsārasya, nivr̥ttērmōkṣasya yathōktasaṅgrahō hēturiti vyākhyēyaṁ; tatra saṅgrahasya śubhāśubhahētutvaṁ pūrvavadēva vyākhyēyaṁ; durjñātastu saṅgrahaḥ saṁsārasya hēturbhavati, tattvatō jñātastu mōkṣahēturiti vyākhyēyam| adhyātmadravyaguṇādadhikamanuktaṁ śubhādihētumāha- dravyāśritaṁ cētyādi| karmētyucyamānē vamanādiṣvapi tathā''syāsvapnādiṣvapi karmaśabdavācyēṣu prasaktiḥ syāt, atastadvyāvr̥ttyarthaṁ dravyāśritamiti padaṁ; tathā'pi dharmādharmayōḥ karmaśabdavācyayōḥ prasaktiḥ syādityata uktaṁ- yaducyatē kriyēti| karmaṇaḥ pr̥thakkr̥tvā'bhidhānaṁ pañcakarmādiṣu karmaṇō'praviṣṭatvāt||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
tatrānumānagamyānāṁ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṁ tējaścakṣuṣi, khaṁ śrōtrē, ghrāṇē kṣitiḥ, āpō rasanē, sparśanē'nilō viśēṣēṇōpapadyatē|
tatra yadyadātmakamindriyaṁ viśēṣāttattadātmakamēvārthamanugr̥hṇāti, tatsvabhāvādvibhutvācca||14||
View original
तत्रानुमानगम्यानां पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकानामपि सतामिन्द्रियाणां तेजश्चक्षुषि, खं श्रोत्रे, घ्राणे क्षितिः, आपो रसने, स्पर्शनेऽनिलो विशेषेणोपपद्यते|
तत्र यद्यदात्मकमिन्द्रियं विशेषात्तत्तदात्मकमेवार्थमनुगृह्णाति, तत्स्वभावाद्विभुत्वाच्च||१४||
samprati vaidyakasiddhāntēna pāñcabhautikānāmapi cakṣurādīnāṁ yathā taijasatvādivyapadēśō bhavati tadāha- tatrētyādi| anumānēna pratīyanta ityanumānagamyāni; anumānaṁ ca- cakṣurbuddhyādayaḥ karaṇakāryāḥ, kriyātvāt; chidikriyāvat| mahābhūtāni khādīni, tēṣāṁ vikāraḥ pariṇāmaviśēṣaḥ, samudāyō mēlakaḥ, sa ātmā samavāyikāraṇaṁ yēṣāṁ tāni| viśēṣēṇa adhikatvēna| ētaduktaṁ bhavati- pāñcabhautikatvē'pi tējōdhikatvāccakṣustaijasaṁ vyapadiśyatē; ēvaṁ ghrāṇādiṣvapi pr̥thivyādyadhikatvēna pārthivatvādivyapadēśaḥ| atha kathaṁ cakṣustējōdhikaṁ, ghrāṇaṁ pr̥thivyadhikamityādyavadhāryata ityāha- tatrētyādi| yadindriyaṁ viśēṣādbhūyastvēna yadātmakaṁ yadbhūtārabdhaṁ, tadindriyaṁ tadātmakamēva tadbhūtātmakamēva, arthaṁ viṣayamanugr̥hṇāti anudhāvati; yattējaḥpradhānaṁ tattējaḥpradhānamēva viṣayaṁ gr̥hṇātītyarthaḥ, ēvaṁ pārthivādiṣvapi vācyam| tatra hētumāha- tatsvabhāvādvibhutvācca| tatsvabhāvāditi grāhyāṇāṁ rūpādīnāṁ yaḥ svabhāvastaijasatvādiḥ,cakṣurādīnāmapi tatsvabhāvādēvētyarthaḥ; vibhutvāditi śaktatvāt, samānajātīyataijasādigrahaṇa ēva cakṣurādīnāṁ śaktatvādityarthaḥ| tadanēna granthēnaitadanumānamupadiśyatē- yat- cakṣustaijasaṁ, rūpādīnāṁ madhyē rūpasyaiva prakāśakatvādbāhyālōkavat; rasanamāpyaṁ, rūpādīnāṁ madhyē rasasyaiva prakāśakatvāddantōdakavat; tathā gandhaḥ svajātīyaguṇōtkarṣavadindriyagrāhyaḥ, bhūtaviśēṣaguṇatvādrūpavadityādi||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
tadarthātiyōgāyōgamithyāyōgāt samanaskamindriyaṁ vikr̥timāpadyamānaṁ yathāsvaṁ buddhyupaghātāya sampadyatē, sāmarthyayōgāt punaḥ prakr̥timāpadyamānaṁ yathāsvaṁ buddhimāpyāyayati||15||
View original
तदर्थातियोगायोगमिथ्यायोगात् समनस्कमिन्द्रियं विकृतिमापद्यमानं यथास्वं बुद्ध्युपघाताय सम्पद्यते, सामर्थ्ययोगात् पुनः प्रकृतिमापद्यमानं यथास्वं बुद्धिमाप्याययति||१५||
śubhāśubhapravr̥ttihēturiti yaduktaṁ tadupapādayati- tadarthētyādi| tat indriyam, arthasya rūpādēratiyōgō rūpādyatidarśanam, ayōgō hīnamātrarūpādidarśanaṁ sarvaśō rūpādyadarśanaṁ ca, mithyāyōgō vikr̥tabībhatsarūpādidarśanam| samanaskaṁ manasā sahitaṁ, vikr̥tiṁ vikāramāpadyamānaṁ; samanaskamiti viśēṣaṇaṁ kurvan cakṣurādyupaghātānmanasō'pyudvignatvadainyādilakṣaṇō vikārō bhavatīti darśayati| yathāsvaṁ yā yasyātmīyā buddhiḥ| sāmarthyayōgāt samayōgāt| punaḥśabdaḥ pūrvapakṣādvyāvartayati| prakr̥tiṁ svabhāvam, āpadyamānam anuvidhīyamānam; ‘indriyam’ iti śēṣaḥ| yathāsvaṁ buddhimāpyāyayatīti ātmīyāmātmīyāṁ buddhiṁ sātatyēna janayatītyarthaḥ||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
