22. laṅghanabr̥ṁhaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો લઙ્ઘનબૃંહણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

યોજનાપેક્ષિણીયં શરીરમભિધાય લઙ્ઘનાદિવિષયત્વાદ્યોજનાયા લઙ્ઘનાદીન્યેવ વિષયતઃ સ્વરૂપતશ્ચ વક્તું લઙ્ઘનબૃંહણીયોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

તપઃસ્વાધ્યાયનિરતાનાત્રેયઃ શિષ્યસત્તમાન્| ષડગ્નિવેશપ્રમુખાનુક્તવાન્ પરિચોદયન્||૩|| લઙ્ઘનં બૃંહણં કાલે રૂક્ષણં સ્નેહનં તથા| સ્વેદનં સ્તમ્ભનં ચૈવ જાનીતે યઃ સ વૈ ભિષક્||૪|| તમુક્તવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ હ||૫|| ભગવઁલ્લઙ્ઘનં કિંસ્વિલ્લઙ્ઘનીયાશ્ચ કીદૃશાઃ| બૃંહણં બૃંહણીયાશ્ચ રૂક્ષણીયાશ્ચ રૂક્ષણમ્||૬|| કે સ્નેહાઃ સ્નેહનીયાશ્ચ સ્વેદાઃ સ્વેદ્યાશ્ચ કે મતાઃ| સ્તમ્ભનં સ્તમ્ભનીયાશ્ચ વક્તુમર્હસિ તદ્ગુરો!||૭|| લઙ્ઘનપ્રભૃતીનાં ચ ષણ્ણામેષાં સમાસતઃ| કૃતાકૃતાતિવૃત્તાનાં લક્ષણં વક્તુમર્હસિ||૮||

પરિચોદયન્નિતિ જ્ઞાનાર્થં પ્રેરયન્| કૃતેત્યાદૌ કૃતં સમ્યક્કૃતમ્||૩-૮||

Adhikarana 3 (9-17) · Śloka 17

તદગ્નિવેશસ્ય વચો નિશમ્ય ગુરુરબ્રવીત્| યત્ કિઞ્ચિલ્લાઘવકરં દેહે તલ્લઙ્ઘનં સ્મૃતમ્||૯|| બૃહત્ત્વં યચ્છરીરસ્ય જનયેત્તચ્ચ બૃંહણમ્| રૌક્ષ્યં ખરત્વં વૈશદ્યં યત્ કુર્યાત્તદ્ધિ રૂક્ષણમ્||૧૦|| સ્નેહનં સ્નેહવિષ્યન્દમાર્દવક્લેદકારકમ્ | સ્તમ્ભગૌરવશીતઘ્નં સ્વેદનં સ્વેદકારકમ્||૧૧|| સ્તમ્ભનં સ્તમ્ભયતિ યદ્ગતિમન્તં ચલં ધ્રુવમ્| લઘૂષ્ણતીક્ષ્ણવિશદં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં ખરં સરમ્||૧૨|| કઠિનં ચૈવ યદ્દ્રવ્યં પ્રાયસ્તલ્લઙ્ઘનં સ્મૃતમ્| ગુરુ શીતં મૃદુ સ્નિગ્ધં બહલં સ્થૂલપિચ્છિલમ્||૧૩|| પ્રાયો મન્દં સ્થિરં શ્લક્ષ્ણં દ્રવ્યં બૃંહણમુચ્યતે| રૂક્ષં લઘુ ખરં તીક્ષ્ણમુષ્ણં સ્થિરમપિચ્છિલમ્||૧૪|| પ્રાયશઃ કઠિનં ચૈવ યદ્દ્રવ્યં તદ્ધિ રૂક્ષણમ્| દ્રવં સૂક્ષ્મં સરં સ્નિગ્ધં પિચ્છિલં ગુરુ શીતલમ્| પ્રાયો મન્દં મૃદુ ચ યદ્દ્રવ્યં તત્સ્નેહનં મતમ્||૧૫|| ઉષ્ણં તીક્ષ્ણં સરં સ્નિગ્ધં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં દ્રવં સ્થિરમ્| દ્રવ્યં ગુરુ ચ યત્ પ્રાયસ્તદ્ધિ સ્વેદનમુચ્યતે||૧૬|| શીતં મન્દં મૃદુ શ્લક્ષ્ણં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં દ્રવં સ્થિરમ્| યદ્દ્રવ્યં લઘુ ચોદ્દિષ્ટં પ્રાયસ્તત્ સ્તમ્ભનં સ્મૃતમ્||૧૭||

