Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ കിയന്തഃശിരസീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വചതുഷ്കചതുഷ്ടയേന ഭേഷജമഭിഹിതം, സമ്പ്രതി തദ്വിഷയരോഗാഭിധാനാര്ഥം രോഗചതുഷ്കോऽഭിധാതവ്യഃ, ചികിത്സാ ച വിധേയത്വേനൈവ പ്രധാനമതഃ പ്രഥമമുക്താ, കിഞ്ച ദര്ശിതശ്ചായം പ്രഥമാധ്യായ ഏവ സമ്ബന്ധഃ, ഏവം ചാങ്ഗേഷു മര്മസു ച പ്രധാനഭൂതശിരോഹൃദയരോഗാഭിധായകത്വേന കിയന്തഃ ശിരസീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
കിയന്തഃ ശിരസി പ്രോക്താ രോഗാ ഹൃദി ച ദേഹിനാമ്| കതി ചാപ്യനിലാദീനാം രോഗാ മാനവികല്പജാഃ||൩|| ക്ഷയാഃ കതി സമാഖ്യാതാഃ പിഡകാഃ കതി ചാനഘ!| ഗതിഃ കതിവിധാ ചോക്താ ദോഷാണാം ദോഷസൂദന!||൪|| ഹുതാശവേശസ്യ വചസ്തച്ഛ്രുത്വാ ഗുരുരബ്രവീത്| പൃഷ്ടവാനസി യത് സൌമ്യ! തന്മേ ശൃണു സവിസ്തരമ്||൫|| ദൃഷ്ടാഃ പഞ്ച ശിരോരോഗാഃ പഞ്ചൈവ ഹൃദയാമയാഃ| വ്യാധീനാം ഹ്യധികാ ഷഷ്ടിര്ദോഷമാനവികല്പജാ||൬|| ദശാഷ്ടൌ ച ക്ഷയാഃ സപ്ത പിഡകാ മാധുമേഹികാഃ| ദോഷാണാം ത്രിവിധാ ചോക്താ ഗതിര്വിസ്തരതഃ ശൃണു||൭||
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्| कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः||३|| क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!| गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन!||४|| हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्| पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५|| दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः| व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६|| दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः| दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु||७||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷയസ്ഥാനവൃദ്ധയോ ദോഷമാനം, തസ്യ വികല്പോ ദോഷാന്തരസമ്ബന്ധാസമ്ബന്ധകൃതോ ഭേദഃ| മാധുമേഹികാ ഇത്യത്ര മധുമേഹശബ്ദഃ സാമാന്യേന പ്രമേഹവചനഃ| യതോऽത്രൈവ സാമാന്യേന ബ്രൂതേ- “വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ” ഇതി; അന്യഥാ ഹി ‘വിനാ മധുമേഹം’ ഇതി കൃതം സ്യാത്; തഥാ ചികിത്സിതേ വക്ഷ്യതി സാമാന്യേനൈവ യത്- “പ്രമേഹിണാം യാഃ പിഡകാ മയോക്താ രോഗാധികാരേ പൃഥഗേവ സപ്ത” (ചി. ൬) ഇത്യാദി| തഥാ മധുമേഹപിഡകാനാം ചികിത്സിതോപദേശാച്ച സര്വമേഹഭവത്വം പിഡകാനാം, മധുമേഹഭവത്വേ ഹി മധുമേഹസ്യൈവാസാധ്യത്വാന്ന തദ്ഭവപിഡകാനാമുപക്രമണീയത്വമസ്തി; കിഞ്ച പ്രദേശാന്തരേऽപി മധുമേഹശബ്ദേനായം സര്വപ്രമേഹാനുക്തവാന്, യഥാ- “ഗുല്മീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേതേ ബലമാംസപരിക്ഷയേ” (ഇം. ൯) ഇതി| അത്ര ഹി യദി വാതികോ മധുമേഹോऽഭിപ്രേതഃ സ്യാത്തദാ തസ്യ സ്വരൂപത ഏവാസാധ്യത്വേന ‘ബലമാംസപരിക്ഷയേ സതി’ ഇതി വിശേഷണമനര്ഥകം സ്യാത്| സുശ്രുതേനാപി ച സാമാന്യേന പ്രമേഹേ ഏവൈതാഃ പിഡകാ ദര്ശിതാഃ, യദുക്തം- “തത്ര വസാമേദോഭ്യാമഭിപന്നശരീരസ്യ ത്രിഭിര്ദോഷൈശ്ചാനുഗതധാതോഃ പ്രമേഹിണോ ദശ പിഡകാ ജായന്തേ” (സു. നി. ൬) ഇത്യാദി| സര്വ ഏവ പ്രമേഹാ യസ്മാദ്ദേഹം മധുരീകൃത്യ ജായന്തേ തസ്മാന്മധുമേഹാ ഇത്യുച്യന്തേ, വചനം ഹി- “ഷട്പദപിപ്പീലികാഭിശ്ച ശരീരമൂത്രാഭിസരണമ്” (നി. ൪) ഇതി, തഥാ ച വാഗ്ഭടഃ- “മധുരം യച്ച സര്വേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി| സര്വേ ഹി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ” (വാ. നി. ൧൦) ഇതി| വിസ്തരത ഇതി ശൃണ്വിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ||൩-൭||
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
സന്ധാരണാദ്ദിവാസ്വപ്നാദ്രാത്രൌ ജാഗരണാന്മദാത്| ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാദവശ്യായാത് പ്രാഗ്വാതാദതിമൈഥുനാത്||൮|| ഗന്ധാദസാത്മ്യാദാഘ്രാതാദ്രജോധൂമഹിമാതപാത്| ഗുര്വമ്ലഹരിതാദാനാദതി ശീതാമ്ബുസേവനാത്||൯|| ശിരോऽഭിഘാതാദ്ദുഷ്ടാമാദ്രോദനാദ്ബാഷ്പനിഗ്രഹാത് | മേഘാഗമാന്മനസ്താപാദ്ദേശകാലവിപര്യയാത്||൧൦|| വാതാദയഃ പ്രകുപ്യന്തി ശിരസ്യസ്രം ച ദുഷ്യതി| തതഃ ശിരസി ജായന്തേ രോഗാ വിവിധലക്ഷണാഃ||൧൧||
सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्| उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वातादतिमैथुनात्||८|| गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्| गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात्||९|| शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात् | मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्||१०|| वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति| ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः||११||
🔊 Audio coming soon
സന്ധാരണാദിതി വേഗസന്ധാരണാത്| ഹരിതമ് ആര്ദ്രകാദി| അതീതി പൂര്വേണ പരേണ ച ശീതാമ്ബുസേവനാദിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| ദുഷ്ടാദാമാത് ദുഷ്ടാമാത്; കിംവാ ‘ഉഷ്ണാമാത്’ ഇതി പാഠഃ, തത്രോഷ്ണാച്ചാമാച്ചേത്യര്ഥഃ| ദേശകാലവിപര്യയാദിത്യത്ര ദേശവിപര്യയ ഉപസര്ഗഗൃഹീതത്വം ദേശസ്യ| അസ്രം ച പ്രദുഷ്യതീത്യഭിദധാനഃ സര്വശിരോരോഗേഷു രക്തദുഷ്ടിം ദര്ശയതി||൮-൧൧||
Adhikarana 4 (12) · Śloka 12
പ്രാണാഃ പ്രാണഭൃതാം യത്ര ശ്രിതാഃ സര്വേന്ദ്രിയാണി ച| യദുത്തമാങ്ഗമാങ്ഗാനാം ശിരസ്തദഭിധീയതേ||൧൨||
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च| यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണാ ഇത്യാദിനാऽങ്ഗേഷു ശിരഃപ്രാധാന്യം ദര്ശയന് പ്രകൃതശിരോരോഗാണാമേവാത്യഹിതത്വം ദര്ശയതി; തേന നോത്സൂത്രം ശിരഃപ്രാധാന്യാഭിധാനമ്| ശ്രിതാ ഇവ ശ്രിതാഃ, ശിര-ഉപഘാതേ ഉപഘാതാത്| ഉപരിഷ്ടാദങ്ഗമുത്തമാങ്ഗമ്||൧൨||
Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14
അര്ധാവഭേദകോ വാ സ്യാത് സര്വം വാ രുജ്യതേ ശിരഃ| പ്രതിശ്യാമുഖനാസാക്ഷികര്ണരോഗശിരോഭ്രമാഃ||൧൩|| അര്ദിതം ശിരസഃ കമ്പോ ഗലമന്യാഹനുഗ്രഹഃ| വിവിധാശ്ചാപരേ രോഗാ വാതാദിക്രിമിസമ്ഭവാഃ||൧൪||
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः| प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः||१३|| अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः| विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
