Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కియంతఃశిరసీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వచతుష్కచతుష్టయేన భేషజమభిహితం, సంప్రతి తద్విషయరోగాభిధానార్థం రోగచతుష్కోఽభిధాతవ్యః, చికిత్సా చ విధేయత్వేనైవ ప్రధానమతః ప్రథమముక్తా, కించ దర్శితశ్చాయం ప్రథమాధ్యాయ ఏవ సంబంధః, ఏవం చాంగేషు మర్మసు చ ప్రధానభూతశిరోహృదయరోగాభిధాయకత్వేన కియంతః శిరసీయోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
కియంతః శిరసి ప్రోక్తా రోగా హృది చ దేహినాం| కతి చాప్యనిలాదీనాం రోగా మానవికల్పజాః||3|| క్షయాః కతి సమాఖ్యాతాః పిడకాః కతి చానఘ!| గతిః కతివిధా చోక్తా దోషాణాం దోషసూదన!||4|| హుతాశవేశస్య వచస్తచ్ఛ్రుత్వా గురురబ్రవీత్| పృష్టవానసి యత్ సౌమ్య! తన్మే శృణు సవిస్తరం||5|| దృష్టాః పంచ శిరోరోగాః పంచైవ హృదయామయాః| వ్యాధీనాం హ్యధికా షష్టిర్దోషమానవికల్పజా||6|| దశాష్టౌ చ క్షయాః సప్త పిడకా మాధుమేహికాః| దోషాణాం త్రివిధా చోక్తా గతిర్విస్తరతః శృణు||7||
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्| कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः||३|| क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!| गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन!||४|| हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्| पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५|| दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः| व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६|| दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः| दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु||७||
🔊 Audio coming soon
క్షయస్థానవృద్ధయో దోషమానం, తస్య వికల్పో దోషాంతరసంబంధాసంబంధకృతో భేదః| మాధుమేహికా ఇత్యత్ర మధుమేహశబ్దః సామాన్యేన ప్రమేహవచనః| యతోఽత్రైవ సామాన్యేన బ్రూతే- “వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః” ఇతి; అన్యథా హి ‘వినా మధుమేహం’ ఇతి కృతం స్యాత్; తథా చికిత్సితే వక్ష్యతి సామాన్యేనైవ యత్- “ప్రమేహిణాం యాః పిడకా మయోక్తా రోగాధికారే పృథగేవ సప్త” (చి. 6) ఇత్యాది| తథా మధుమేహపిడకానాం చికిత్సితోపదేశాచ్చ సర్వమేహభవత్వం పిడకానాం, మధుమేహభవత్వే హి మధుమేహస్యైవాసాధ్యత్వాన్న తద్భవపిడకానాముపక్రమణీయత్వమస్తి; కించ ప్రదేశాంతరేఽపి మధుమేహశబ్దేనాయం సర్వప్రమేహానుక్తవాన్, యథా- “గుల్మీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః| అచికిత్స్యా భవంత్యేతే బలమాంసపరిక్షయే” (ఇం. 9) ఇతి| అత్ర హి యది వాతికో మధుమేహోఽభిప్రేతః స్యాత్తదా తస్య స్వరూపత ఏవాసాధ్యత్వేన ‘బలమాంసపరిక్షయే సతి’ ఇతి విశేషణమనర్థకం స్యాత్| సుశ్రుతేనాపి చ సామాన్యేన ప్రమేహే ఏవైతాః పిడకా దర్శితాః, యదుక్తం- “తత్ర వసామేదోభ్యామభిపన్నశరీరస్య త్రిభిర్దోషైశ్చానుగతధాతోః ప్రమేహిణో దశ పిడకా జాయంతే” (సు. ని. 6) ఇత్యాది| సర్వ ఏవ ప్రమేహా యస్మాద్దేహం మధురీకృత్య జాయంతే తస్మాన్మధుమేహా ఇత్యుచ్యంతే, వచనం హి- “షట్పదపిప్పీలికాభిశ్చ శరీరమూత్రాభిసరణం” (ని. 4) ఇతి, తథా చ వాగ్భటః- “మధురం యచ్చ సర్వేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి| సర్వే హి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః” (వా. ని. 10) ఇతి| విస్తరత ఇతి శృణ్విత్యనేన సంబధ్యతే||3-7||
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
సంధారణాద్దివాస్వప్నాద్రాత్రౌ జాగరణాన్మదాత్| ఉచ్చైర్భాష్యాదవశ్యాయాత్ ప్రాగ్వాతాదతిమైథునాత్||8|| గంధాదసాత్మ్యాదాఘ్రాతాద్రజోధూమహిమాతపాత్| గుర్వమ్లహరితాదానాదతి శీతాంబుసేవనాత్||9|| శిరోఽభిఘాతాద్దుష్టామాద్రోదనాద్బాష్పనిగ్రహాత్ | మేఘాగమాన్మనస్తాపాద్దేశకాలవిపర్యయాత్||10|| వాతాదయః ప్రకుప్యంతి శిరస్యస్రం చ దుష్యతి| తతః శిరసి జాయంతే రోగా వివిధలక్షణాః||11||
सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्| उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वातादतिमैथुनात्||८|| गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्| गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात्||९|| शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात् | मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्||१०|| वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति| ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः||११||
🔊 Audio coming soon
సంధారణాదితి వేగసంధారణాత్| హరితం ఆర్ద్రకాది| అతీతి పూర్వేణ పరేణ చ శీతాంబుసేవనాదిత్యనేన సంబధ్యతే| దుష్టాదామాత్ దుష్టామాత్; కింవా ‘ఉష్ణామాత్’ ఇతి పాఠః, తత్రోష్ణాచ్చామాచ్చేత్యర్థః| దేశకాలవిపర్యయాదిత్యత్ర దేశవిపర్యయ ఉపసర్గగృహీతత్వం దేశస్య| అస్రం చ ప్రదుష్యతీత్యభిదధానః సర్వశిరోరోగేషు రక్తదుష్టిం దర్శయతి||8-11||
Adhikarana 4 (12) · Śloka 12
ప్రాణాః ప్రాణభృతాం యత్ర శ్రితాః సర్వేంద్రియాణి చ| యదుత్తమాంగమాంగానాం శిరస్తదభిధీయతే||12||
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च| यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||
🔊 Audio coming soon
ప్రాణా ఇత్యాదినాఽంగేషు శిరఃప్రాధాన్యం దర్శయన్ ప్రకృతశిరోరోగాణామేవాత్యహితత్వం దర్శయతి; తేన నోత్సూత్రం శిరఃప్రాధాన్యాభిధానం| శ్రితా ఇవ శ్రితాః, శిర-ఉపఘాతే ఉపఘాతాత్| ఉపరిష్టాదంగముత్తమాంగం||12||
Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14
అర్ధావభేదకో వా స్యాత్ సర్వం వా రుజ్యతే శిరః| ప్రతిశ్యాముఖనాసాక్షికర్ణరోగశిరోభ్రమాః||13|| అర్దితం శిరసః కంపో గలమన్యాహనుగ్రహః| వివిధాశ్చాపరే రోగా వాతాదిక్రిమిసంభవాః||14||