manasastu cintyamarthaḥ|
tatra manasō manōbuddhēśca ta ēva samānātihīnamithyāyōgāḥ prakr̥tivikr̥tihētavō bhavanti||16||
View original
मनसस्तु चिन्त्यमर्थः|
तत्र मनसो मनोबुद्धेश्च त एव समानातिहीनमिथ्यायोगाः प्रकृतिविकृतिहेतवो भवन्ति||१६||
pūrvaṁ mana uktaṁ, tasya grāhyaṁ viṣayamāha- manasastu cintyamartha iti| indriyanirapēkṣaṁ manō yadgr̥hṇāti taccintyaṁ (yadi vā, indriyagr̥hītamēvārthaṁ yat punarindriyanirapēkṣaṁ manō gr̥hṇāti taccintyam )| ētacca prādhānyāduktaṁ; tēna manōrthānāṁ sukhādīnāmanupādānaṁ dōṣatvēna naivōdbhāvanīyam| ta ēvētyādi manōviṣayasya cintyasya samayōgastathā'tihīnamithyāyōgāśca| prakr̥tiḥ avikāraḥ svabhāva iti yāvat; vikr̥tiḥ vikāraḥ| tatra cintyasya samyagyōgō manasō manōbuddhēśca prakr̥tihēturbhavati, atiyōgādayastu cintyasya manasō manōbuddhēśca cintanadhyānādilakṣaṇāyā vikr̥tērhētavō bhavantīti vācyam| acintanāticintanabhayānakacintanairmanō'pi vikr̥taṁ manōbuddhimapi vikr̥tāṁ janayatīti bhāvaḥ||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
tatrēndriyāṇāṁ samanaskānāmanupataptānāmanupatāpāya prakr̥tibhāvē prayatitavyamēbhirhētubhiḥ; tadyathā- sātmyēndriyārthasaṁyōgēna buddhyā samyagavēkṣyāvēkṣya karmaṇāṁ samyak pratipādanēna, dēśakālātmaguṇaviparītōpāsanēna cēti|
tasmādātmahitaṁ cikīrṣatā sarvēṇa sarvaṁ sarvadā smr̥timāsthāya sadvr̥ttamanuṣṭhēyam||17||
View original
तत्रेन्द्रियाणां समनस्कानामनुपतप्तानामनुपतापाय प्रकृतिभावे प्रयतितव्यमेभिर्हेतुभिः; तद्यथा- सात्म्येन्द्रियार्थसंयोगेन बुद्ध्या सम्यगवेक्ष्यावेक्ष्य कर्मणां सम्यक् प्रतिपादनेन, देशकालात्मगुणविपरीतोपासनेन चेति|
तस्मादात्महितं चिकीर्षता सर्वेण सर्वं सर्वदा स्मृतिमास्थाय सद्वृत्तमनुष्ठेयम्||१७||
tadīdr̥śē kartavyamāha- tatrētyādi| anupatāpāya anupaghātāya; upaghātakahētuvarjanēnētyabhiprāyaḥ| prakr̥tibhāvē nirvikāratvakaraṇē; bhēṣajōpayōgēnētyabhiprāyaḥ| sātmyēndriyārthasaṁyōgēnēti indriyārthasamayōgēna| buddhyā samyagidaṁ mama hitamidaṁ mamāhitamityavēkṣyāvēkṣya| karmaṇāṁ pravr̥ttīnāṁ samyakpratipādanēnēti ahitakarmaparityāgēna hitakarmācaraṇēna ca| ētēna prajñāparādhamūlāhitapravr̥ttiniṣēdhēna hitārthapravr̥ttyupadēśaḥ kr̥tō bhavati| ētēna cāsātmyēndriyārthasaṁyōgaprajñāparādhaparihārābhyāmanāgatābādhapratiṣēdharūpā cēṣṭōktā bhavati| utpannavikārapratiṣēdhōpāyastu dēśakālētyādinā kathyatē; guṇaśabdaḥ pratyēkamabhisambadhyatē, ātmaśabdēna prakr̥tivikārayōrgrahaṇam| tasmāt karmaṇāṁ kriyārūpāṇāṁ śāstravihitatvēna pratipāditānāṁ samyaganuṣṭhānamārōgyahētuḥ| tacca karma hitaṁ sadvr̥ttānuṣṭhānarūpam| tasmāt kāraṇādātmahitaṁ kartumicchatā, smr̥timāsthāyāvadhānēna sadvr̥ttōpadēśaṁ smr̥tvētyarthaḥ, satāṁ vr̥ttamanuṣṭhānaṁ dēhavāṅmanaḥpravr̥ttirūpaṁ sadvr̥ttamanuṣṭhēyam| iha janmani janmāntarē ca śāntiśaucācārādiyōgajanitadharmaprabhāvāttrivargamavyākulamupayuñjānāstiṣṭhantīti ‘santa’ ityucyantē, adhārmikāstu vidyamānā apyapraśastāvasthānatvēna| ‘asanta’ ityucyantē||17||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
taddhyanutiṣṭhan yugapat sampādayatyarthadvayamārōgyamindriyavijayaṁ cēti; tat sadvr̥ttamakhilēnōpadēkṣyāmō'gnivēśa ! tadyathā- dēvagōbrāhmaṇaguruvr̥ddhasiddhācāryānarcayēt, agnimupacarēt, ōṣadhīḥ praśastā dhārayēt, dvau kālāvupaspr̥śēt, malāyanēṣvabhīkṣṇaṁ pādayōśca vaimalyamādadhyāt, triḥpakṣasya kēśaśmaśrulōmanakhān saṁhārayēt, nityamanupahatavāsāḥ sumanāḥ sugandhiḥ syāt, sādhuvēśaḥ, prasiddhakēśaḥ , mūrdhaśrōtraghrāṇapādatailanityaḥ, dhūmapaḥ, pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ, durgēṣvabhyupapattā, hōtā, yaṣṭā, dātā, catuṣpathānāṁ namaskartā, balīnāmupahartā, atithīnāṁ pūjakaḥ, pitr̥bhyaḥ piṇḍadaḥ, kālē hitamitamadhurārthavādī, vaśyātmā, dharmātmā, hētāvīrṣyuḥ, phalē