Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಪೂರ್ವಚತುಷ್ಕಚತುಷ್ಟಯೇನ ಭೇಷಜಮಭಿಹಿತಂ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತದ್ವಿಷಯರೋಗಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ರೋಗಚತುಷ್ಕೋಽಭಿಧಾತವ್ಯಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ವಿಧೇಯತ್ವೇನೈವ ಪ್ರಧಾನಮತಃ ಪ್ರಥಮಮುಕ್ತಾ, ಕಿಞ್ಚ ದರ್ಶಿತಶ್ಚಾಯಂ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯ ಏವ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಏವಂ ಚಾಙ್ಗೇಷು ಮರ್ಮಸು ಚ ಪ್ರಧಾನಭೂತಶಿರೋಹೃದಯರೋಗಾಭಿಧಾಯಕತ್ವೇನ ಕಿಯನ್ತಃ ಶಿರಸೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
ಕಿಯನ್ತಃ ಶಿರಸಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ರೋಗಾ ಹೃದಿ ಚ ದೇಹಿನಾಮ್| ಕತಿ ಚಾಪ್ಯನಿಲಾದೀನಾಂ ರೋಗಾ ಮಾನವಿಕಲ್ಪಜಾಃ||೩|| ಕ್ಷಯಾಃ ಕತಿ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಪಿಡಕಾಃ ಕತಿ ಚಾನಘ!| ಗತಿಃ ಕತಿವಿಧಾ ಚೋಕ್ತಾ ದೋಷಾಣಾಂ ದೋಷಸೂದನ!||೪|| ಹುತಾಶವೇಶಸ್ಯ ವಚಸ್ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಗುರುರಬ್ರವೀತ್| ಪೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಯತ್ ಸೌಮ್ಯ! ತನ್ಮೇ ಶೃಣು ಸವಿಸ್ತರಮ್||೫|| ದೃಷ್ಟಾಃ ಪಞ್ಚ ಶಿರೋರೋಗಾಃ ಪಞ್ಚೈವ ಹೃದಯಾಮಯಾಃ| ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಹ್ಯಧಿಕಾ ಷಷ್ಟಿರ್ದೋಷಮಾನವಿಕಲ್ಪಜಾ||೬|| ದಶಾಷ್ಟೌ ಚ ಕ್ಷಯಾಃ ಸಪ್ತ ಪಿಡಕಾ ಮಾಧುಮೇಹಿಕಾಃ| ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾ ಚೋಕ್ತಾ ಗತಿರ್ವಿಸ್ತರತಃ ಶೃಣು||೭||
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्| कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः||३|| क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!| गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन!||४|| हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्| पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५|| दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः| व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६|| दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः| दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु||७||
🔊 Audio coming soon
ಕ್ಷಯಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಯೋ ದೋಷಮಾನಂ, ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪೋ ದೋಷಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧಾಸಮ್ಬನ್ಧಕೃತೋ ಭೇದಃ| ಮಾಧುಮೇಹಿಕಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರಮೇಹವಚನಃ| ಯತೋಽತ್ರೈವ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಬ್ರೂತೇ- “ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ” ಇತಿ; ಅನ್ಯಥಾ ಹಿ ‘ವಿನಾ ಮಧುಮೇಹಂ’ ಇತಿ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್; ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಯತ್- “ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಯಾಃ ಪಿಡಕಾ ಮಯೋಕ್ತಾ ರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ಪೃಥಗೇವ ಸಪ್ತ” (ಚಿ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಮಧುಮೇಹಪಿಡಕಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಪದೇಶಾಚ್ಚ ಸರ್ವಮೇಹಭವತ್ವಂ ಪಿಡಕಾನಾಂ, ಮಧುಮೇಹಭವತ್ವೇ ಹಿ ಮಧುಮೇಹಸ್ಯೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾನ್ನ ತದ್ಭವಪಿಡಕಾನಾಮುಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವಮಸ್ತಿ; ಕಿಞ್ಚ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನಾಯಂ ಸರ್ವಪ್ರಮೇಹಾನುಕ್ತವಾನ್, ಯಥಾ- “ಗುಲ್ಮೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯೇ” (ಇಂ. ೯) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಯದಿ ವಾತಿಕೋ ಮಧುಮೇಹೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪತ ಏವಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ‘ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯೇ ಸತಿ’ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರಮೇಹೇ ಏವೈತಾಃ ಪಿಡಕಾ ದರ್ಶಿತಾಃ, ಯದುಕ್ತಂ- “ತತ್ರ ವಸಾಮೇದೋಭ್ಯಾಮಭಿಪನ್ನಶರೀರಸ್ಯ ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಶ್ಚಾನುಗತಧಾತೋಃ ಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ದಶ ಪಿಡಕಾ ಜಾಯನ್ತೇ” (ಸು. ನಿ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಾ ಯಸ್ಮಾದ್ದೇಹಂ ಮಧುರೀಕೃತ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುಮೇಹಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಷಟ್ಪದಪಿಪ್ಪೀಲಿಕಾಭಿಶ್ಚ ಶರೀರಮೂತ್ರಾಭಿಸರಣಮ್” (ನಿ. ೪) ಇತಿ, ತಥಾ ಚ ವಾಗ್ಭಟಃ- “ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಸರ್ವೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ| ಸರ್ವೇ ಹಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ” (ವಾ. ನಿ. ೧೦) ಇತಿ| ವಿಸ್ತರತ ಇತಿ ಶೃಣ್ವಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೩-೭||
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
ಸನ್ಧಾರಣಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದ್ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಾನ್ಮದಾತ್| ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾದವಶ್ಯಾಯಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ವಾತಾದತಿಮೈಥುನಾತ್||೮|| ಗನ್ಧಾದಸಾತ್ಮ್ಯಾದಾಘ್ರಾತಾದ್ರಜೋಧೂಮಹಿಮಾತಪಾತ್| ಗುರ್ವಮ್ಲಹರಿತಾದಾನಾದತಿ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವನಾತ್||೯|| ಶಿರೋಽಭಿಘಾತಾದ್ದುಷ್ಟಾಮಾದ್ರೋದನಾದ್ಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹಾತ್ | ಮೇಘಾಗಮಾನ್ಮನಸ್ತಾಪಾದ್ದೇಶಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೧೦|| ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಶಿರಸ್ಯಸ್ರಂ ಚ ದುಷ್ಯತಿ| ತತಃ ಶಿರಸಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರೋಗಾ ವಿವಿಧಲಕ್ಷಣಾಃ||೧೧||
सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्| उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वातादतिमैथुनात्||८|| गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्| गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात्||९|| शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात् | मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्||१०|| वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति| ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः||११||
🔊 Audio coming soon
ಸನ್ಧಾರಣಾದಿತಿ ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾತ್| ಹರಿತಮ್ ಆರ್ದ್ರಕಾದಿ| ಅತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಪರೇಣ ಚ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇವನಾದಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದುಷ್ಟಾದಾಮಾತ್ ದುಷ್ಟಾಮಾತ್; ಕಿಂವಾ ‘ಉಷ್ಣಾಮಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತತ್ರೋಷ್ಣಾಚ್ಚಾಮಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೇಶಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ದೇಶವಿಪರ್ಯಯ ಉಪಸರ್ಗಗೃಹೀತತ್ವಂ ದೇಶಸ್ಯ| ಅಸ್ರಂ ಚ ಪ್ರದುಷ್ಯತೀತ್ಯಭಿದಧಾನಃ ಸರ್ವಶಿರೋರೋಗೇಷು ರಕ್ತದುಷ್ಟಿಂ ದರ್ಶಯತಿ||೮-೧೧||
Adhikarana 4 (12) · Śloka 12
ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಯತ್ರ ಶ್ರಿತಾಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ| ಯದುತ್ತಮಾಙ್ಗಮಾಙ್ಗಾನಾಂ ಶಿರಸ್ತದಭಿಧೀಯತೇ||೧೨||
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च| यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಾಣಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಙ್ಗೇಷು ಶಿರಃಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ ಪ್ರಕೃತಶಿರೋರೋಗಾಣಾಮೇವಾತ್ಯಹಿತತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ ನೋತ್ಸೂತ್ರಂ ಶಿರಃಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್| ಶ್ರಿತಾ ಇವ ಶ್ರಿತಾಃ, ಶಿರ-ಉಪಘಾತೇ ಉಪಘಾತಾತ್| ಉಪರಿಷ್ಟಾದಙ್ಗಮುತ್ತಮಾಙ್ಗಮ್||೧೨||
Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14
ಅರ್ಧಾವಭೇದಕೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಂ ವಾ ರುಜ್ಯತೇ ಶಿರಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಮುಖನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣರೋಗಶಿರೋಭ್ರಮಾಃ||೧೩|| ಅರ್ದಿತಂ ಶಿರಸಃ ಕಮ್ಪೋ ಗಲಮನ್ಯಾಹನುಗ್ರಹಃ| ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾಪರೇ ರೋಗಾ ವಾತಾದಿಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾಃ||೧೪||