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः| प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः||१३|| अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः| विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతాంఛిరోరోగానాహ- అర్ధేత్యాదినా క్రిమిసంభవా ఇత్యంతేన| ఏతచ్చ ‘జాయంతే రోగా వివిధలక్షణాః’ ఇత్యస్య వివరణం||13-14||
Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21
పృథగ్దిష్టాస్తు యే పంచ సంగ్రహే పరమర్షిభిః| శిరోగదాంస్తాంఛృణు మే యథాస్వైర్హేతులక్షణైః||15|| ఉచ్చైర్భాష్యాతిభాష్యాభ్యాం తీక్ష్ణపానాత్ ప్రజాగరాత్| శీతమారుతసంస్పర్శాద్వ్యవాయాద్వేగనిగ్రహాత్||16|| ఉపవాసాదభీఘాతాద్విరేకాద్వమనాదతి| బాష్పశోకభయత్రాసాద్భారమార్గాతికర్శనాత్||17|| శిరోగతాః సిరా వృద్ధో వాయురావిశ్య కుప్యతి| తతః శూలం మహత్తస్య వాతాత్ సముపజాయతే||18|| నిస్తుద్యేతే భృశం శంకౌ ఘాటా సంభిద్యతే తథా| సభ్రూమధ్యం లలాటం చ తపతీవాతివేదనం||19|| వధ్యేతే స్వనతః శ్రోత్రే నిష్కృష్యేతే ఇవాక్షిణీ| ఘూర్ణతీవ శిరః సర్వం సంధిభ్య ఇవ ముచ్యతే||20|| స్ఫురత్యతి సిరాజాలం స్తభ్యతే చ శిరోధరా| స్నిగ్ధోష్ణముపశేతే చ శిరోరోగేఽనిలాత్మకే||21||
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः| शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५|| उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात्| शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६|| उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति| बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७|| शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८|| निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९|| वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||२०|| स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||
🔊 Audio coming soon
శిరోగతత్వేన నాసాదిరోగేష్వపి ప్రాప్తేషు తాన్ విహాయైవాష్టోదరీయే ప్రోక్తాంస్తానేవ శిరఃశూలలక్షణాన్ రోగాన్ ప్రపంచేన వక్తుమాహ- పృథగిత్యాది| సంగ్రహే అష్టోదరీయే; తేన నారూంషికాదయోఽత్రప్రకరణే శిరోరోగశబ్దేనోచ్యంతే; శిరోరోగశబ్దస్య శూల ఏవ రుజాకరే వృత్తత్వాత్ | తీక్ష్ణపానం తీక్ష్ణమద్యపానం; కింవా, తీక్ష్ణం మరిచాది| వధ్యేతే ఇవ వధ్యేతే, అత్యర్థపీడాయుక్తత్వేన||15-21||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
కట్వమ్లలవణక్షారమద్యక్రోధాతపానలైః| పిత్తం శిరసి సందుష్టం శిరోరోగాయ కల్పతే||22|| దహ్యతే రుజ్యతే తేన శిరః శీతం సుషూయతే | దహ్యేతే చక్షుషీ తృష్ణా భ్రమః స్వేదశ్చ జాయతే||23||
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः| पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते||२२|| दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते | दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
శీతం సుషూయతే శీతమిచ్ఛతి||22-23||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
ఆస్యాసుఖైః స్వప్నసుఖైర్గురుస్నిగ్ధాతిభోజనైః| శ్లేష్మా శిరసి సందుష్టః శిరోరోగాయ కల్పతే||24|| శిరో మందరుజం తేన సుప్తం స్తిమితభారికం| భవత్యుత్పద్యతే తంద్రా తథాఽఽలస్యమరోచకః||25|| వాతాచ్ఛూలం భ్రమః కంపః పితాద్దాహో మదస్తృషా| కఫాద్గురుత్వం తంద్రా చ శిరోరోగే త్రిదోషజే||26||
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः| श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४|| शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५|| वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा| कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||
🔊 Audio coming soon
స్వప్నసుఖమనుచితదివాస్వప్నేన జ్ఞేయం| సుప్తమివ సుప్తం, ప్రబోధరహితత్వేన| భారాక్రాంతమివ భారికం||24-26||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
తిలక్షీరగుడాజీర్ణపూతిసంకీర్ణభోజనాత్| క్లేదోఽసృక్కఫమాంసానాం దోషలస్యోపజాయతే||27|| తతః శిరసి సంక్లేదాత్ క్రిమయః పాపకర్మణః| జనయంతి శిరోరోగం జాతా బీభత్సలక్షణం||28|| వ్యధచ్ఛేదరుజాకండూశోఫదౌర్గత్యదుఃఖితం | క్రిమిరోగాతురం విద్యాత్ క్రిమీణాం దర్శనేన చ||29||
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात्| क्लेदोऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते||२७|| ततः शिरसि सङ्क्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः| जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्||२८|| व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् | क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च||२९||
🔊 Audio coming soon
సంకీర్ణభోజనం విరుద్ధాహరః| దోషలస్య బహుదోషస్య| పాపకర్మణ ఇత్యనేనాధర్మవత ఏవాయమతిదుఃఖక్రిమిరోగో భవతీతి దర్శయతి| బీభత్సలక్షణమితి ఘ్రాణాదిభ్యః పూయాదిప్రవృత్తేః||27-29||
Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40
శోకోపవాసవ్యాయామరూక్షశుష్కాల్పభోజనైః | వాయురావిశ్య హృదయం జనయత్యుత్తమాం రుజం||30|| వేపథుర్వేష్టనం స్తంభః ప్రమోహః శూన్యతా దరః | హృది వాతాతురే రూపం జీర్ణే చాత్యర్థవేదనా||31|| ఉష్ణామ్లలవణక్షారకటుకాజీర్ణభోజనైః| మద్యక్రోధాతపైశ్చాశు హృది పిత్తం ప్రకుప్యతి||32|| హృద్దాహస్తిక్తతా వక్రే తిక్తామ్లోద్గిరణం క్లమః| తృష్ణా మూర్చ్ఛా భ్రమః స్వేదః పిత్తహృద్రోగలక్షణం||33|| అత్యాదానం గురుస్నిగ్ధమచింతనమచేష్టనం| నిద్రాసుఖం చాభ్యధికం కఫహృద్రోగకారణం||34|| హృదయం కఫహృద్రోగే సుప్తం స్తిమితభారికం| తంద్రారుచిపరీతస్య భవత్యశ్మావృతం యథా||35|| హేతులక్షణసంసర్గాదుచ్యతే సాన్నిపాతికః| (హృద్రోగః కష్టదః కష్టసాధ్య ఉక్తో మహర్షిభిః) త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే||36|| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే| మర్మైకదేశే సంక్లేదం రసశ్చాస్యోపగచ్ఛతి||37|| సంక్లేదాత్ క్రిమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః| మర్మైకదేశే తే జాతాః సర్పంతో భక్షయంతి చ||38|| తుద్యమానం స హృదయం సూచీభిరివ మన్యతే| ఛిద్యమానం యథా శస్త్రైర్జాతకండూం మహారుజం||39|| హృద్రోగం క్రిమిజం త్వేతైర్లింగైర్బుద్ధ్వా సుదారుణం| త్వరేత జేతుం తం విద్వాన్ వికారం శీఘ్రకారిణం||40||