nērṣyuḥ, niścintaḥ, nirbhīkaḥ, hrīmān, dhīmān, mahōtsāhaḥ, dakṣaḥ, kṣamāvān, dhārmikaḥ, āstikaḥ, vinayabuddhividyābhijanavayōvr̥ddhasiddhācāryāṇāmupāsitā , chatrī daṇḍī maulī sōpānatkō yugamātradr̥gvicarēt , maṅgalācāraśīlaḥ, kucēlāsthikaṇṭakāmēdhyakēśatuṣōtkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṁ parihartā, prāk śramād vyāyāmavarjī syāt, sarvaprāṇiṣu bandhubhūtaḥ syāt, kruddhānāmanunētā, bhītānāmāśvāsayitā, dīnānāmabhyupapattā, satyasandhaḥ, sāmapradhānaḥ , paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ, amarṣaghnaḥ, praśamaguṇadarśī, rāgadvēṣahētūnāṁ hantā ca||18||
View original
तद्ध्यनुतिष्ठन् युगपत् सम्पादयत्यर्थद्वयमारोग्यमिन्द्रियविजयं चेति; तत् सद्वृत्तमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश ! तद्यथा- देवगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्यानर्चयेत्, अग्निमुपचरेत्, ओषधीः प्रशस्ता धारयेत्, द्वौ कालावुपस्पृशेत्, मलायनेष्वभीक्ष्णं पादयोश्च वैमल्यमादध्यात्, त्रिःपक्षस्य केशश्मश्रुलोमनखान् संहारयेत्, नित्यमनुपहतवासाः सुमनाः सुगन्धिः स्यात्, साधुवेशः, प्रसिद्धकेशः , मूर्धश्रोत्रघ्राणपादतैलनित्यः, धूमपः, पूर्वाभिभाषी, सुमुखः, दुर्गेष्वभ्युपपत्ता, होता, यष्टा, दाता, चतुष्पथानां नमस्कर्ता, बलीनामुपहर्ता, अतिथीनां पूजकः, पितृभ्यः पिण्डदः, काले हितमितमधुरार्थवादी, वश्यात्मा, धर्मात्मा, हेतावीर्ष्युः, फले नेर्ष्युः, निश्चिन्तः, निर्भीकः, ह्रीमान्, धीमान्, महोत्साहः, दक्षः, क्षमावान्, धार्मिकः, आस्तिकः, विनयबुद्धिविद्याभिजनवयोवृद्धसिद्धाचार्याणामुपासिता , छत्री दण्डी मौली सोपानत्को युगमात्रदृग्विचरेत् , मङ्गलाचारशीलः, कुचेलास्थिकण्टकामेध्यकेशतुषोत्करभस्मकपालस्नानबलिभूमीनां परिहर्ता, प्राक् श्रमाद् व्यायामवर्जी स्यात्, सर्वप्राणिषु बन्धुभूतः स्यात्, क्रुद्धानामनुनेता, भीतानामाश्वासयिता, दीनानामभ्युपपत्ता, सत्यसन्धः, सामप्रधानः , परपरुषवचनसहिष्णुः, अमर्षघ्नः, प्रशमगुणदर्शी, रागद्वेषहेतूनां हन्ता च||१८||
sadvr̥ttānuṣṭhānaṁ darśayati- tadityādi| sadvr̥ttānuṣṭhānēna nānyaśriyamabhilaṣēdityādyanuṣṭhānēnēndriyaṁ yantryatē, yantraṇābhyāsāttadindriyaṁ jīyata ityuktamindriyavijayaṁ cēti; yasmādēvaṅguṇaṁ sadvr̥ttānuṣṭhānaṁ tat tasmāt sadvr̥ttamupadēkṣyāmaḥ; akhilēna kārtsnyēna| dvau kālau sāyaṁ prātaḥ, upaspr̥śēt snāyāt; yadi vā upaspr̥śēt sandhyāmupāsīta| triḥ pakṣasyēti pañcabhiḥ pañcabhirdinaiḥ, yadi vā kṣārapāṇivacanaprāmāṇyāt pakṣaśabdō'yaṁ māsē vartatē, patati pañcadaśāhābhyāṁ pakṣarūpābhyāṁ māsa iti pañcadaśāhaḥ pakṣō'bhidhīyatē, ēvaṁ patati r̥turmāsābhyāṁ pakṣarūpābhyāmiti māsō'pi pakṣābhidhēyaḥ; uktaṁ ca kṣārapāṇau- “trirmāsasya rōmanakhān saṁhārayēt” iti| anupahatavāsā amlānavāsāḥ| prasiddhakēśaḥ prasādhitakēśaḥ; iha kēśaprasādhanābhidhānāt pūrvaṁ kēśasaṁharaṇē vacanaṁ tīrthādiprāptanimittēna kr̥tamuṇḍanasnātakādiviṣayam| pūrvābhibhāṣī prathamasambhāṣaṇaśīlaḥ| durgēṣvabhyupapattā durgatipatitānāṁ rakṣitā| yaṣṭā yajñakārakaḥ| vaśyātmā vaśyēndriyaḥ, ātmaśabdō'yamindriyavacanaḥ| hētāvīrṣyuriti yēna hētunā'yaṁ dhanavān vidyāvān vā jātaḥ sa hēturmē kathaṁ bhavēditi prayatnavatā bhavitavyamiti darśayati| phalē nērṣyurityanēna parasya na dhanādiphalasambandhanivāraṇēcchā kartavyēti darśayati| nirbhīka iti upasthitē'parihāryē bhayahētau bōddhavyaṁ, śakyaparihārēṣu tu dr̥ṣṭādr̥ṣṭapratyavāyahētuṣu bhētavyamēva| abhijanō viśuddhakulam| sarvaprāṇiṣu bandhubhūta iti tu yadyapi rājadviṣṭapatitādīnāmadharmabhayāccikitsāṁ na karōti, tathā'pi tēṣvapi karuṇārdrahr̥dayatvēna mantavyam| abhyupapattā upakārārthaṁ svīkartā| satyasandhaḥ pratijñātārthanirvāhakaḥ| amarṣaḥ akṣamā, tāṁ hantīti amarṣaghnaḥ| praśamaṁ śāntiṁ guṇatvēna draṣṭuṁ śīlaṁ yasya sa praśamaguṇadarśī||18||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