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः| प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः||१३|| अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः| विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಕೃತಾಞ್ಛಿರೋರೋಗಾನಾಹ- ಅರ್ಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಾ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಏತಚ್ಚ ‘ಜಾಯನ್ತೇ ರೋಗಾ ವಿವಿಧಲಕ್ಷಣಾಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮ್||೧೩-೧೪||
Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21
ಪೃಥಗ್ದಿಷ್ಟಾಸ್ತು ಯೇ ಪಞ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪರಮರ್ಷಿಭಿಃ| ಶಿರೋಗದಾಂಸ್ತಾಞ್ಛೃಣು ಮೇ ಯಥಾಸ್ವೈರ್ಹೇತುಲಕ್ಷಣೈಃ||೧೫|| ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾತಿಭಾಷ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಪಾನಾತ್ ಪ್ರಜಾಗರಾತ್| ಶೀತಮಾರುತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದ್ವ್ಯವಾಯಾದ್ವೇಗನಿಗ್ರಹಾತ್||೧೬|| ಉಪವಾಸಾದಭೀಘಾತಾದ್ವಿರೇಕಾದ್ವಮನಾದತಿ| ಬಾಷ್ಪಶೋಕಭಯತ್ರಾಸಾದ್ಭಾರಮಾರ್ಗಾತಿಕರ್ಶನಾತ್||೧೭|| ಶಿರೋಗತಾಃ ಸಿರಾ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುರಾವಿಶ್ಯ ಕುಪ್ಯತಿ| ತತಃ ಶೂಲಂ ಮಹತ್ತಸ್ಯ ವಾತಾತ್ ಸಮುಪಜಾಯತೇ||೧೮|| ನಿಸ್ತುದ್ಯೇತೇ ಭೃಶಂ ಶಙ್ಕೌ ಘಾಟಾ ಸಮ್ಭಿದ್ಯತೇ ತಥಾ| ಸಭ್ರೂಮಧ್ಯಂ ಲಲಾಟಂ ಚ ತಪತೀವಾತಿವೇದನಮ್||೧೯|| ವಧ್ಯೇತೇ ಸ್ವನತಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತೇ ಇವಾಕ್ಷಿಣೀ| ಘೂರ್ಣತೀವ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧಿಭ್ಯ ಇವ ಮುಚ್ಯತೇ||೨೦|| ಸ್ಫುರತ್ಯತಿ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಸ್ತಭ್ಯತೇ ಚ ಶಿರೋಧರಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮುಪಶೇತೇ ಚ ಶಿರೋರೋಗೇಽನಿಲಾತ್ಮಕೇ||೨೧||
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः| शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५|| उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात्| शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६|| उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति| बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७|| शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८|| निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९|| वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||२०|| स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||
🔊 Audio coming soon
ಶಿರೋಗತತ್ವೇನ ನಾಸಾದಿರೋಗೇಷ್ವಪಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು ತಾನ್ ವಿಹಾಯೈವಾಷ್ಟೋದರೀಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾಂಸ್ತಾನೇವ ಶಿರಃಶೂಲಲಕ್ಷಣಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಅಷ್ಟೋದರೀಯೇ; ತೇನ ನಾರೂಂಷಿಕಾದಯೋಽತ್ರಪ್ರಕರಣೇ ಶಿರೋರೋಗಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಶಿರೋರೋಗಶಬ್ದಸ್ಯ ಶೂಲ ಏವ ರುಜಾಕರೇ ವೃತ್ತತ್ವಾತ್ | ತೀಕ್ಷ್ಣಪಾನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯಪಾನಂ; ಕಿಂವಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮರಿಚಾದಿ| ವಧ್ಯೇತೇ ಇವ ವಧ್ಯೇತೇ, ಅತ್ಯರ್ಥಪೀಡಾಯುಕ್ತತ್ವೇನ||೧೫-೨೧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರಮದ್ಯಕ್ರೋಧಾತಪಾನಲೈಃ| ಪಿತ್ತಂ ಶಿರಸಿ ಸನ್ದುಷ್ಟಂ ಶಿರೋರೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ||೨೨|| ದಹ್ಯತೇ ರುಜ್ಯತೇ ತೇನ ಶಿರಃ ಶೀತಂ ಸುಷೂಯತೇ | ದಹ್ಯೇತೇ ಚಕ್ಷುಷೀ ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮಃ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೨೩||
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः| पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते||२२|| दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते | दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
ಶೀತಂ ಸುಷೂಯತೇ ಶೀತಮಿಚ್ಛತಿ||೨೨-೨೩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
ಆಸ್ಯಾಸುಖೈಃ ಸ್ವಪ್ನಸುಖೈರ್ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಾತಿಭೋಜನೈಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶಿರಸಿ ಸನ್ದುಷ್ಟಃ ಶಿರೋರೋಗಾಯ ಕಲ್ಪತೇ||೨೪|| ಶಿರೋ ಮನ್ದರುಜಂ ತೇನ ಸುಪ್ತಂ ಸ್ತಿಮಿತಭಾರಿಕಮ್| ಭವತ್ಯುತ್ಪದ್ಯತೇ ತನ್ದ್ರಾ ತಥಾಽಽಲಸ್ಯಮರೋಚಕಃ||೨೫|| ವಾತಾಚ್ಛೂಲಂ ಭ್ರಮಃ ಕಮ್ಪಃ ಪಿತಾದ್ದಾಹೋ ಮದಸ್ತೃಷಾ| ಕಫಾದ್ಗುರುತ್ವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಚ ಶಿರೋರೋಗೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇ||೨೬||
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः| श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४|| शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५|| वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा| कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||
🔊 Audio coming soon
ಸ್ವಪ್ನಸುಖಮನುಚಿತದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸುಪ್ತಮಿವ ಸುಪ್ತಂ, ಪ್ರಬೋಧರಹಿತತ್ವೇನ| ಭಾರಾಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಭಾರಿಕಮ್||೨೪-೨೬||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
ತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾಜೀರ್ಣಪೂತಿಸಙ್ಕೀರ್ಣಭೋಜನಾತ್| ಕ್ಲೇದೋಽಸೃಕ್ಕಫಮಾಂಸಾನಾಂ ದೋಷಲಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ||೨೭|| ತತಃ ಶಿರಸಿ ಸಙ್ಕ್ಲೇದಾತ್ ಕ್ರಿಮಯಃ ಪಾಪಕರ್ಮಣಃ| ಜನಯನ್ತಿ ಶಿರೋರೋಗಂ ಜಾತಾ ಬೀಭತ್ಸಲಕ್ಷಣಮ್||೨೮|| ವ್ಯಧಚ್ಛೇದರುಜಾಕಣ್ಡೂಶೋಫದೌರ್ಗತ್ಯದುಃಖಿತಮ್ | ಕ್ರಿಮಿರೋಗಾತುರಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ದರ್ಶನೇನ ಚ||೨೯||
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात्| क्लेदोऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते||२७|| ततः शिरसि सङ्क्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः| जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्||२८|| व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् | क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च||२९||
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಕೀರ್ಣಭೋಜನಂ ವಿರುದ್ಧಾಹರಃ| ದೋಷಲಸ್ಯ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ| ಪಾಪಕರ್ಮಣ ಇತ್ಯನೇನಾಧರ್ಮವತ ಏವಾಯಮತಿದುಃಖಕ್ರಿಮಿರೋಗೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಬೀಭತ್ಸಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಘ್ರಾಣಾದಿಭ್ಯಃ ಪೂಯಾದಿಪ್ರವೃತ್ತೇಃ||೨೭-೨೯||
Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40
ಶೋಕೋಪವಾಸವ್ಯಾಯಾಮರೂಕ್ಷಶುಷ್ಕಾಲ್ಪಭೋಜನೈಃ | ವಾಯುರಾವಿಶ್ಯ ಹೃದಯಂ ಜನಯತ್ಯುತ್ತಮಾಂ ರುಜಮ್||೩೦|| ವೇಪಥುರ್ವೇಷ್ಟನಂ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಪ್ರಮೋಹಃ ಶೂನ್ಯತಾ ದರಃ | ಹೃದಿ ವಾತಾತುರೇ ರೂಪಂ ಜೀರ್ಣೇ ಚಾತ್ಯರ್ಥವೇದನಾ||೩೧|| ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರಕಟುಕಾಜೀರ್ಣಭೋಜನೈಃ| ಮದ್ಯಕ್ರೋಧಾತಪೈಶ್ಚಾಶು ಹೃದಿ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ||೩೨|| ಹೃದ್ದಾಹಸ್ತಿಕ್ತತಾ ವಕ್ರೇ ತಿಕ್ತಾಮ್ಲೋದ್ಗಿರಣಂ ಕ್ಲಮಃ| ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಭ್ರಮಃ ಸ್ವೇದಃ ಪಿತ್ತಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಮ್||೩೩|| ಅತ್ಯಾದಾನಂ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಮಚಿನ್ತನಮಚೇಷ್ಟನಮ್| ನಿದ್ರಾಸುಖಂ ಚಾಭ್ಯಧಿಕಂ ಕಫಹೃದ್ರೋಗಕಾರಣಮ್||೩೪|| ಹೃದಯಂ ಕಫಹೃದ್ರೋಗೇ ಸುಪ್ತಂ ಸ್ತಿಮಿತಭಾರಿಕಮ್| ತನ್ದ್ರಾರುಚಿಪರೀತಸ್ಯ ಭವತ್ಯಶ್ಮಾವೃತಂ ಯಥಾ||೩೫|| ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದುಚ್ಯತೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ| (ಹೃದ್ರೋಗಃ ಕಷ್ಟದಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತೋ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ) ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತು ಹೃದ್ರೋಗೇ ಯೋ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಷೇವತೇ||೩೬|| ತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾದೀನಿ ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ| ಮರ್ಮೈಕದೇಶೇ ಸಙ್ಕ್ಲೇದಂ ರಸಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಗಚ್ಛತಿ||೩೭|| ಸಙ್ಕ್ಲೇದಾತ್ ಕ್ರಿಮಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ಭವನ್ತ್ಯುಪಹತಾತ್ಮನಃ| ಮರ್ಮೈಕದೇಶೇ ತೇ ಜಾತಾಃ ಸರ್ಪನ್ತೋ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ಚ||೩೮|| ತುದ್ಯಮಾನಂ ಸ ಹೃದಯಂ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಮನ್ಯತೇ| ಛಿದ್ಯಮಾನಂ ಯಥಾ ಶಸ್ತ್ರೈರ್ಜಾತಕಣ್ಡೂಂ ಮಹಾರುಜಮ್||೩೯|| ಹೃದ್ರೋಗಂ ಕ್ರಿಮಿಜಂ ತ್ವೇತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸುದಾರುಣಮ್| ತ್ವರೇತ ಜೇತುಂ ತಂ ವಿದ್ವಾನ್ ವಿಕಾರಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಮ್||೪೦||
