Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō laṅghanabr̥ṁhaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
yōjanāpēkṣiṇīyaṁ śarīramabhidhāya laṅghanādiviṣayatvādyōjanāyā laṅghanādīnyēva viṣayataḥ svarūpataśca vaktuṁ laṅghanabr̥ṁhaṇīyō'bhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
tapaḥsvādhyāyaniratānātrēyaḥ śiṣyasattamān| ṣaḍagnivēśapramukhānuktavān paricōdayan||3|| laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ kālē rūkṣaṇaṁ snēhanaṁ tathā| svēdanaṁ stambhanaṁ caiva jānītē yaḥ sa vai bhiṣak||4|| tamuktavantamātrēyamagnivēśa uvāca ha||5|| bhagavamँllaṅghanaṁ kiṁsvillaṅghanīyāśca kīdr̥śāḥ| br̥ṁhaṇaṁ br̥ṁhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam||6|| kē snēhāḥ snēhanīyāśca svēdāḥ svēdyāśca kē matāḥ| stambhanaṁ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadgurō!||7|| laṅghanaprabhr̥tīnāṁ ca ṣaṇṇāmēṣāṁ samāsataḥ| kr̥tākr̥tātivr̥ttānāṁ lakṣaṇaṁ vaktumarhasi||8||
तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान्| षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान् परिचोदयन्||३|| लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा| स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक्||४|| तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह||५|| भगवँल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीदृशाः| बृंहणं बृंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम्||६|| के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः| स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो!||७|| लङ्घनप्रभृतीनां च षण्णामेषां समासतः| कृताकृतातिवृत्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि||८||
🔊 Audio coming soon
paricōdayanniti jñānārthaṁ prērayan| kr̥tētyādau kr̥taṁ samyakkr̥tam||3-8||
Adhikarana 3 (9-17) · Śloka 17
tadagnivēśasya vacō niśamya gururabravīt| yat kiñcillāghavakaraṁ dēhē tallaṅghanaṁ smr̥tam||9|| br̥hattvaṁ yaccharīrasya janayēttacca br̥ṁhaṇam| raukṣyaṁ kharatvaṁ vaiśadyaṁ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam||10|| snēhanaṁ snēhaviṣyandamārdavaklēdakārakam | stambhagauravaśītaghnaṁ svēdanaṁ svēdakārakam||11|| stambhanaṁ stambhayati yadgatimantaṁ calaṁ dhruvam| laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ kharaṁ saram||12|| kaṭhinaṁ caiva yaddravyaṁ prāyastallaṅghanaṁ smr̥tam| guru śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ sthūlapicchilam||13|| prāyō mandaṁ sthiraṁ ślakṣṇaṁ dravyaṁ br̥ṁhaṇamucyatē| rūkṣaṁ laghu kharaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ sthiramapicchilam||14|| prāyaśaḥ kaṭhinaṁ caiva yaddravyaṁ taddhi rūkṣaṇam| dravaṁ sūkṣmaṁ saraṁ snigdhaṁ picchilaṁ guru śītalam| prāyō mandaṁ mr̥du ca yaddravyaṁ tatsnēhanaṁ matam||15|| uṣṇaṁ tīkṣṇaṁ saraṁ snigdhaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ dravaṁ sthiram| dravyaṁ guru ca yat prāyastaddhi svēdanamucyatē||16|| śītaṁ mandaṁ mr̥du ślakṣṇaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ dravaṁ sthiram| yaddravyaṁ laghu cōddiṣṭaṁ prāyastat stambhanaṁ smr̥tam||17||