nānr̥taṁ brūyāt, nānyasvamādadīta, nānyastriyamabhilaṣēnnānyaśriyaṁ, na vairaṁ rōcayēt, na kuryāt pāpaṁ, na pāpē'pi pāpī syāt, nānyadōṣān brūyāt, nānyarahasyamāgamayēn, nādhārmikairna narēndradviṣṭaiḥ sahāsīta nōnmattairna patitairna bhrūṇahantr̥bhirna kṣudrairna duṣṭaiḥ, na duṣṭayānānyārōhēta, na jānusamaṁ kaṭhinamāsanamadhyāsīta, nānāstīrṇamanupahitamaviśālamasamaṁ vā śayanaṁ prapadyēta, na giriviṣamamastakēṣvanucarēt, na drumamārōhēt, na jalōgravēgamavagāhēta, na kulacchāyāmupāsīta , nāgnyutpātamabhitaścarēt, nōccairhasēt, na śabdavantaṁ mārutaṁ muñcēt, nānāvr̥tamukhō jr̥mbhāṁ kṣavathuṁ hāsyaṁ vā pravartayēt, na nāsikāṁ kuṣṇīyāt, na dantān vighaṭṭayēt, na nakhān vādayēt, nāsthīnyabhihanyāt, na bhūmiṁ vilikhēt, na chindyāttr̥ṇaṁ, na lōṣṭaṁ mr̥dnīyāt, na viguṇamaṅgaiścēṣṭēta, jyōtīṁṣyaniṣṭamamēdhyamaśastaṁ ca nābhivīkṣēta, na huṅkuryācchavaṁ , na caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmēt, na kṣapāsvamarasadanacaityacatvaracatuṣpathōpavanaśmaśānāghātanānyāsēvēta , naikaḥ śūnyagr̥haṁ na cāṭavīmanupraviśēt, na pāpavr̥ttān strīmitrabhr̥tyān bhajēta, nōttamairvirudhyēta, nāvarānupāsīta, na jihmaṁ rōcayēt, nānāryamāśrayēt, na bhayamutpādayēt, na sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāsēvēta, nōrdhvajānuściraṁ tiṣṭhēt, na vyālānupasarpēnna daṁṣṭriṇō na viṣāṇinaḥ, purōvātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt, kaliṁ nārabhēta, nāsunibhr̥tō'gnimupāsīta nōcchiṣṭaḥ, nādhaḥ kr̥tvā pratāpayēt, nāvigataklamō nānāplutavadanō na nagna upaspr̥śēt, na snānaśāṭyā spr̥śēduttamāṅgaṁ, na kēśāgrāṇyabhihanyāt, nōpaspr̥śya tē ēva vāsasī bibhr̥yāt, nāspr̥ṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanasō'bhiniṣkrāmēt, na pūjyamaṅgalānyapasavyaṁ gacchēnnētarāṇyanudakṣiṇam||19||
View original
नानृतं ब्रूयात्, नान्यस्वमाददीत, नान्यस्त्रियमभिलषेन्नान्यश्रियं, न वैरं रोचयेत्, न कुर्यात् पापं, न पापेऽपि पापी स्यात्, नान्यदोषान् ब्रूयात्, नान्यरहस्यमागमयेन्, नाधार्मिकैर्न नरेन्द्रद्विष्टैः सहासीत नोन्मत्तैर्न पतितैर्न भ्रूणहन्तृभिर्न क्षुद्रैर्न दुष्टैः, न दुष्टयानान्यारोहेत, न जानुसमं कठिनमासनमध्यासीत, नानास्तीर्णमनुपहितमविशालमसमं वा शयनं प्रपद्येत, न गिरिविषममस्तकेष्वनुचरेत्, न द्रुममारोहेत्, न जलोग्रवेगमवगाहेत, न कुलच्छायामुपासीत , नाग्न्युत्पातमभितश्चरेत्, नोच्चैर्हसेत्, न शब्दवन्तं मारुतं मुञ्चेत्, नानावृतमुखो जृम्भां क्षवथुं हास्यं वा प्रवर्तयेत्, न नासिकां कुष्णीयात्, न दन्तान् विघट्टयेत्, न नखान् वादयेत्, नास्थीन्यभिहन्यात्, न भूमिं विलिखेत्, न छिन्द्यात्तृणं, न लोष्टं मृद्नीयात्, न विगुणमङ्गैश्चेष्टेत, ज्योतींष्यनिष्टममेध्यमशस्तं च नाभिवीक्षेत, न हुङ्कुर्याच्छवं , न चैत्यध्वजगुरुपूज्याशस्तच्छायामाक्रामेत्, न क्षपास्वमरसदनचैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनान्यासेवेत , नैकः शून्यगृहं न चाटवीमनुप्रविशेत्, न पापवृत्तान् स्त्रीमित्रभृत्यान् भजेत, नोत्तमैर्विरुध्येत, नावरानुपासीत, न जिह्मं रोचयेत्, नानार्यमाश्रयेत्, न भयमुत्पादयेत्, न साहसातिस्वप्नप्रजागरस्नानपानाशनान्यासेवेत, नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेत्, न व्यालानुपसर्पेन्न दंष्ट्रिणो न विषाणिनः, पुरोवातातपावश्यायातिप्रवाताञ्जह्यात्, कलिं नारभेत, नासुनिभृतोऽग्निमुपासीत नोच्छिष्टः, नाधः कृत्वा प्रतापयेत्, नाविगतक्लमो नानाप्लुतवदनो न नग्न उपस्पृशेत्, न स्नानशाट्या स्पृशेदुत्तमाङ्गं, न केशाग्राण्यभिहन्यात्, नोपस्पृश्य ते एव वाससी बिभृयात्, नास्पृष्ट्वा रत्नाज्यपूज्यमङ्गलसुमनसोऽभिनिष्क्रामेत्, न पूज्यमङ्गलान्यपसव्यं गच्छेन्नेतराण्यनुदक्षिणम्||१९||