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०|| वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः | हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१|| उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः| मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२|| हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३|| अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम्| निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४|| हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्| तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५|| हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः| (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६|| तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते| मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७|| सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८|| तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते| छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९|| हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्| त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
ಶೋಕೋಪವಾಸೇತ್ಯಾದಿ ಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ವೇಷ್ಟನಮ್ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿವ| ದರಃ ದರದರಿಕಾ| ಅಚಿನ್ತನಮ್ ಅಲ್ಪಚಿನ್ತನಮ್| ಅಶ್ಮಾವೃತಮ್ ಅಶ್ಮಾಕ್ರಾನ್ತಮ್| ಗ್ರನ್ಥಿರಿವ ಗ್ರನ್ಥಿಃ, ಸ ಚ ರಸದೋಷಕೃತಃ| ಮರ್ಮೈಕದೇಶೇ ಹೃದಯೈಕದೇಶೇ| ದ್ವಿತೀಯಂ ಮರ್ಮೇತಿಪದಂ ಕರ್ಮತಾಪನ್ನಮ್||೩೦-೪೦||
Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44
ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕೈಶ್ಚ ಷಟ್| ಸಮೈಶ್ಚೈಕೋ ವಿಕಾರಾಸ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ||೪೧|| ಸಂಸರ್ಗೇ ನವ ಷಟ್ ತೇಭ್ಯ ಏಕವೃದ್ಧ್ಯಾ ಸಮೈಸ್ತ್ರಯಃ| ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಶ್ಚ ತೈರ್ವೃದ್ಧೈರ್ವ್ಯಾಧಯಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ||೪೨|| ಯಥಾ ವೃದ್ಧೈಸ್ತಥಾ ಕ್ಷೀಣೈರ್ದೋಷೇಃ ಸ್ಯುಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ| ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕೃತಶ್ಚಾನ್ಯೋ ವಿಕಲ್ಪ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೪೩|| ವೃದ್ಧಿರೇಕಸ್ಯ ಸಮತಾ ಚೈಕಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚೈಕಸ್ಯೈಕವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವಯೋಃ ಕ್ಷಯಃ ||೪೪||
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश||४१|| संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः| पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः||४२|| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः| वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते||४३|| वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः| द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ||४४||
🔊 Audio coming soon
‘ಕತಿ ಚಾಪ್ಯನಿಲಾದೀನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕೈರಿತಿ ವೃದ್ಧವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮೈಃ| ಸಂಸರ್ಗೇ ನವೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಅಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಂ- ಷಟ್ ತೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮೈಸ್ರಯ ಇತಿ ವೃದ್ಧೈಃ ಸಮೈಃ| ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕೃತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಂ- ವೃದ್ಧಿರೇಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸಮತಾಽಪಿ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಕಲ್ಪೇ ಪಠ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮತಾಯಾಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ವಿಕಾರಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ ‘ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕೃತ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ವೃದ್ಧಿರೇಕಸ್ಯ ಸಮತಾ ಚೈಕಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯನೇನ ಷಡ್ವಿಕಾರಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚೈಕಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ತ್ರಯಃ| ಏಕವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವಯೋಃ ಕ್ಷಯಃ , ತೇನ ತ್ರಯಃ| ಏವಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಪ್ರಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ||೪೧-೪೪||
Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61
ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಮಾರುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯೇ| ಸ್ಥಾನಾದಾದಾಯ ಗಾತ್ರೇಷು ಯತ್ರ ಯತ್ರ ವಿಸರ್ಪತಿ||೪೫|| ತದಾ ಭೇದಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರಾನವಸ್ಥಿತಃ| ಗಾತ್ರದೇಶೇ ಭವತ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರಮೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವ ಚ||೪೬|| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಕಫಂ ವಾಯುಃ ಕ್ಷೀಣೇ ಪಿತ್ತೇ ಯದಾ ಬಲೀ| ಕರ್ಷೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾ ಶೂಲಂ ಸಶೈತ್ಯಸ್ತಮ್ಭಗೌರವಮ್||೪೭|| ಯದಾಽನಿಲಂ ಪ್ರಕೃತಿಗಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಪರಿಕ್ಷಯೇ| ಸಂರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ದಾಹಃ ಶೂಲಂ ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ||೪೮|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಹಿ ಸಮಂ ಪಿತ್ತಂ ಯದಾ ವಾತಪರಿಕ್ಷಯೇ| ಸನ್ನಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸತನ್ದ್ರಾಗೌರವಂ ಜ್ವರಮ್||೪೯|| ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಹಿ ಯದಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಸಮೀರಣಮ್| ರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಪ್ರಕುರ್ವೀತ ಶೀತಕಂ ಗೌರವಂ ರುಜಮ್ ||೫೦|| ಸಮೀರಣೇ ಪರಿಕ್ಷೀಣೇ ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮತ್ವಗಮ್| ಕುರ್ವೀತ ಸನ್ನಿರುನ್ಧಾನೋ ಮೃದ್ವಗ್ನಿತ್ವಂ ಶಿರೋಗ್ರಹಮ್ ||೫೧|| ನಿದ್ರಾಂ ತನ್ದ್ರಾಂ ಪ್ರಲಾಪಂ ಚ ಹೃದ್ರೋಗಂ ಗಾತ್ರಗೌರವಮ್| ನಖಾದೀನಾಂ ಚ ಪೀತತ್ವಂ ಷ್ಠೀವನಂ ಕಫಪಿತ್ತಯೋಃ||೫೨|| ಹೀನವಾತಸ್ಯ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹಿತಶ್ಚರನ್| ಕರೋತ್ಯರೋಚಕಾಪಾಕೌ ಸದನಂ ಗೌರವಂ ತಥಾ||೫೩|| ಹೃಲ್ಲಾಸಮಾಸ್ಯಸ್ರವಣಂ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ದೂಯನಂ ಮದಮ್| ವಿರೇಕಸ್ಯ ಚ ವೈಷಮ್ಯಂ ವೈಷಮ್ಯಮನಲಸ್ಯ ಚ||೫೪|| ಹೀನಪಿತ್ತಸ್ಯ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮಾರುತೇನೋಪಸಂಹಿತಃ| ಸ್ತಮ್ಭಂ ಶೈತ್ಯಂ ಚ ತೋದಂ ಚ ಜನಯತ್ಯನವಸ್ಥಿತಮ್||೫೫|| ಗೌರವಂ ಮೃದುತಾಮಗ್ನೇರ್ಭಕ್ತಾಶ್ರದ್ಧಾಂ ಪ್ರವೇಪನಮ್| ನಖಾದೀನಾಂ ಚ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ಗಾತ್ರಪಾರುಷ್ಯಮೇವ ಚ||೫೬|| ಮಾರುತಸ್ತು ಕಫೇ ಹೀನೇ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕುಪಿತಂ ದ್ವಯಮ್| ಕರೋತಿ ಯಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಶೃಣು ತಾನಿ ಸಮಾಸತಃ||೫೭|| ಭ್ರಮಮುದ್ವೇಷ್ಟನಂ ತೋದಂ ದಾಹಂ ಸ್ಫುಟನವೇಪನೇ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಂ ಪರೀಶೋಷಂ ದೂಯನಂ ಧೂಪನಂ ತಥಾ||೫೮|| ವಾತಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಪಿದಧದ್ಭೃಶಮ್| ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಣಾಶಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಚ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಂ ಚ ಕರೋತಿ ಹಿ||೫೯|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ಪಿತ್ತಂ ದೇಹೌಜಃ ಸ್ರಂಸಯಚ್ಚರೇತ್| ಗ್ಲಾನಿಮಿನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಯಮ್||೬೦|| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ವಾಯುರ್ಮರ್ಮಾಣ್ಯತಿನಿಪೀಡಯನ್| ಪ್ರಣಾಶಯತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಚ ವೇಪಯತ್ಯಥವಾ ನರಮ್||೬೧||