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०|| वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः | हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१|| उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः| मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२|| हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३|| अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम्| निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४|| हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्| तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५|| हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः| (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६|| तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते| मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७|| सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८|| तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते| छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९|| हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्| त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
శోకోపవాసేత్యాది హృద్రోగలక్షణం| వేష్టనం ఉద్వేష్టనమివ| దరః దరదరికా| అచింతనం అల్పచింతనం| అశ్మావృతం అశ్మాక్రాంతం| గ్రంథిరివ గ్రంథిః, స చ రసదోషకృతః| మర్మైకదేశే హృదయైకదేశే| ద్వితీయం మర్మేతిపదం కర్మతాపన్నం||30-40||
Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44
ద్వ్యుల్బణైకోల్బణైః షట్ స్యుర్హీనమధ్యాధికైశ్చ షట్| సమైశ్చైకో వికారాస్తే సన్నిపాతాస్త్రయోదశ||41|| సంసర్గే నవ షట్ తేభ్య ఏకవృద్ధ్యా సమైస్త్రయః| పృథక్ త్రయశ్చ తైర్వృద్ధైర్వ్యాధయః పంచవింశతిః||42|| యథా వృద్ధైస్తథా క్షీణైర్దోషేః స్యుః పంచవింశతిః| వృద్ధిక్షయకృతశ్చాన్యో వికల్ప ఉపదేక్ష్యతే||43|| వృద్ధిరేకస్య సమతా చైకస్యైకస్య సంక్షయః| ద్వంద్వవృద్ధిః క్షయశ్చైకస్యైకవృద్ధిర్ద్వయోః క్షయః ||44||
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश||४१|| संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः| पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः||४२|| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः| वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते||४३|| वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः| द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ||४४||
🔊 Audio coming soon
‘కతి చాప్యనిలాదీనాం’ ఇత్యాద్యుక్తస్యోత్తరం- ద్వ్యుల్బణైరిత్యాది| హీనమధ్యాధికైరితి వృద్ధవృద్ధతరవృద్ధతమైః| సంసర్గే నవేతి చ్ఛేదః| అస్యైవ వివరణం- షట్ తేభ్య ఇత్యాది| సమైస్రయ ఇతి వృద్ధైః సమైః| వృద్ధిక్షయకృత ఇత్యస్య వివరణం- వృద్ధిరేకస్యేత్యాది| అత్ర చ యద్యపి సమతాఽపి వృద్ధిక్షయవికల్పే పఠ్యతే, తథాఽపి సమతాయాః స్వాతంత్ర్యేణ వికారాకర్తృత్వాత్ ‘వృద్ధిక్షయకృత’ ఇత్యుక్తం| వృద్ధిరేకస్య సమతా చైకస్యైకస్య సంక్షయ ఇత్యనేన షడ్వికారాః| ద్వంద్వవృద్ధిః క్షయశ్చైకస్యేత్యనేన త్రయః| ఏకవృద్ధిర్ద్వయోః క్షయః , తేన త్రయః| ఏవం ద్విషష్టిప్రకారా భవంతి||41-44||
Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61
ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం మారుతః శ్లేష్మణః క్షయే| స్థానాదాదాయ గాత్రేషు యత్ర యత్ర విసర్పతి||45|| తదా భేదశ్చ దాహశ్చ తత్ర తత్రానవస్థితః| గాత్రదేశే భవత్యస్య శ్రమో దౌర్బల్యమేవ చ||46|| ప్రకృతిస్థం కఫం వాయుః క్షీణే పిత్తే యదా బలీ| కర్షేత్ కుర్యాత్తదా శూలం సశైత్యస్తంభగౌరవం||47|| యదాఽనిలం ప్రకృతిగం పిత్తం కఫపరిక్షయే| సంరుణద్ధి తదా దాహః శూలం చాస్యోపజాయతే||48|| శ్లేష్మాణం హి సమం పిత్తం యదా వాతపరిక్షయే| సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాత్ సతంద్రాగౌరవం జ్వరం||49|| ప్రవృద్ధో హి యదా శ్లేష్మా పిత్తే క్షీణే సమీరణం| రుంధ్యాత్తదా ప్రకుర్వీత శీతకం గౌరవం రుజం ||50|| సమీరణే పరిక్షీణే కఫః పిత్తం సమత్వగం| కుర్వీత సన్నిరుంధానో మృద్వగ్నిత్వం శిరోగ్రహం ||51|| నిద్రాం తంద్రాం ప్రలాపం చ హృద్రోగం గాత్రగౌరవం| నఖాదీనాం చ పీతత్వం ష్ఠీవనం కఫపిత్తయోః||52|| హీనవాతస్య తు శ్లేష్మా పిత్తేన సహితశ్చరన్| కరోత్యరోచకాపాకౌ సదనం గౌరవం తథా||53|| హృల్లాసమాస్యస్రవణం పాండుతాం దూయనం మదం| విరేకస్య చ వైషమ్యం వైషమ్యమనలస్య చ||54|| హీనపిత్తస్య తు శ్లేష్మా మారుతేనోపసంహితః| స్తంభం శైత్యం చ తోదం చ జనయత్యనవస్థితం||55|| గౌరవం మృదుతామగ్నేర్భక్తాశ్రద్ధాం ప్రవేపనం| నఖాదీనాం చ శుక్లత్వం గాత్రపారుష్యమేవ చ||56|| మారుతస్తు కఫే హీనే పిత్తం చ కుపితం ద్వయం| కరోతి యాని లింగాని శృణు తాని సమాసతః||57|| భ్రమముద్వేష్టనం తోదం దాహం స్ఫుటనవేపనే| అంగమర్దం పరీశోషం దూయనం ధూపనం తథా||58|| వాతపిత్తక్షయే శ్లేష్మా స్రోతాంస్యపిదధద్భృశం| చేష్టాప్రణాశం మూర్చ్ఛాం చ వాక్సంగం చ కరోతి హి||59|| వాతశ్లేష్మక్షయే పిత్తం దేహౌజః స్రంసయచ్చరేత్| గ్లానిమింద్రియదౌర్బల్యం తృష్ణాం మూర్చ్ఛాం క్రియాక్షయం||60|| పిత్తశ్లేష్మక్షయే వాయుర్మర్మాణ్యతినిపీడయన్| ప్రణాశయతి సంజ్ఞాం చ వేపయత్యథవా నరం||61||