nānr̥taṁ brūyādityasya rājayakṣmaṇi “kākāṁstittiriśabdēna” (ci. a.8) ityādyayathābhāṣaṇōpadēśēna virōdhō na vācyaḥ, yataḥ parāpakāraphalamasatyabhāṣaṇamanr̥tavyāhāradōṣēṇa spr̥śyatē, natu parasya jīvanārthamanyathābhāṣaṇam; uktaṁ ca- “prāṇātyayē sarvadhanāpahārē pañcānr̥tānyāhurapātakāni”| āgamayēt budhyēta| adhārmikasaṅganiṣēdhēnaiva patitādisaṅganiṣēdhē labdhē punastadabhidhānaṁ viśēṣapratiṣēdhārtham| bhrūṇahā garbhaghātakaḥ| anupahitam anupadhānaṁ gaṇḍukādirahitam| na drumamārōhēditi sāmānyō vidhiḥ, asya ca viśēṣēṇa rasāyanavakṣyamāṇāmalakīvr̥kṣārōhaṇōpadēśēna mahāphalēna bādhā bhavatyēva| kuṣṇīyāt vighaṭṭayēt| iha sadvr̥ttōpadēśē yatra na nakhān vādayēdityādau sākṣāddr̥ṣṭamadr̥ṣṭaṁ vā phalaṁ na dr̥śyatē tatrāpyadr̥ṣṭaphalaṁ vacanaprāmāṇyādēva bōddhavyam| na śavaṁ huṅkuryādityatrāgamaḥ- “yaḥ śavaṁ huṅkarōti tēna sōmō bahirnirastō bhavati” iti| caityō grāmapradhānataruḥ, āghātanaṁ vadhasthānam| avarā nīcāḥ| jihmaṁ kuṭilam| ārāddūrāt pāpēbhyō yāta āryaḥ, tadviparītō'nāryaḥ| atiśabdaḥ svapnādibhiḥ saha pratyēkamabhisambadhyatē| iha ca prakaraṇē sāhasanaktadadhibhōjanādīnāṁ yēṣāṁ prakaraṇāntara ēva niṣēdhaḥ kr̥tastāni punarniṣidhyantē prakaraṇavaśādēva, prakaraṇaprāptō hyarthaḥ prāguktō'pi punarabhidhīyamānaḥ prakr̥tagranthasya nyūnatāmudasyati, punarabhidhīyamānārthagauravaṁ ca darśayati, na punaruktadōṣamāvahati| yaduktam- “adhikaraṇavaśāddārḍhyādguṇadōṣaprāptitō'rthasambandhāt| stutyarthaṁ saṁśayataḥ śiṣyadhiyāṁ cābhivr̥ddhyartham|| tantrē syāt punaruktaṁ punaruktaṁ nēṣyatē taddhi” iti| ūrdhvajānuḥ daṇḍāyamānaḥ| vyālāḥ sarpāḥ| asunibhr̥taḥ asamāhitaḥ, nādhaḥkr̥tvā agnimiti sambandhaḥ| tē ēva vāsasī snānavāsasītyarthaḥ, yadi vā snānakālāt pūrvaṁ dhr̥tē| apasavyaṁ vāmam||19||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
nāratnapāṇirnāsnātō nōpahatavāsā nājapitvā nāhutvā dēvatābhyō nānirūpya pitr̥bhyō nādattvā gurubhyō nātithibhyō nōpāśritēbhyō nāpuṇyagandhō nāmālī nāprakṣālitapāṇipādavadanō nāśuddhamukhō nōdaṅmukhō na vimanā nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicarō na pātrīṣvamēdhyāsu nādēśē nākālē nākīrṇē nādattvā'gramagnayē nāprōkṣitaṁ prōkṣaṇōdakairna mantrairanabhimantritaṁ na kutsayanna kutsitaṁ na pratikūlōpahitamannamādadīta, na paryuṣitamanyatra māṁsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyēbhyaḥ, nāśēṣabhuk syādanyatra dadhimadhulavaṇasaktusarpibhyaḥ, na naktaṁ dadhi bhuñjīta, na saktūnēkānaśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna dvirnōdakāntaritāt, na chittvā dvijairbhakṣayēt||20||
View original
नारत्नपाणिर्नास्नातो नोपहतवासा नाजपित्वा नाहुत्वा देवताभ्यो नानिरूप्य पितृभ्यो नादत्त्वा गुरुभ्यो नातिथिभ्यो नोपाश्रितेभ्यो नापुण्यगन्धो नामाली नाप्रक्षालितपाणिपादवदनो नाशुद्धमुखो नोदङ्मुखो न विमना नाभक्ताशिष्टाशुचिक्षुधितपरिचरो न पात्रीष्वमेध्यासु नादेशे नाकाले नाकीर्णे नादत्त्वाऽग्रमग्नये नाप्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैर्न मन्त्रैरनभिमन्त्रितं न कुत्सयन्न कुत्सितं न प्रतिकूलोपहितमन्नमाददीत, न पर्युषितमन्यत्र मांसहरितकशुष्कशाकफलभक्ष्येभ्यः, नाशेषभुक् स्यादन्यत्र दधिमधुलवणसक्तुसर्पिभ्यः, न नक्तं दधि भुञ्जीत, न सक्तूनेकानश्नीयान्न निशि न भुक्त्वा न बहून्न द्विर्नोदकान्तरितात्, न छित्त्वा द्विजैर्भक्षयेत्||२०||
anirūpya anivēdya| ākīrṇē bahujanākīrṇē| annasya prōkṣaṇābhimantraṇāni vēdē bōddhavyāni| kutsitaṁ svarūpata ēva kadarthatvēna ninditam| haritakam ārdrakādi, śuṣkaśākaṁ śuṣkapatrādi, bhakṣyā mōdakādayaḥ| nāśēṣabhuk syāt niḥśēṣabhōjī na syādityarthaḥ| naktaṁ dadhibhōjananiṣēdhē āgamaḥ- “divā kapitthē vasati rātrau dadhni ca saktuṣu| alakṣmīḥ kalahādhārā kōvidārē kr̥tālayā” iti| ēkāniti ghr̥taśarkarārahitān| nōdakāntaritān nōdakamantarā pītvētyarthaḥ||20||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
nānr̥juḥ kṣuyānnādyānna śayīta, na vēgitō'nyakāryaḥ syāt, na vāyvagnisalilasōmārkadvijagurupratimukhaṁ niṣṭhīvikā(vāta)varcōmūtrāṇyutsr̥jēt, na panthānamavamūtrayēnna janavati nānnakālē, na japahōmādhyayanabalimaṅgalakriyāsu ślēṣmasiṅghāṇakaṁ muñcēt||21||
View original