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| यत् किञ्चिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम्||९|| बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम्| रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत् कुर्यात्तद्धि रूक्षणम्||१०|| स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम् | स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम्||११|| स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम्| लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्||१२|| कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम्| गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम्||१३|| प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते| रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरमपिच्छिलम्||१४|| प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम्| द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम्| प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम्||१५|| उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते||१६|| शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत् स्तम्भनं स्मृतम्||१७||
🔊 Audio coming soon
raukṣyamityādau raukṣyamēva pradhānaṁ bōddhavyaṁ, kharatvavaiśadyē tu tadanugatē| viṣyandaḥ vilayanam| svēdakārakaṁ gharmakārakam| stambhayatīti niruṇaddhi| calamiti kiñcidgatimat| gatimantamiti pravyaktagatimantam| ētaccātisāraśōṇitasrutiviṣadāhavēdanādiṣu bōddhavyaṁ na kēvalavātē, gatimantaṁ prati stambhakasya vardhakatvāt| gurvityādau bahalaṁ ghanam| mandamiti cirakāri| sthūlaṁ saṁhatāvayavaṁ laḍḍukapiṣṭakādi| virūkṣaṇadravyakathanē yadguṇamēva laṅghanadravyamuktaṁ tadguṇamēva virūkṣaṇaṁ yadyapyuktaṁ, tathā'pi rūkṣaguṇasyātra prādhānyaṁ, laṅghanē tu laghuguṇaprādhānyaṁ jñēyaṁ; tathā laṅghanamadravyēṇōpavāsēnāpi kriyatē, virūkṣaṇaṁ tu dravyakāryatayaiva prādhānyāduktaṁ; tēna laṅghanavirūkṣaṇayōrnaikatā| yattu vakṣyati- “kr̥tātikr̥taliṅgaṁ yallaṅghitē tadvirūkṣitē” iti, tat prāyōvādāt| virūkṣaṇasya hi mukhyaḥ snēhābhāvaḥ sādhyaḥ, laṅghanasya tu gauravābhāva iti sphuṭa ēva bhēdaḥ pratibhāti| svēdanaguṇakathanē snigdhaṁ rūkṣamiti snigdhaṁ vā rūkṣaṁ vētyarthaḥ| ēvaṁ sarasthirāvapi vikalpēna jñēyau| pipāsēti pipāsānigrahaḥ| mārutō yadyapi sōmasambandhāttathālaṅghanaṁ na bhavati, tathā'pi svarūpēṇa laṅghanamēva| pacantamagniṁ pratipakṣakṣapaṇēna baladānēna ca yat pācayati tat pācanaṁ; tacca vāyvagniguṇabhūyiṣṭham||9-17||
Adhikarana 4 (18) · Śloka 18
catuṣprakārā saṁśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaścēti laṅghanam||18||
चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ| पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
catuṣprakārā saṁśuddhiriti anuvāsanaṁ varjayitvā, tasya br̥ṁhaṇatvāt||18||
Adhikarana 5 (19-24) · Śloka 24
prabhūtaślēṣmapittāsramalāḥ saṁsr̥ṣṭamārutāḥ| br̥haccharīrā balinō laṅghanīyā viśuddhibhiḥ||19|| yēṣāṁ madhyabalā rōgāḥ kaphapittasamutthitāḥ| vamyatīsārahr̥drōgavisūcyalasakajvarāḥ||20|| vibandhagauravōdgārahr̥llāsārōcakādayaḥ| pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyēṇādāvupācarēt||21|| ēta ēva yathōddiṣṭā yēṣāmalpabalā gadāḥ| pipāsānigrahaistēṣāmupavāsaiśca tāñjayēt||22|| rōgāñjayēnmadhyabalān vyāyāmātapamārutaiḥ| balināṁ kiṁ punaryēṣāṁ rōgāṇāmavaraṁ balam||23|| tvagdōṣiṇāṁ pramīḍhānāṁ snigdhābhiṣyandibr̥ṁhiṇām| śiśirē laṅghanaṁ śastamapi vātavikāriṇām||24||