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५|| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः| गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६|| प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली| कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७|| यदाऽनिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८|| श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९|| प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्| रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ||५०|| समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ||५१|| निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः||५२|| हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्| करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा||५३|| हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्| विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च||५४|| हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः| स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५|| गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्| नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६|| मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्| करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७|| भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने| अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा||५८|| वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्| चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९|| वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्| ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्||६०|| पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन्| प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्||६१||
🔊 Audio coming soon
వృద్ధిరేకస్యేత్యాదేరుదాహరణం- ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తమిత్యాది| అత్ర కేచిదేతదేవ పరముదాహరణం దృష్టాంతార్థం పఠంతి, శేషోదాహరణం తు కృత్స్నే తంత్రే బోద్ధవ్యం; కేచిత్తు వృద్ధిక్షయవికల్పస్య దుర్బోధత్వేన సర్వేషామేవ ద్వాదశానామపి వికల్పానామాచార్యేణ లక్షణం కృతమితి కృత్వా సర్వమేవ పఠంతి| నను ప్రకృతిస్థే పిత్తే కథం తదా దాహశ్చేతి సంగతం భవతి, న హి ప్రకృతిస్థో దోషో వికారకారీ, న చ వాయోర్దాహః సంభవతి| ఉచ్యతే- యత్ర యత్రేతి వచనాద్ యత్ర కుపితేన వాయునా పిత్తం నీతం, తత్ర శరీరావయవే ప్రకృతిమానస్థితమపి పిత్తం వృద్ధమేవ, యతస్తస్మిన్ ప్రదేశే తావాన్ పిత్తసంబంధ ఉచితో న భవత్యేవేత్యధికేన తత్ర పిత్తేన దాహ ఉపపన్న ఏవ, ఏవమన్యత్రాపి ప్రకృతిస్థస్యాపి దోషస్య వికారే వ్యాఖ్యేయం| అన్యే తు బ్రువతే- ప్రకృతిస్థానామపి దోషాణాం దుష్టదోషసంబంధాద్వికారకారిత్వం భవతి; యథా- రక్తాదీనాం| హీనవాతస్యేత్యాది ‘ద్వంద్వవృద్ధిః క్షయశ్చైకస్య’ ఇత్యస్యోదాహరణం| దేహౌజో దేహసారః; కింవా దేహశ్చ ఓజశ్చ దేహౌజః||45-61||
Adhikarana 13 (62) · Śloka 62
దోషాః ప్రవృద్ధాః స్వం లింగం దర్శయంతి యథాబలం| క్షీణా జహతి లింగం స్వం, సమాః స్వం కర్మ కువేతే||62||
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्| क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुवेते||६२||
🔊 Audio coming soon
దోషాణాం వృద్ధిసామ్యక్షయలక్షణాని పృథగాహ- దోషా ఇత్యాది| స్వం లింగమితి వైకారికం| యథాబలమితి అతివృద్ధైరతివృద్ధం, మధ్యవృద్ధైర్మధ్యవృద్ధమిత్యాది| లింగం స్వం జహతీత్యనేన క్షీణానాం ప్రకృతిలింగక్షయవ్యతిరిక్తం వికారకర్తృత్వం నాస్తీతి దర్శయతి; యతో వృద్ధా ఉన్మార్గగామినో దోషా దూష్యం దూషయంతో జ్వరాదీన్ కుర్వంతి న క్షీణాః, స్వయమేవ దుఃస్థితత్వాత్| స్వం కర్మేతి ప్రాకృతం కర్మ| ఏతే చ ద్విషష్టిర్భేదా ఆవిష్కృతతమత్వేనోక్తాః; తేనైకదోషక్షయే ద్విదోషవృద్ధౌ చ వృద్ధవృద్ధతరభేదాదిభ్యోఽధికత్వముద్భావనీయం | నను భవత్వేవం సంఖ్యా యది సన్నిపాతో దోషాణాం స్యాత్, స తు న భవితుమర్హతి, యతో వాతాదీనాం పరస్పరం విరుద్ధాః సంతి గుణాః, విరుద్ధగుణానాం తు పరస్పరోపఘాతో భవతి, యథా- వహ్నితోయయోః| నైవం, విరోధో హి భావానాం కార్యోన్నేయః, నాన్యతో దృష్టమాత్రేణ కల్పయితుం పార్యతే; యతోఽన్యత్ర తోయదహనయోర్భేద ఉపలబ్ధః, తత్ కిం పాంచభౌతికద్రవ్యారంభేఽపి తయోర్విరోధాత్ పాంచభౌతికం ద్రవ్యం న స్యాత్, తోయాగ్నిగుణాతిరేకాద్వాఽమ్లరసో న స్యాత్ , తస్మాదనుపలబ్ధత్వాద్దోషసంసర్గే విరోధస్య స్వభావపర్యనుయోగో న యుజ్యతే| అథ మన్యసే- ఏవం విరుద్ధగుణానామపి దోషాణామవిరోధే “విరుద్ధగుణసన్నిపాతే భూయసాఽల్పమవజీయతే” (వి. 1) ఇతి, తథా “హ్రాసహేతుర్విశేషస్తు” (సూ. 1) ఇతి వచనే తర్హి నిరర్థకే| న, అనయోః ప్రభావాత్ ప్రతిపాదితవిషయవ్యతిరేకే చరితార్థత్వాత్| ప్రభావస్తు తయోర్విరోధకో భవత్యేవ; యథా- త్రిదోషకరనికుచగతా గుణాః సమాన్ దోషాన్ కుర్వంతి పరం, న తు విరుద్ధత్వేన దోషహరణం కుర్వతే త్రిదోషకర్తృత్వప్రభావాత్; తథా ఆమలకేఽమ్లత్వం వాతం హంతి, మాధుర్యశైత్యే తు పిత్తం, శ్లేష్మాణం చ కటుత్వతిక్తత్వే; నికుచే త్వమ్లత్వం కషాయశైత్యాభిభూతం వాతం న నిహంతి, మాధుర్యశైత్యే చామ్లత్వాభిభూతే పిత్తం న జయత ఏవమాది| తస్మాద్దోషాణాం ప్రభావోఽయం దృష్టత్వాదవధార్యతే- యత్- న తే పరస్పరముపఘ్నంతి| ఏవంభూతప్రభావత్వే తు తేషామదృష్టమేవ కారణం, ప్రాణినాం దుఃఖజనకేన హ్యదృష్టేన తేఽవిరోధేన నివేశ్యంతే, అత ఏవ వక్ష్యతి- “విరుద్ధైరపి న త్వేతే గుణైర్ఘ్నంతి పరస్పరం| దోషాః సహజసాత్మ్యత్వాద్ధోరం విషమహీనివ” (చి. 26) ఇతి| సహజం దైవవశాత్ స్వాభావికం సాత్మ్యత్వం సహజసాత్మ్యత్వం| అనేన చ వ్యాఖ్యానేన ‘యథా దోషా అన్యోన్యం నోపఘ్నంతి, తథా రసరక్తాదీనపి నోపహన్యుః’ ఇత్యాది యదుచ్యతే కైశ్చిత్, తత్ సర్వం నిరస్తం| నను, “కాలదూష్యప్రకృతిభిర్దోషస్తుల్యో హి సంతతం| నిష్ప్రత్యనీకః కురుతే” (చి. 3) ఇతి చికిత్సితే వక్ష్యతి, తేన ప్రకృతిర్దోషస్య ప్రతిపక్షా భవతీత్యుక్తం, ప్రకృతిశ్చ జన్మప్రభృతివృద్ధో వాతాదిరుచ్యతే, “దోషానుశయితా హ్యేషాం దేహప్రకృతిరుచ్యతే” (సూ. 7) ఇత్యాదివచనాత్; తదయం ప్రాకృతేన దోషేణ దోషస్య విరోధః కథం తర్హ్యుపపన్నః? ఉచ్యతే- తత్ర ప్రకృతేః ప్రత్యనీకతా అననుగుణత్వేన మంతవ్యా, సమానాం హి ప్రకృతిం ప్రాప్య దోషః ప్రవృద్ధబలో భవతి, అసమానాం తు ప్రాప్య తథా బలవాన్న భవతి, నాసమానయా ప్రకృత్యా హన్యతే; ఏవమన్యత్రాప్యున్నేయం| అతివృద్ధేన వాయునాశ్లేష్మణో దుర్బలస్య దుష్టత్వాద్విరోధో భవత్యేవ క్వచిత్, నైతావతా సంసర్గసన్నిపాతాసంభవః||62||
Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72
వాతాదీనాం రసాదీనాం మలానామోజసస్తథా| క్షయాస్తత్రానిలాదీనాముక్తం సంక్షీణలక్షణం ||63|| ఘట్టతే సహతే శబ్దం నోచ్చైర్ద్రవతి శూల్యతే| హృదయం తామ్యతి స్వల్పచేష్టస్యాపి రసక్షయే||64|| పరుషా స్ఫుటితా మ్లానా త్వగ్రూక్షా రక్తసంక్షయే| మాంసక్షయే విశేషేణ స్ఫిగ్గ్రీవోదరశుష్కతా||65|| సంధీనాం స్ఫుటనం గ్లానిరక్ష్ణోరాయాస ఏవ చ| లక్షణం మేదసి క్షీణే తనుత్వం చోదరస్య చ||66|| కేశలోమనఖశ్మశ్రుద్విజప్రపతనం శ్రమః| జ్ఞేయమస్థిక్షయే లింగం సంధిశైథిల్యమేవ చ||67|| శీర్యంత ఇవ చాస్థీని దుర్బలాని లఘూని చ| ప్రతతం వాతరోగీణి క్షీణే మజ్జని దేహినాం||68|| దౌర్బల్యం ముఖశోషశ్చ పాండుత్వం సదనం శ్రమః| క్లైబ్యం శుక్రావిసర్గశ్చ క్షీణశుక్రస్య లక్షణం||69|| క్షీణే శకృతి చాంత్రాణి పీడయన్నివ మారుతః| రూక్షస్యోన్నమయన్ కుక్షిం తిర్యగూర్ధ్వం చ గచ్ఛతి||70|| మూత్రక్షయే మూత్రకృచ్ఛ్రం మూత్రవైవర్ణ్యమేవ చ| పిపాసా బాధతే చాస్య ముఖం చ పరిశుష్యతి||71|| మలాయనాని చాన్యాని శూన్యాని చ లఘూని చ| విశుష్కాణి చ లక్ష్యంతే యథాస్వం మలసంక్షయే||72||
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् ||६३|| घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते| हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४|| परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये| मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५|| सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च| लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च||६६|| केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः| ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च||६७|| शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च| प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८|| दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः| क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्||६९|| क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः| रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०|| मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च| पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति||७१|| मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च| विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యష్టాదశక్షయానాహ- వాతాదీనామిత్యాది| అత్ర మలానామిత్యనేన మూత్రపురీషయోః పంచేంద్రియమలానాం చ గ్రహణం| విశేషేణేతివచనాదన్యగాత్రాణామపి శుష్కతా లభ్యతే| సంధీనామిత్యాది భేదః- క్షయలక్షణం, కేశేత్యాది అస్థిక్షయస్య| బాధతే చాస్యేతి కర్మణి శేషలక్షణా షష్ఠీ| మలాయనానీత్యనేన పంచేంద్రియాధిష్ఠానానాం ముఖనాసికాచక్షుఃకర్ణానాం త్వగింద్రియాధిష్ఠానభూతానాం చ లోమకూపప్రజననానాం యథాస్వం మలాయనాని గృహ్యంతే| యదుక్తం జతూకర్ణే- “దోషాణాం ధాతూనామోజోమూత్రశకృదింద్రియమలానాం| అష్టాదశక్షయాస్తే లక్ష్యాః స్వగుణక్రియానాశాత్” ఇతి||63-72||
Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1
బిభేతి దుర్బలోఽభీక్ష్ణం ధ్యాయతి వ్యథితేంద్రియః| దుశ్ఛాయో దుర్మనా రూక్షః క్షామశ్చైవౌజసః క్షయే||73|| హృది తిష్ఠతి యచ్ఛుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం| ఓజః శరీరే సంఖ్యాతం తన్నాశాన్నా వినశ్యతి||74|| ప్రథమం జాయతే హ్యోజః శరీరేఽస్మింఛరీరిణాం| సర్పిర్వర్ణం మధురసం లాజగంధి ప్రజాయతే||75|| (భ్రమరైః ఫలపుష్పేభ్యో యథా సంభ్రియతే మధు| తద్వదోజః స్వకర్మభ్యో గుణైః సంభ్రియతే నృణాం||1||)|
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये||७३|| हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति||७४|| प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम्| सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते||७५|| (भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु| तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते नृणाम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
ఓజఃక్షయలక్షణమాహ- బిభేతీత్యాది| దుర్మనా మనోబలవిహీనః| ఓజసో దుర్జ్ఞేయత్వేన లక్షణమాహ- హృదీత్యాది| శుద్ధమితి శుక్లం, రక్తమీషదితి కించిద్రక్తం, సపీతకమితి ఈషత్పీతకం; తేన శుక్లవర్ణమోజః, రక్తపీతౌ తు వర్ణావత్రానుగతౌ; కింవా, ఈషదిత్యల్పప్రమాణం, తేనాష్టబిందుకమోజ ఇతి దర్శయతి| యదుక్తం తంత్రాంతరే- “ప్రాణాశ్రయస్యౌజసోఽష్టౌ బిందవో హృదయాశ్రయాః” ఇతి| ఏతచ్చాష్టబిందుకం పరమోజో జ్ఞేయం, అర్ధాంజలిపరిమాణం తు యదోజస్తదప్రధానం; యచ్ఛారీరే వక్ష్యతి- “తావచ్చైవ శ్లైష్మికస్యౌజసః ప్రమాణం” (శా. 7) ఇత్యనేన; తస్మాద్ద్వివిధమిహౌజః| అత ఏవార్థే దశమహామూలీయే వక్ష్యతి- “తత్ పరస్యౌజసః స్థానం” (సూ. 30) ఇతి; పరస్య శ్రేష్ఠస్యాష్టబిందుకస్యేత్యర్థః| ఇహ చ క్షయలక్షణమర్ధాంజలిమానస్యైవ జ్ఞైయం, అష్టబిందుకస్య త్వవయవనాశేఽపి మృత్యుర్భవతీతి హృదీత్యాదినా గ్రంథేన దర్శయతి| ఏతచ్చౌజః సర్వధాతుసముదాయరూపం, తేన సప్తధాతుష్వేవావరుద్ధమితి నాష్టమధాతుత్వాతిప్రసక్తిః ; అత ఏవ సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “రసాదీనాం శుక్రాంతానాం ధాతూనాం యత్ పరం తేజస్తత్ ఖల్వోజః” (సు. సూ. 15) ఇతి| అన్యత్రాప్యుక్తం- “భ్రమరైః ఫలపుష్పేభ్యో యథా సంహ్రియతే మధు| తద్వదోజః శరీరేభ్యో గుణైః సంహ్రియతే నృణాం” ఇతి| ‘ప్రథమం జాయతే’ ఇత్యాదిపాఠస్తు నాతిప్రసిద్ధః| ఏతే చాష్టాదశ క్షయా ఆవిష్కృతతమత్వేనోక్తాః; తేన ఉదకక్షయస్వరక్షయాద్యనభిధానం నోద్భావనీయం; ఉక్తం హి- “స్వరక్షయమురోరోగం” ఇతి; తథోదకక్షయలక్షణం యథా- “జిహ్వాతాల్వోష్ఠకంఠక్లోమసంశోషం పిపాసాం చాతివృద్ధాం దృష్ట్వా ఉదకవహాన్యస్య స్రోతాంసి ప్రదుష్టానీతి జానీయాత్” (వి. 5) ఇతి||73-75||
Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77
వ్యాయామోఽనశనం చింతా రూక్షాల్పప్రమితాశనం| వాతాతపౌ భయం శోకో రూక్షపానం ప్రజాగరః||76|| కఫశోణితశుక్రాణాం మలానాం చాతివర్తనం| కాలో భూతోపఘాతశ్చ జ్ఞాతవ్యాః క్షయహేతవః||77||
व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्| वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६|| कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన క్షయాణాం హేతుమాహ- వ్యాయామ ఇత్యాది| ప్రమితాశనం ఏకరసాభ్యాసః| అతివర్తనం అతిప్రవృత్తిః, బహిర్గమనమితి యావత్| కాలో వార్ధక్యమాదానం చ| భూతోపఘాతః పిశాచాద్యుపఘాతః| అత్ర వాతక్షయహేతుర్నోక్తో విలక్షణత్వాత్, స చాచింతనదివాస్వపనాదిర్జ్ఞేయః; కింవా, అనశనాత్ కిట్టాభావః, తతశ్చ కిట్టరూపస్య వాతస్యాప్యనుత్పాదాత్ క్షయో జ్ఞేయః||76-77||
Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89
గురుస్నిగ్ధామ్లలవణాన్యతిమాత్రం సమశ్నతాం| నవమన్నం చ పానం చ నిద్రామాస్యాసుఖాని చ||78|| త్యక్తవ్యాయామచింతానాం సంశోధనమకుర్వతాం| శ్లేష్మా పిత్తం చ మేదశ్చ మాంసం చాతిప్రవర్ధతే||79|| తైరావృతగతిర్వాయురోజ ఆదాయ గచ్ఛతి| యదా బస్తిం తదా కృచ్ఛ్రో మధుమేహః ప్రవర్తతే||80|| స మారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాప్యాయతే పునః||81|| ఉపేక్షయాఽస్య జాయంతే పిడకాః సప్త దారుణాః| మాంసలేష్వవకాశేషు మర్మస్వపి చ సంధిషు||82|| శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ సర్షపీ తథా| అలజీ వినతాఖ్యా చ విద్రధీ చేతి సప్తమీ||83|| అంతోన్నతా మధ్యనిమ్నా శ్యావా క్లేదరుగన్వితా| శరావికా స్యాత్ పిడకా శరావాకృతిసంస్థితా||84|| అవగాఢార్తినిస్తోదా మహావాస్తుపరిగ్రహా| శ్లక్ష్ణా కచ్ఛపపృష్ఠాభా పిడకా కచ్ఛపీ మతా||85|| స్తబ్ధా సిరాజాలవతీ స్నిగ్ధాస్రావా మహాశయా| రుజానిస్తోదబహులా సూక్ష్మచ్ఛిద్రా చ జాలినీ||86|| పిడకా నాతిమహతీ క్షిప్రపాకా మహారుజా| సర్షపీ సర్షపాభాభిః పిడకాభిశ్చితా భవేత్||87|| దహతి త్వచముత్థానే తృష్ణామోహజ్వరప్రదా| విసర్పత్యనిశం దుఃఖాద్దహత్యగ్నిరివాలజీ||88|| అవగాఢరుజాక్లేదా పృష్ఠే వాఽప్యుదరేఽపి వా| మహతీ వినతా నీలా పిడకా వినతా మతా||89||
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम्| नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च||७८|| त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम्| श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते||७९|| तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||८०|| स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः||८१|| उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः| मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु||८२|| शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||८३|| अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता| शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता||८४|| अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता||८५|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||८६|| पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा| सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्||८७|| दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा| विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी||८८|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा| महती विनता नीला पिडका विनता मता||८९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సప్తపిడకా వక్తవ్యాః, అతస్తాసాం ప్రధానహేతుత్వేన ప్రమేహానేవ తావన్నిదానాదిక్రమేణాహ- గుర్విత్యాది| నవం పానమితి నవం మద్యం| నిద్రామాస్యాసుఖాని చేత్యత్రాంతే ‘భజతాం’ ఇతి శేషః| ఓజః ప్రసాదో ధాతూనామితి యావత్| కృచ్ఛ్ర్ ఇతి కృచ్ఛ్రసాధ్యః| ఉపేక్షయా అచికిత్సయా| శరావికాదిసంజ్ఞాన్వయో వివరణే స్ఫుటః| అలజీసంజ్ఞా రూఢా| ఏతాశ్చ ప్రాధాన్యాదుక్తాః| తేన సుశ్రుతేఽపి పిడకాధిక్యముక్తం యత్, తన్న విరోధి| సిరాజాలం సిరాసమూహః| చితా అధిష్ఠితా||78-89||
Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100
విద్రధిం ద్వివిధామాహుర్బాహ్యామాభ్యంతరీం తథా| బాహ్యా త్వక్స్నాయుమాంసోత్థా కండరాభా మహారుజా||90|| శీతకాన్నవిదాహ్యుష్ణరూక్షశుష్కాతిభోజనాత్| విరుద్ధాజీర్ణసంక్లిష్టవిషమాసాత్మ్యభోజనాత్||91|| వ్యాపన్నబహుమద్యత్వాద్వేగసంధారణాచ్ఛ్రమాత్| జిహ్మవ్యాయామశయనాదతిభారాధ్వమైథునాత్||92|| అంతఃశరీరే మాంసాసృగావిశంతి యదా మలాః| తదా సంజాయతే గ్రంథిర్గంభీరస్థః సుదారుణః||93|| హృదయే క్లోమ్ని యకృతి ప్లీహ్ని కుక్షౌ చ వృక్కయోః| నాభ్యాం వంక్షణయోర్వాఽపి బస్తౌ వా తీవ్రవేదనః||94|| దుష్టరక్తాతిమాత్రత్వాత్ స వై శీఘ్రం విదహ్యతే| తతః శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధీత్యభిధీయతే||95|| వ్యధచ్ఛేదభ్రమానాహశబ్దస్ఫురణసర్పణైః| వాతికీం, పైత్తికీం తృష్ణాదాహమోహమదజ్వరైః||96|| జృంభోత్క్లేశారుచిస్తంభశీతకైః శ్లైష్మికీం విదుః| సర్వాసు చ మహచ్ఛూలం విద్రధీషూపజాయతే||97|| శస్త్రాస్త్రైర్భిద్యత ఇవ చోల్ముకైరివ దహ్యతే| విద్రధీ వ్యమ్లతా యాతా వృశ్చికైరివ దశ్యతే||98|| తను రూక్షారుణం శ్యావం ఫేనిలం వాతవిద్రధీ| తిలమాషకులత్థోదసన్నిభం పిత్తవిద్రధీ||99|| శ్లైష్మికీ స్రవతి శ్వేతం పిచ్ఛిలం బహలం బహు| లక్షణం సర్వమేవైతద్భజతే సాన్నిపాతికీ||100||
विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा| बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा||९०|| शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्| विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१|| व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्| जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२|| अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः| तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः||९३|| हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः| नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः||९४|| दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते| ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५|| व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः| वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६|| जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः| सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७|| शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते| विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८|| तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९|| श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु| लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||
🔊 Audio coming soon
విద్రధిం ద్వివిధామిత్యనేనాభ్యంతరవిద్రధేరపి విద్రధిత్వేన పిడకానాం సప్తత్వేఽవిరోధ ఇతి దర్శయతి| కండరాభా స్థూలస్నాయ్వాకారా| అంతర్విద్రధేర్గరీయస్త్వేన నిదానాన్యాహ- శీతకేత్యాది| సంక్లిష్టం దోషలం| వ్యాపన్నం చ బహు చ మద్యముపయుంక్తే యః స వ్యాపన్నబహుమద్యః| అంతఃశరీర ఇతి కోష్ఠే| మలా దోషాః| గ్రంథిరివ గ్రంథిః| స ఇతి గ్రంథిః| వ్యధాదయో వ్యథాప్రకారాః | శీతమేవ శీతకం| వ్యమ్లతాం యాతా విదాహం ప్రాప్తా| తమకః శ్వాసభేదః||90-100||
Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103
అథాసాం విద్రధీనాం సాధ్యాసాధ్యత్వవిశేషజ్ఞానార్థం స్థానకృతం లింగవిశేషముపదేక్ష్యామః- తత్ర ప్రధానమర్మజాయాం విద్రధ్యాం హృద్ధట్టనతమకప్రమోహకాసశ్వాసాః, క్లోమజాయాం పిపాసాముఖశోషగలగ్రహాః, యకృజ్జాయాం శ్వాసః, ప్లీహజాయాముచ్ఛ్వాసోపరోధః, కుక్షిజాయాం కుక్షిపార్శ్వాంతరాంసశూలం, వృక్కజాయాం పృష్ఠకటిగ్రహః, నాభిజాయాం హిక్కా, వంక్షణజాయాం సక్థిసాదః, బస్తిజాయాం కృచ్ఛ్రపూతిమూత్రవర్చసత్వం చేతి||101|| పక్వప్రభిన్నాసూర్ధ్వజాసు ముఖాత్ స్రావః స్రవతి, అధోజాసు గుదాత్, ఉభయతస్తు నాభిజాసు||102|| ఆసాం హృన్నాభిబస్తిజాః పరిపక్వాః సాన్నిపాతికీ చ మరణాయ; శేషాః పునః కుశలమాశుప్రతికారిణం చికిత్సకమాసాద్యోపశామ్యంతి| తస్మాదచిరోత్థితాం విద్రధీం శస్త్రసర్పవిద్యుదగ్నితుల్యాం స్నేహవిరేచనైరాశ్వేవోపక్రమేత్ సర్వశో గుల్మవచ్చేతి||103||
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः, क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः, यकृज्जायां श्वासः, प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः, कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं, वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः, नाभिजायां हिक्का, वङ्क्षणजायां सक्थिसादः, बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति||१०१|| पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति, अधोजासु गुदात्, उभयतस्तु नाभिजासु||१०२|| आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय; शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति| तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति||१०३||
🔊 Audio coming soon
కుక్షిపార్శ్వాంతరాంసశూలమితి కుక్షిపార్శ్వాంతరాంసేషు శూలం | హృన్నాభిబస్తిజాసు సాన్నిపాతికీం పృథక్ పఠన్ సాన్నిపాతికీం పక్వామపక్వాం చాసాధ్యాం దర్శయతి| శస్త్రాదిదృష్టాంతత్రయాచ్ఛస్త్రవన్మర్మచ్ఛేదకత్వం, సర్పవదాశుసంజ్ఞాహారిత్వం, విద్యుదగ్నివదాశుమారకత్వం జ్ఞేయం||101-103||
Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107
భవంతి చాత్ర- వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః| తావచ్చైతా న లక్ష్యంతే యావద్వాస్తుపరిగ్రహః||104|| శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ చేతి దుఃసహాః| జాయంతే తా హ్యతిబలాః ప్రభూతశ్లేష్మమేదసః||105|| సర్షపీ చాలజీ చైవ వినతా విద్రధీ చ యాః| సాధ్యః పిత్తోల్బణాస్తాస్తు సంభవంత్యల్పమేదసః||106|| మర్మస్వంసే గుదే పాణ్యోః స్తనే సంధిషు పాదయోః| జాయంతే యస్య పిడికాః స ప్రమేహీ న జీవతి||107||
भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः| साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः| जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహం వినాఽప్యుక్తపిడకాసంభవం దర్శయతి- వినేత్యాది| ఏతేన చ పిడకానాం మాధుమేహికత్వం యత్ పూర్వముక్తం తత్ ప్రాయికత్వేన జ్ఞేయం| వాస్తు స్థానం| విద్రధీ చేతి బాహ్యవిద్రధీ||104-107||
Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111
తథాఽన్యాః పిడకాః సంతి రక్తపీతాసితారుణాః| పాండురాః పాండువర్ణాశ్చ భస్మాభా మేచకప్రభాః||108|| మృద్వ్యశ్చ కఠినాశ్చాన్యాః స్థూలాః సూక్ష్మాస్తథాఽపరాః| మందవేగా మహావేగాః స్వల్పశూలా మహారుజః||109|| తా బుద్ధ్వా మారుతాదీనాం యథాస్వైర్హేతులక్షణైః| బ్రూయాదుపచరేచ్చాశు ప్రాగుపద్రవదర్శనాత్||110|| తృట్శ్వాసమాంససంకోథమోహహిక్కామదజ్వరాః| వీసర్పమర్మసంరోధాః పిడకానాముపద్రవాః||111||
तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः| पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः||१०८|| मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः| मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः||१०९|| ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः| ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्||११०|| तृट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः| वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||१११||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహపిడకాప్రసంగేనాన్యాసామపి పిడకానామావిష్కృతానాం లక్షణం బ్రూతే- తథాఽన్యా ఇత్యాది| పాండురా ధూసరాః, పాండువర్ణాస్తు రూక్షపాండువర్ణా జ్ఞేయాః| మేచకప్రభాః స్నిగ్ధకృష్ణవర్ణాః| ఉపచరేచ్చేతి మారుతాదీనాం భేషజైరిత్యర్థాద్భవతి| ప్రాగుపద్రవదర్శనాదిత్యనేన ఉపద్రవయుక్తా పిడకా అసాధ్యేతి దర్శయతి| సంకోథః పూతిభావః||108-111||
Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113
క్షయః స్థానం చ వృద్ధిశ్చ దోషాణాం త్రివిధా గతిః| ఊర్ధ్వం చాధశ్చ తిర్యక్చ విజ్ఞేయా త్రివిధాఽపరా||112|| త్రివిధా చాపరా కోష్ఠశాఖామర్మాస్థిసంధిషు| ఇత్యుక్తా విధిభేదేన దోషాణాం త్రివిధా గతిః||113||
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः| ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा||११२|| त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः||११३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి దోషాణాం గతిం వివృణోతి- క్షయ ఇత్యాది| స్థానం స్వమానవస్థానం| గతిః ప్రకారోఽవస్థా వా| చయ ఇత్యత్ర ప్రశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టః, తేన ప్రకృష్టచయః; ఏవం ప్రకృష్టః కోపః ప్రకోపః; ఏవం ప్రశమోఽపి| ఏతేన వర్షాదిషు పిత్తాదీనాం ప్రకృష్టశ్చయో భవతీతి దర్శ్యతే, ఇతరదోషస్యాపి చ స్తోకమాత్రేణ చయో యథాసంభవం సూచ్యతే; తేన శరద్యనుబలత్వేన కఫప్రకోపో భవతీత్యాది గృహీతం భవతి||112-113||
Adhikarana 23 (114) · Śloka 115
చయప్రకోపప్రశమాః పిత్తాదీనాం యథాక్రమం| భవంత్యేకైకశః షట్సు కాలేష్వభ్రాగమాదిషు||114|| గతిః కాలకృతా చైషా చయాద్యా పునరుచ్యతే|115|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||११४|| गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते|११५|
🔊 Audio coming soon
యథాక్రమమితి వర్షాశరద్ధేమంతవసంతగ్రీష్మప్రావృట్క్రమేణ; కింవా యథాక్రమమితి యథాయోగ్యతయా| పిత్తాదీనామితి పిత్తశ్లేష్మవాతానాం| ఏకైకశ ఇతి అయౌగపద్యేన| ఏతచ్చ ప్రాధాన్యేనైవ జ్ఞేయం, తేన ప్రావృషి శ్లేష్మపిత్తకోపేనాప్రధానేన న వ్యభిచారః| యదుక్తం- “వర్షాస్వగ్నిబలే హీనే కుప్యంతి పవనాదయః” (సూ.అ.6) ఇతి| అత్ర హి పవనాదయ ఇతి పవనప్రధానాః; ఏవం వసంతే వాతపిత్తప్రకోపే వ్యాఖ్యేయం| అత్ర చ షట్సు ఋతుషు పిత్తశ్లేష్మవాతానాం ప్రబలచయాదయో విభజ్యమానత్వేన; తేన పిత్తచయకాలే వాతస్య కోపః, శరది పిత్తస్య ప్రకోపకాలే వాతప్రశమః, హేమంతే పిత్తప్రశమః కఫస్య చయః, వసంతే తు కఫప్రకోప ఏవ పరం, తథా కఫప్రశమకే గ్రీష్మే వాతచయ ఇతి చ స్యాత్| వాతం పరిత్యజ్య పిత్తాదీనామిత్యభిధానాం విసర్గస్యాభిప్రేతత్వేనాగ్రే వక్తవ్యత్వాత్ కృతం, విసర్గే చ పిత్తచయ ఏవ భవతీతి కృత్వా||114||-
Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118
గతిశ్చ ద్వివిధా దృష్టా ప్రాకృతీ వైకృతీ చ యా||115|| పిత్తాదేవోష్మణః పక్తిర్నరాణాముపజాయతే| తచ్చ పిత్తం ప్రకుపితం వికారాన్ కురుతే బహూన్||116|| ప్రాకృతస్తు బలం శ్లేష్మా వికృతో మల ఉచ్యతే| స చైవౌజః స్మృతః కాయే స చ పాప్మోపదిశ్యతే||117|| సర్వా హి చేష్టా వాతేన స ప్రాణః ప్రాణీనాం స్మృతః| తేనైవ రోగా జాయంతే తేన చైవోపరుధ్యతే||118||
गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५|| पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते| तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६|| प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते| स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७|| सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः| तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते||११८||
🔊 Audio coming soon
గతిభేదాంతరమాహ- గతిశ్చేత్యాది| అత్ర పిత్తమాదౌ కృతం శరీరస్థితిహేత్వగ్నికర్తృత్వేన| పక్తిః పాకః| బలమితి బలహేతుత్వేన| మల ఇతి శరీరమలినీకరణాత్| ఓజ ఇతి సారభూతం; యది వా ద్వితీయశ్లైష్మికౌజోహేతుత్వేనౌజః| వక్ష్యతి హి శారీరే- “తావచ్చైవ శ్లైష్మికస్యౌజసశ్చ ప్రమాణం” (శా.అ.7) ఇతి| దుఃఖహేతుత్వాత్ పాప్మా| సర్వా హి చేష్టా ఇతి అవికృతగమనాద్యాః| ఉపరుధ్యతే మ్రియతే||115-118||
Adhikarana 25 (119) · Śloka 119
నిత్యం సన్నిహితామిత్రం సమీక్ష్యాత్మానమాత్మవాన్| నిత్యం యుక్తః పరిచరేదిచ్ఛన్నాయురనిత్వరం||119||
नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्| नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्||११९||
🔊 Audio coming soon
ఆత్మవానితి ప్రశంసాయాం మతుప్ప్రత్యయః| యుక్త ఇత్యుద్యుక్తః| అనిత్వరం అగత్వరం||119||
Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121
తత్ర శ్లోకౌ- శిరోరోగాః సహృద్రోగా రోగా మానవికల్పజాః| క్షయాః సపిడకాశ్చోక్తా దోషాణాం గతిరేవ చ||120|| కియంతఃశిరసీయేఽస్మిన్నధ్యాయే తత్త్వదర్శినా| జ్ఞానార్థం భిషజాం చైవ ప్రజానాం చ హితైషిణా||121||
तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०|| कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना| ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा||१२१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర శ్లోకావిత్యాది||120-121||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే కియంతఃశిరసీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే రోగచతుష్కే కియంతఃశిరసీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||