Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਚਤੁਸ੍ਕਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਭੇਸਜਮਭਿਹਿਤਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤਦ੍ਵਿਸਯਰੋਗਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕੋਭਿਧਾਤਵ੍ਯਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਵਿਧੇਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮਤਃ ਪ੍ਰਥਮਮੁਕ੍ਤਾ, ਕਿਞ੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਏਵਂ ਚਾਙ੍ਗੇਸੁ ਮਰ੍ਮਸੁ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਸ਼ਿਰੋਹਦਯਰੋਗਾਭਿਧਾਯਕਤ੍ਵੇਨ ਕਿਯਨ੍ਤਃ ਸ਼ਿਰਸੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ਕਿਯਨ੍ਤਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾ ਹਦਿ ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਕਤਿ ਚਾਪ੍ਯਨਿਲਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਾ ਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਜਾਃ||੩|| ਕ੍ਸਯਾਃ ਕਤਿ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਿਡਕਾਃ ਕਤਿ ਚਾਨਘ!| ਗਤਿਃ ਕਤਿਵਿਧਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਦੋਸਸੂਦਨ!||੪|| ਹੁਤਾਸ਼ਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਚਸ੍ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਗੁਰੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍| ਪਸ੍ਟਵਾਨਸਿ ਯਤ੍ ਸੌਮ੍ਯ! ਤਨ੍ਮੇ ਸ਼ਣੁ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍||੫|| ਦਸ੍ਟਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚੈਵ ਹਦਯਾਮਯਾਃ| ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਹ੍ਯਧਿਕਾ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਦੋਸਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਜਾ||੬|| ਦਸ਼ਾਸ੍ਟੌ ਚ ਕ੍ਸਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਪਿਡਕਾ ਮਾਧੁਮੇਹਿਕਾਃ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਗਤਿਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਸ਼ਣੁ||੭||
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्| कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः||३|| क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!| गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन!||४|| हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्| पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५|| दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः| व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६|| दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः| दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु||७||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਯਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਯੋ ਦੋਸਮਾਨਂ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਤੋ ਭੇਦਃ| ਮਾਧੁਮੇਹਿਕਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਵਚਨਃ| ਯਤੋਤ੍ਰੈਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰੂਤੇ- “ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ” ਇਤਿ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਿ ‘ਵਿਨਾ ਮਧੁਮੇਹਂ’ ਇਤਿ ਕਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਯਤ੍- “ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਯਾਃ ਪਿਡਕਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾਧਿਕਾਰੇ ਪਥਗੇਵ ਸਪ੍ਤ” (ਚਿ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਮਧੁਮੇਹਪਿਡਕਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਮੇਹਭਵਤ੍ਵਂ ਪਿਡਕਾਨਾਂ, ਮਧੁਮੇਹਭਵਤ੍ਵੇ ਹਿ ਮਧੁਮੇਹਸ੍ਯੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤਦ੍ਭਵਪਿਡਕਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਣੀਯਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ; ਕਿਞ੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਯਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਮੇਹਾਨੁਕ੍ਤਵਾਨ੍, ਯਥਾ- “ਗੁਲ੍ਮੀ ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੀ ਚ ਯੋ ਨਰਃ| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯੇ” (ਇਂ. ੯) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਯਦਿ ਵਾਤਿਕੋ ਮਧੁਮੇਹੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ‘ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ’ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਨਰ੍ਥਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪਿ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਏਵੈਤਾਃ ਪਿਡਕਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤਤ੍ਰ ਵਸਾਮੇਦੋਭ੍ਯਾਮਭਿਪਨ੍ਨਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਸ਼੍ਚਾਨੁਗਤਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਦਸ਼ ਪਿਡਕਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ” (ਸੁ. ਨਿ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਹਂ ਮਧੁਰੀਕਤ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧੁਮੇਹਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸਟ੍ਪਦਪਿਪ੍ਪੀਲਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਮੂਤ੍ਰਾਭਿਸਰਣਮ੍” (ਨਿ. ੪) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧ੍ਵਿਵ ਮੇਹਤਿ| ਸਰ੍ਵੇ ਹਿ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਨੋਰਤਃ” (ਵਾ. ਨਿ. ੧੦) ਇਤਿ| ਵਿਸ੍ਤਰਤ ਇਤਿ ਸ਼ਣ੍ਵਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੩-੭||
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਾਨ੍ਮਦਾਤ੍| ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾਸ੍ਯਾਦਵਸ਼੍ਯਾਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਤ੍||੮|| ਗਨ੍ਧਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਾਘ੍ਰਾਤਾਦ੍ਰਜੋਧੂਮਹਿਮਾਤਪਾਤ੍| ਗੁਰ੍ਵਮ੍ਲਹਰਿਤਾਦਾਨਾਦਤਿ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸੇਵਨਾਤ੍||੯|| ਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਾਮਾਦ੍ਰੋਦਨਾਦ੍ਬਾਸ੍ਪਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ | ਮੇਘਾਗਮਾਨ੍ਮਨਸ੍ਤਾਪਾਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੧੦|| ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਸ੍ਰਂ ਚ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਤਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰੋਗਾ ਵਿਵਿਧਲਕ੍ਸਣਾਃ||੧੧||
सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्| उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वातादतिमैथुनात्||८|| गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्| गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात्||९|| शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात् | मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्||१०|| वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति| ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः||११||
🔊 Audio coming soon
ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਿਤਿ ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਤ੍| ਹਰਿਤਮ੍ ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਾਦਿ| ਅਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਪਰੇਣ ਚ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸੇਵਨਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦੁਸ੍ਟਾਦਾਮਾਤ੍ ਦੁਸ੍ਟਾਮਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ‘ਉਸ੍ਣਾਮਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਾਚ੍ਚਾਮਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਉਪਸਰ੍ਗਗਹੀਤਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ| ਅਸ੍ਰਂ ਚ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਭਿਦਧਾਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਸੁ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੮-੧੧||
Adhikarana 4 (12) · Śloka 12
ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ| ਯਦੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਮਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਦਭਿਧੀਯਤੇ||੧੨||
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च| यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਙ੍ਗੇਸੁ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਪ੍ਰਕਤਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਮੇਵਾਤ੍ਯਹਿਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤੇਨ ਨੋਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਵ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਸ਼ਿਰ-ਉਪਘਾਤੇ ਉਪਘਾਤਾਤ੍| ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਦਙ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਮ੍||੧੨||
Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14
ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾ ਰੁਜ੍ਯਤੇ ਸ਼ਿਰਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਮੁਖਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਰੋਗਸ਼ਿਰੋਭ੍ਰਮਾਃ||੧੩|| ਅਰ੍ਦਿਤਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਕਮ੍ਪੋ ਗਲਮਨ੍ਯਾਹਨੁਗ੍ਰਹਃ| ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਰੋਗਾ ਵਾਤਾਦਿਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਾਃ||੧੪||