રૌક્ષ્યમિત્યાદૌ રૌક્ષ્યમેવ પ્રધાનં બોદ્ધવ્યં, ખરત્વવૈશદ્યે તુ તદનુગતે| વિષ્યન્દઃ વિલયનમ્| સ્વેદકારકં ઘર્મકારકમ્| સ્તમ્ભયતીતિ નિરુણદ્ધિ| ચલમિતિ કિઞ્ચિદ્ગતિમત્| ગતિમન્તમિતિ પ્રવ્યક્તગતિમન્તમ્| એતચ્ચાતિસારશોણિતસ્રુતિવિષદાહવેદનાદિષુ બોદ્ધવ્યં ન કેવલવાતે, ગતિમન્તં પ્રતિ સ્તમ્ભકસ્ય વર્ધકત્વાત્| ગુર્વિત્યાદૌ બહલં ઘનમ્| મન્દમિતિ ચિરકારિ| સ્થૂલં સંહતાવયવં લડ્ડુકપિષ્ટકાદિ| વિરૂક્ષણદ્રવ્યકથને યદ્ગુણમેવ લઙ્ઘનદ્રવ્યમુક્તં તદ્ગુણમેવ વિરૂક્ષણં યદ્યપ્યુક્તં, તથાઽપિ રૂક્ષગુણસ્યાત્ર પ્રાધાન્યં, લઙ્ઘને તુ લઘુગુણપ્રાધાન્યં જ્ઞેયં; તથા લઙ્ઘનમદ્રવ્યેણોપવાસેનાપિ ક્રિયતે, વિરૂક્ષણં તુ દ્રવ્યકાર્યતયૈવ પ્રાધાન્યાદુક્તં; તેન લઙ્ઘનવિરૂક્ષણયોર્નૈકતા| યત્તુ વક્ષ્યતિ- “કૃતાતિકૃતલિઙ્ગં યલ્લઙ્ઘિતે તદ્વિરૂક્ષિતે” ઇતિ, તત્ પ્રાયોવાદાત્| વિરૂક્ષણસ્ય હિ મુખ્યઃ સ્નેહાભાવઃ સાધ્યઃ, લઙ્ઘનસ્ય તુ ગૌરવાભાવ ઇતિ સ્ફુટ એવ ભેદઃ પ્રતિભાતિ| સ્વેદનગુણકથને સ્નિગ્ધં રૂક્ષમિતિ સ્નિગ્ધં વા રૂક્ષં વેત્યર્થઃ| એવં સરસ્થિરાવપિ વિકલ્પેન જ્ઞેયૌ| પિપાસેતિ પિપાસાનિગ્રહઃ| મારુતો યદ્યપિ સોમસમ્બન્ધાત્તથાલઙ્ઘનં ન ભવતિ, તથાઽપિ સ્વરૂપેણ લઙ્ઘનમેવ| પચન્તમગ્નિં પ્રતિપક્ષક્ષપણેન બલદાનેન ચ યત્ પાચયતિ તત્ પાચનં; તચ્ચ વાય્વગ્નિગુણભૂયિષ્ઠમ્||૯-૧૭||

Adhikarana 4 (18) · Śloka 18

ચતુષ્પ્રકારા સંશુદ્ધિઃ પિપાસા મારુતાતપૌ| પાચનાન્યુપવાસશ્ચ વ્યાયામશ્ચેતિ લઙ્ઘનમ્||૧૮||