പ്രകൃതാഞ്ഛിരോരോഗാനാഹ- അര്ധേത്യാദിനാ ക്രിമിസമ്ഭവാ ഇത്യന്തേന| ഏതച്ച ‘ജായന്തേ രോഗാ വിവിധലക്ഷണാഃ’ ഇത്യസ്യ വിവരണമ്||൧൩-൧൪||
Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21
പൃഥഗ്ദിഷ്ടാസ്തു യേ പഞ്ച സങ്ഗ്രഹേ പരമര്ഷിഭിഃ| ശിരോഗദാംസ്താഞ്ഛൃണു മേ യഥാസ്വൈര്ഹേതുലക്ഷണൈഃ||൧൫|| ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാതിഭാഷ്യാഭ്യാം തീക്ഷ്ണപാനാത് പ്രജാഗരാത്| ശീതമാരുതസംസ്പര്ശാദ്വ്യവായാദ്വേഗനിഗ്രഹാത്||൧൬|| ഉപവാസാദഭീഘാതാദ്വിരേകാദ്വമനാദതി| ബാഷ്പശോകഭയത്രാസാദ്ഭാരമാര്ഗാതികര്ശനാത്||൧൭|| ശിരോഗതാഃ സിരാ വൃദ്ധോ വായുരാവിശ്യ കുപ്യതി| തതഃ ശൂലം മഹത്തസ്യ വാതാത് സമുപജായതേ||൧൮|| നിസ്തുദ്യേതേ ഭൃശം ശങ്കൌ ഘാടാ സമ്ഭിദ്യതേ തഥാ| സഭ്രൂമധ്യം ലലാടം ച തപതീവാതിവേദനമ്||൧൯|| വധ്യേതേ സ്വനതഃ ശ്രോത്രേ നിഷ്കൃഷ്യേതേ ഇവാക്ഷിണീ| ഘൂര്ണതീവ ശിരഃ സര്വം സന്ധിഭ്യ ഇവ മുച്യതേ||൨൦|| സ്ഫുരത്യതി സിരാജാലം സ്തഭ്യതേ ച ശിരോധരാ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണമുപശേതേ ച ശിരോരോഗേऽനിലാത്മകേ||൨൧||
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः| शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५|| उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात्| शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६|| उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति| बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७|| शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८|| निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९|| वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||२०|| स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||
🔊 Audio coming soon
ശിരോഗതത്വേന നാസാദിരോഗേഷ്വപി പ്രാപ്തേഷു താന് വിഹായൈവാഷ്ടോദരീയേ പ്രോക്താംസ്താനേവ ശിരഃശൂലലക്ഷണാന് രോഗാന് പ്രപഞ്ചേന വക്തുമാഹ- പൃഥഗിത്യാദി| സങ്ഗ്രഹേ അഷ്ടോദരീയേ; തേന നാരൂംഷികാദയോऽത്രപ്രകരണേ ശിരോരോഗശബ്ദേനോച്യന്തേ; ശിരോരോഗശബ്ദസ്യ ശൂല ഏവ രുജാകരേ വൃത്തത്വാത് | തീക്ഷ്ണപാനം തീക്ഷ്ണമദ്യപാനം; കിംവാ, തീക്ഷ്ണം മരിചാദി| വധ്യേതേ ഇവ വധ്യേതേ, അത്യര്ഥപീഡായുക്തത്വേന||൧൫-൨൧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
കട്വമ്ലലവണക്ഷാരമദ്യക്രോധാതപാനലൈഃ| പിത്തം ശിരസി സന്ദുഷ്ടം ശിരോരോഗായ കല്പതേ||൨൨|| ദഹ്യതേ രുജ്യതേ തേന ശിരഃ ശീതം സുഷൂയതേ | ദഹ്യേതേ ചക്ഷുഷീ തൃഷ്ണാ ഭ്രമഃ സ്വേദശ്ച ജായതേ||൨൩||
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः| पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते||२२|| दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते | दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
ശീതം സുഷൂയതേ ശീതമിച്ഛതി||൨൨-൨൩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
ആസ്യാസുഖൈഃ സ്വപ്നസുഖൈര്ഗുരുസ്നിഗ്ധാതിഭോജനൈഃ| ശ്ലേഷ്മാ ശിരസി സന്ദുഷ്ടഃ ശിരോരോഗായ കല്പതേ||൨൪|| ശിരോ മന്ദരുജം തേന സുപ്തം സ്തിമിതഭാരികമ്| ഭവത്യുത്പദ്യതേ തന്ദ്രാ തഥാऽऽലസ്യമരോചകഃ||൨൫|| വാതാച്ഛൂലം ഭ്രമഃ കമ്പഃ പിതാദ്ദാഹോ മദസ്തൃഷാ| കഫാദ്ഗുരുത്വം തന്ദ്രാ ച ശിരോരോഗേ ത്രിദോഷജേ||൨൬||
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः| श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४|| शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५|| वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा| कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||
🔊 Audio coming soon
സ്വപ്നസുഖമനുചിതദിവാസ്വപ്നേന ജ്ഞേയമ്| സുപ്തമിവ സുപ്തം, പ്രബോധരഹിതത്വേന| ഭാരാക്രാന്തമിവ ഭാരികമ്||൨൪-൨൬||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
തിലക്ഷീരഗുഡാജീര്ണപൂതിസങ്കീര്ണഭോജനാത്| ക്ലേദോऽസൃക്കഫമാംസാനാം ദോഷലസ്യോപജായതേ||൨൭|| തതഃ ശിരസി സങ്ക്ലേദാത് ക്രിമയഃ പാപകര്മണഃ| ജനയന്തി ശിരോരോഗം ജാതാ ബീഭത്സലക്ഷണമ്||൨൮|| വ്യധച്ഛേദരുജാകണ്ഡൂശോഫദൌര്ഗത്യദുഃഖിതമ് | ക്രിമിരോഗാതുരം വിദ്യാത് ക്രിമീണാം ദര്ശനേന ച||൨൯||
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात्| क्लेदोऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते||२७|| ततः शिरसि सङ्क्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः| जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्||२८|| व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् | क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च||२९||
🔊 Audio coming soon
സങ്കീര്ണഭോജനം വിരുദ്ധാഹരഃ| ദോഷലസ്യ ബഹുദോഷസ്യ| പാപകര്മണ ഇത്യനേനാധര്മവത ഏവായമതിദുഃഖക്രിമിരോഗോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ബീഭത്സലക്ഷണമിതി ഘ്രാണാദിഭ്യഃ പൂയാദിപ്രവൃത്തേഃ||൨൭-൨൯||
Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40
ശോകോപവാസവ്യായാമരൂക്ഷശുഷ്കാല്പഭോജനൈഃ | വായുരാവിശ്യ ഹൃദയം ജനയത്യുത്തമാം രുജമ്||൩൦|| വേപഥുര്വേഷ്ടനം സ്തമ്ഭഃ പ്രമോഹഃ ശൂന്യതാ ദരഃ | ഹൃദി വാതാതുരേ രൂപം ജീര്ണേ ചാത്യര്ഥവേദനാ||൩൧|| ഉഷ്ണാമ്ലലവണക്ഷാരകടുകാജീര്ണഭോജനൈഃ| മദ്യക്രോധാതപൈശ്ചാശു ഹൃദി പിത്തം പ്രകുപ്യതി||൩൨|| ഹൃദ്ദാഹസ്തിക്തതാ വക്രേ തിക്താമ്ലോദ്ഗിരണം ക്ലമഃ| തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ഭ്രമഃ സ്വേദഃ പിത്തഹൃദ്രോഗലക്ഷണമ്||൩൩|| അത്യാദാനം ഗുരുസ്നിഗ്ധമചിന്തനമചേഷ്ടനമ്| നിദ്രാസുഖം ചാഭ്യധികം കഫഹൃദ്രോഗകാരണമ്||൩൪|| ഹൃദയം കഫഹൃദ്രോഗേ സുപ്തം സ്തിമിതഭാരികമ്| തന്ദ്രാരുചിപരീതസ്യ ഭവത്യശ്മാവൃതം യഥാ||൩൫|| ഹേതുലക്ഷണസംസര്ഗാദുച്യതേ സാന്നിപാതികഃ| (ഹൃദ്രോഗഃ കഷ്ടദഃ കഷ്ടസാധ്യ ഉക്തോ മഹര്ഷിഭിഃ) ത്രിദോഷജേ തു ഹൃദ്രോഗേ യോ ദുരാത്മാ നിഷേവതേ||൩൬|| തിലക്ഷീരഗുഡാദീനി ഗ്രന്ഥിസ്തസ്യോപജായതേ| മര്മൈകദേശേ സങ്ക്ലേദം രസശ്ചാസ്യോപഗച്ഛതി||൩൭|| സങ്ക്ലേദാത് ക്രിമയശ്ചാസ്യ ഭവന്ത്യുപഹതാത്മനഃ| മര്മൈകദേശേ തേ ജാതാഃ സര്പന്തോ ഭക്ഷയന്തി ച||൩൮|| തുദ്യമാനം സ ഹൃദയം സൂചീഭിരിവ മന്യതേ| ഛിദ്യമാനം യഥാ ശസ്ത്രൈര്ജാതകണ്ഡൂം മഹാരുജമ്||൩൯|| ഹൃദ്രോഗം ക്രിമിജം ത്വേതൈര്ലിങ്ഗൈര്ബുദ്ധ്വാ സുദാരുണമ്| ത്വരേത ജേതും തം വിദ്വാന് വികാരം ശീഘ്രകാരിണമ്||൪൦||