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५|| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः| गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६|| प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली| कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७|| यदाऽनिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८|| श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९|| प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्| रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ||५०|| समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ||५१|| निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः||५२|| हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्| करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा||५३|| हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्| विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च||५४|| हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः| स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५|| गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्| नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६|| मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्| करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७|| भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने| अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा||५८|| वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्| चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९|| वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्| ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्||६०|| पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन्| प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्||६१||
🔊 Audio coming soon
ವೃದ್ಧಿರೇಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದೇರುದಾಹರಣಮ್- ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದೇತದೇವ ಪರಮುದಾಹರಣಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ, ಶೇಷೋದಾಹರಣಂ ತು ಕೃತ್ಸ್ನೇ ತನ್ತ್ರೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಕೇಚಿತ್ತು ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ದುರ್ಬೋಧತ್ವೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದ್ವಾದಶಾನಾಮಪಿ ವಿಕಲ್ಪಾನಾಮಾಚಾರ್ಯೇಣ ಲಕ್ಷಣಂ ಕೃತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಮೇವ ಪಠನ್ತಿ| ನನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಥಂ ತದಾ ದಾಹಶ್ಚೇತಿ ಸಙ್ಗತಂ ಭವತಿ, ನ ಹಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ದೋಷೋ ವಿಕಾರಕಾರೀ, ನ ಚ ವಾಯೋರ್ದಾಹಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಉಚ್ಯತೇ- ಯತ್ರ ಯತ್ರೇತಿ ವಚನಾದ್ ಯತ್ರ ಕುಪಿತೇನ ವಾಯುನಾ ಪಿತ್ತಂ ನೀತಂ, ತತ್ರ ಶರೀರಾವಯವೇ ಪ್ರಕೃತಿಮಾನಸ್ಥಿತಮಪಿ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮೇವ, ಯತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರದೇಶೇ ತಾವಾನ್ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧ ಉಚಿತೋ ನ ಭವತ್ಯೇವೇತ್ಯಧಿಕೇನ ತತ್ರ ಪಿತ್ತೇನ ದಾಹ ಉಪಪನ್ನ ಏವ, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷಸ್ಯ ವಿಕಾರೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಂ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ರಕ್ತಾದೀನಾಮ್| ಹೀನವಾತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ‘ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚೈಕಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋದಾಹರಣಮ್| ದೇಹೌಜೋ ದೇಹಸಾರಃ; ಕಿಂವಾ ದೇಹಶ್ಚ ಓಜಶ್ಚ ದೇಹೌಜಃ||೪೫-೬೧||
Adhikarana 13 (62) · Śloka 62
ದೋಷಾಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ತಿ ಯಥಾಬಲಮ್| ಕ್ಷೀಣಾ ಜಹತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ವಂ, ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುವೇತೇ||೬೨||
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्| क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुवेते||६२||
🔊 Audio coming soon
ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪೃಥಗಾಹ- ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ವೈಕಾರಿಕಮ್| ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ಅತಿವೃದ್ಧೈರತಿವೃದ್ಧಂ, ಮಧ್ಯವೃದ್ಧೈರ್ಮಧ್ಯವೃದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ವಂ ಜಹತೀತ್ಯನೇನ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಲಿಙ್ಗಕ್ಷಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯತೋ ವೃದ್ಧಾ ಉನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿನೋ ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಂ ದೂಷಯನ್ತೋ ಜ್ವರಾದೀನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ನ ಕ್ಷೀಣಾಃ, ಸ್ವಯಮೇವ ದುಃಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ಸ್ವಂ ಕರ್ಮೇತಿ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ| ಏತೇ ಚ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ಭೇದಾ ಆವಿಷ್ಕೃತತಮತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ; ತೇನೈಕದೋಷಕ್ಷಯೇ ದ್ವಿದೋಷವೃದ್ಧೌ ಚ ವೃದ್ಧವೃದ್ಧತರಭೇದಾದಿಭ್ಯೋಽಧಿಕತ್ವಮುದ್ಭಾವನೀಯಮ್ | ನನು ಭವತ್ವೇವಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯದಿ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ತು ನ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ, ಯತೋ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಿ ಗುಣಾಃ, ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಂ ತು ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ವಹ್ನಿತೋಯಯೋಃ| ನೈವಂ, ವಿರೋಧೋ ಹಿ ಭಾವಾನಾಂ ಕಾರ್ಯೋನ್ನೇಯಃ, ನಾನ್ಯತೋ ದೃಷ್ಟಮಾತ್ರೇಣ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ; ಯತೋಽನ್ಯತ್ರ ತೋಯದಹನಯೋರ್ಭೇದ ಉಪಲಬ್ಧಃ, ತತ್ ಕಿಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕದ್ರವ್ಯಾರಮ್ಭೇಽಪಿ ತಯೋರ್ವಿರೋಧಾತ್ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ತೋಯಾಗ್ನಿಗುಣಾತಿರೇಕಾದ್ವಾಽಮ್ಲರಸೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ , ತಸ್ಮಾದನುಪಲಬ್ಧತ್ವಾದ್ದೋಷಸಂಸರ್ಗೇ ವಿರೋಧಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಪರ್ಯನುಯೋಗೋ ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅಥ ಮನ್ಯಸೇ- ಏವಂ ವಿರುದ್ಧಗುಣಾನಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಮವಿರೋಧೇ “ವಿರುದ್ಧಗುಣಸನ್ನಿಪಾತೇ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಮವಜೀಯತೇ” (ವಿ. ೧) ಇತಿ, ತಥಾ “ಹ್ರಾಸಹೇತುರ್ವಿಶೇಷಸ್ತು” (ಸೂ. ೧) ಇತಿ ವಚನೇ ತರ್ಹಿ ನಿರರ್ಥಕೇ| ನ, ಅನಯೋಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಿಷಯವ್ಯತಿರೇಕೇ ಚರಿತಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಪ್ರಭಾವಸ್ತು ತಯೋರ್ವಿರೋಧಕೋ ಭವತ್ಯೇವ; ಯಥಾ- ತ್ರಿದೋಷಕರನಿಕುಚಗತಾ ಗುಣಾಃ ಸಮಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಪರಂ, ನ ತು ವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ದೋಷಹರಣಂ ಕುರ್ವತೇ ತ್ರಿದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಪ್ರಭಾವಾತ್; ತಥಾ ಆಮಲಕೇಽಮ್ಲತ್ವಂ ವಾತಂ ಹನ್ತಿ, ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಚ ಕಟುತ್ವತಿಕ್ತತ್ವೇ; ನಿಕುಚೇ ತ್ವಮ್ಲತ್ವಂ ಕಷಾಯಶೈತ್ಯಾಭಿಭೂತಂ ವಾತಂ ನ ನಿಹನ್ತಿ, ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯೇ ಚಾಮ್ಲತ್ವಾಭಿಭೂತೇ ಪಿತ್ತಂ ನ ಜಯತ ಏವಮಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಭಾವೋಽಯಂ ದೃಷ್ಟತ್ವಾದವಧಾರ್ಯತೇ- ಯತ್- ನ ತೇ ಪರಸ್ಪರಮುಪಘ್ನನ್ತಿ| ಏವಮ್ಭೂತಪ್ರಭಾವತ್ವೇ ತು ತೇಷಾಮದೃಷ್ಟಮೇವ ಕಾರಣಂ, ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದುಃಖಜನಕೇನ ಹ್ಯದೃಷ್ಟೇನ ತೇಽವಿರೋಧೇನ ನಿವೇಶ್ಯನ್ತೇ, ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ವಿರುದ್ಧೈರಪಿ ನ ತ್ವೇತೇ ಗುಣೈರ್ಘ್ನನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್| ದೋಷಾಃ ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದ್ಧೋರಂ ವಿಷಮಹೀನಿವ” (ಚಿ. ೨೬) ಇತಿ| ಸಹಜಂ ದೈವವಶಾತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಂ ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮ್| ಅನೇನ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ‘ಯಥಾ ದೋಷಾ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ನೋಪಘ್ನನ್ತಿ, ತಥಾ ರಸರಕ್ತಾದೀನಪಿ ನೋಪಹನ್ಯುಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಯದುಚ್ಯತೇ ಕೈಶ್ಚಿತ್, ತತ್ ಸರ್ವಂ ನಿರಸ್ತಮ್| ನನು, “ಕಾಲದೂಷ್ಯಪ್ರಕೃತಿಭಿರ್ದೋಷಸ್ತುಲ್ಯೋ ಹಿ ಸನ್ತತಮ್| ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಃ ಕುರುತೇ” (ಚಿ. ೩) ಇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿರ್ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿವೃದ್ಧೋ ವಾತಾದಿರುಚ್ಯತೇ, “ದೋಷಾನುಶಯಿತಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ದೇಹಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ” (ಸೂ. ೭) ಇತ್ಯಾದಿವಚನಾತ್; ತದಯಂ ಪ್ರಾಕೃತೇನ ದೋಷೇಣ ದೋಷಸ್ಯ ವಿರೋಧಃ ಕಥಂ ತರ್ಹ್ಯುಪಪನ್ನಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕತಾ ಅನನುಗುಣತ್ವೇನ ಮನ್ತವ್ಯಾ, ಸಮಾನಾಂ ಹಿ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ದೋಷಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಬಲೋ ಭವತಿ, ಅಸಮಾನಾಂ ತು ಪ್ರಾಪ್ಯ ತಥಾ ಬಲವಾನ್ನ ಭವತಿ, ನಾಸಮಾನಯಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹನ್ಯತೇ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುನ್ನೇಯಮ್| ಅತಿವೃದ್ಧೇನ ವಾಯುನಾಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ದುಷ್ಟತ್ವಾದ್ವಿರೋಧೋ ಭವತ್ಯೇವ ಕ್ವಚಿತ್, ನೈತಾವತಾ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾಸಮ್ಭವಃ||೬೨||
Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72
ವಾತಾದೀನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಮಲಾನಾಮೋಜಸಸ್ತಥಾ| ಕ್ಷಯಾಸ್ತತ್ರಾನಿಲಾದೀನಾಮುಕ್ತಂ ಸಙ್ಕ್ಷೀಣಲಕ್ಷಣಮ್ ||೬೩|| ಘಟ್ಟತೇ ಸಹತೇ ಶಬ್ದಂ ನೋಚ್ಚೈರ್ದ್ರವತಿ ಶೂಲ್ಯತೇ| ಹೃದಯಂ ತಾಮ್ಯತಿ ಸ್ವಲ್ಪಚೇಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ರಸಕ್ಷಯೇ||೬೪|| ಪರುಷಾ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಮ್ಲಾನಾ ತ್ವಗ್ರೂಕ್ಷಾ ರಕ್ತಸಙ್ಕ್ಷಯೇ| ಮಾಂಸಕ್ಷಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ಫಿಗ್ಗ್ರೀವೋದರಶುಷ್ಕತಾ||೬೫|| ಸನ್ಧೀನಾಂ ಸ್ಫುಟನಂ ಗ್ಲಾನಿರಕ್ಷ್ಣೋರಾಯಾಸ ಏವ ಚ| ಲಕ್ಷಣಂ ಮೇದಸಿ ಕ್ಷೀಣೇ ತನುತ್ವಂ ಚೋದರಸ್ಯ ಚ||೬೬|| ಕೇಶಲೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರುದ್ವಿಜಪ್ರಪತನಂ ಶ್ರಮಃ| ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಥಿಕ್ಷಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಸನ್ಧಿಶೈಥಿಲ್ಯಮೇವ ಚ||೬೭|| ಶೀರ್ಯನ್ತ ಇವ ಚಾಸ್ಥೀನಿ ದುರ್ಬಲಾನಿ ಲಘೂನಿ ಚ| ಪ್ರತತಂ ವಾತರೋಗೀಣಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಮಜ್ಜನಿ ದೇಹಿನಾಮ್||೬೮|| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ಸದನಂ ಶ್ರಮಃ| ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಶುಕ್ರಾವಿಸರ್ಗಶ್ಚ ಕ್ಷೀಣಶುಕ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||೬೯|| ಕ್ಷೀಣೇ ಶಕೃತಿ ಚಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಪೀಡಯನ್ನಿವ ಮಾರುತಃ| ರೂಕ್ಷಸ್ಯೋನ್ನಮಯನ್ ಕುಕ್ಷಿಂ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ಗಚ್ಛತಿ||೭೦|| ಮೂತ್ರಕ್ಷಯೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮೂತ್ರವೈವರ್ಣ್ಯಮೇವ ಚ| ಪಿಪಾಸಾ ಬಾಧತೇ ಚಾಸ್ಯ ಮುಖಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ||೭೧|| ಮಲಾಯನಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಶೂನ್ಯಾನಿ ಚ ಲಘೂನಿ ಚ| ವಿಶುಷ್ಕಾಣಿ ಚ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಲಸಙ್ಕ್ಷಯೇ||೭೨||
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् ||६३|| घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते| हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४|| परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये| मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५|| सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च| लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च||६६|| केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः| ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च||६७|| शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च| प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८|| दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः| क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्||६९|| क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः| रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०|| मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च| पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति||७१|| मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च| विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಷ್ಟಾದಶಕ್ಷಯಾನಾಹ- ವಾತಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಮಲಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಃ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಮಲಾನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿಶೇಷೇಣೇತಿವಚನಾದನ್ಯಗಾತ್ರಾಣಾಮಪಿ ಶುಷ್ಕತಾ ಲಭ್ಯತೇ| ಸನ್ಧೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಭೇದಃ- ಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಕೇಶೇತ್ಯಾದಿ ಅಸ್ಥಿಕ್ಷಯಸ್ಯ| ಬಾಧತೇ ಚಾಸ್ಯೇತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಶೇಷಲಕ್ಷಣಾ ಷಷ್ಠೀ| ಮಲಾಯನಾನೀತ್ಯನೇನ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಾಂ ಮುಖನಾಸಿಕಾಚಕ್ಷುಃಕರ್ಣಾನಾಂ ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಾನಾಂ ಚ ಲೋಮಕೂಪಪ್ರಜನನಾನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಲಾಯನಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಜತೂಕರ್ಣೇ- “ದೋಷಾಣಾಂ ಧಾತೂನಾಮೋಜೋಮೂತ್ರಶಕೃದಿನ್ದ್ರಿಯಮಲಾನಾಮ್| ಅಷ್ಟಾದಶಕ್ಷಯಾಸ್ತೇ ಲಕ್ಷ್ಯಾಃ ಸ್ವಗುಣಕ್ರಿಯಾನಾಶಾತ್” ಇತಿ||೬೩-೭೨||
Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1
ಬಿಭೇತಿ ದುರ್ಬಲೋಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಧ್ಯಾಯತಿ ವ್ಯಥಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ದುಶ್ಛಾಯೋ ದುರ್ಮನಾ ರೂಕ್ಷಃ ಕ್ಷಾಮಶ್ಚೈವೌಜಸಃ ಕ್ಷಯೇ||೭೩|| ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಯಚ್ಛುದ್ಧಂ ರಕ್ತಮೀಷತ್ಸಪೀತಕಮ್| ಓಜಃ ಶರೀರೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಂ ತನ್ನಾಶಾನ್ನಾ ವಿನಶ್ಯತಿ||೭೪|| ಪ್ರಥಮಂ ಜಾಯತೇ ಹ್ಯೋಜಃ ಶರೀರೇಽಸ್ಮಿಞ್ಛರೀರಿಣಾಮ್| ಸರ್ಪಿರ್ವರ್ಣಂ ಮಧುರಸಂ ಲಾಜಗನ್ಧಿ ಪ್ರಜಾಯತೇ||೭೫|| (ಭ್ರಮರೈಃ ಫಲಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಯಥಾ ಸಮ್ಭ್ರಿಯತೇ ಮಧು| ತದ್ವದೋಜಃ ಸ್ವಕರ್ಮಭ್ಯೋ ಗುಣೈಃ ಸಮ್ಭ್ರಿಯತೇ ನೃಣಾಮ್||೧||)|
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये||७३|| हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति||७४|| प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम्| सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते||७५|| (भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु| तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते नृणाम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
ಓಜಃಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬಿಭೇತೀತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಮನಾ ಮನೋಬಲವಿಹೀನಃ| ಓಜಸೋ ದುರ್ಜ್ಞೇಯತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೃದೀತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಮಿತಿ ಶುಕ್ಲಂ, ರಕ್ತಮೀಷದಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಕ್ತಂ, ಸಪೀತಕಮಿತಿ ಈಷತ್ಪೀತಕಂ; ತೇನ ಶುಕ್ಲವರ್ಣಮೋಜಃ, ರಕ್ತಪೀತೌ ತು ವರ್ಣಾವತ್ರಾನುಗತೌ; ಕಿಂವಾ, ಈಷದಿತ್ಯಲ್ಪಪ್ರಮಾಣಂ, ತೇನಾಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಮೋಜ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಸ್ಯೌಜಸೋಽಷ್ಟೌ ಬಿನ್ದವೋ ಹೃದಯಾಶ್ರಯಾಃ” ಇತಿ| ಏತಚ್ಚಾಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಂ ಪರಮೋಜೋ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಾಣಂ ತು ಯದೋಜಸ್ತದಪ್ರಧಾನಂ; ಯಚ್ಛಾರೀರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ತಾವಚ್ಚೈವ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯೌಜಸಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್” (ಶಾ. ೭) ಇತ್ಯನೇನ; ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿವಿಧಮಿಹೌಜಃ| ಅತ ಏವಾರ್ಥೇ ದಶಮಹಾಮೂಲೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ತತ್ ಪರಸ್ಯೌಜಸಃ ಸ್ಥಾನಂ” (ಸೂ. ೩೦) ಇತಿ; ಪರಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಯಾಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಚ ಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಮಾನಸ್ಯೈವ ಜ್ಞೈಯಮ್, ಅಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಸ್ಯ ತ್ವವಯವನಾಶೇಽಪಿ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತೀತಿ ಹೃದೀತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ಏತಚ್ಚೌಜಃ ಸರ್ವಧಾತುಸಮುದಾಯರೂಪಂ, ತೇನ ಸಪ್ತಧಾತುಷ್ವೇವಾವರುದ್ಧಮಿತಿ ನಾಷ್ಟಮಧಾತುತ್ವಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ; ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ರಸಾದೀನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಯತ್ ಪರಂ ತೇಜಸ್ತತ್ ಖಲ್ವೋಜಃ” (ಸು. ಸೂ. ೧೫) ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಭ್ರಮರೈಃ ಫಲಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಯಥಾ ಸಂಹ್ರಿಯತೇ ಮಧು| ತದ್ವದೋಜಃ ಶರೀರೇಭ್ಯೋ ಗುಣೈಃ ಸಂಹ್ರಿಯತೇ ನೃಣಾಮ್” ಇತಿ| ‘ಪ್ರಥಮಂ ಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಸ್ತು ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಏತೇ ಚಾಷ್ಟಾದಶ ಕ್ಷಯಾ ಆವಿಷ್ಕೃತತಮತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ; ತೇನ ಉದಕಕ್ಷಯಸ್ವರಕ್ಷಯಾದ್ಯನಭಿಧಾನಂ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಸ್ವರಕ್ಷಯಮುರೋರೋಗಂ” ಇತಿ; ತಥೋದಕಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾ- “ಜಿಹ್ವಾತಾಲ್ವೋಷ್ಠಕಣ್ಠಕ್ಲೋಮಸಂಶೋಷಂ ಪಿಪಾಸಾಂ ಚಾತಿವೃದ್ಧಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಉದಕವಹಾನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನೀತಿ ಜಾನೀಯಾತ್” (ವಿ. ೫) ಇತಿ||೭೩-೭೫||
Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77
ವ್ಯಾಯಾಮೋಽನಶನಂ ಚಿನ್ತಾ ರೂಕ್ಷಾಲ್ಪಪ್ರಮಿತಾಶನಮ್| ವಾತಾತಪೌ ಭಯಂ ಶೋಕೋ ರೂಕ್ಷಪಾನಂ ಪ್ರಜಾಗರಃ||೭೬|| ಕಫಶೋಣಿತಶುಕ್ರಾಣಾಂ ಮಲಾನಾಂ ಚಾತಿವರ್ತನಮ್| ಕಾಲೋ ಭೂತೋಪಘಾತಶ್ಚ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ ಕ್ಷಯಹೇತವಃ||೭೭||
व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्| वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६|| कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||
🔊 Audio coming soon
ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷಯಾಣಾಂ ಹೇತುಮಾಹ- ವ್ಯಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಮಿತಾಶನಮ್ ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ| ಅತಿವರ್ತನಮ್ ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಬಹಿರ್ಗಮನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಕಾಲೋ ವಾರ್ಧಕ್ಯಮಾದಾನಂ ಚ| ಭೂತೋಪಘಾತಃ ಪಿಶಾಚಾದ್ಯುಪಘಾತಃ| ಅತ್ರ ವಾತಕ್ಷಯಹೇತುರ್ನೋಕ್ತೋ ವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್, ಸ ಚಾಚಿನ್ತನದಿವಾಸ್ವಪನಾದಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ; ಕಿಂವಾ, ಅನಶನಾತ್ ಕಿಟ್ಟಾಭಾವಃ, ತತಶ್ಚ ಕಿಟ್ಟರೂಪಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯಾಪ್ಯನುತ್ಪಾದಾತ್ ಕ್ಷಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೭೬-೭೭||
Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89
ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಂ ಸಮಶ್ನತಾಮ್| ನವಮನ್ನಂ ಚ ಪಾನಂ ಚ ನಿದ್ರಾಮಾಸ್ಯಾಸುಖಾನಿ ಚ||೭೮|| ತ್ಯಕ್ತವ್ಯಾಯಾಮಚಿನ್ತಾನಾಂ ಸಂಶೋಧನಮಕುರ್ವತಾಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಮೇದಶ್ಚ ಮಾಂಸಂ ಚಾತಿಪ್ರವರ್ಧತೇ||೭೯|| ತೈರಾವೃತಗತಿರ್ವಾಯುರೋಜ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ| ಯದಾ ಬಸ್ತಿಂ ತದಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮಧುಮೇಹಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೮೦|| ಸ ಮಾರುತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ದರ್ಶಯತ್ಯಾಕೃತಿಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ಯಾಯತೇ ಪುನಃ||೮೧|| ಉಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ ಪಿಡಕಾಃ ಸಪ್ತ ದಾರುಣಾಃ| ಮಾಂಸಲೇಷ್ವವಕಾಶೇಷು ಮರ್ಮಸ್ವಪಿ ಚ ಸನ್ಧಿಷು||೮೨|| ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಸರ್ಷಪೀ ತಥಾ| ಅಲಜೀ ವಿನತಾಖ್ಯಾ ಚ ವಿದ್ರಧೀ ಚೇತಿ ಸಪ್ತಮೀ||೮೩|| ಅನ್ತೋನ್ನತಾ ಮಧ್ಯನಿಮ್ನಾ ಶ್ಯಾವಾ ಕ್ಲೇದರುಗನ್ವಿತಾ| ಶರಾವಿಕಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪಿಡಕಾ ಶರಾವಾಕೃತಿಸಂಸ್ಥಿತಾ||೮೪|| ಅವಗಾಢಾರ್ತಿನಿಸ್ತೋದಾ ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಾ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಕಚ್ಛಪಪೃಷ್ಠಾಭಾ ಪಿಡಕಾ ಕಚ್ಛಪೀ ಮತಾ||೮೫|| ಸ್ತಬ್ಧಾ ಸಿರಾಜಾಲವತೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ರಾವಾ ಮಹಾಶಯಾ| ರುಜಾನಿಸ್ತೋದಬಹುಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಾ ಚ ಜಾಲಿನೀ||೮೬|| ಪಿಡಕಾ ನಾತಿಮಹತೀ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾ ಮಹಾರುಜಾ| ಸರ್ಷಪೀ ಸರ್ಷಪಾಭಾಭಿಃ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚಿತಾ ಭವೇತ್||೮೭|| ದಹತಿ ತ್ವಚಮುತ್ಥಾನೇ ತೃಷ್ಣಾಮೋಹಜ್ವರಪ್ರದಾ| ವಿಸರ್ಪತ್ಯನಿಶಂ ದುಃಖಾದ್ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವಾಲಜೀ||೮೮|| ಅವಗಾಢರುಜಾಕ್ಲೇದಾ ಪೃಷ್ಠೇ ವಾಽಪ್ಯುದರೇಽಪಿ ವಾ| ಮಹತೀ ವಿನತಾ ನೀಲಾ ಪಿಡಕಾ ವಿನತಾ ಮತಾ||೮೯||
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम्| नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च||७८|| त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम्| श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते||७९|| तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||८०|| स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः||८१|| उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः| मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु||८२|| शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||८३|| अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता| शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता||८४|| अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता||८५|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||८६|| पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा| सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्||८७|| दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा| विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी||८८|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा| महती विनता नीला पिडका विनता मता||८९||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಪ್ತಪಿಡಕಾ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ, ಅತಸ್ತಾಸಾಂ ಪ್ರಧಾನಹೇತುತ್ವೇನ ಪ್ರಮೇಹಾನೇವ ತಾವನ್ನಿದಾನಾದಿಕ್ರಮೇಣಾಹ- ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನವಂ ಪಾನಮಿತಿ ನವಂ ಮದ್ಯಮ್| ನಿದ್ರಾಮಾಸ್ಯಾಸುಖಾನಿ ಚೇತ್ಯತ್ರಾನ್ತೇ ‘ಭಜತಾಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಓಜಃ ಪ್ರಸಾದೋ ಧಾತೂನಾಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಕೃಚ್ಛ್ರ್ ಇತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಅಚಿಕಿತ್ಸಯಾ| ಶರಾವಿಕಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ವಯೋ ವಿವರಣೇ ಸ್ಫುಟಃ| ಅಲಜೀಸಞ್ಜ್ಞಾ ರೂಢಾ| ಏತಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಕ್ತಾಃ| ತೇನ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಪಿಡಕಾಧಿಕ್ಯಮುಕ್ತಂ ಯತ್, ತನ್ನ ವಿರೋಧಿ| ಸಿರಾಜಾಲಂ ಸಿರಾಸಮೂಹಃ| ಚಿತಾ ಅಧಿಷ್ಠಿತಾ||೭೮-೮೯||
Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100