ચતુષ્પ્રકારા સંશુદ્ધિરિતિ અનુવાસનં વર્જયિત્વા, તસ્ય બૃંહણત્વાત્||૧૮||

Adhikarana 5 (19-24) · Śloka 24

પ્રભૂતશ્લેષ્મપિત્તાસ્રમલાઃ સંસૃષ્ટમારુતાઃ| બૃહચ્છરીરા બલિનો લઙ્ઘનીયા વિશુદ્ધિભિઃ||૧૯|| યેષાં મધ્યબલા રોગાઃ કફપિત્તસમુત્થિતાઃ| વમ્યતીસારહૃદ્રોગવિસૂચ્યલસકજ્વરાઃ||૨૦|| વિબન્ધગૌરવોદ્ગારહૃલ્લાસારોચકાદયઃ| પાચનૈસ્તાન્ ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાયેણાદાવુપાચરેત્||૨૧|| એત એવ યથોદ્દિષ્ટા યેષામલ્પબલા ગદાઃ| પિપાસાનિગ્રહૈસ્તેષામુપવાસૈશ્ચ તાઞ્જયેત્||૨૨|| રોગાઞ્જયેન્મધ્યબલાન્ વ્યાયામાતપમારુતૈઃ| બલિનાં કિં પુનર્યેષાં રોગાણામવરં બલમ્||૨૩|| ત્વગ્દોષિણાં પ્રમીઢાનાં સ્નિગ્ધાભિષ્યન્દિબૃંહિણામ્| શિશિરે લઙ્ઘનં શસ્તમપિ વાતવિકારિણામ્||૨૪||

ઉક્તસ્ય દશપ્રકારલઙ્ઘનસ્ય ભિન્નં વિષયમાહ- પ્રભૂતેત્યાદિ| આદાવિતિ વચનમન્તે ચ્છર્દ્યાદીનાં નિરામાણાં સંશમનીયત્વાત્| રોગાનિતિ લઙ્ઘનીયરોગાન્| બલિનામિતિ પદં બલવતામેવ વ્યાયામાદિસેવાભિધાનાર્થમ્| મધ્યબલાનિતિ મધ્યબલાનપિ; એતેનાઞ્જસા અલ્પબલા એવ ગદા વ્યાયામાદિવિષયા ઇતિ ભાવઃ| બૃંહિણાં બૃંહણયુક્તાનામ્| લઙ્ઘનં શસ્તમિતિ દશવિધમપિ| શિશિર ઇતિ શિશિરગુણયુક્તે હેમન્તે શિશિરે ચ; અત્ર ચ લઙ્ઘનં બલવત્ત્વાત્ પ્રાણિનાં કાર્યમ્||૧૯-૨૪||

Adhikarana 6 (25-28) · Śloka 28

અદિગ્ધવિદ્ધમક્લિષ્ટં વયસ્થં સાત્મ્યચારિણામ્| મૃગમત્સ્યવિહઙ્ગાનાં માંસં બૃંહણમુચ્યતે||૨૫|| ક્ષીણાઃ ક્ષતાઃ કૃશા વૃદ્ધા દુર્બલા નિત્યમધ્વગાઃ| સ્ત્રીમદ્યનિત્યા ગ્રીષ્મે ચ બૃંહણીયા નરાઃ સ્મૃતાઃ||૨૬|| શોષાર્શોગ્રહણીદોષૈર્વ્યાધિભિઃ કર્શિતાશ્ચ યે| તેષાં ક્રવ્યાદમાંસાનાં બૃંહણા લઘવો રસાઃ||૨૭|| સ્નાનમુત્સાદનં સ્વપ્નો મધુરાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| શર્કરાક્ષીરસર્પીંષિ સર્વેષાં વિદ્ધિ બૃંહણમ્||૨૮||

અદિગ્ધવિદ્ધમિતિ વિષાક્તશસ્ત્રાવિદ્ધમ્| સાત્મ્યે દેશે ચરન્તીતિ સાત્મ્યચારિણઃ| લઘવ ઇતિ સંસ્કારેણ લઘવઃ; કિંવા ક્રવ્યાદાનાં યે લઘવઃ શ્યેનાદયઃ, તન્માંસરસા ઇત્યર્થઃ||૨૫-૨૮||