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०|| वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः | हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१|| उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः| मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२|| हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३|| अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम्| निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४|| हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्| तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५|| हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः| (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६|| तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते| मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७|| सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८|| तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते| छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९|| हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्| त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
ശോകോപവാസേത്യാദി ഹൃദ്രോഗലക്ഷണമ്| വേഷ്ടനമ് ഉദ്വേഷ്ടനമിവ| ദരഃ ദരദരികാ| അചിന്തനമ് അല്പചിന്തനമ്| അശ്മാവൃതമ് അശ്മാക്രാന്തമ്| ഗ്രന്ഥിരിവ ഗ്രന്ഥിഃ, സ ച രസദോഷകൃതഃ| മര്മൈകദേശേ ഹൃദയൈകദേശേ| ദ്വിതീയം മര്മേതിപദം കര്മതാപന്നമ്||൩൦-൪൦||
Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44
ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈഃ ഷട് സ്യുര്ഹീനമധ്യാധികൈശ്ച ഷട്| സമൈശ്ചൈകോ വികാരാസ്തേ സന്നിപാതാസ്ത്രയോദശ||൪൧|| സംസര്ഗേ നവ ഷട് തേഭ്യ ഏകവൃദ്ധ്യാ സമൈസ്ത്രയഃ| പൃഥക് ത്രയശ്ച തൈര്വൃദ്ധൈര്വ്യാധയഃ പഞ്ചവിംശതിഃ||൪൨|| യഥാ വൃദ്ധൈസ്തഥാ ക്ഷീണൈര്ദോഷേഃ സ്യുഃ പഞ്ചവിംശതിഃ| വൃദ്ധിക്ഷയകൃതശ്ചാന്യോ വികല്പ ഉപദേക്ഷ്യതേ||൪൩|| വൃദ്ധിരേകസ്യ സമതാ ചൈകസ്യൈകസ്യ സങ്ക്ഷയഃ| ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ചൈകസ്യൈകവൃദ്ധിര്ദ്വയോഃ ക്ഷയഃ ||൪൪||
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश||४१|| संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः| पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः||४२|| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः| वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते||४३|| वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः| द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ||४४||
🔊 Audio coming soon
‘കതി ചാപ്യനിലാദീനാമ്’ ഇത്യാദ്യുക്തസ്യോത്തരം- ദ്വ്യുല്ബണൈരിത്യാദി| ഹീനമധ്യാധികൈരിതി വൃദ്ധവൃദ്ധതരവൃദ്ധതമൈഃ| സംസര്ഗേ നവേതി ച്ഛേദഃ| അസ്യൈവ വിവരണം- ഷട് തേഭ്യ ഇത്യാദി| സമൈസ്രയ ഇതി വൃദ്ധൈഃ സമൈഃ| വൃദ്ധിക്ഷയകൃത ഇത്യസ്യ വിവരണം- വൃദ്ധിരേകസ്യേത്യാദി| അത്ര ച യദ്യപി സമതാऽപി വൃദ്ധിക്ഷയവികല്പേ പഠ്യതേ, തഥാऽപി സമതായാഃ സ്വാതന്ത്ര്യേണ വികാരാകര്തൃത്വാത് ‘വൃദ്ധിക്ഷയകൃത’ ഇത്യുക്തമ്| വൃദ്ധിരേകസ്യ സമതാ ചൈകസ്യൈകസ്യ സങ്ക്ഷയ ഇത്യനേന ഷഡ്വികാരാഃ| ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ചൈകസ്യേത്യനേന ത്രയഃ| ഏകവൃദ്ധിര്ദ്വയോഃ ക്ഷയഃ , തേന ത്രയഃ| ഏവം ദ്വിഷഷ്ടിപ്രകാരാ ഭവന്തി||൪൧-൪൪||
Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61
പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം മാരുതഃ ശ്ലേഷ്മണഃ ക്ഷയേ| സ്ഥാനാദാദായ ഗാത്രേഷു യത്ര യത്ര വിസര്പതി||൪൫|| തദാ ഭേദശ്ച ദാഹശ്ച തത്ര തത്രാനവസ്ഥിതഃ| ഗാത്രദേശേ ഭവത്യസ്യ ശ്രമോ ദൌര്ബല്യമേവ ച||൪൬|| പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം വായുഃ ക്ഷീണേ പിത്തേ യദാ ബലീ| കര്ഷേത് കുര്യാത്തദാ ശൂലം സശൈത്യസ്തമ്ഭഗൌരവമ്||൪൭|| യദാऽനിലം പ്രകൃതിഗം പിത്തം കഫപരിക്ഷയേ| സംരുണദ്ധി തദാ ദാഹഃ ശൂലം ചാസ്യോപജായതേ||൪൮|| ശ്ലേഷ്മാണം ഹി സമം പിത്തം യദാ വാതപരിക്ഷയേ| സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാത് സതന്ദ്രാഗൌരവം ജ്വരമ്||൪൯|| പ്രവൃദ്ധോ ഹി യദാ ശ്ലേഷ്മാ പിത്തേ ക്ഷീണേ സമീരണമ്| രുന്ധ്യാത്തദാ പ്രകുര്വീത ശീതകം ഗൌരവം രുജമ് ||൫൦|| സമീരണേ പരിക്ഷീണേ കഫഃ പിത്തം സമത്വഗമ്| കുര്വീത സന്നിരുന്ധാനോ മൃദ്വഗ്നിത്വം ശിരോഗ്രഹമ് ||൫൧|| നിദ്രാം തന്ദ്രാം പ്രലാപം ച ഹൃദ്രോഗം ഗാത്രഗൌരവമ്| നഖാദീനാം ച പീതത്വം ഷ്ഠീവനം കഫപിത്തയോഃ||൫൨|| ഹീനവാതസ്യ തു ശ്ലേഷ്മാ പിത്തേന സഹിതശ്ചരന്| കരോത്യരോചകാപാകൌ സദനം ഗൌരവം തഥാ||൫൩|| ഹൃല്ലാസമാസ്യസ്രവണം പാണ്ഡുതാം ദൂയനം മദമ്| വിരേകസ്യ ച വൈഷമ്യം വൈഷമ്യമനലസ്യ ച||൫൪|| ഹീനപിത്തസ്യ തു ശ്ലേഷ്മാ മാരുതേനോപസംഹിതഃ| സ്തമ്ഭം ശൈത്യം ച തോദം ച ജനയത്യനവസ്ഥിതമ്||൫൫|| ഗൌരവം മൃദുതാമഗ്നേര്ഭക്താശ്രദ്ധാം പ്രവേപനമ്| നഖാദീനാം ച ശുക്ലത്വം ഗാത്രപാരുഷ്യമേവ ച||൫൬|| മാരുതസ്തു കഫേ ഹീനേ പിത്തം ച കുപിതം ദ്വയമ്| കരോതി യാനി ലിങ്ഗാനി ശൃണു താനി സമാസതഃ||൫൭|| ഭ്രമമുദ്വേഷ്ടനം തോദം ദാഹം സ്ഫുടനവേപനേ| അങ്ഗമര്ദം പരീശോഷം ദൂയനം ധൂപനം തഥാ||൫൮|| വാതപിത്തക്ഷയേ ശ്ലേഷ്മാ സ്രോതാംസ്യപിദധദ്ഭൃശമ്| ചേഷ്ടാപ്രണാശം മൂര്ച്ഛാം ച വാക്സങ്ഗം ച കരോതി ഹി||൫൯|| വാതശ്ലേഷ്മക്ഷയേ പിത്തം ദേഹൌജഃ സ്രംസയച്ചരേത്| ഗ്ലാനിമിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം തൃഷ്ണാം മൂര്ച്ഛാം ക്രിയാക്ഷയമ്||൬൦|| പിത്തശ്ലേഷ്മക്ഷയേ വായുര്മര്മാണ്യതിനിപീഡയന്| പ്രണാശയതി സഞ്ജ്ഞാം ച വേപയത്യഥവാ നരമ്||൬൧||