नानृजुः क्षुयान्नाद्यान्न शयीत, न वेगितोऽन्यकार्यः स्यात्, न वाय्वग्निसलिलसोमार्कद्विजगुरुप्रतिमुखं निष्ठीविका(वात)वर्चोमूत्राण्युत्सृजेत्, न पन्थानमवमूत्रयेन्न जनवति नान्नकाले, न जपहोमाध्ययनबलिमङ्गलक्रियासु श्लेष्मसिङ्घाणकं मुञ्चेत्||२१||
nādyādanr̥juḥ, na śayītānr̥juriti ca yōjyam||21||
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
na striyamavajānīta, nātiviśrambhayēt, na guhyamanuśrāvayēt, nādhikuryāt|
na rajasvalāṁ nāturāṁ nāmēdhyāṁ nāśastāṁ nāniṣṭarūpācārōpacārāṁ nādakṣāṁ nādakṣiṇāṁ nākāmāṁ nānyakāmāṁ nānyastriyaṁ nānyayōniṁ nāyōnau na caityacatvaracatuṣpathōpavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayēṣu na sandhyayōrnātithiṣu nāśucirnājagdhabhēṣajō nāpraṇītasaṅkalpō nānupasthitapraharṣō nābhuktavānnātyaśitō na viṣamasthō na mūtrōccārapīḍitō na śramavyāyāmōpavāsaklamābhihatō nārahasi vyavāyaṁ gacchēt||22||
View original
न स्त्रियमवजानीत, नातिविश्रम्भयेत्, न गुह्यमनुश्रावयेत्, नाधिकुर्यात्|
न रजस्वलां नातुरां नामेध्यां नाशस्तां नानिष्टरूपाचारोपचारां नादक्षां नादक्षिणां नाकामां नान्यकामां नान्यस्त्रियं नान्ययोनिं नायोनौ न चैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनसलिलौषधिद्विजगुरुसुरालयेषु न सन्ध्ययोर्नातिथिषु नाशुचिर्नाजग्धभेषजो नाप्रणीतसङ्कल्पो नानुपस्थितप्रहर्षो नाभुक्तवान्नात्यशितो न विषमस्थो न मूत्रोच्चारपीडितो न श्रमव्यायामोपवासक्लमाभिहतो नारहसि व्यवायं गच्छेत्||२२||
nātiviśrambhayēt nātipraśrayavatīṁ kuryāt| nādhikuryān na sarvatrādhikr̥tāṁ kuryāt| aśastāṁ kuṣṭhādisambandhēna| nānyayōnimityasyāntē abhigacchēt iti śēṣaḥ, anyayōniḥ asavarṇā| ōṣadhyādibhirālayaśabdaḥ sambadhyatē| nātithiṣviti na niṣiddhāsu maithunaṁ pratipatpūrṇimāprabhr̥tiṣu| ajagdhabhēṣajaḥ anupayuktavr̥ṣyabhēṣajaḥ| anupasthitapraharṣaḥ ajātadhvajōcchrāyaḥ| arahasi avijanē||22||
Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24
na satō na gurūn parivadēt, nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanamabhinirvartayēt||23||
na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisamplavē na bhūmikampē na mahōtsavē nōlkāpātē na mahāgrahōpagamanē na naṣṭacandrāyāṁ tithau na sandhyayōrnāmukhādgurōrnāvapatitaṁ nātimātraṁ na tāntaṁ na visvaraṁ nānavasthitapadaṁ nātidrutaṁ na vilambitaṁ nātiklībaṁ nātyuccairnātinīcaiḥ svarairadhyayanamabhyasyēt||24||
View original
न सतो न गुरून् परिवदेत्, नाशुचिरभिचारकर्मचैत्यपूज्यपूजाध्ययनमभिनिर्वर्तयेत्||२३||
न विद्युत्स्वनार्तवीषु नाभ्युदितासु दिक्षु नाग्निसम्प्लवे न भूमिकम्पे न महोत्सवे नोल्कापाते न महाग्रहोपगमने न नष्टचन्द्रायां तिथौ न सन्ध्ययोर्नामुखाद्गुरोर्नावपतितं नातिमात्रं न तान्तं न विस्वरं नानवस्थितपदं नातिद्रुतं न विलम्बितं नातिक्लीबं नात्युच्चैर्नातिनीचैः स्वरैरध्ययनमभ्यस्येत्||२४||
abhyuditāsu dikṣu dāhavatīṣu dikṣu| mahāgrahōpagamanaṁ candrasūryagrahaṇam| avapatitaṁ hīnavarṇam| tāntaṁ rūkṣasvaram| atiklībam ativilambitōccāraṇam||23-24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
nātisamayaṁ jahyāt, na niyamaṁ bhindyāt, na naktaṁ nādēśē carēt, na sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasēvī syāt, na bālavr̥ddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṁ kuryāt, na madyadyūtavēśyāprasaṅgaruciḥ syāt, na guhyaṁ vivr̥ṇuyāt, na kañcidavajānīyāt, nāhammānī syānnādakṣō nādakṣiṇō nāsūyakaḥ, na brāhmaṇān parivadēt, na gavāṁ daṇḍamudyacchēt, na vr̥ddhānna gurūnna gaṇānna nr̥pān vā'dhikṣipēt, na cātibrūyāt, na bāndhavānuraktakr̥cchradvitīyaguhyajñān bahiṣkuryāt||25||
View original
नातिसमयं जह्यात्, न नियमं भिन्द्यात्, न नक्तं नादेशे चरेत्, न सन्ध्यास्वभ्यवहाराध्ययनस्त्रीस्वप्नसेवी स्यात्, न बालवृद्धलुब्धमूर्खक्लिष्टक्लीबैः सह सख्यं कुर्यात्, न मद्यद्यूतवेश्याप्रसङ्गरुचिः स्यात्, न गुह्यं विवृणुयात्, न कञ्चिदवजानीयात्, नाहम्मानी स्यान्नादक्षो नादक्षिणो नासूयकः, न ब्राह्मणान् परिवदेत्, न गवां दण्डमुद्यच्छेत्, न वृद्धान्न गुरून्न गणान्न नृपान् वाऽधिक्षिपेत्, न चातिब्रूयात्, न बान्धवानुरक्तकृच्छ्रद्वितीयगुह्यज्ञान् बहिष्कुर्यात्||२५||