प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः| बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः||१९|| येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः| वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः||२०|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः| पाचनैस्तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत्||२१|| एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः| पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत्||२२|| रोगाञ्जयेन्मध्यबलान् व्यायामातपमारुतैः| बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम्||२३|| त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम्| शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
uktasya daśaprakāralaṅghanasya bhinnaṁ viṣayamāha- prabhūtētyādi| ādāviti vacanamantē cchardyādīnāṁ nirāmāṇāṁ saṁśamanīyatvāt| rōgāniti laṅghanīyarōgān| balināmiti padaṁ balavatāmēva vyāyāmādisēvābhidhānārtham| madhyabalāniti madhyabalānapi; ētēnāñjasā alpabalā ēva gadā vyāyāmādiviṣayā iti bhāvaḥ| br̥ṁhiṇāṁ br̥ṁhaṇayuktānām| laṅghanaṁ śastamiti daśavidhamapi| śiśira iti śiśiraguṇayuktē hēmantē śiśirē ca; atra ca laṅghanaṁ balavattvāt prāṇināṁ kāryam||19-24||
Adhikarana 6 (25-28) · Śloka 28
adigdhaviddhamakliṣṭaṁ vayasthaṁ sātmyacāriṇām| mr̥gamatsyavihaṅgānāṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇamucyatē||25|| kṣīṇāḥ kṣatāḥ kr̥śā vr̥ddhā durbalā nityamadhvagāḥ| strīmadyanityā grīṣmē ca br̥ṁhaṇīyā narāḥ smr̥tāḥ||26|| śōṣārśōgrahaṇīdōṣairvyādhibhiḥ karśitāśca yē| tēṣāṁ kravyādamāṁsānāṁ br̥ṁhaṇā laghavō rasāḥ||27|| snānamutsādanaṁ svapnō madhurāḥ snēhabastayaḥ| śarkarākṣīrasarpīṁṣi sarvēṣāṁ viddhi br̥ṁhaṇam||28||
अदिग्धविद्धमक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम्| मृगमत्स्यविहङ्गानां मांसं बृंहणमुच्यते||२५|| क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः| स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च बृंहणीया नराः स्मृताः||२६|| शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये| तेषां क्रव्यादमांसानां बृंहणा लघवो रसाः||२७|| स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः| शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम्||२८||
🔊 Audio coming soon
adigdhaviddhamiti viṣāktaśastrāviddham| sātmyē dēśē carantīti sātmyacāriṇaḥ| laghava iti saṁskārēṇa laghavaḥ; kiṁvā kravyādānāṁ yē laghavaḥ śyēnādayaḥ, tanmāṁsarasā ityarthaḥ||25-28||
Adhikarana 7 (29-31) · Śloka 31
kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ sēvanaṁ strīṣvasaṁyamaḥ| khalipiṇyākatakrāṇāṁ madhvādīnāṁ ca rūkṣaṇam||29|| abhiṣyaṇṇā mahādōṣā marmasthā vyādhayaśca yē| ūrustambhaprabhr̥tayō rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ||30|| snēhāḥ snēhayitavyāśca svēdāḥ svēdyāśca yē narāḥ| snēhādhyāyē mayōktāstē svēdākhyē ca savistaram||31||
कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः| खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम्||२९|| अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये| ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः||३०|| स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः| स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम्||३१||
🔊 Audio coming soon
madhvādīnāṁ ca sēvanamiti sambandhaḥ| khaliḥ sarṣapakhaliḥ; piṇyākaṁ tilakhaliḥ, kiṁvā piṇyākaśākam| prabhr̥tigrahaṇādāḍhyavātapramēhādayō grāhyaḥ||29-31||
Adhikarana 8 (32-33) · Śloka 33