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५|| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः| गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६|| प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली| कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७|| यदाऽनिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८|| श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९|| प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्| रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ||५०|| समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ||५१|| निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः||५२|| हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्| करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा||५३|| हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्| विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च||५४|| हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः| स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५|| गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्| नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६|| मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्| करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७|| भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने| अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा||५८|| वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्| चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९|| वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्| ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्||६०|| पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन्| प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्||६१||
🔊 Audio coming soon
വൃദ്ധിരേകസ്യേത്യാദേരുദാഹരണമ്- പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തമിത്യാദി| അത്ര കേചിദേതദേവ പരമുദാഹരണം ദൃഷ്ടാന്താര്ഥം പഠന്തി, ശേഷോദാഹരണം തു കൃത്സ്നേ തന്ത്രേ ബോദ്ധവ്യം; കേചിത്തു വൃദ്ധിക്ഷയവികല്പസ്യ ദുര്ബോധത്വേന സര്വേഷാമേവ ദ്വാദശാനാമപി വികല്പാനാമാചാര്യേണ ലക്ഷണം കൃതമിതി കൃത്വാ സര്വമേവ പഠന്തി| നനു പ്രകൃതിസ്ഥേ പിത്തേ കഥം തദാ ദാഹശ്ചേതി സങ്ഗതം ഭവതി, ന ഹി പ്രകൃതിസ്ഥോ ദോഷോ വികാരകാരീ, ന ച വായോര്ദാഹഃ സമ്ഭവതി| ഉച്യതേ- യത്ര യത്രേതി വചനാദ് യത്ര കുപിതേന വായുനാ പിത്തം നീതം, തത്ര ശരീരാവയവേ പ്രകൃതിമാനസ്ഥിതമപി പിത്തം വൃദ്ധമേവ, യതസ്തസ്മിന് പ്രദേശേ താവാന് പിത്തസമ്ബന്ധ ഉചിതോ ന ഭവത്യേവേത്യധികേന തത്ര പിത്തേന ദാഹ ഉപപന്ന ഏവ, ഏവമന്യത്രാപി പ്രകൃതിസ്ഥസ്യാപി ദോഷസ്യ വികാരേ വ്യാഖ്യേയമ്| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- പ്രകൃതിസ്ഥാനാമപി ദോഷാണാം ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാദ്വികാരകാരിത്വം ഭവതി; യഥാ- രക്താദീനാമ്| ഹീനവാതസ്യേത്യാദി ‘ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ചൈകസ്യ’ ഇത്യസ്യോദാഹരണമ്| ദേഹൌജോ ദേഹസാരഃ; കിംവാ ദേഹശ്ച ഓജശ്ച ദേഹൌജഃ||൪൫-൬൧||
Adhikarana 13 (62) · Śloka 62
ദോഷാഃ പ്രവൃദ്ധാഃ സ്വം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്തി യഥാബലമ്| ക്ഷീണാ ജഹതി ലിങ്ഗം സ്വം, സമാഃ സ്വം കര്മ കുവേതേ||൬൨||
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्| क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुवेते||६२||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാണാം വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയലക്ഷണാനി പൃഥഗാഹ- ദോഷാ ഇത്യാദി| സ്വം ലിങ്ഗമിതി വൈകാരികമ്| യഥാബലമിതി അതിവൃദ്ധൈരതിവൃദ്ധം, മധ്യവൃദ്ധൈര്മധ്യവൃദ്ധമിത്യാദി| ലിങ്ഗം സ്വം ജഹതീത്യനേന ക്ഷീണാനാം പ്രകൃതിലിങ്ഗക്ഷയവ്യതിരിക്തം വികാരകര്തൃത്വം നാസ്തീതി ദര്ശയതി; യതോ വൃദ്ധാ ഉന്മാര്ഗഗാമിനോ ദോഷാ ദൂഷ്യം ദൂഷയന്തോ ജ്വരാദീന് കുര്വന്തി ന ക്ഷീണാഃ, സ്വയമേവ ദുഃസ്ഥിതത്വാത്| സ്വം കര്മേതി പ്രാകൃതം കര്മ| ഏതേ ച ദ്വിഷഷ്ടിര്ഭേദാ ആവിഷ്കൃതതമത്വേനോക്താഃ; തേനൈകദോഷക്ഷയേ ദ്വിദോഷവൃദ്ധൌ ച വൃദ്ധവൃദ്ധതരഭേദാദിഭ്യോऽധികത്വമുദ്ഭാവനീയമ് | നനു ഭവത്വേവം സങ്ഖ്യാ യദി സന്നിപാതോ ദോഷാണാം സ്യാത്, സ തു ന ഭവിതുമര്ഹതി, യതോ വാതാദീനാം പരസ്പരം വിരുദ്ധാഃ സന്തി ഗുണാഃ, വിരുദ്ധഗുണാനാം തു പരസ്പരോപഘാതോ ഭവതി, യഥാ- വഹ്നിതോയയോഃ| നൈവം, വിരോധോ ഹി ഭാവാനാം കാര്യോന്നേയഃ, നാന്യതോ ദൃഷ്ടമാത്രേണ കല്പയിതും പാര്യതേ; യതോऽന്യത്ര തോയദഹനയോര്ഭേദ ഉപലബ്ധഃ, തത് കിം പാഞ്ചഭൌതികദ്രവ്യാരമ്ഭേऽപി തയോര്വിരോധാത് പാഞ്ചഭൌതികം ദ്രവ്യം ന സ്യാത്, തോയാഗ്നിഗുണാതിരേകാദ്വാऽമ്ലരസോ ന സ്യാത് , തസ്മാദനുപലബ്ധത്വാദ്ദോഷസംസര്ഗേ വിരോധസ്യ സ്വഭാവപര്യനുയോഗോ ന യുജ്യതേ| അഥ മന്യസേ- ഏവം വിരുദ്ധഗുണാനാമപി ദോഷാണാമവിരോധേ “വിരുദ്ധഗുണസന്നിപാതേ ഭൂയസാऽല്പമവജീയതേ” (വി. ൧) ഇതി, തഥാ “ഹ്രാസഹേതുര്വിശേഷസ്തു” (സൂ. ൧) ഇതി വചനേ തര്ഹി നിരര്ഥകേ| ന, അനയോഃ പ്രഭാവാത് പ്രതിപാദിതവിഷയവ്യതിരേകേ ചരിതാര്ഥത്വാത്| പ്രഭാവസ്തു തയോര്വിരോധകോ ഭവത്യേവ; യഥാ- ത്രിദോഷകരനികുചഗതാ ഗുണാഃ സമാന് ദോഷാന് കുര്വന്തി പരം, ന തു വിരുദ്ധത്വേന ദോഷഹരണം കുര്വതേ ത്രിദോഷകര്തൃത്വപ്രഭാവാത്; തഥാ ആമലകേऽമ്ലത്വം വാതം ഹന്തി, മാധുര്യശൈത്യേ തു പിത്തം, ശ്ലേഷ്മാണം ച കടുത്വതിക്തത്വേ; നികുചേ ത്വമ്ലത്വം കഷായശൈത്യാഭിഭൂതം വാതം ന നിഹന്തി, മാധുര്യശൈത്യേ ചാമ്ലത്വാഭിഭൂതേ പിത്തം ന ജയത ഏവമാദി| തസ്മാദ്ദോഷാണാം പ്രഭാവോऽയം ദൃഷ്ടത്വാദവധാര്യതേ- യത്- ന തേ പരസ്പരമുപഘ്നന്തി| ഏവമ്ഭൂതപ്രഭാവത്വേ തു തേഷാമദൃഷ്ടമേവ കാരണം, പ്രാണിനാം ദുഃഖജനകേന ഹ്യദൃഷ്ടേന തേऽവിരോധേന നിവേശ്യന്തേ, അത ഏവ വക്ഷ്യതി- “വിരുദ്ധൈരപി ന ത്വേതേ ഗുണൈര്ഘ്നന്തി പരസ്പരമ്| ദോഷാഃ സഹജസാത്മ്യത്വാദ്ധോരം വിഷമഹീനിവ” (ചി. ൨൬) ഇതി| സഹജം ദൈവവശാത് സ്വാഭാവികം സാത്മ്യത്വം സഹജസാത്മ്യത്വമ്| അനേന ച വ്യാഖ്യാനേന ‘യഥാ ദോഷാ അന്യോന്യം നോപഘ്നന്തി, തഥാ രസരക്താദീനപി നോപഹന്യുഃ’ ഇത്യാദി യദുച്യതേ കൈശ്ചിത്, തത് സര്വം നിരസ്തമ്| നനു, “കാലദൂഷ്യപ്രകൃതിഭിര്ദോഷസ്തുല്യോ ഹി സന്തതമ്| നിഷ്പ്രത്യനീകഃ കുരുതേ” (ചി. ൩) ഇതി ചികിത്സിതേ വക്ഷ്യതി, തേന പ്രകൃതിര്ദോഷസ്യ പ്രതിപക്ഷാ ഭവതീത്യുക്തം, പ്രകൃതിശ്ച ജന്മപ്രഭൃതിവൃദ്ധോ വാതാദിരുച്യതേ, “ദോഷാനുശയിതാ ഹ്യേഷാം ദേഹപ്രകൃതിരുച്യതേ” (സൂ. ൭) ഇത്യാദിവചനാത്; തദയം പ്രാകൃതേന ദോഷേണ ദോഷസ്യ വിരോധഃ കഥം തര്ഹ്യുപപന്നഃ? ഉച്യതേ- തത്ര പ്രകൃതേഃ പ്രത്യനീകതാ അനനുഗുണത്വേന മന്തവ്യാ, സമാനാം ഹി പ്രകൃതിം പ്രാപ്യ ദോഷഃ പ്രവൃദ്ധബലോ ഭവതി, അസമാനാം തു പ്രാപ്യ തഥാ ബലവാന്ന ഭവതി, നാസമാനയാ പ്രകൃത്യാ ഹന്യതേ; ഏവമന്യത്രാപ്യുന്നേയമ്| അതിവൃദ്ധേന വായുനാശ്ലേഷ്മണോ ദുര്ബലസ്യ ദുഷ്ടത്വാദ്വിരോധോ ഭവത്യേവ ക്വചിത്, നൈതാവതാ സംസര്ഗസന്നിപാതാസമ്ഭവഃ||൬൨||
Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72
വാതാദീനാം രസാദീനാം മലാനാമോജസസ്തഥാ| ക്ഷയാസ്തത്രാനിലാദീനാമുക്തം സങ്ക്ഷീണലക്ഷണമ് ||൬൩|| ഘട്ടതേ സഹതേ ശബ്ദം നോച്ചൈര്ദ്രവതി ശൂല്യതേ| ഹൃദയം താമ്യതി സ്വല്പചേഷ്ടസ്യാപി രസക്ഷയേ||൬൪|| പരുഷാ സ്ഫുടിതാ മ്ലാനാ ത്വഗ്രൂക്ഷാ രക്തസങ്ക്ഷയേ| മാംസക്ഷയേ വിശേഷേണ സ്ഫിഗ്ഗ്രീവോദരശുഷ്കതാ||൬൫|| സന്ധീനാം സ്ഫുടനം ഗ്ലാനിരക്ഷ്ണോരായാസ ഏവ ച| ലക്ഷണം മേദസി ക്ഷീണേ തനുത്വം ചോദരസ്യ ച||൬൬|| കേശലോമനഖശ്മശ്രുദ്വിജപ്രപതനം ശ്രമഃ| ജ്ഞേയമസ്ഥിക്ഷയേ ലിങ്ഗം സന്ധിശൈഥില്യമേവ ച||൬൭|| ശീര്യന്ത ഇവ ചാസ്ഥീനി ദുര്ബലാനി ലഘൂനി ച| പ്രതതം വാതരോഗീണി ക്ഷീണേ മജ്ജനി ദേഹിനാമ്||൬൮|| ദൌര്ബല്യം മുഖശോഷശ്ച പാണ്ഡുത്വം സദനം ശ്രമഃ| ക്ലൈബ്യം ശുക്രാവിസര്ഗശ്ച ക്ഷീണശുക്രസ്യ ലക്ഷണമ്||൬൯|| ക്ഷീണേ ശകൃതി ചാന്ത്രാണി പീഡയന്നിവ മാരുതഃ| രൂക്ഷസ്യോന്നമയന് കുക്ഷിം തിര്യഗൂര്ധ്വം ച ഗച്ഛതി||൭൦|| മൂത്രക്ഷയേ മൂത്രകൃച്ഛ്രം മൂത്രവൈവര്ണ്യമേവ ച| പിപാസാ ബാധതേ ചാസ്യ മുഖം ച പരിശുഷ്യതി||൭൧|| മലായനാനി ചാന്യാനി ശൂന്യാനി ച ലഘൂനി ച| വിശുഷ്കാണി ച ലക്ഷ്യന്തേ യഥാസ്വം മലസങ്ക്ഷയേ||൭൨||
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् ||६३|| घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते| हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४|| परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये| मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५|| सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च| लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च||६६|| केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः| ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च||६७|| शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च| प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८|| दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः| क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्||६९|| क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः| रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०|| मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च| पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति||७१|| मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च| विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യഷ്ടാദശക്ഷയാനാഹ- വാതാദീനാമിത്യാദി| അത്ര മലാനാമിത്യനേന മൂത്രപുരീഷയോഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയമലാനാം ച ഗ്രഹണമ്| വിശേഷേണേതിവചനാദന്യഗാത്രാണാമപി ശുഷ്കതാ ലഭ്യതേ| സന്ധീനാമിത്യാദി ഭേദഃ- ക്ഷയലക്ഷണമ്, കേശേത്യാദി അസ്ഥിക്ഷയസ്യ| ബാധതേ ചാസ്യേതി കര്മണി ശേഷലക്ഷണാ ഷഷ്ഠീ| മലായനാനീത്യനേന പഞ്ചേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനാം മുഖനാസികാചക്ഷുഃകര്ണാനാം ത്വഗിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനഭൂതാനാം ച ലോമകൂപപ്രജനനാനാം യഥാസ്വം മലായനാനി ഗൃഹ്യന്തേ| യദുക്തം ജതൂകര്ണേ- “ദോഷാണാം ധാതൂനാമോജോമൂത്രശകൃദിന്ദ്രിയമലാനാമ്| അഷ്ടാദശക്ഷയാസ്തേ ലക്ഷ്യാഃ സ്വഗുണക്രിയാനാശാത്” ഇതി||൬൩-൭൨||
Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1
ബിഭേതി ദുര്ബലോऽഭീക്ഷ്ണം ധ്യായതി വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ| ദുശ്ഛായോ ദുര്മനാ രൂക്ഷഃ ക്ഷാമശ്ചൈവൌജസഃ ക്ഷയേ||൭൩|| ഹൃദി തിഷ്ഠതി യച്ഛുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്| ഓജഃ ശരീരേ സങ്ഖ്യാതം തന്നാശാന്നാ വിനശ്യതി||൭൪|| പ്രഥമം ജായതേ ഹ്യോജഃ ശരീരേऽസ്മിഞ്ഛരീരിണാമ്| സര്പിര്വര്ണം മധുരസം ലാജഗന്ധി പ്രജായതേ||൭൫|| (ഭ്രമരൈഃ ഫലപുഷ്പേഭ്യോ യഥാ സമ്ഭ്രിയതേ മധു| തദ്വദോജഃ സ്വകര്മഭ്യോ ഗുണൈഃ സമ്ഭ്രിയതേ നൃണാമ്||൧||)|
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये||७३|| हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति||७४|| प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम्| सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते||७५|| (भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु| तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते नृणाम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
ഓജഃക്ഷയലക്ഷണമാഹ- ബിഭേതീത്യാദി| ദുര്മനാ മനോബലവിഹീനഃ| ഓജസോ ദുര്ജ്ഞേയത്വേന ലക്ഷണമാഹ- ഹൃദീത്യാദി| ശുദ്ധമിതി ശുക്ലം, രക്തമീഷദിതി കിഞ്ചിദ്രക്തം, സപീതകമിതി ഈഷത്പീതകം; തേന ശുക്ലവര്ണമോജഃ, രക്തപീതൌ തു വര്ണാവത്രാനുഗതൌ; കിംവാ, ഈഷദിത്യല്പപ്രമാണം, തേനാഷ്ടബിന്ദുകമോജ ഇതി ദര്ശയതി| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ- “പ്രാണാശ്രയസ്യൌജസോऽഷ്ടൌ ബിന്ദവോ ഹൃദയാശ്രയാഃ” ഇതി| ഏതച്ചാഷ്ടബിന്ദുകം പരമോജോ ജ്ഞേയമ്, അര്ധാഞ്ജലിപരിമാണം തു യദോജസ്തദപ്രധാനം; യച്ഛാരീരേ വക്ഷ്യതി- “താവച്ചൈവ ശ്ലൈഷ്മികസ്യൌജസഃ പ്രമാണമ്” (ശാ. ൭) ഇത്യനേന; തസ്മാദ്ദ്വിവിധമിഹൌജഃ| അത ഏവാര്ഥേ ദശമഹാമൂലീയേ വക്ഷ്യതി- “തത് പരസ്യൌജസഃ സ്ഥാനം” (സൂ. ൩൦) ഇതി; പരസ്യ ശ്രേഷ്ഠസ്യാഷ്ടബിന്ദുകസ്യേത്യര്ഥഃ| ഇഹ ച ക്ഷയലക്ഷണമര്ധാഞ്ജലിമാനസ്യൈവ ജ്ഞൈയമ്, അഷ്ടബിന്ദുകസ്യ ത്വവയവനാശേऽപി മൃത്യുര്ഭവതീതി ഹൃദീത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന ദര്ശയതി| ഏതച്ചൌജഃ സര്വധാതുസമുദായരൂപം, തേന സപ്തധാതുഷ്വേവാവരുദ്ധമിതി നാഷ്ടമധാതുത്വാതിപ്രസക്തിഃ ; അത ഏവ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “രസാദീനാം ശുക്രാന്താനാം ധാതൂനാം യത് പരം തേജസ്തത് ഖല്വോജഃ” (സു. സൂ. ൧൫) ഇതി| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “ഭ്രമരൈഃ ഫലപുഷ്പേഭ്യോ യഥാ സംഹ്രിയതേ മധു| തദ്വദോജഃ ശരീരേഭ്യോ ഗുണൈഃ സംഹ്രിയതേ നൃണാമ്” ഇതി| ‘പ്രഥമം ജായതേ’ ഇത്യാദിപാഠസ്തു നാതിപ്രസിദ്ധഃ| ഏതേ ചാഷ്ടാദശ ക്ഷയാ ആവിഷ്കൃതതമത്വേനോക്താഃ; തേന ഉദകക്ഷയസ്വരക്ഷയാദ്യനഭിധാനം നോദ്ഭാവനീയമ്; ഉക്തം ഹി- “സ്വരക്ഷയമുരോരോഗം” ഇതി; തഥോദകക്ഷയലക്ഷണം യഥാ- “ജിഹ്വാതാല്വോഷ്ഠകണ്ഠക്ലോമസംശോഷം പിപാസാം ചാതിവൃദ്ധാം ദൃഷ്ട്വാ ഉദകവഹാന്യസ്യ സ്രോതാംസി പ്രദുഷ്ടാനീതി ജാനീയാത്” (വി. ൫) ഇതി||൭൩-൭൫||
Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77
വ്യായാമോऽനശനം ചിന്താ രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശനമ്| വാതാതപൌ ഭയം ശോകോ രൂക്ഷപാനം പ്രജാഗരഃ||൭൬|| കഫശോണിതശുക്രാണാം മലാനാം ചാതിവര്തനമ്| കാലോ ഭൂതോപഘാതശ്ച ജ്ഞാതവ്യാഃ ക്ഷയഹേതവഃ||൭൭||
व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्| वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६|| कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യേന ക്ഷയാണാം ഹേതുമാഹ- വ്യായാമ ഇത്യാദി| പ്രമിതാശനമ് ഏകരസാഭ്യാസഃ| അതിവര്തനമ് അതിപ്രവൃത്തിഃ, ബഹിര്ഗമനമിതി യാവത്| കാലോ വാര്ധക്യമാദാനം ച| ഭൂതോപഘാതഃ പിശാചാദ്യുപഘാതഃ| അത്ര വാതക്ഷയഹേതുര്നോക്തോ വിലക്ഷണത്വാത്, സ ചാചിന്തനദിവാസ്വപനാദിര്ജ്ഞേയഃ; കിംവാ, അനശനാത് കിട്ടാഭാവഃ, തതശ്ച കിട്ടരൂപസ്യ വാതസ്യാപ്യനുത്പാദാത് ക്ഷയോ ജ്ഞേയഃ||൭൬-൭൭||
Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89
ഗുരുസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന്യതിമാത്രം സമശ്നതാമ്| നവമന്നം ച പാനം ച നിദ്രാമാസ്യാസുഖാനി ച||൭൮|| ത്യക്തവ്യായാമചിന്താനാം സംശോധനമകുര്വതാമ്| ശ്ലേഷ്മാ പിത്തം ച മേദശ്ച മാംസം ചാതിപ്രവര്ധതേ||൭൯|| തൈരാവൃതഗതിര്വായുരോജ ആദായ ഗച്ഛതി| യദാ ബസ്തിം തദാ കൃച്ഛ്രോ മധുമേഹഃ പ്രവര്തതേ||൮൦|| സ മാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപ്യായതേ പുനഃ||൮൧|| ഉപേക്ഷയാऽസ്യ ജായന്തേ പിഡകാഃ സപ്ത ദാരുണാഃ| മാംസലേഷ്വവകാശേഷു മര്മസ്വപി ച സന്ധിഷു||൮൨|| ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ സര്ഷപീ തഥാ| അലജീ വിനതാഖ്യാ ച വിദ്രധീ ചേതി സപ്തമീ||൮൩|| അന്തോന്നതാ മധ്യനിമ്നാ ശ്യാവാ ക്ലേദരുഗന്വിതാ| ശരാവികാ സ്യാത് പിഡകാ ശരാവാകൃതിസംസ്ഥിതാ||൮൪|| അവഗാഢാര്തിനിസ്തോദാ മഹാവാസ്തുപരിഗ്രഹാ| ശ്ലക്ഷ്ണാ കച്ഛപപൃഷ്ഠാഭാ പിഡകാ കച്ഛപീ മതാ||൮൫|| സ്തബ്ധാ സിരാജാലവതീ സ്നിഗ്ധാസ്രാവാ മഹാശയാ| രുജാനിസ്തോദബഹുലാ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രാ ച ജാലിനീ||൮൬|| പിഡകാ നാതിമഹതീ ക്ഷിപ്രപാകാ മഹാരുജാ| സര്ഷപീ സര്ഷപാഭാഭിഃ പിഡകാഭിശ്ചിതാ ഭവേത്||൮൭|| ദഹതി ത്വചമുത്ഥാനേ തൃഷ്ണാമോഹജ്വരപ്രദാ| വിസര്പത്യനിശം ദുഃഖാദ്ദഹത്യഗ്നിരിവാലജീ||൮൮|| അവഗാഢരുജാക്ലേദാ പൃഷ്ഠേ വാऽപ്യുദരേऽപി വാ| മഹതീ വിനതാ നീലാ പിഡകാ വിനതാ മതാ||൮൯||
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम्| नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च||७८|| त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम्| श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते||७९|| तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||८०|| स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः||८१|| उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः| मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु||८२|| शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||८३|| अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता| शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता||८४|| अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता||८५|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||८६|| पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा| सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्||८७|| दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा| विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी||८८|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा| महती विनता नीला पिडका विनता मता||८९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി സപ്തപിഡകാ വക്തവ്യാഃ, അതസ്താസാം പ്രധാനഹേതുത്വേന പ്രമേഹാനേവ താവന്നിദാനാദിക്രമേണാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| നവം പാനമിതി നവം മദ്യമ്| നിദ്രാമാസ്യാസുഖാനി ചേത്യത്രാന്തേ ‘ഭജതാം’ ഇതി ശേഷഃ| ഓജഃ പ്രസാദോ ധാതൂനാമിതി യാവത്| കൃച്ഛ്ര് ഇതി കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| ഉപേക്ഷയാ അചികിത്സയാ| ശരാവികാദിസഞ്ജ്ഞാന്വയോ വിവരണേ സ്ഫുടഃ| അലജീസഞ്ജ്ഞാ രൂഢാ| ഏതാശ്ച പ്രാധാന്യാദുക്താഃ| തേന സുശ്രുതേऽപി പിഡകാധിക്യമുക്തം യത്, തന്ന വിരോധി| സിരാജാലം സിരാസമൂഹഃ| ചിതാ അധിഷ്ഠിതാ||൭൮-൮൯||
Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100
വിദ്രധിം ദ്വിവിധാമാഹുര്ബാഹ്യാമാഭ്യന്തരീം തഥാ| ബാഹ്യാ ത്വക്സ്നായുമാംസോത്ഥാ കണ്ഡരാഭാ മഹാരുജാ||൯൦|| ശീതകാന്നവിദാഹ്യുഷ്ണരൂക്ഷശുഷ്കാതിഭോജനാത്| വിരുദ്ധാജീര്ണസങ്ക്ലിഷ്ടവിഷമാസാത്മ്യഭോജനാത്||൯൧|| വ്യാപന്നബഹുമദ്യത്വാദ്വേഗസന്ധാരണാച്ഛ്രമാത്| ജിഹ്മവ്യായാമശയനാദതിഭാരാധ്വമൈഥുനാത്||൯൨|| അന്തഃശരീരേ മാംസാസൃഗാവിശന്തി യദാ മലാഃ| തദാ സഞ്ജായതേ ഗ്രന്ഥിര്ഗമ്ഭീരസ്ഥഃ സുദാരുണഃ||൯൩|| ഹൃദയേ ക്ലോമ്നി യകൃതി പ്ലീഹ്നി കുക്ഷൌ ച വൃക്കയോഃ| നാഭ്യാം വങ്ക്ഷണയോര്വാऽപി ബസ്തൌ വാ തീവ്രവേദനഃ||൯൪|| ദുഷ്ടരക്താതിമാത്രത്വാത് സ വൈ ശീഘ്രം വിദഹ്യതേ| തതഃ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീത്യഭിധീയതേ||൯൫|| വ്യധച്ഛേദഭ്രമാനാഹശബ്ദസ്ഫുരണസര്പണൈഃ| വാതികീം, പൈത്തികീം തൃഷ്ണാദാഹമോഹമദജ്വരൈഃ||൯൬|| ജൃമ്ഭോത്ക്ലേശാരുചിസ്തമ്ഭശീതകൈഃ ശ്ലൈഷ്മികീം വിദുഃ| സര്വാസു ച മഹച്ഛൂലം വിദ്രധീഷൂപജായതേ||൯൭|| ശസ്ത്രാസ്ത്രൈര്ഭിദ്യത ഇവ ചോല്മുകൈരിവ ദഹ്യതേ| വിദ്രധീ വ്യമ്ലതാ യാതാ വൃശ്ചികൈരിവ ദശ്യതേ||൯൮|| തനു രൂക്ഷാരുണം ശ്യാവം ഫേനിലം വാതവിദ്രധീ| തിലമാഷകുലത്ഥോദസന്നിഭം പിത്തവിദ്രധീ||൯൯|| ശ്ലൈഷ്മികീ സ്രവതി ശ്വേതം പിച്ഛിലം ബഹലം ബഹു| ലക്ഷണം സര്വമേവൈതദ്ഭജതേ സാന്നിപാതികീ||൧൦൦||
विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा| बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा||९०|| शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्| विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१|| व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्| जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२|| अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः| तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः||९३|| हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः| नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः||९४|| दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते| ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५|| व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः| वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६|| जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः| सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७|| शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते| विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८|| तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९|| श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु| लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||
🔊 Audio coming soon
വിദ്രധിം ദ്വിവിധാമിത്യനേനാഭ്യന്തരവിദ്രധേരപി വിദ്രധിത്വേന പിഡകാനാം സപ്തത്വേऽവിരോധ ഇതി ദര്ശയതി| കണ്ഡരാഭാ സ്ഥൂലസ്നായ്വാകാരാ| അന്തര്വിദ്രധേര്ഗരീയസ്ത്വേന നിദാനാന്യാഹ- ശീതകേത്യാദി| സങ്ക്ലിഷ്ടം ദോഷലമ്| വ്യാപന്നം ച ബഹു ച മദ്യമുപയുങ്ക്തേ യഃ സ വ്യാപന്നബഹുമദ്യഃ| അന്തഃശരീര ഇതി കോഷ്ഠേ| മലാ ദോഷാഃ| ഗ്രന്ഥിരിവ ഗ്രന്ഥിഃ| സ ഇതി ഗ്രന്ഥിഃ| വ്യധാദയോ വ്യഥാപ്രകാരാഃ | ശീതമേവ ശീതകമ്| വ്യമ്ലതാം യാതാ വിദാഹം പ്രാപ്താ| തമകഃ ശ്വാസഭേദഃ||൯൦-൧൦൦||
Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103
അഥാസാം വിദ്രധീനാം സാധ്യാസാധ്യത്വവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥം സ്ഥാനകൃതം ലിങ്ഗവിശേഷമുപദേക്ഷ്യാമഃ- തത്ര പ്രധാനമര്മജായാം വിദ്രധ്യാം ഹൃദ്ധട്ടനതമകപ്രമോഹകാസശ്വാസാഃ, ക്ലോമജായാം പിപാസാമുഖശോഷഗലഗ്രഹാഃ, യകൃജ്ജായാം ശ്വാസഃ, പ്ലീഹജായാമുച്ഛ്വാസോപരോധഃ, കുക്ഷിജായാം കുക്ഷിപാര്ശ്വാന്തരാംസശൂലം, വൃക്കജായാം പൃഷ്ഠകടിഗ്രഹഃ, നാഭിജായാം ഹിക്കാ, വങ്ക്ഷണജായാം സക്ഥിസാദഃ, ബസ്തിജായാം കൃച്ഛ്രപൂതിമൂത്രവര്ചസത്വം ചേതി||൧൦൧|| പക്വപ്രഭിന്നാസൂര്ധ്വജാസു മുഖാത് സ്രാവഃ സ്രവതി, അധോജാസു ഗുദാത്, ഉഭയതസ്തു നാഭിജാസു||൧൦൨|| ആസാം ഹൃന്നാഭിബസ്തിജാഃ പരിപക്വാഃ സാന്നിപാതികീ ച മരണായ; ശേഷാഃ പുനഃ കുശലമാശുപ്രതികാരിണം ചികിത്സകമാസാദ്യോപശാമ്യന്തി| തസ്മാദചിരോത്ഥിതാം വിദ്രധീം ശസ്ത്രസര്പവിദ്യുദഗ്നിതുല്യാം സ്നേഹവിരേചനൈരാശ്വേവോപക്രമേത് സര്വശോ ഗുല്മവച്ചേതി||൧൦൩||
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः, क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः, यकृज्जायां श्वासः, प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः, कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं, वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः, नाभिजायां हिक्का, वङ्क्षणजायां सक्थिसादः, बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति||१०१|| पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति, अधोजासु गुदात्, उभयतस्तु नाभिजासु||१०२|| आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय; शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति| तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति||१०३||
🔊 Audio coming soon
കുക്ഷിപാര്ശ്വാന്തരാംസശൂലമിതി കുക്ഷിപാര്ശ്വാന്തരാംസേഷു ശൂലമ് | ഹൃന്നാഭിബസ്തിജാസു സാന്നിപാതികീം പൃഥക് പഠന് സാന്നിപാതികീം പക്വാമപക്വാം ചാസാധ്യാം ദര്ശയതി| ശസ്ത്രാദിദൃഷ്ടാന്തത്രയാച്ഛസ്ത്രവന്മര്മച്ഛേദകത്വം, സര്പവദാശുസഞ്ജ്ഞാഹാരിത്വം, വിദ്യുദഗ്നിവദാശുമാരകത്വം ജ്ഞേയമ്||൧൦൧-൧൦൩||
Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107
ഭവന്തി ചാത്ര- വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ| താവച്ചൈതാ ന ലക്ഷ്യന്തേ യാവദ്വാസ്തുപരിഗ്രഹഃ||൧൦൪|| ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ ചേതി ദുഃസഹാഃ| ജായന്തേ താ ഹ്യതിബലാഃ പ്രഭൂതശ്ലേഷ്മമേദസഃ||൧൦൫|| സര്ഷപീ ചാലജീ ചൈവ വിനതാ വിദ്രധീ ച യാഃ| സാധ്യഃ പിത്തോല്ബണാസ്താസ്തു സമ്ഭവന്ത്യല്പമേദസഃ||൧൦൬|| മര്മസ്വംസേ ഗുദേ പാണ്യോഃ സ്തനേ സന്ധിഷു പാദയോഃ| ജായന്തേ യസ്യ പിഡികാഃ സ പ്രമേഹീ ന ജീവതി||൧൦൭||
भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः| साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः| जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||
🔊 Audio coming soon
പ്രമേഹം വിനാऽപ്യുക്തപിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയതി- വിനേത്യാദി| ഏതേന ച പിഡകാനാം മാധുമേഹികത്വം യത് പൂര്വമുക്തം തത് പ്രായികത്വേന ജ്ഞേയമ്| വാസ്തു സ്ഥാനമ്| വിദ്രധീ ചേതി ബാഹ്യവിദ്രധീ||൧൦൪-൧൦൭||
Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111
തഥാऽന്യാഃ പിഡകാഃ സന്തി രക്തപീതാസിതാരുണാഃ| പാണ്ഡുരാഃ പാണ്ഡുവര്ണാശ്ച ഭസ്മാഭാ മേചകപ്രഭാഃ||൧൦൮|| മൃദ്വ്യശ്ച കഠിനാശ്ചാന്യാഃ സ്ഥൂലാഃ സൂക്ഷ്മാസ്തഥാऽപരാഃ| മന്ദവേഗാ മഹാവേഗാഃ സ്വല്പശൂലാ മഹാരുജഃ||൧൦൯|| താ ബുദ്ധ്വാ മാരുതാദീനാം യഥാസ്വൈര്ഹേതുലക്ഷണൈഃ| ബ്രൂയാദുപചരേച്ചാശു പ്രാഗുപദ്രവദര്ശനാത്||൧൧൦|| തൃട്ശ്വാസമാംസസങ്കോഥമോഹഹിക്കാമദജ്വരാഃ| വീസര്പമര്മസംരോധാഃ പിഡകാനാമുപദ്രവാഃ||൧൧൧||
तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः| पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः||१०८|| मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः| मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः||१०९|| ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः| ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्||११०|| तृट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः| वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||१११||
🔊 Audio coming soon
പ്രമേഹപിഡകാപ്രസങ്ഗേനാന്യാസാമപി പിഡകാനാമാവിഷ്കൃതാനാം ലക്ഷണം ബ്രൂതേ- തഥാऽന്യാ ഇത്യാദി| പാണ്ഡുരാ ധൂസരാഃ, പാണ്ഡുവര്ണാസ്തു രൂക്ഷപാണ്ഡുവര്ണാ ജ്ഞേയാഃ| മേചകപ്രഭാഃ സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണവര്ണാഃ| ഉപചരേച്ചേതി മാരുതാദീനാം ഭേഷജൈരിത്യര്ഥാദ്ഭവതി| പ്രാഗുപദ്രവദര്ശനാദിത്യനേന ഉപദ്രവയുക്താ പിഡകാ അസാധ്യേതി ദര്ശയതി| സങ്കോഥഃ പൂതിഭാവഃ||൧൦൮-൧൧൧||
Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113
ക്ഷയഃ സ്ഥാനം ച വൃദ്ധിശ്ച ദോഷാണാം ത്രിവിധാ ഗതിഃ| ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച തിര്യക്ച വിജ്ഞേയാ ത്രിവിധാऽപരാ||൧൧൨|| ത്രിവിധാ ചാപരാ കോഷ്ഠശാഖാമര്മാസ്ഥിസന്ധിഷു| ഇത്യുക്താ വിധിഭേദേന ദോഷാണാം ത്രിവിധാ ഗതിഃ||൧൧൩||
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः| ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा||११२|| त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः||११३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ദോഷാണാം ഗതിം വിവൃണോതി- ക്ഷയ ഇത്യാദി| സ്ഥാനം സ്വമാനവസ്ഥാനമ്| ഗതിഃ പ്രകാരോऽവസ്ഥാ വാ| ചയ ഇത്യത്ര പ്രശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടഃ, തേന പ്രകൃഷ്ടചയഃ; ഏവം പ്രകൃഷ്ടഃ കോപഃ പ്രകോപഃ; ഏവം പ്രശമോऽപി| ഏതേന വര്ഷാദിഷു പിത്താദീനാം പ്രകൃഷ്ടശ്ചയോ ഭവതീതി ദര്ശ്യതേ, ഇതരദോഷസ്യാപി ച സ്തോകമാത്രേണ ചയോ യഥാസമ്ഭവം സൂച്യതേ; തേന ശരദ്യനുബലത്വേന കഫപ്രകോപോ ഭവതീത്യാദി ഗൃഹീതം ഭവതി||൧൧൨-൧൧൩||
Adhikarana 23 (114) · Śloka 115
ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം യഥാക്രമമ്| ഭവന്ത്യേകൈകശഃ ഷട്സു കാലേഷ്വഭ്രാഗമാദിഷു||൧൧൪|| ഗതിഃ കാലകൃതാ ചൈഷാ ചയാദ്യാ പുനരുച്യതേ|൧൧൫|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||११४|| गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते|११५|
🔊 Audio coming soon
യഥാക്രമമിതി വര്ഷാശരദ്ധേമന്തവസന്തഗ്രീഷ്മപ്രാവൃട്ക്രമേണ; കിംവാ യഥാക്രമമിതി യഥായോഗ്യതയാ| പിത്താദീനാമിതി പിത്തശ്ലേഷ്മവാതാനാമ്| ഏകൈകശ ഇതി അയൌഗപദ്യേന| ഏതച്ച പ്രാധാന്യേനൈവ ജ്ഞേയം, തേന പ്രാവൃഷി ശ്ലേഷ്മപിത്തകോപേനാപ്രധാനേന ന വ്യഭിചാരഃ| യദുക്തം- “വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ഹീനേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ” (സൂ.അ.൬) ഇതി| അത്ര ഹി പവനാദയ ഇതി പവനപ്രധാനാഃ; ഏവം വസന്തേ വാതപിത്തപ്രകോപേ വ്യാഖ്യേയമ്| അത്ര ച ഷട്സു ഋതുഷു പിത്തശ്ലേഷ്മവാതാനാം പ്രബലചയാദയോ വിഭജ്യമാനത്വേന; തേന പിത്തചയകാലേ വാതസ്യ കോപഃ, ശരദി പിത്തസ്യ പ്രകോപകാലേ വാതപ്രശമഃ, ഹേമന്തേ പിത്തപ്രശമഃ കഫസ്യ ചയഃ, വസന്തേ തു കഫപ്രകോപ ഏവ പരം, തഥാ കഫപ്രശമകേ ഗ്രീഷ്മേ വാതചയ ഇതി ച സ്യാത്| വാതം പരിത്യജ്യ പിത്താദീനാമിത്യഭിധാനാം വിസര്ഗസ്യാഭിപ്രേതത്വേനാഗ്രേ വക്തവ്യത്വാത് കൃതം, വിസര്ഗേ ച പിത്തചയ ഏവ ഭവതീതി കൃത്വാ||൧൧൪||-
Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118
ഗതിശ്ച ദ്വിവിധാ ദൃഷ്ടാ പ്രാകൃതീ വൈകൃതീ ച യാ||൧൧൫|| പിത്താദേവോഷ്മണഃ പക്തിര്നരാണാമുപജായതേ| തച്ച പിത്തം പ്രകുപിതം വികാരാന് കുരുതേ ബഹൂന്||൧൧൬|| പ്രാകൃതസ്തു ബലം ശ്ലേഷ്മാ വികൃതോ മല ഉച്യതേ| സ ചൈവൌജഃ സ്മൃതഃ കായേ സ ച പാപ്മോപദിശ്യതേ||൧൧൭|| സര്വാ ഹി ചേഷ്ടാ വാതേന സ പ്രാണഃ പ്രാണീനാം സ്മൃതഃ| തേനൈവ രോഗാ ജായന്തേ തേന ചൈവോപരുധ്യതേ||൧൧൮||
गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५|| पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते| तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६|| प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते| स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७|| सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः| तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते||११८||
🔊 Audio coming soon
ഗതിഭേദാന്തരമാഹ- ഗതിശ്ചേത്യാദി| അത്ര പിത്തമാദൌ കൃതം ശരീരസ്ഥിതിഹേത്വഗ്നികര്തൃത്വേന| പക്തിഃ പാകഃ| ബലമിതി ബലഹേതുത്വേന| മല ഇതി ശരീരമലിനീകരണാത്| ഓജ ഇതി സാരഭൂതം; യദി വാ ദ്വിതീയശ്ലൈഷ്മികൌജോഹേതുത്വേനൌജഃ| വക്ഷ്യതി ഹി ശാരീരേ- “താവച്ചൈവ ശ്ലൈഷ്മികസ്യൌജസശ്ച പ്രമാണമ്” (ശാ.അ.൭) ഇതി| ദുഃഖഹേതുത്വാത് പാപ്മാ| സര്വാ ഹി ചേഷ്ടാ ഇതി അവികൃതഗമനാദ്യാഃ| ഉപരുധ്യതേ മ്രിയതേ||൧൧൫-൧൧൮||
Adhikarana 25 (119) · Śloka 119
നിത്യം സന്നിഹിതാമിത്രം സമീക്ഷ്യാത്മാനമാത്മവാന്| നിത്യം യുക്തഃ പരിചരേദിച്ഛന്നായുരനിത്വരമ്||൧൧൯||
नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्| नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्||११९||
🔊 Audio coming soon
ആത്മവാനിതി പ്രശംസായാം മതുപ്പ്രത്യയഃ| യുക്ത ഇത്യുദ്യുക്തഃ| അനിത്വരമ് അഗത്വരമ്||൧൧൯||
Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121
തത്ര ശ്ലോകൌ- ശിരോരോഗാഃ സഹൃദ്രോഗാ രോഗാ മാനവികല്പജാഃ| ക്ഷയാഃ സപിഡകാശ്ചോക്താ ദോഷാണാം ഗതിരേവ ച||൧൨൦|| കിയന്തഃശിരസീയേऽസ്മിന്നധ്യായേ തത്ത്വദര്ശിനാ| ജ്ഞാനാര്ഥം ഭിഷജാം ചൈവ പ്രജാനാം ച ഹിതൈഷിണാ||൧൨൧||
तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०|| कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना| ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा||१२१||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ശ്ലോകാവിത്യാദി||൧൨൦-൧൨൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ കിയന്തഃശിരസീയോ നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗചതുഷ്കേ കിയന്തഃശിരസീയോ നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||