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः| प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः||१३|| अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः| विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਕਤਾਞ੍ਛਿਰੋਰੋਗਾਨਾਹ- ਅਰ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਏਤਚ੍ਚ ‘ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰੋਗਾ ਵਿਵਿਧਲਕ੍ਸਣਾਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਮ੍||੧੩-੧੪||
Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21
ਪਥਗ੍ਦਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਪਞ੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਰਮਰ੍ਸਿਭਿਃ| ਸ਼ਿਰੋਗਦਾਂਸ੍ਤਾਞ੍ਛਣੁ ਮੇ ਯਥਾਸ੍ਵੈਰ੍ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੈਃ||੧੫|| ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਭਾਸ੍ਯਾਤਿਭਾਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਗਰਾਤ੍| ਸ਼ੀਤਮਾਰੁਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਵ੍ਯਵਾਯਾਦ੍ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍||੧੬|| ਉਪਵਾਸਾਦਭੀਘਾਤਾਦ੍ਵਿਰੇਕਾਦ੍ਵਮਨਾਦਤਿ| ਬਾਸ੍ਪਸ਼ੋਕਭਯਤ੍ਰਾਸਾਦ੍ਭਾਰਮਾਰ੍ਗਾਤਿਕਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੧੭|| ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ ਸਿਰਾ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰਾਵਿਸ਼੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਮਹਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਤ੍ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ||੧੮|| ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯੇਤੇ ਭਸ਼ਂ ਸ਼ਙ੍ਕੌ ਘਾਟਾ ਸਮ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ| ਸਭ੍ਰੂਮਧ੍ਯਂ ਲਲਾਟਂ ਚ ਤਪਤੀਵਾਤਿਵੇਦਨਮ੍||੧੯|| ਵਧ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਵਨਤਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯੇਤੇ ਇਵਾਕ੍ਸਿਣੀ| ਘੂਰ੍ਣਤੀਵ ਸ਼ਿਰਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਨ੍ਧਿਭ੍ਯ ਇਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ||੨੦|| ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਤਿ ਸਿਰਾਜਾਲਂ ਸ੍ਤਭ੍ਯਤੇ ਚ ਸ਼ਿਰੋਧਰਾ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮੁਪਸ਼ੇਤੇ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਨਿਲਾਤ੍ਮਕੇ||੨੧||
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः| शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५|| उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात्| शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६|| उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति| बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७|| शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८|| निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९|| वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||२०|| स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਿਰੋਗਤਤ੍ਵੇਨ ਨਾਸਾਦਿਰੋਗੇਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸੁ ਤਾਨ੍ ਵਿਹਾਯੈਵਾਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੇਵ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਅਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ; ਤੇਨ ਨਾਰੂਂਸਿਕਾਦਯੋਤ੍ਰਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲ ਏਵ ਰੁਜਾਕਰੇ ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਾਨਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਦ੍ਯਪਾਨਂ; ਕਿਂਵਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਰਿਚਾਦਿ| ਵਧ੍ਯੇਤੇ ਇਵ ਵਧ੍ਯੇਤੇ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ||੧੫-੨੧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਕ੍ਸਾਰਮਦ੍ਯਕ੍ਰੋਧਾਤਪਾਨਲੈਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ||੨੨|| ਦਹ੍ਯਤੇ ਰੁਜ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੀਤਂ ਸੁਸੂਯਤੇ | ਦਹ੍ਯੇਤੇ ਚਕ੍ਸੁਸੀ ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||੨੩||
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः| पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते||२२|| दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते | दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੀਤਂ ਸੁਸੂਯਤੇ ਸ਼ੀਤਮਿਚ੍ਛਤਿ||੨੨-੨੩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
ਆਸ੍ਯਾਸੁਖੈਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖੈਰ੍ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਤਿਭੋਜਨੈਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਨ੍ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ||੨੪|| ਸ਼ਿਰੋ ਮਨ੍ਦਰੁਜਂ ਤੇਨ ਸੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਭਾਰਿਕਮ੍| ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਤਥਾਲਸ੍ਯਮਰੋਚਕਃ||੨੫|| ਵਾਤਾਚ੍ਛੂਲਂ ਭ੍ਰਮਃ ਕਮ੍ਪਃ ਪਿਤਾਦ੍ਦਾਹੋ ਮਦਸ੍ਤਸਾ| ਕਫਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ||੨੬||
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः| श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४|| शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५|| वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा| कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਮਨੁਚਿਤਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਸੁਪ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਬੋਧਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨ| ਭਾਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਵ ਭਾਰਿਕਮ੍||੨੪-੨੬||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਜੀਰ੍ਣਪੂਤਿਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਤ੍| ਕ੍ਲੇਦੋਸਕ੍ਕਫਮਾਂਸਾਨਾਂ ਦੋਸਲਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੨੭|| ਤਤਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਪਾਪਕਰ੍ਮਣਃ| ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਂ ਜਾਤਾ ਬੀਭਤ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੨੮|| ਵ੍ਯਧਚ੍ਛੇਦਰੁਜਾਕਣ੍ਡੂਸ਼ੋਫਦੌਰ੍ਗਤ੍ਯਦੁਃਖਿਤਮ੍ | ਕ੍ਰਿਮਿਰੋਗਾਤੁਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਚ||੨੯||
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात्| क्लेदोऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते||२७|| ततः शिरसि सङ्क्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः| जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्||२८|| व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् | क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च||२९||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਰਃ| ਦੋਸਲਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ| ਪਾਪਕਰ੍ਮਣ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਧਰ੍ਮਵਤ ਏਵਾਯਮਤਿਦੁਃਖਕ੍ਰਿਮਿਰੋਗੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਬੀਭਤ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪੂਯਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ||੨੭-੨੯||
Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40
ਸ਼ੋਕੋਪਵਾਸਵ੍ਯਾਯਾਮਰੂਕ੍ਸਸ਼ੁਸ੍ਕਾਲ੍ਪਭੋਜਨੈਃ | ਵਾਯੁਰਾਵਿਸ਼੍ਯ ਹਦਯਂ ਜਨਯਤ੍ਯੁਤ੍ਤਮਾਂ ਰੁਜਮ੍||੩੦|| ਵੇਪਥੁਰ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪ੍ਰਮੋਹਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਦਰਃ | ਹਦਿ ਵਾਤਾਤੁਰੇ ਰੂਪਂ ਜੀਰ੍ਣੇ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵੇਦਨਾ||੩੧|| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣਕ੍ਸਾਰਕਟੁਕਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਃ| ਮਦ੍ਯਕ੍ਰੋਧਾਤਪੈਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਹਦਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ||੩੨|| ਹਦ੍ਦਾਹਸ੍ਤਿਕ੍ਤਤਾ ਵਕ੍ਰੇ ਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਿਰਣਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪਿਤ੍ਤਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍||੩੩|| ਅਤ੍ਯਾਦਾਨਂ ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਚਿਨ੍ਤਨਮਚੇਸ੍ਟਨਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਸੁਖਂ ਚਾਭ੍ਯਧਿਕਂ ਕਫਹਦ੍ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍||੩੪|| ਹਦਯਂ ਕਫਹਦ੍ਰੋਗੇ ਸੁਪ੍ਤਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਭਾਰਿਕਮ੍| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਿਪਰੀਤਸ੍ਯ ਭਵਤ੍ਯਸ਼੍ਮਾਵਤਂ ਯਥਾ||੩੫|| ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ| (ਹਦ੍ਰੋਗਃ ਕਸ੍ਟਦਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤੋ ਮਹਰ੍ਸਿਭਿਃ) ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ||੩੬|| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੋਪਗਚ੍ਛਤਿ||੩੭|| ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਤੇ ਜਾਤਾਃ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤੋ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ ਚ||੩੮|| ਤੁਦ੍ਯਮਾਨਂ ਸ ਹਦਯਂ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਯਥਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਜਾਤਕਣ੍ਡੂਂ ਮਹਾਰੁਜਮ੍||੩੯|| ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਂ ਤ੍ਵੇਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍| ਤ੍ਵਰੇਤ ਜੇਤੁਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਮ੍||੪੦||