Adhikarana 7 (29-31) · Śloka 31

કટુતિક્તકષાયાણાં સેવનં સ્ત્રીષ્વસંયમઃ| ખલિપિણ્યાકતક્રાણાં મધ્વાદીનાં ચ રૂક્ષણમ્||૨૯|| અભિષ્યણ્ણા મહાદોષા મર્મસ્થા વ્યાધયશ્ચ યે| ઊરુસ્તમ્ભપ્રભૃતયો રૂક્ષણીયા નિદર્શિતાઃ||૩૦|| સ્નેહાઃ સ્નેહયિતવ્યાશ્ચ સ્વેદાઃ સ્વેદ્યાશ્ચ યે નરાઃ| સ્નેહાધ્યાયે મયોક્તાસ્તે સ્વેદાખ્યે ચ સવિસ્તરમ્||૩૧||

મધ્વાદીનાં ચ સેવનમિતિ સમ્બન્ધઃ| ખલિઃ સર્ષપખલિઃ; પિણ્યાકં તિલખલિઃ, કિંવા પિણ્યાકશાકમ્| પ્રભૃતિગ્રહણાદાઢ્યવાતપ્રમેહાદયો ગ્રાહ્યઃ||૨૯-૩૧||

Adhikarana 8 (32-33) · Śloka 33

દ્રવં તન્વસરં યાવચ્છીતીકરણમૌષધમ્| સ્વાદુ તિક્તં કષાયં ચ સ્તમ્ભનં સર્વમેવ તત્||૩૨|| પિત્તક્ષારાગ્નિદગ્ધા યે વમ્યતીસારપીડિતાઃ| વિષસ્વેદાતિયોગાર્તાઃ સ્તમ્ભનીયા નિદર્શિતાઃ||૩૩||

તનુ અબહલમ્| સરતિ ગચ્છતીતિ સરં, ન સરમસરં, સ્થિરમિત્યર્થઃ||૩૨-૩૩||

Adhikarana 9 (34-37) · Śloka 37

વાતમૂત્રપુરીષાણાં વિસર્ગે ગાત્રલાઘવે| હૃદયોદ્ગારકણ્ઠાસ્યશુદ્ધૌ તન્દ્રાક્લમે ગતે||૩૪|| સ્વેદે જાતે રુચૌ ચૈવ ક્ષુત્પિપાસાસહોદયે| કૃતં લઙ્ઘનમાદેશ્યં નિર્વ્યથે ચાન્તરાત્મનિ||૩૫|| પર્વભેદોઽઙ્ગમર્દશ્ચ કાસઃ શોષો મુખસ્ય ચ| ક્ષુત્પ્રણાશોઽરુચિસ્તૃષ્ણા દૌર્બલ્યં શ્રોત્રનેત્રયોઃ||૩૬|| મનસઃ સમ્ભ્રમોઽભીક્ષ્ણમૂર્ધ્વવાતસ્તમો હૃદિ| દેહાગ્નિબલનાશશ્ચ લઙ્ઘનેઽતિકૃતે ભવેત્||૩૭||

ક્ષુત્પિપાસયોરસહઃ પીડાકરત્વેનોદયઃ ક્ષુત્પિપાસાસહોદયઃ, ન તુ ક્ષુત્પિપાસયોર્યુગપદુદયઃ | અત એવોક્તં સુશ્રુતે- “સૃષ્ટમારુતવિણ્મૂત્રં ક્ષુત્પિપાસાસહં લઘુમ્” (સુ. ઉ. તં. ૩૯) ઇત્યાદિ| અન્તરાત્મનીતિ મનસિ| મનસઃ સમ્ભ્રમો ભ્રાન્તિરેવ| ઊર્ધ્વે કાયે વાત ઊર્ધ્વવાતઃ ||૩૪-૩૭||

Adhikarana 10 (38) · Śloka 39

બલં પુષ્ટ્યુપલમ્ભશ્ચ કાર્શ્યદોષવિવર્જનમ્| લક્ષણં બૃંહિતે સ્થૌલ્યમતિ ચાત્યર્થબૃંહિતે||૩૮|| કૃતાતિકૃતલિઙ્ગં યલ્લઙ્ઘિતે તદ્ધિ રૂક્ષિતે |૩૯|