ವಿದ್ರಧಿಂ ದ್ವಿವಿಧಾಮಾಹುರ್ಬಾಹ್ಯಾಮಾಭ್ಯನ್ತರೀಂ ತಥಾ| ಬಾಹ್ಯಾ ತ್ವಕ್ಸ್ನಾಯುಮಾಂಸೋತ್ಥಾ ಕಣ್ಡರಾಭಾ ಮಹಾರುಜಾ||೯೦|| ಶೀತಕಾನ್ನವಿದಾಹ್ಯುಷ್ಣರೂಕ್ಷಶುಷ್ಕಾತಿಭೋಜನಾತ್| ವಿರುದ್ಧಾಜೀರ್ಣಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವಿಷಮಾಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಾತ್||೯೧|| ವ್ಯಾಪನ್ನಬಹುಮದ್ಯತ್ವಾದ್ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್| ಜಿಹ್ಮವ್ಯಾಯಾಮಶಯನಾದತಿಭಾರಾಧ್ವಮೈಥುನಾತ್||೯೨|| ಅನ್ತಃಶರೀರೇ ಮಾಂಸಾಸೃಗಾವಿಶನ್ತಿ ಯದಾ ಮಲಾಃ| ತದಾ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಗಮ್ಭೀರಸ್ಥಃ ಸುದಾರುಣಃ||೯೩|| ಹೃದಯೇ ಕ್ಲೋಮ್ನಿ ಯಕೃತಿ ಪ್ಲೀಹ್ನಿ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ವೃಕ್ಕಯೋಃ| ನಾಭ್ಯಾಂ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರ್ವಾಽಪಿ ಬಸ್ತೌ ವಾ ತೀವ್ರವೇದನಃ||೯೪|| ದುಷ್ಟರಕ್ತಾತಿಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರಂ ವಿದಹ್ಯತೇ| ತತಃ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||೯೫|| ವ್ಯಧಚ್ಛೇದಭ್ರಮಾನಾಹಶಬ್ದಸ್ಫುರಣಸರ್ಪಣೈಃ| ವಾತಿಕೀಂ, ಪೈತ್ತಿಕೀಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಮೋಹಮದಜ್ವರೈಃ||೯೬|| ಜೃಮ್ಭೋತ್ಕ್ಲೇಶಾರುಚಿಸ್ತಮ್ಭಶೀತಕೈಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀಂ ವಿದುಃ| ಸರ್ವಾಸು ಚ ಮಹಚ್ಛೂಲಂ ವಿದ್ರಧೀಷೂಪಜಾಯತೇ||೯೭|| ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರೈರ್ಭಿದ್ಯತ ಇವ ಚೋಲ್ಮುಕೈರಿವ ದಹ್ಯತೇ| ವಿದ್ರಧೀ ವ್ಯಮ್ಲತಾ ಯಾತಾ ವೃಶ್ಚಿಕೈರಿವ ದಶ್ಯತೇ||೯೮|| ತನು ರೂಕ್ಷಾರುಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ಫೇನಿಲಂ ವಾತವಿದ್ರಧೀ| ತಿಲಮಾಷಕುಲತ್ಥೋದಸನ್ನಿಭಂ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧೀ||೯೯|| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀ ಸ್ರವತಿ ಶ್ವೇತಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಬಹಲಂ ಬಹು| ಲಕ್ಷಣಂ ಸರ್ವಮೇವೈತದ್ಭಜತೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀ||೧೦೦||
विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा| बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा||९०|| शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्| विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१|| व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्| जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२|| अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः| तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः||९३|| हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः| नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः||९४|| दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते| ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५|| व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः| वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६|| जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः| सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७|| शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते| विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८|| तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९|| श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु| लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||
🔊 Audio coming soon
ವಿದ್ರಧಿಂ ದ್ವಿವಿಧಾಮಿತ್ಯನೇನಾಭ್ಯನ್ತರವಿದ್ರಧೇರಪಿ ವಿದ್ರಧಿತ್ವೇನ ಪಿಡಕಾನಾಂ ಸಪ್ತತ್ವೇಽವಿರೋಧ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಣ್ಡರಾಭಾ ಸ್ಥೂಲಸ್ನಾಯ್ವಾಕಾರಾ| ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧೇರ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವೇನ ನಿದಾನಾನ್ಯಾಹ- ಶೀತಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ದೋಷಲಮ್| ವ್ಯಾಪನ್ನಂ ಚ ಬಹು ಚ ಮದ್ಯಮುಪಯುಙ್ಕ್ತೇ ಯಃ ಸ ವ್ಯಾಪನ್ನಬಹುಮದ್ಯಃ| ಅನ್ತಃಶರೀರ ಇತಿ ಕೋಷ್ಠೇ| ಮಲಾ ದೋಷಾಃ| ಗ್ರನ್ಥಿರಿವ ಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಸ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಿಃ| ವ್ಯಧಾದಯೋ ವ್ಯಥಾಪ್ರಕಾರಾಃ | ಶೀತಮೇವ ಶೀತಕಮ್| ವ್ಯಮ್ಲತಾಂ ಯಾತಾ ವಿದಾಹಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ| ತಮಕಃ ಶ್ವಾಸಭೇದಃ||೯೦-೧೦೦||
Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103
ಅಥಾಸಾಂ ವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ಥಾನಕೃತಂ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ತತ್ರ ಪ್ರಧಾನಮರ್ಮಜಾಯಾಂ ವಿದ್ರಧ್ಯಾಂ ಹೃದ್ಧಟ್ಟನತಮಕಪ್ರಮೋಹಕಾಸಶ್ವಾಸಾಃ, ಕ್ಲೋಮಜಾಯಾಂ ಪಿಪಾಸಾಮುಖಶೋಷಗಲಗ್ರಹಾಃ, ಯಕೃಜ್ಜಾಯಾಂ ಶ್ವಾಸಃ, ಪ್ಲೀಹಜಾಯಾಮುಚ್ಛ್ವಾಸೋಪರೋಧಃ, ಕುಕ್ಷಿಜಾಯಾಂ ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಾನ್ತರಾಂಸಶೂಲಂ, ವೃಕ್ಕಜಾಯಾಂ ಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಃ, ನಾಭಿಜಾಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾ, ವಙ್ಕ್ಷಣಜಾಯಾಂ ಸಕ್ಥಿಸಾದಃ, ಬಸ್ತಿಜಾಯಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಪೂತಿಮೂತ್ರವರ್ಚಸತ್ವಂ ಚೇತಿ||೧೦೧|| ಪಕ್ವಪ್ರಭಿನ್ನಾಸೂರ್ಧ್ವಜಾಸು ಮುಖಾತ್ ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವತಿ, ಅಧೋಜಾಸು ಗುದಾತ್, ಉಭಯತಸ್ತು ನಾಭಿಜಾಸು||೧೦೨|| ಆಸಾಂ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜಾಃ ಪರಿಪಕ್ವಾಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀ ಚ ಮರಣಾಯ; ಶೇಷಾಃ ಪುನಃ ಕುಶಲಮಾಶುಪ್ರತಿಕಾರಿಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಮಾಸಾದ್ಯೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದಚಿರೋತ್ಥಿತಾಂ ವಿದ್ರಧೀಂ ಶಸ್ತ್ರಸರ್ಪವಿದ್ಯುದಗ್ನಿತುಲ್ಯಾಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನೈರಾಶ್ವೇವೋಪಕ್ರಮೇತ್ ಸರ್ವಶೋ ಗುಲ್ಮವಚ್ಚೇತಿ||೧೦೩||
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः, क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः, यकृज्जायां श्वासः, प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः, कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं, वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः, नाभिजायां हिक्का, वङ्क्षणजायां सक्थिसादः, बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति||१०१|| पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति, अधोजासु गुदात्, उभयतस्तु नाभिजासु||१०२|| आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय; शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति| तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति||१०३||
🔊 Audio coming soon
ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಾನ್ತರಾಂಸಶೂಲಮಿತಿ ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವಾನ್ತರಾಂಸೇಷು ಶೂಲಮ್ | ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜಾಸು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀಂ ಪೃಥಕ್ ಪಠನ್ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀಂ ಪಕ್ವಾಮಪಕ್ವಾಂ ಚಾಸಾಧ್ಯಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಶಸ್ತ್ರಾದಿದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯಾಚ್ಛಸ್ತ್ರವನ್ಮರ್ಮಚ್ಛೇದಕತ್ವಂ, ಸರ್ಪವದಾಶುಸಞ್ಜ್ಞಾಹಾರಿತ್ವಂ, ವಿದ್ಯುದಗ್ನಿವದಾಶುಮಾರಕತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೦೧-೧೦೩||
Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ| ತಾವಚ್ಚೈತಾ ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾವದ್ವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ||೧೦೪|| ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಚೇತಿ ದುಃಸಹಾಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ತಾ ಹ್ಯತಿಬಲಾಃ ಪ್ರಭೂತಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಸಃ||೧೦೫|| ಸರ್ಷಪೀ ಚಾಲಜೀ ಚೈವ ವಿನತಾ ವಿದ್ರಧೀ ಚ ಯಾಃ| ಸಾಧ್ಯಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಸ್ತಾಸ್ತು ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯಲ್ಪಮೇದಸಃ||೧೦೬|| ಮರ್ಮಸ್ವಂಸೇ ಗುದೇ ಪಾಣ್ಯೋಃ ಸ್ತನೇ ಸನ್ಧಿಷು ಪಾದಯೋಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಪಿಡಿಕಾಃ ಸ ಪ್ರಮೇಹೀ ನ ಜೀವತಿ||೧೦೭||
भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः| साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः| जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಮೇಹಂ ವಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ- ವಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಚ ಪಿಡಕಾನಾಂ ಮಾಧುಮೇಹಿಕತ್ವಂ ಯತ್ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಾಸ್ತು ಸ್ಥಾನಮ್| ವಿದ್ರಧೀ ಚೇತಿ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧೀ||೧೦೪-೧೦೭||
Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111
ತಥಾಽನ್ಯಾಃ ಪಿಡಕಾಃ ಸನ್ತಿ ರಕ್ತಪೀತಾಸಿತಾರುಣಾಃ| ಪಾಣ್ಡುರಾಃ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾಶ್ಚ ಭಸ್ಮಾಭಾ ಮೇಚಕಪ್ರಭಾಃ||೧೦೮|| ಮೃದ್ವ್ಯಶ್ಚ ಕಠಿನಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ತಥಾಽಪರಾಃ| ಮನ್ದವೇಗಾ ಮಹಾವೇಗಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಶೂಲಾ ಮಹಾರುಜಃ||೧೦೯|| ತಾ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಮಾರುತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವೈರ್ಹೇತುಲಕ್ಷಣೈಃ| ಬ್ರೂಯಾದುಪಚರೇಚ್ಚಾಶು ಪ್ರಾಗುಪದ್ರವದರ್ಶನಾತ್||೧೧೦|| ತೃಟ್ಶ್ವಾಸಮಾಂಸಸಙ್ಕೋಥಮೋಹಹಿಕ್ಕಾಮದಜ್ವರಾಃ| ವೀಸರ್ಪಮರ್ಮಸಂರೋಧಾಃ ಪಿಡಕಾನಾಮುಪದ್ರವಾಃ||೧೧೧||
तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः| पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः||१०८|| मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः| मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः||१०९|| ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः| ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्||११०|| तृट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः| वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||१११||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾನ್ಯಾಸಾಮಪಿ ಪಿಡಕಾನಾಮಾವಿಷ್ಕೃತಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬ್ರೂತೇ- ತಥಾಽನ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುರಾ ಧೂಸರಾಃ, ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾಸ್ತು ರೂಕ್ಷಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಮೇಚಕಪ್ರಭಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಃ| ಉಪಚರೇಚ್ಚೇತಿ ಮಾರುತಾದೀನಾಂ ಭೇಷಜೈರಿತ್ಯರ್ಥಾದ್ಭವತಿ| ಪ್ರಾಗುಪದ್ರವದರ್ಶನಾದಿತ್ಯನೇನ ಉಪದ್ರವಯುಕ್ತಾ ಪಿಡಕಾ ಅಸಾಧ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಙ್ಕೋಥಃ ಪೂತಿಭಾವಃ||೧೦೮-೧೧೧||
Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113
ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾ ಗತಿಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ತ್ರಿವಿಧಾಽಪರಾ||೧೧೨|| ತ್ರಿವಿಧಾ ಚಾಪರಾ ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ವಿಧಿಭೇದೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾ ಗತಿಃ||೧೧೩||
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः| ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा||११२|| त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः||११३||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಗತಿಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವಮಾನವಸ್ಥಾನಮ್| ಗತಿಃ ಪ್ರಕಾರೋಽವಸ್ಥಾ ವಾ| ಚಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ತೇನ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಚಯಃ; ಏವಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಃ ಕೋಪಃ ಪ್ರಕೋಪಃ; ಏವಂ ಪ್ರಶಮೋಽಪಿ| ಏತೇನ ವರ್ಷಾದಿಷು ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಶ್ಚಯೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶ್ಯತೇ, ಇತರದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ಚ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರೇಣ ಚಯೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸೂಚ್ಯತೇ; ತೇನ ಶರದ್ಯನುಬಲತ್ವೇನ ಕಫಪ್ರಕೋಪೋ ಭವತೀತ್ಯಾದಿ ಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ||೧೧೨-೧೧೩||
Adhikarana 23 (114) · Śloka 115
ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಭವನ್ತ್ಯೇಕೈಕಶಃ ಷಟ್ಸು ಕಾಲೇಷ್ವಭ್ರಾಗಮಾದಿಷು||೧೧೪|| ಗತಿಃ ಕಾಲಕೃತಾ ಚೈಷಾ ಚಯಾದ್ಯಾ ಪುನರುಚ್ಯತೇ|೧೧೫|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||११४|| गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते|११५|
🔊 Audio coming soon
ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಟ್ಕ್ರಮೇಣ; ಕಿಂವಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ| ಪಿತ್ತಾದೀನಾಮಿತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಾನಾಮ್| ಏಕೈಕಶ ಇತಿ ಅಯೌಗಪದ್ಯೇನ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೈವ ಜ್ಞೇಯಂ, ತೇನ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಕೋಪೇನಾಪ್ರಧಾನೇನ ನ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಹೀನೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಪವನಾದಯ ಇತಿ ಪವನಪ್ರಧಾನಾಃ; ಏವಂ ವಸನ್ತೇ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಷಟ್ಸು ಋತುಷು ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಾನಾಂ ಪ್ರಬಲಚಯಾದಯೋ ವಿಭಜ್ಯಮಾನತ್ವೇನ; ತೇನ ಪಿತ್ತಚಯಕಾಲೇ ವಾತಸ್ಯ ಕೋಪಃ, ಶರದಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಕಾಲೇ ವಾತಪ್ರಶಮಃ, ಹೇಮನ್ತೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮಃ ಕಫಸ್ಯ ಚಯಃ, ವಸನ್ತೇ ತು ಕಫಪ್ರಕೋಪ ಏವ ಪರಂ, ತಥಾ ಕಫಪ್ರಶಮಕೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾತಚಯ ಇತಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ವಾತಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಾಂ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯಾಭಿಪ್ರೇತತ್ವೇನಾಗ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ ಕೃತಂ, ವಿಸರ್ಗೇ ಚ ಪಿತ್ತಚಯ ಏವ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ||೧೧೪||-
Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118
ಗತಿಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಾ ದೃಷ್ಟಾ ಪ್ರಾಕೃತೀ ವೈಕೃತೀ ಚ ಯಾ||೧೧೫|| ಪಿತ್ತಾದೇವೋಷ್ಮಣಃ ಪಕ್ತಿರ್ನರಾಣಾಮುಪಜಾಯತೇ| ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಹೂನ್||೧೧೬|| ಪ್ರಾಕೃತಸ್ತು ಬಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಿಕೃತೋ ಮಲ ಉಚ್ಯತೇ| ಸ ಚೈವೌಜಃ ಸ್ಮೃತಃ ಕಾಯೇ ಸ ಚ ಪಾಪ್ಮೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೧೧೭|| ಸರ್ವಾ ಹಿ ಚೇಷ್ಟಾ ವಾತೇನ ಸ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಾಣೀನಾಂ ಸ್ಮೃತಃ| ತೇನೈವ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ತೇನ ಚೈವೋಪರುಧ್ಯತೇ||೧೧೮||
गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५|| पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते| तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६|| प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते| स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७|| सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः| तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते||११८||
🔊 Audio coming soon
ಗತಿಭೇದಾನ್ತರಮಾಹ- ಗತಿಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಮಾದೌ ಕೃತಂ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಹೇತ್ವಗ್ನಿಕರ್ತೃತ್ವೇನ| ಪಕ್ತಿಃ ಪಾಕಃ| ಬಲಮಿತಿ ಬಲಹೇತುತ್ವೇನ| ಮಲ ಇತಿ ಶರೀರಮಲಿನೀಕರಣಾತ್| ಓಜ ಇತಿ ಸಾರಭೂತಂ; ಯದಿ ವಾ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೌಜೋಹೇತುತ್ವೇನೌಜಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಶಾರೀರೇ- “ತಾವಚ್ಚೈವ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯೌಜಸಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಮ್” (ಶಾ.ಅ.೭) ಇತಿ| ದುಃಖಹೇತುತ್ವಾತ್ ಪಾಪ್ಮಾ| ಸರ್ವಾ ಹಿ ಚೇಷ್ಟಾ ಇತಿ ಅವಿಕೃತಗಮನಾದ್ಯಾಃ| ಉಪರುಧ್ಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ||೧೧೫-೧೧೮||
Adhikarana 25 (119) · Śloka 119
ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾಮಿತ್ರಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮವಾನ್| ನಿತ್ಯಂ ಯುಕ್ತಃ ಪರಿಚರೇದಿಚ್ಛನ್ನಾಯುರನಿತ್ವರಮ್||೧೧೯||
नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्| नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्||११९||
🔊 Audio coming soon
ಆತ್ಮವಾನಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಂ ಮತುಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುದ್ಯುಕ್ತಃ| ಅನಿತ್ವರಮ್ ಅಗತ್ವರಮ್||೧೧೯||
Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಶಿರೋರೋಗಾಃ ಸಹೃದ್ರೋಗಾ ರೋಗಾ ಮಾನವಿಕಲ್ಪಜಾಃ| ಕ್ಷಯಾಃ ಸಪಿಡಕಾಶ್ಚೋಕ್ತಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಗತಿರೇವ ಚ||೧೨೦|| ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾ| ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಭಿಷಜಾಂ ಚೈವ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಚ ಹಿತೈಷಿಣಾ||೧೨೧||
तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०|| कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना| ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा||१२१||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾವಿತ್ಯಾದಿ||೧೨೦-೧೨೧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಚತುಷ್ಕೇ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೭||