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०|| वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः | हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१|| उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः| मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२|| हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३|| अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम्| निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४|| हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्| तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५|| हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः| (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६|| तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते| मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७|| सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८|| तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते| छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९|| हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्| त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੋਕੋਪਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ ਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵੇਸ੍ਟਨਮ੍ ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਵ| ਦਰਃ ਦਰਦਰਿਕਾ| ਅਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ ਅਲ੍ਪਚਿਨ੍ਤਨਮ੍| ਅਸ਼੍ਮਾਵਤਮ੍ ਅਸ਼੍ਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ, ਸ ਚ ਰਸਦੋਸਕਤਃ| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਹਦਯੈਕਦੇਸ਼ੇ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਮਰ੍ਮੇਤਿਪਦਂ ਕਰ੍ਮਤਾਪਨ੍ਨਮ੍||੩੦-੪੦||
Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44
ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕੈਸ਼੍ਚ ਸਟ੍| ਸਮੈਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼||੪੧|| ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਨਵ ਸਟ੍ ਤੇਭ੍ਯ ਏਕਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤੈਰ੍ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ||੪੨|| ਯਥਾ ਵਦ੍ਧੈਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਣੈਰ੍ਦੋਸੇਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਕਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਵਿਕਲ੍ਪ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੪੩|| ਵਦ੍ਧਿਰੇਕਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਚੈਕਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚੈਕਸ੍ਯੈਕਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਕ੍ਸਯਃ ||੪੪||
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश||४१|| संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः| पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः||४२|| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः| वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते||४३|| वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः| द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ||४४||
🔊 Audio coming soon
‘ਕਤਿ ਚਾਪ੍ਯਨਿਲਾਦੀਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕੈਰਿਤਿ ਵਦ੍ਧਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮੈਃ| ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਨਵੇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਅਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਂ- ਸਟ੍ ਤੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੈਸ੍ਰਯ ਇਤਿ ਵਦ੍ਧੈਃ ਸਮੈਃ| ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਕਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣਂ- ਵਦ੍ਧਿਰੇਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਮਤਾਪਿ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਕਲ੍ਪੇ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸਮਤਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਵਿਕਾਰਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਕਤ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਰੇਕਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਚੈਕਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਡ੍ਵਿਕਾਰਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚੈਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਤ੍ਰਯਃ| ਏਕਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਕ੍ਸਯਃ , ਤੇਨ ਤ੍ਰਯਃ| ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੪੧-੪੪||
Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਾਰੁਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸਯੇ| ਸ੍ਥਾਨਾਦਾਦਾਯ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ||੪੫|| ਤਦਾ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤਃ| ਗਾਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੇਵ ਚ||੪੬|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਯਦਾ ਬਲੀ| ਕਰ੍ਸੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ਼ੂਲਂ ਸਸ਼ੈਤ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ਭਗੌਰਵਮ੍||੪੭|| ਯਦਾਨਿਲਂ ਪ੍ਰਕਤਿਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਪਰਿਕ੍ਸਯੇ| ਸਂਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਦਾ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੪੮|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਹਿ ਸਮਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਦਾ ਵਾਤਪਰਿਕ੍ਸਯੇ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||੪੯|| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਹਿ ਯਦਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਮੀਰਣਮ੍| ਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸ਼ੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਰੁਜਮ੍ ||੫੦|| ਸਮੀਰਣੇ ਪਰਿਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਤ੍ਵਗਮ੍| ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧਾਨੋ ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍ ||੫੧|| ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਲਾਪਂ ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍| ਨਖਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਃ||੫੨|| ਹੀਨਵਾਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹਿਤਸ਼੍ਚਰਨ੍| ਕਰੋਤ੍ਯਰੋਚਕਾਪਾਕੌ ਸਦਨਂ ਗੌਰਵਂ ਤਥਾ||੫੩|| ਹਲ੍ਲਾਸਮਾਸ੍ਯਸ੍ਰਵਣਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਦੂਯਨਂ ਮਦਮ੍| ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਚ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਨਲਸ੍ਯ ਚ||੫੪|| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮਾਰੁਤੇਨੋਪਸਂਹਿਤਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਚ ਤੋਦਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯਨਵਸ੍ਥਿਤਮ੍||੫੫|| ਗੌਰਵਂ ਮਦੁਤਾਮਗ੍ਨੇਰ੍ਭਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਪ੍ਰਵੇਪਨਮ੍| ਨਖਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ ਗਾਤ੍ਰਪਾਰੁਸ੍ਯਮੇਵ ਚ||੫੬|| ਮਾਰੁਤਸ੍ਤੁ ਕਫੇ ਹੀਨੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕੁਪਿਤਂ ਦ੍ਵਯਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਯਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸ਼ਣੁ ਤਾਨਿ ਸਮਾਸਤਃ||੫੭|| ਭ੍ਰਮਮੁਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਤੋਦਂ ਦਾਹਂ ਸ੍ਫੁਟਨਵੇਪਨੇ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਂ ਪਰੀਸ਼ੋਸਂ ਦੂਯਨਂ ਧੂਪਨਂ ਤਥਾ||੫੮|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਪਿਦਧਦ੍ਭਸ਼ਮ੍| ਚੇਸ੍ਟਾਪ੍ਰਣਾਸ਼ਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਚ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਂ ਚ ਕਰੋਤਿ ਹਿ||੫੯|| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦੇਹੌਜਃ ਸ੍ਰਂਸਯਚ੍ਚਰੇਤ੍| ਗ੍ਲਾਨਿਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤਸ੍ਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਸਯਮ੍||੬੦|| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਵਾਯੁਰ੍ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਤਿਨਿਪੀਡਯਨ੍| ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਯਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਵੇਪਯਤ੍ਯਥਵਾ ਨਰਮ੍||੬੧||
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५|| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः| गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६|| प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली| कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७|| यदाऽनिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८|| श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९|| प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्| रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ||५०|| समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ||५१|| निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः||५२|| हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्| करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा||५३|| हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्| विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च||५४|| हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः| स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५|| गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्| नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६|| मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्| करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७|| भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने| अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा||५८|| वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्| चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९|| वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्| ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्||६०|| पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन्| प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्||६१||
🔊 Audio coming soon
ਵਦ੍ਧਿਰੇਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੇਰੁਦਾਹਰਣਮ੍- ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦੇਤਦੇਵ ਪਰਮੁਦਾਹਰਣਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੇਸੋਦਾਹਰਣਂ ਤੁ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਮਪਿ ਵਿਕਲ੍ਪਾਨਾਮਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਤਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਥਂ ਤਦਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਙ੍ਗਤਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੋ ਦੋਸੋ ਵਿਕਾਰਕਾਰੀ, ਨ ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ- ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨੀਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵੇ ਪ੍ਰਕਤਿਮਾਨਸ੍ਥਿਤਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮੇਵ, ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਾਵਾਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਉਚਿਤੋ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਧਿਕੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦਾਹ ਉਪਪਨ੍ਨ ਏਵ, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮ੍| ਹੀਨਵਾਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚੈਕਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਮ੍| ਦੇਹੌਜੋ ਦੇਹਸਾਰਃ; ਕਿਂਵਾ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਓਜਸ਼੍ਚ ਦੇਹੌਜਃ||੪੫-੬੧||
Adhikarana 13 (62) · Śloka 62
ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾਬਲਮ੍| ਕ੍ਸੀਣਾ ਜਹਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ, ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਵੇਤੇ||੬੨||
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्| क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुवेते||६२||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਪਥਗਾਹ- ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਵੈਕਾਰਿਕਮ੍| ਯਥਾਬਲਮਿਤਿ ਅਤਿਵਦ੍ਧੈਰਤਿਵਦ੍ਧਂ, ਮਧ੍ਯਵਦ੍ਧੈਰ੍ਮਧ੍ਯਵਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ ਜਹਤੀਤ੍ਯਨੇਨ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਲਿਙ੍ਗਕ੍ਸਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਤੋ ਵਦ੍ਧਾ ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨੋ ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤੋ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨ ਕ੍ਸੀਣਾਃ, ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਦੁਃਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ| ਏਤੇ ਚ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭੇਦਾ ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇਨੈਕਦੋਸਕ੍ਸਯੇ ਦ੍ਵਿਦੋਸਵਦ੍ਧੌ ਚ ਵਦ੍ਧਵਦ੍ਧਤਰਭੇਦਾਦਿਭ੍ਯੋਧਿਕਤ੍ਵਮੁਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍ | ਨਨੁ ਭਵਤ੍ਵੇਵਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਯਦਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਤੁ ਨ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ, ਯਤੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਃ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਘਾਤੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਵਹ੍ਨਿਤੋਯਯੋਃ| ਨੈਵਂ, ਵਿਰੋਧੋ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯੋਨ੍ਨੇਯਃ, ਨਾਨ੍ਯਤੋ ਦਸ੍ਟਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕਲ੍ਪਯਿਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ; ਯਤੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੋਯਦਹਨਯੋਰ੍ਭੇਦ ਉਪਲਬ੍ਧਃ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇਪਿ ਤਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਾਤ੍ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਗੁਣਾਤਿਰੇਕਾਦ੍ਵਾਮ੍ਲਰਸੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ , ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਪਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਿਰੋਧਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗੋ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਮਨ੍ਯਸੇ- ਏਵਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਾਨਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਮਵਿਰੋਧੇ “ਵਿਰੁਦ੍ਧਗੁਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਭੂਯਸਾਲ੍ਪਮਵਜੀਯਤੇ” (ਵਿ. ੧) ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਹ੍ਰਾਸਹੇਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ” (ਸੂ. ੧) ਇਤਿ ਵਚਨੇ ਤਰ੍ਹਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕੇ| ਨ, ਅਨਯੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਵਿਸਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇ ਚਰਿਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਕੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਯਥਾ- ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਨਿਕੁਚਗਤਾ ਗੁਣਾਃ ਸਮਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਰਂ, ਨ ਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਹਰਣਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਆਮਲਕੇਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚ ਕਟੁਤ੍ਵਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵੇ; ਨਿਕੁਚੇ ਤ੍ਵਮ੍ਲਤ੍ਵਂ ਕਸਾਯਸ਼ੈਤ੍ਯਾਭਿਭੂਤਂ ਵਾਤਂ ਨ ਨਿਹਨ੍ਤਿ, ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯੇ ਚਾਮ੍ਲਤ੍ਵਾਭਿਭੂਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨ ਜਯਤ ਏਵਮਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵੋਯਂ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਵਧਾਰ੍ਯਤੇ- ਯਤ੍- ਨ ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵੇ ਤੁ ਤੇਸਾਮਦਸ੍ਟਮੇਵ ਕਾਰਣਂ, ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਦੁਃਖਜਨਕੇਨ ਹ੍ਯਦਸ੍ਟੇਨ ਤੇਵਿਰੋਧੇਨ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਤ੍ਵੇਤੇ ਗੁਣੈਰ੍ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਦੋਸਾਃ ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਧੋਰਂ ਵਿਸਮਹੀਨਿਵ” (ਚਿ. ੨੬) ਇਤਿ| ਸਹਜਂ ਦੈਵਵਸ਼ਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਅਨੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇਨ ‘ਯਥਾ ਦੋਸਾ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨੋਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦੀਨਪਿ ਨੋਪਹਨ੍ਯੁਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍, ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, “ਕਾਲਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਦੋਸਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਹਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍| ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕੁਰੁਤੇ” (ਚਿ. ੩) ਇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤਾਦਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, “ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ” (ਸੂ. ੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਚਨਾਤ੍; ਤਦਯਂ ਪ੍ਰਾਕਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਰੋਧਃ ਕਥਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤਾ ਅਨਨੁਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਸਮਾਨਾਂ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਅਸਮਾਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਥਾ ਬਲਵਾਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਨਾਸਮਾਨਯਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਹਨ੍ਯਤੇ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਨ੍ਨੇਯਮ੍| ਅਤਿਵਦ੍ਧੇਨ ਵਾਯੁਨਾਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੋਧੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਕ੍ਵਚਿਤ੍, ਨੈਤਾਵਤਾ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਸਮ੍ਭਵਃ||੬੨||
Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਮਲਾਨਾਮੋਜਸਸ੍ਤਥਾ| ਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੀਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੬੩|| ਘਟ੍ਟਤੇ ਸਹਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਨੋਚ੍ਚੈਰ੍ਦ੍ਰਵਤਿ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ| ਹਦਯਂ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਚੇਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਰਸਕ੍ਸਯੇ||੬੪|| ਪਰੁਸਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਮ੍ਲਾਨਾ ਤ੍ਵਗ੍ਰੂਕ੍ਸਾ ਰਕ੍ਤਸਙ੍ਕ੍ਸਯੇ| ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਫਿਗ੍ਗ੍ਰੀਵੋਦਰਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ||੬੫|| ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰਕ੍ਸ੍ਣੋਰਾਯਾਸ ਏਵ ਚ| ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੇਦਸਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਨੁਤ੍ਵਂ ਚੋਦਰਸ੍ਯ ਚ||੬੬|| ਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਦ੍ਵਿਜਪ੍ਰਪਤਨਂ ਸ਼੍ਰਮਃ| ਜ੍ਞੇਯਮਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮੇਵ ਚ||੬੭|| ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵ ਚਾਸ੍ਥੀਨਿ ਦੁਰ੍ਬਲਾਨਿ ਲਘੂਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਵਾਤਰੋਗੀਣਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਮਜ੍ਜਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍||੬੮|| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ ਸਦਨਂ ਸ਼੍ਰਮਃ| ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੬੯|| ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼ਕਤਿ ਚਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪੀਡਯਨ੍ਨਿਵ ਮਾਰੁਤਃ| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੋਨ੍ਨਮਯਨ੍ ਕੁਕ੍ਸਿਂ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ||੭੦|| ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਵ ਚ| ਪਿਪਾਸਾ ਬਾਧਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਮੁਖਂ ਚ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ||੭੧|| ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਲਘੂਨਿ ਚ| ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਿ ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯੇ||੭੨||
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् ||६३|| घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते| हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४|| परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये| मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५|| सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च| लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च||६६|| केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः| ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च||६७|| शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च| प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८|| दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः| क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्||६९|| क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः| रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०|| मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च| पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति||७१|| मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च| विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਟਾਦਸ਼ਕ੍ਸਯਾਨਾਹ- ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਃ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਲਾਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿਵਚਨਾਦਨ੍ਯਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਪਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਸਨ੍ਧੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਭੇਦਃ- ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਕੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯਸ੍ਯ| ਬਾਧਤੇ ਚਾਸ੍ਯੇਤਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਾ ਸਸ੍ਠੀ| ਮਲਾਯਨਾਨੀਤ੍ਯਨੇਨ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਾਂ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਚਕ੍ਸੁਃਕਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਲੋਮਕੂਪਪ੍ਰਜਨਨਾਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਦੋਸਾਣਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮੋਜੋਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਲਾਨਾਮ੍| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤੇ ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਗੁਣਕ੍ਰਿਯਾਨਾਸ਼ਾਤ੍” ਇਤਿ||੬੩-੭੨||
Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1
ਬਿਭੇਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲੋਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਧ੍ਯਾਯਤਿ ਵ੍ਯਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਦੁਸ਼੍ਛਾਯੋ ਦੁਰ੍ਮਨਾ ਰੂਕ੍ਸਃ ਕ੍ਸਾਮਸ਼੍ਚੈਵੌਜਸਃ ਕ੍ਸਯੇ||੭੩|| ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਯਚ੍ਛੁਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ਸਪੀਤਕਮ੍| ਓਜਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਾਨ੍ਨਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ||੭੪|| ਪ੍ਰਥਮਂ ਜਾਯਤੇ ਹ੍ਯੋਜਃ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰਿਣਾਮ੍| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਰ੍ਣਂ ਮਧੁਰਸਂ ਲਾਜਗਨ੍ਧਿ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ||੭੫|| (ਭ੍ਰਮਰੈਃ ਫਲਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਯਥਾ ਸਮ੍ਭ੍ਰਿਯਤੇ ਮਧੁ| ਤਦ੍ਵਦੋਜਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭ੍ਯੋ ਗੁਣੈਃ ਸਮ੍ਭ੍ਰਿਯਤੇ ਨਣਾਮ੍||੧||)|
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये||७३|| हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति||७४|| प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम्| सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते||७५|| (भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु| तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते नृणाम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
ਓਜਃਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬਿਭੇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਮਨਾ ਮਨੋਬਲਵਿਹੀਨਃ| ਓਜਸੋ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਹਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ, ਰਕ੍ਤਮੀਸਦਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਂ, ਸਪੀਤਕਮਿਤਿ ਈਸਤ੍ਪੀਤਕਂ; ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਮੋਜਃ, ਰਕ੍ਤਪੀਤੌ ਤੁ ਵਰ੍ਣਾਵਤ੍ਰਾਨੁਗਤੌ; ਕਿਂਵਾ, ਈਸਦਿਤ੍ਯਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਤੇਨਾਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਮੋਜ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯੌਜਸੋਸ੍ਟੌ ਬਿਨ੍ਦਵੋ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ” ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਂ ਪਰਮੋਜੋ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਅਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਾਣਂ ਤੁ ਯਦੋਜਸ੍ਤਦਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਯਚ੍ਛਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਤਾਵਚ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੌਜਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍” (ਸ਼ਾ. ੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਹੌਜਃ| ਅਤ ਏਵਾਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਮਹਾਮੂਲੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਤਤ੍ ਪਰਸ੍ਯੌਜਸਃ ਸ੍ਥਾਨਂ” (ਸੂ. ੩੦) ਇਤਿ; ਪਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ੍ਯਾਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਹ ਚ ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਮਾਨਸ੍ਯੈਵ ਜ੍ਞੈਯਮ੍, ਅਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਸ੍ਯ ਤ੍ਵਵਯਵਨਾਸ਼ੇਪਿ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਹਦੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਤਚ੍ਚੌਜਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਮੁਦਾਯਰੂਪਂ, ਤੇਨ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਸ੍ਵੇਵਾਵਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਨਾਸ੍ਟਮਧਾਤੁਤ੍ਵਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ ; ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਤੇਜਸ੍ਤਤ੍ ਖਲ੍ਵੋਜਃ” (ਸੁ. ਸੂ. ੧੫) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਭ੍ਰਮਰੈਃ ਫਲਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਯਥਾ ਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਮਧੁ| ਤਦ੍ਵਦੋਜਃ ਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣੈਃ ਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਨਣਾਮ੍” ਇਤਿ| ‘ਪ੍ਰਥਮਂ ਜਾਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਸ੍ਤੁ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਏਤੇ ਚਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕ੍ਸਯਾ ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ; ਤੇਨ ਉਦਕਕ੍ਸਯਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਦ੍ਯਨਭਿਧਾਨਂ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਮੁਰੋਰੋਗਂ” ਇਤਿ; ਤਥੋਦਕਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥਾ- “ਜਿਹ੍ਵਾਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਕਣ੍ਠਕ੍ਲੋਮਸਂਸ਼ੋਸਂ ਪਿਪਾਸਾਂ ਚਾਤਿਵਦ੍ਧਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਉਦਕਵਹਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨੀਤਿ ਜਾਨੀਯਾਤ੍” (ਵਿ. ੫) ਇਤਿ||੭੩-੭੫||
Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77
ਵ੍ਯਾਯਾਮੋਨਸ਼ਨਂ ਚਿਨ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਲ੍ਪਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍| ਵਾਤਾਤਪੌ ਭਯਂ ਸ਼ੋਕੋ ਰੂਕ੍ਸਪਾਨਂ ਪ੍ਰਜਾਗਰਃ||੭੬|| ਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਮਲਾਨਾਂ ਚਾਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਕਾਲੋ ਭੂਤੋਪਘਾਤਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸਯਹੇਤਵਃ||੭੭||
व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्| वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६|| कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸਯਾਣਾਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍ ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ| ਅਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਬਹਿਰ੍ਗਮਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਕਾਲੋ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਮਾਦਾਨਂ ਚ| ਭੂਤੋਪਘਾਤਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਦ੍ਯੁਪਘਾਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਕ੍ਸਯਹੇਤੁਰ੍ਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਸ ਚਾਚਿਨ੍ਤਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪਨਾਦਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ; ਕਿਂਵਾ, ਅਨਸ਼ਨਾਤ੍ ਕਿਟ੍ਟਾਭਾਵਃ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਕਿਟ੍ਟਰੂਪਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਕ੍ਸਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੭੬-੭੭||
Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89
ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਸ਼੍ਨਤਾਮ੍| ਨਵਮਨ੍ਨਂ ਚ ਪਾਨਂ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਮਾਸ੍ਯਾਸੁਖਾਨਿ ਚ||੭੮|| ਤ੍ਯਕ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਮਚਿਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸਂ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ||੭੯|| ਤੈਰਾਵਤਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰੋਜ ਆਦਾਯ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਦਾ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਦਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮਧੁਮੇਹਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੮੦|| ਸ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਾਕਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਪੁਨਃ||੮੧|| ਉਪੇਕ੍ਸਯਾਸ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਿਡਕਾਃ ਸਪ੍ਤ ਦਾਰੁਣਾਃ| ਮਾਂਸਲੇਸ੍ਵਵਕਾਸ਼ੇਸੁ ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਪਿ ਚ ਸਨ੍ਧਿਸੁ||੮੨|| ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜਾਲਿਨੀ ਸਰ੍ਸਪੀ ਤਥਾ| ਅਲਜੀ ਵਿਨਤਾਖ੍ਯਾ ਚ ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਚੇਤਿ ਸਪ੍ਤਮੀ||੮੩|| ਅਨ੍ਤੋਨ੍ਨਤਾ ਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਕ੍ਲੇਦਰੁਗਨ੍ਵਿਤਾ| ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਡਕਾ ਸ਼ਰਾਵਾਕਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਾ||੮੪|| ਅਵਗਾਢਾਰ੍ਤਿਨਿਸ੍ਤੋਦਾ ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਾ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਕਚ੍ਛਪਪਸ੍ਠਾਭਾ ਪਿਡਕਾ ਕਚ੍ਛਪੀ ਮਤਾ||੮੫|| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਸਿਰਾਜਾਲਵਤੀ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਰਾਵਾ ਮਹਾਸ਼ਯਾ| ਰੁਜਾਨਿਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਚ ਜਾਲਿਨੀ||੮੬|| ਪਿਡਕਾ ਨਾਤਿਮਹਤੀ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾ ਮਹਾਰੁਜਾ| ਸਰ੍ਸਪੀ ਸਰ੍ਸਪਾਭਾਭਿਃ ਪਿਡਕਾਭਿਸ਼੍ਚਿਤਾ ਭਵੇਤ੍||੮੭|| ਦਹਤਿ ਤ੍ਵਚਮੁਤ੍ਥਾਨੇ ਤਸ੍ਣਾਮੋਹਜ੍ਵਰਪ੍ਰਦਾ| ਵਿਸਰ੍ਪਤ੍ਯਨਿਸ਼ਂ ਦੁਃਖਾਦ੍ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵਾਲਜੀ||੮੮|| ਅਵਗਾਢਰੁਜਾਕ੍ਲੇਦਾ ਪਸ੍ਠੇ ਵਾਪ੍ਯੁਦਰੇਪਿ ਵਾ| ਮਹਤੀ ਵਿਨਤਾ ਨੀਲਾ ਪਿਡਕਾ ਵਿਨਤਾ ਮਤਾ||੮੯||
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम्| नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च||७८|| त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम्| श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते||७९|| तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||८०|| स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः||८१|| उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः| मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु||८२|| शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||८३|| अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता| शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता||८४|| अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता||८५|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||८६|| पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा| सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्||८७|| दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा| विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी||८८|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा| महती विनता नीला पिडका विनता मता||८९||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਪ੍ਤਪਿਡਕਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ, ਅਤਸ੍ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਾਨੇਵ ਤਾਵਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਵਂ ਪਾਨਮਿਤਿ ਨਵਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਮਾਸ੍ਯਾਸੁਖਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ‘ਭਜਤਾਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਓਜਃ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਧਾਤੂਨਾਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰ੍ ਇਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ| ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਵਯੋ ਵਿਵਰਣੇ ਸ੍ਫੁਟਃ| ਅਲਜੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਰੂਢਾ| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤਾਃ| ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਪਿਡਕਾਧਿਕ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍, ਤਨ੍ਨ ਵਿਰੋਧਿ| ਸਿਰਾਜਾਲਂ ਸਿਰਾਸਮੂਹਃ| ਚਿਤਾ ਅਧਿਸ੍ਠਿਤਾ||੭੮-੮੯||
Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100
ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਮਾਹੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੀਂ ਤਥਾ| ਬਾਹ੍ਯਾ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸੋਤ੍ਥਾ ਕਣ੍ਡਰਾਭਾ ਮਹਾਰੁਜਾ||੯੦|| ਸ਼ੀਤਕਾਨ੍ਨਵਿਦਾਹ੍ਯੁਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸ਼ੁਸ੍ਕਾਤਿਭੋਜਨਾਤ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਿਸਮਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਾਤ੍||੯੧|| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਬਹੁਮਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍| ਜਿਹ੍ਮਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਯਨਾਦਤਿਭਾਰਾਧ੍ਵਮੈਥੁਨਾਤ੍||੯੨|| ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੇ ਮਾਂਸਾਸਗਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਯਦਾ ਮਲਾਃ| ਤਦਾ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਥਃ ਸੁਦਾਰੁਣਃ||੯੩|| ਹਦਯੇ ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਯਕਤਿ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਿ ਕੁਕ੍ਸੌ ਚ ਵਕ੍ਕਯੋਃ| ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਵਾਪਿ ਬਸ੍ਤੌ ਵਾ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਃ||੯੪|| ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ ਵੈ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਤਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||੯੫|| ਵ੍ਯਧਚ੍ਛੇਦਭ੍ਰਮਾਨਾਹਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਫੁਰਣਸਰ੍ਪਣੈਃ| ਵਾਤਿਕੀਂ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੀਂ ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਮੋਹਮਦਜ੍ਵਰੈਃ||੯੬|| ਜਮ੍ਭੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਰੁਚਿਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ੀਤਕੈਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀਂ ਵਿਦੁਃ| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਚ ਮਹਚ੍ਛੂਲਂ ਵਿਦ੍ਰਧੀਸੂਪਜਾਯਤੇ||੯੭|| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਵ ਚੋਲ੍ਮੁਕੈਰਿਵ ਦਹ੍ਯਤੇ| ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਵ੍ਯਮ੍ਲਤਾ ਯਾਤਾ ਵਸ਼੍ਚਿਕੈਰਿਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ||੯੮|| ਤਨੁ ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਫੇਨਿਲਂ ਵਾਤਵਿਦ੍ਰਧੀ| ਤਿਲਮਾਸਕੁਲਤ੍ਥੋਦਸਨ੍ਨਿਭਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧੀ||੯੯|| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀ ਸ੍ਰਵਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਬਹਲਂ ਬਹੁ| ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵੈਤਦ੍ਭਜਤੇ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੀ||੧੦੦||
विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा| बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा||९०|| शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्| विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१|| व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्| जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२|| अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः| तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः||९३|| हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः| नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः||९४|| दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते| ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५|| व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः| वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६|| जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः| सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७|| शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते| विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८|| तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९|| श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु| लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਦ੍ਰਧੇਰਪਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਤ੍ਵੇਨ ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵੇਵਿਰੋਧ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਣ੍ਡਰਾਭਾ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਕਾਰਾ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਦੋਸਲਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਂ ਚ ਬਹੁ ਚ ਮਦ੍ਯਮੁਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਃ ਸ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਬਹੁਮਦ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰ ਇਤਿ ਕੋਸ੍ਠੇ| ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ| ਸ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ| ਵ੍ਯਧਾਦਯੋ ਵ੍ਯਥਾਪ੍ਰਕਾਰਾਃ | ਸ਼ੀਤਮੇਵ ਸ਼ੀਤਕਮ੍| ਵ੍ਯਮ੍ਲਤਾਂ ਯਾਤਾ ਵਿਦਾਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ| ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸਭੇਦਃ||੯੦-੧੦੦||
Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103
ਅਥਾਸਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧੀਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਥਾਨਕਤਂ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮਜਾਯਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਂ ਹਦ੍ਧਟ੍ਟਨਤਮਕਪ੍ਰਮੋਹਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਃ, ਕ੍ਲੋਮਜਾਯਾਂ ਪਿਪਾਸਾਮੁਖਸ਼ੋਸਗਲਗ੍ਰਹਾਃ, ਯਕਜ੍ਜਾਯਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਃ, ਪ੍ਲੀਹਜਾਯਾਮੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਪਰੋਧਃ, ਕੁਕ੍ਸਿਜਾਯਾਂ ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਾਂਸਸ਼ੂਲਂ, ਵਕ੍ਕਜਾਯਾਂ ਪਸ੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਃ, ਨਾਭਿਜਾਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਜਾਯਾਂ ਸਕ੍ਥਿਸਾਦਃ, ਬਸ੍ਤਿਜਾਯਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਪੂਤਿਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ||੧੦੧|| ਪਕ੍ਵਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਾਸੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਸੁ ਮੁਖਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵਤਿ, ਅਧੋਜਾਸੁ ਗੁਦਾਤ੍, ਉਭਯਤਸ੍ਤੁ ਨਾਭਿਜਾਸੁ||੧੦੨|| ਆਸਾਂ ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਜਾਃ ਪਰਿਪਕ੍ਵਾਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੀ ਚ ਮਰਣਾਯ; ਸ਼ੇਸਾਃ ਪੁਨਃ ਕੁਸ਼ਲਮਾਸ਼ੁਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਮਾਸਾਦ੍ਯੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧੀਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਯੁਦਗ੍ਨਿਤੁਲ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨੈਰਾਸ਼੍ਵੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਗੁਲ੍ਮਵਚ੍ਚੇਤਿ||੧੦੩||
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः, क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः, यकृज्जायां श्वासः, प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः, कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं, वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः, नाभिजायां हिक्का, वङ्क्षणजायां सक्थिसादः, बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति||१०१|| पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति, अधोजासु गुदात्, उभयतस्तु नाभिजासु||१०२|| आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय; शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति| तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति||१०३||
🔊 Audio coming soon
ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਾਂਸਸ਼ੂਲਮਿਤਿ ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨ੍ਤਰਾਂਸੇਸੁ ਸ਼ੂਲਮ੍ | ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਜਾਸੁ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੀਂ ਪਥਕ੍ ਪਠਨ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੀਂ ਪਕ੍ਵਾਮਪਕ੍ਵਾਂ ਚਾਸਾਧ੍ਯਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਰਯਾਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਵਨ੍ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਕਤ੍ਵਂ, ਸਰ੍ਪਵਦਾਸ਼ੁਸਞ੍ਜ੍ਞਾਹਾਰਿਤ੍ਵਂ, ਵਿਦ੍ਯੁਦਗ੍ਨਿਵਦਾਸ਼ੁਮਾਰਕਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੦੧-੧੦੩||
Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ| ਤਾਵਚ੍ਚੈਤਾ ਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਦ੍ਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹਃ||੧੦੪|| ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜਾਲਿਨੀ ਚੇਤਿ ਦੁਃਸਹਾਃ| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਾ ਹ੍ਯਤਿਬਲਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਸਃ||੧੦੫|| ਸਰ੍ਸਪੀ ਚਾਲਜੀ ਚੈਵ ਵਿਨਤਾ ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਚ ਯਾਃ| ਸਾਧ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਮੇਦਸਃ||੧੦੬|| ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਂਸੇ ਗੁਦੇ ਪਾਣ੍ਯੋਃ ਸ੍ਤਨੇ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਪਾਦਯੋਃ| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪਿਡਿਕਾਃ ਸ ਪ੍ਰਮੇਹੀ ਨ ਜੀਵਤਿ||੧੦੭||
भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः| साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः| जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਮੇਹਂ ਵਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਵਿਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਚ ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਮਾਧੁਮੇਹਿਕਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਚੇਤਿ ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧੀ||੧੦੪-੧੦੭||
Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111