atisamayō militvā bahubhiḥ kr̥tō niyamaḥ| na sandhyāsvityādau punaḥ strīniṣēdhaḥ sandhyāsu yāvadakartavyasya nyūnatāparihārārthamuktaḥ, pūrvaṁ tu strī yathā na sēvyā tannikhilēnōpadiśatā na sandhyayōrityuktam, iti prakaraṇabhēdānna paunaruktyam| klībō hīnasattvaḥ| kliṣṭō ninditō rōgādinā| gaṇān militān| kr̥cchradvitīya āpadi sahāyaḥ| bahiṣkuryāt avajānīyāt||25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
nādhīrō nātyucchritasattvaḥ syāt, nābhr̥tabhr̥tyaḥ, nāviśrabdhasvajanaḥ, naikaḥ sukhī, na duḥkhaśīlācārōpacāraḥ, na sarvaviśrambhī, na sarvābhiśaṅkī, na sarvakālavicārī||26||
View original
नाधीरो नात्युच्छ्रितसत्त्वः स्यात्, नाभृतभृत्यः, नाविश्रब्धस्वजनः, नैकः सुखी, न दुःखशीलाचारोपचारः, न सर्वविश्रम्भी, न सर्वाभिशङ्की, न सर्वकालविचारी||२६||
naikaḥ sukhī syāditi na sukhahētūnyāmraphalādīnyēka ēvāvibhajyōpayuñjyādityarthaḥ| śīlaṁ svābhāvikaṁ vr̥ttam, ācāraḥ śāstrōpadēśānurūpō vyavahāraḥ, upacāraḥ paricchadaḥ, ētēṣāṁ ca duḥkhatvaṁ duḥkhahētutvāt| sarvaviśrambhī sarvēṣu viśvāsī||26||
Adhikarana 25 (27) · Śloka 27
na kāryakālamatipātayēt, nāparīkṣitamabhiniviśēt, nēndriyavaśagaḥ syāt, na cañcalaṁ manō'nubhrāmayēt, na buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt, na cātidīrghasūtrī syāt, na krōdhaharṣāvanuvidadhyāt, na śōkamanuvasēt, na siddhāvutsēkaṁ yacchēnnāsiddhau dainyaṁ, prakr̥timabhīkṣṇaṁ smarēt, hētuprabhāvaniścitaḥ syāddhētvārambhanityaśca, na kr̥tamityāśvasēt, na vīryaṁ jahyāt, nāpavādamanusmarēt||27||
View original
न कार्यकालमतिपातयेत्, नापरीक्षितमभिनिविशेत्, नेन्द्रियवशगः स्यात्, न चञ्चलं मनोऽनुभ्रामयेत्, न बुद्धीन्द्रियाणामतिभारमादध्यात्, न चातिदीर्घसूत्री स्यात्, न क्रोधहर्षावनुविदध्यात्, न शोकमनुवसेत्, न सिद्धावुत्सेकं यच्छेन्नासिद्धौ दैन्यं, प्रकृतिमभीक्ष्णं स्मरेत्, हेतुप्रभावनिश्चितः स्याद्धेत्वारम्भनित्यश्च, न कृतमित्याश्वसेत्, न वीर्यं जह्यात्, नापवादमनुस्मरेत्||२७||
cañcalamiti kriyāviśēṣaṇaṁ, yadi vā manōviśēṣaṇam| buddhērindriyāṇāṁ buddhīndriyāṇām| atidīrghasūtrī śataikavinipātāśaṅkī, kiṁvā dīrghasūtrī cirakriyaḥ| na śōkamanuvasēditi na ciraṁ śōkavaśagaḥ syāt| utsēkam atigarvam | prakr̥tim utpattikāraṇaṁ smarēt; prakr̥tiṁ pañcabhūtasamudāyalakṣaṇāmanityāṁ smaranna rāgadvēṣādibhirabhibhūyatē| hētuprabhāvaniścita iti asti śubhāśubhahētūnāṁ śubhāśubhaphalasambandha iti niścayamupēyāt, nātra kathaṁ tāvān syādityarthaḥ| hētvārambhanityaḥ śubhahētuyō(yā)gādyārambhaparaḥ||27||
Adhikarana 26 (28) · Śloka 28
nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṁ juhuyādātmānamāśīrbhirāśāsānaḥ, agnirmē nāpagacchēccharīrādvāyurmē prāṇānādadhātu viṣṇurmē balamādadhātu indrō mē vīryaṁ śivā māṁ praviśantvāpa āpōhiṣṭhētyapaḥ spr̥śēt, dviḥ parimr̥jyōṣṭhau pādau cābhyukṣya mūrdhani khāni cōpaspr̥śēdadbhirātmānaṁ hr̥dayaṁ śiraśca||28||
View original
नाशुचिरुत्तमाज्याक्षततिलकुशसर्षपैरग्निं जुहुयादात्मानमाशीर्भिराशासानः, अग्निर्मे नापगच्छेच्छरीराद्वायुर्मे प्राणानादधातु विष्णुर्मे बलमादधातु इन्द्रो मे वीर्यं शिवा मां प्रविशन्त्वाप आपोहिष्ठेत्यपः स्पृशेत्, द्विः परिमृज्योष्ठौ पादौ चाभ्युक्ष्य मूर्धनि खानि चोपस्पृशेदद्भिरात्मानं हृदयं शिरश्च||२८||
uttamājyaṁ gōsarpiḥ| āśīrbhirāśāsāna iti cchēdaḥ| ‘agnirmē’ ityādinā ‘āpōhiṣṭhā’ ityantaḥ snānamantraḥ||28||
Adhikarana 27 (29) · Śloka 29
brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣōpēkṣāpraśamaparaśca syāditi||29||
View original
ब्रह्मचर्यज्ञानदानमैत्रीकारुण्यहर्षोपेक्षाप्रशमपरश्च स्यादिति||२९||