કાર્શ્યદોષવિવર્જનમિતિ કાર્શ્યે યે દોષાઃ શીતોષ્ણાસહત્વાદયઃ, તેષાં વર્જનમ્||૩૮||-

Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40

સ્તમ્ભિતઃ સ્યાદ્બલે લબ્ધે યથોક્તૈશ્ચામયૈર્જિતૈઃ||૩૯|| શ્યાવતા સ્તબ્ધગાત્રત્વમુદ્વેગો હનુસઙ્ગ્રહઃ| હૃદ્વર્ચોનિગ્રહશ્ચ સ્યાદતિસ્તમ્ભિતલક્ષણમ્||૪૦||

બલે લબ્ધે ઇતિ બલવાન્ યદા પુરુષો ભવતિ| યથોક્તૈરિતિ “પિત્તક્ષારાગ્નિદગ્ધા યે” ઇત્યાદ્યભિધેયૈઃ| ઉદ્વેગ ઊર્ધ્વવાતવેગઃ; કિંવા ભૈષજ્યાનભિલાષઃ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 12 (41-42) · Śloka 42

લક્ષણં ચાકૃતાનાં સ્યાત્ ષણ્ણામેષાં સમાસતઃ| તદૌષધાનાં ધાતૂનામશમો વૃદ્ધિરેવ ચ||૪૧|| ઇતિ ષટ્ સર્વરોગાણાં પ્રોક્તાઃ સમ્યગુપક્રમાઃ| સાધ્યાનાં સાધને સિદ્ધા માત્રાકાલાનુરોધિનઃ||૪૨||

તદૌષધાનામિતિ લઙ્ઘનાદિસાધ્યાનામ્| વૃદ્ધિરેવ ચેતિ સ્તોકમાત્રકૃતલઙ્ઘનાદિક્રિયયા દોષક્ષોભમાત્રસ્ય કૃતત્વાત્| ધાતૂનામિતિ દોષાણાં, “દોષા અપિ ધાતુશબ્દં લભન્તે” ઇતિ વચનાત્||૪૧-૪૨||

Adhikarana 13 (43) · Śloka 43

ભવતિ ચાત્ર- દોષાણાં બહુસંસર્ગાત્ સઙ્કીર્યન્તે હ્યુપક્રમાઃ| ષટ્ત્વં તુ નાતિવર્તન્તે ત્રિત્વં વાતાદયો યથા||૪૩||

સમ્પ્રત્યુક્તલઙ્ઘનાદ્યુપક્રમાણાં વિકારાપેક્ષયા સંસર્ગમાહ- દોષાણામિત્યાદિ| દોષાણાં યસ્માત્ સંસર્ગા બહવઃ, તસ્માત્તત્સાધનાર્થમુપક્રમા અપિ સઙ્કીર્યન્તે મિશ્રતાં યાન્તિ| યથા- ક્વચિલ્લઙ્ઘનસ્વેદને, ક્વચિદ્બૃંહણસ્નેહને , એવમાદિ| ષટ્ત્વં તુ નાતિવર્તન્ત ઇતિ સંસૃષ્ટા અપિ લઙ્ઘનાદિસ્વરૂપં ન જહતિ; ન લઙ્ઘનાદયઃ પરસ્પરયુક્તા મધુસર્પિઃસંયોગવત્ પ્રકૃતિગુણાનપેક્ષિકાર્યાન્તરમારભન્ત ઇતિ ભાવઃ| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ- ત્રિત્વમિત્યાદિ| અયં ચ દૃષ્ટાન્તઃ સંસર્ગિસઙ્ખ્યાઽપરિત્યાગમાત્રકઃ||૪૩||

Adhikarana 14 (44) · Śloka 44

તત્ર શ્લોકાઃ- ઇત્યસ્મિઁલઙ્ઘનાધ્યાયે વ્યાખ્યાતાઃ ષડુપક્રમાઃ| યથાપ્રશ્નં ભગવતા ચિકિત્સા યૈઃ પ્રવર્તતે||૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને લઙ્ઘનબૃંહણીયો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને યોજનાચતુષ્કે લઙ્ઘનબૃંહણીયો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||