ਤਥਾਨ੍ਯਾਃ ਪਿਡਕਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਸਿਤਾਰੁਣਾਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਭਸ੍ਮਾਭਾ ਮੇਚਕਪ੍ਰਭਾਃ||੧੦੮|| ਮਦ੍ਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਠਿਨਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ੍ਤਥਾਪਰਾਃ| ਮਨ੍ਦਵੇਗਾ ਮਹਾਵੇਗਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ੂਲਾ ਮਹਾਰੁਜਃ||੧੦੯|| ਤਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵੈਰ੍ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਬ੍ਰੂਯਾਦੁਪਚਰੇਚ੍ਚਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦ੍ਰਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੧੧੦|| ਤਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਂਸਸਙ੍ਕੋਥਮੋਹਹਿਕ੍ਕਾਮਦਜ੍ਵਰਾਃ| ਵੀਸਰ੍ਪਮਰ੍ਮਸਂਰੋਧਾਃ ਪਿਡਕਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||੧੧੧||
तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः| पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः||१०८|| मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः| मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः||१०९|| ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः| ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्||११०|| तृट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः| वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||१११||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਨ੍ਯਾਸਾਮਪਿ ਪਿਡਕਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਤਥਾਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਰਾ ਧੂਸਰਾਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਮੇਚਕਪ੍ਰਭਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾਃ| ਉਪਚਰੇਚ੍ਚੇਤਿ ਮਾਰੁਤਾਦੀਨਾਂ ਭੇਸਜੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਾਗੁਪਦ੍ਰਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਉਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਾ ਪਿਡਕਾ ਅਸਾਧ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਙ੍ਕੋਥਃ ਪੂਤਿਭਾਵਃ||੧੦੮-੧੧੧||
Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113
ਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਪਰਾ||੧੧੨|| ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਚਾਪਰਾ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਿਧਿਭੇਦੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ||੧੧੩||
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः| ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा||११२|| त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः||११३||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਗਤਿਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਮਾਨਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਗਤਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੋਵਸ੍ਥਾ ਵਾ| ਚਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਚਯਃ; ਏਵਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਃ ਕੋਪਃ ਪ੍ਰਕੋਪਃ; ਏਵਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਪਿ| ਏਤੇਨ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਸ਼੍ਚਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ, ਇਤਰਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚਯੋ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਸੂਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਸ਼ਰਦ੍ਯਨੁਬਲਤ੍ਵੇਨ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ||੧੧੨-੧੧੩||
Adhikarana 23 (114) · Śloka 115
ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਕੈਕਸ਼ਃ ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਲੇਸ੍ਵਭ੍ਰਾਗਮਾਦਿਸੁ||੧੧੪|| ਗਤਿਃ ਕਾਲਕਤਾ ਚੈਸਾ ਚਯਾਦ੍ਯਾ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ|੧੧੫|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||११४|| गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते|११५|
🔊 Audio coming soon
ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਪ੍ਰਾਵਟ੍ਕ੍ਰਮੇਣ; ਕਿਂਵਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ| ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਾਨਾਮ੍| ਏਕੈਕਸ਼ ਇਤਿ ਅਯੌਗਪਦ੍ਯੇਨ| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਕੋਪੇਨਾਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ” (ਸੂ.ਅ.੬) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਪਵਨਾਦਯ ਇਤਿ ਪਵਨਪ੍ਰਧਾਨਾਃ; ਏਵਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਟ੍ਸੁ ਤੁਸੁ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਬਲਚਯਾਦਯੋ ਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵੇਨ; ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਚਯਕਾਲੇ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕੋਪਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲੇ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਃ, ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚਯਃ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਤੁ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪ ਏਵ ਪਰਂ, ਤਥਾ ਕਫਪ੍ਰਸ਼ਮਕੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਤਚਯ ਇਤਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਾਤਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਤਂ, ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤਚਯ ਏਵ ਭਵਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ||੧੧੪||-
Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118
ਗਤਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਦਸ੍ਟਾ ਪ੍ਰਾਕਤੀ ਵੈਕਤੀ ਚ ਯਾ||੧੧੫|| ਪਿਤ੍ਤਾਦੇਵੋਸ੍ਮਣਃ ਪਕ੍ਤਿਰ੍ਨਰਾਣਾਮੁਪਜਾਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍||੧੧੬|| ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਤੁ ਬਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਿਕਤੋ ਮਲ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਚੈਵੌਜਃ ਸ੍ਮਤਃ ਕਾਯੇ ਸ ਚ ਪਾਪ੍ਮੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੧੧੭|| ਸਰ੍ਵਾ ਹਿ ਚੇਸ੍ਟਾ ਵਾਤੇਨ ਸ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣੀਨਾਂ ਸ੍ਮਤਃ| ਤੇਨੈਵ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇਨ ਚੈਵੋਪਰੁਧ੍ਯਤੇ||੧੧੮||
गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५|| पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते| तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६|| प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते| स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७|| सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः| तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते||११८||
🔊 Audio coming soon
ਗਤਿਭੇਦਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਗਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਮਾਦੌ ਕਤਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ| ਪਕ੍ਤਿਃ ਪਾਕਃ| ਬਲਮਿਤਿ ਬਲਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ| ਮਲ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮਲਿਨੀਕਰਣਾਤ੍| ਓਜ ਇਤਿ ਸਾਰਭੂਤਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੌਜੋਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੌਜਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਸ਼ਾਰੀਰੇ- “ਤਾਵਚ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯੌਜਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍” (ਸ਼ਾ.ਅ.੭) ਇਤਿ| ਦੁਃਖਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਪ੍ਮਾ| ਸਰ੍ਵਾ ਹਿ ਚੇਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਅਵਿਕਤਗਮਨਾਦ੍ਯਾਃ| ਉਪਰੁਧ੍ਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ||੧੧੫-੧੧੮||
Adhikarana 25 (119) · Śloka 119
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਮਿਤ੍ਰਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍| ਨਿਤ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਿਚਰੇਦਿਚ੍ਛਨ੍ਨਾਯੁਰਨਿਤ੍ਵਰਮ੍||੧੧੯||
नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्| नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्||११९||
🔊 Audio coming soon
ਆਤ੍ਮਵਾਨਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਯਾਂ ਮਤੁਪ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਨਿਤ੍ਵਰਮ੍ ਅਗਤ੍ਵਰਮ੍||੧੧੯||
Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਃ ਸਹਦ੍ਰੋਗਾ ਰੋਗਾ ਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਜਾਃ| ਕ੍ਸਯਾਃ ਸਪਿਡਕਾਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਗਤਿਰੇਵ ਚ||੧੨੦|| ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ| ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਭਿਸਜਾਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਹਿਤੈਸਿਣਾ||੧੨੧||
तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०|| कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना| ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा||१२१||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨੦-੧੨੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕੇ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੭||