maitrī sarvabhūtēṣvātmanīvāpratikūlā pravr̥ttiḥ| nanu maitrīparaḥ syāditi viruddhamētat, yēna śāstrakāra ēvāyaṁ digdhaviddhasvayammr̥tādimāṁsaparityāgēna vayasthatvādiguṇayuktānāṁ mr̥gādīnāṁ sadyaskaṁ māṁsaṁ sēvyatvēnōpadiśan sākṣānmaitrīviruddhāṁ hiṁsāmēvāha; naivaṁ, rāgata ēva prāṇināṁ hiṁsāpūrvakamāṁsabhakṣaṇē prāptē'yamāyurvēdōpadēṣṭā māṁsasya kvacidrōgē kasyaciddhitatvaṁ kvaciccāhitatvamupadiśati, natu māṁsabhakṣaṇaṁ hiṁsāṁ vā vidadhāti; na hyayaṁ madirāyā api svasthavr̥ttē rōgivr̥ttē vā hitatvamupadiśan madirāpānaṁ pratyupadēṣṭā bhavati; ēvaṁ ca rōgādhikārē rājayakṣmādau māṁsōpadēśastathā śaradr̥tucaryādau “lāvān kapiñjalānēṇān” (sū.a.6) ityādigranthō lāvādimāṁsahitatvōpadēśārthō na hiṁsāvidhāyakaḥ; tēna rōgiṇaḥ svasthāśca hiṁsāphalabhājō bhavantyēva; yathā- “śyēnēnābhicaran yajēta” ityatrābhicārasya kāmata ēva prāptatvācchyēnasyābhicārasādhanatvamātramēva vidhirbrūtē, tēna śyēnēnābhicārakaraṇē'dharmō bhavatyēva; ayaṁ tvatra viśēṣaḥ- yadi hiṁsōpārjitamāṁsōpayōgaṁ vinā puruṣō na jīvati, atō hiṁsāṁ karōti, tadā “sarvatrātmānaṁ gōpāyīta” iti vēdavacanavihitatvāttathāvidhahiṁsā na pratyavāyahētuḥ, jīvanōpāyāntarasambhavē tu puṣṭyādiprayōjanā hiṁsā pratyavāyahēturēva; kiñca bhavatu vā''yurvēdavihitā hiṁsā, tathā'pi hiṁsā dōṣārthamucyatē; na hyāyurvēdavidhayō dharmasādhanamēvōpadiśanti, kiṁ tarhyārōgyasādhanaṁ “dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam” (sū.a.1) ityuktēḥ||29||
Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33
tatra ślōkāḥ- pañcapañcakamuddiṣṭaṁ manō hētucatuṣṭayam|
indriyōpakramē'dhyāyē sadvr̥ttamakhilēna ca||30||
svasthavr̥ttaṁ yathōddiṣṭaṁ yaḥ samyaganutiṣṭhati|
sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na viyujyatē||31||
nr̥lōkamāpūrayatē yaśasā sādhusammataḥ|
dharmārthāvēti bhūtānāṁ bandhutāmupagacchati||32||
parān sukr̥tinō lōkān puṇyakarmā prapadyatē|
tasmādvr̥ttamanuṣṭhēyamidaṁ sarvēṇa sarvadā||33||
View original
तत्र श्लोकाः- पञ्चपञ्चकमुद्दिष्टं मनो हेतुचतुष्टयम्|
इन्द्रियोपक्रमेऽध्याये सद्वृत्तमखिलेन च||३०||
स्वस्थवृत्तं यथोद्दिष्टं यः सम्यगनुतिष्ठति|
स समाः शतमव्याधिरायुषा न वियुज्यते||३१||
नृलोकमापूरयते यशसा साधुसम्मतः|
धर्मार्थावेति भूतानां बन्धुतामुपगच्छति||३२||
परान् सुकृतिनो लोकान् पुण्यकर्मा प्रपद्यते|
तस्माद्वृत्तमनुष्ठेयमिदं सर्वेण सर्वदा||३३||
saṅgrahē hētucatuṣṭayaṁ samātihīnamithyāyōgāḥ| samāḥ śataṁ varṣaśataṁ; yadyapi sadvr̥ttānuṣṭhānē'pi daivaviparyayēṇāntarā maraṇaṁ vyādhayō vā bhavanti, tathā'pi prādhānyāddaivakr̥tavyādhēḥ puruṣāparādhāviṣayatvāduktaṁ samāḥ śatamityādi; yaduktaṁ- “parihāryāṇi yatnēna sadā pariharannaraḥ| bhavatyanr̥ṇatāṁ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ” (sū.a.28) iti||30-33||
Adhikarana 29 (34) · Śloka 34
yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam|
vr̥ttaṁ tadapi cātrēyaḥ sadaivābhyanumanyatē||34||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चित् स्यादनुक्तमिह पूजितम्|
वृत्तं तदपि चात्रेयः सदैवाभ्यनुमन्यते||३४||
anuktasadvr̥ttōpasaṅgrahārthamāha- yaccānyadapītyādi| vr̥ttam ācāraḥ| ihāyurvēdē'nuktamapyācārōpadēśakēṣu dharmaśāstrēṣu pūjitaṁ, yathā- “nākasmādvikacō bhavēnna paraśasyēṣu gāṁ carantīṁ dhāvantīṁ vā parasya brūyāt” ityādi, sarvamātrēyasyānumataṁ sākṣādāyurvēdāviṣayatvēna granthavistarabhayācca na prōktamityabhiprāyaḥ|||34||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē indriyōpakramaṇīyō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
iti svasthacatuṣkō dvitīyaḥ||2||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने इन्द्रियोपक्रमणीयो नामाष्टमोऽध्यायः||८||
इति स्वस्थचतुष्को द्वितीयः||२||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē dvitīyē svasthacatuṣkē indriyōpakramaṇīyō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||