dravaṁ tanvasaraṁ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| svādu tiktaṁ kaṣāyaṁ ca stambhanaṁ sarvamēva tat||32|| pittakṣārāgnidagdhā yē vamyatīsārapīḍitāḥ| viṣasvēdātiyōgārtāḥ stambhanīyā nidarśitāḥ||33||
द्रवं तन्वसरं यावच्छीतीकरणमौषधम्| स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वमेव तत्||३२|| पित्तक्षाराग्निदग्धा ये वम्यतीसारपीडिताः| विषस्वेदातियोगार्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः||३३||
🔊 Audio coming soon
tanu abahalam| sarati gacchatīti saraṁ, na saramasaraṁ, sthiramityarthaḥ||32-33||
Adhikarana 9 (34-37) · Śloka 37
vātamūtrapurīṣāṇāṁ visargē gātralāghavē| hr̥dayōdgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklamē gatē||34|| svēdē jātē rucau caiva kṣutpipāsāsahōdayē| kr̥taṁ laṅghanamādēśyaṁ nirvyathē cāntarātmani||35|| parvabhēdō'ṅgamardaśca kāsaḥ śōṣō mukhasya ca| kṣutpraṇāśō'rucistr̥ṣṇā daurbalyaṁ śrōtranētrayōḥ||36|| manasaḥ sambhramō'bhīkṣṇamūrdhvavātastamō hr̥di| dēhāgnibalanāśaśca laṅghanē'tikr̥tē bhavēt||37||
वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे| हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते||३४|| स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये| कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि||३५|| पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च| क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः||३६|| मनसः सम्भ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि| देहाग्निबलनाशश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
kṣutpipāsayōrasahaḥ pīḍākaratvēnōdayaḥ kṣutpipāsāsahōdayaḥ, na tu kṣutpipāsayōryugapadudayaḥ | ata ēvōktaṁ suśrutē- “sr̥ṣṭamārutaviṇmūtraṁ kṣutpipāsāsahaṁ laghum” (su. u. taṁ. 39) ityādi| antarātmanīti manasi| manasaḥ sambhramō bhrāntirēva| ūrdhvē kāyē vāta ūrdhvavātaḥ ||34-37||
Adhikarana 10 (38) · Śloka 39
balaṁ puṣṭyupalambhaśca kārśyadōṣavivarjanam| lakṣaṇaṁ br̥ṁhitē sthaulyamati cātyarthabr̥ṁhitē||38|| kr̥tātikr̥taliṅgaṁ yallaṅghitē taddhi rūkṣitē |39|
बलं पुष्ट्युपलम्भश्च कार्श्यदोषविवर्जनम्| लक्षणं बृंहिते स्थौल्यमति चात्यर्थबृंहिते||३८|| कृतातिकृतलिङ्गं यल्लङ्घिते तद्धि रूक्षिते |३९|
🔊 Audio coming soon
kārśyadōṣavivarjanamiti kārśyē yē dōṣāḥ śītōṣṇāsahatvādayaḥ, tēṣāṁ varjanam||38||-
Adhikarana 11 (39-40) · Śloka 40
stambhitaḥ syādbalē labdhē yathōktaiścāmayairjitaiḥ||39|| śyāvatā stabdhagātratvamudvēgō hanusaṅgrahaḥ| hr̥dvarcōnigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam||40||
स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः||३९|| श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसङ्ग्रहः| हृद्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
balē labdhē iti balavān yadā puruṣō bhavati| yathōktairiti “pittakṣārāgnidagdhā yē” ityādyabhidhēyaiḥ| udvēga ūrdhvavātavēgaḥ; kiṁvā bhaiṣajyānabhilāṣaḥ||39-40||
Adhikarana 12 (41-42) · Śloka 42
lakṣaṇaṁ cākr̥tānāṁ syāt ṣaṇṇāmēṣāṁ samāsataḥ| tadauṣadhānāṁ dhātūnāmaśamō vr̥ddhirēva ca||41|| iti ṣaṭ sarvarōgāṇāṁ prōktāḥ samyagupakramāḥ| sādhyānāṁ sādhanē siddhā mātrākālānurōdhinaḥ||42||
लक्षणं चाकृतानां स्यात् षण्णामेषां समासतः| तदौषधानां धातूनामशमो वृद्धिरेव च||४१|| इति षट् सर्वरोगाणां प्रोक्ताः सम्यगुपक्रमाः| साध्यानां साधने सिद्धा मात्राकालानुरोधिनः||४२||
🔊 Audio coming soon
tadauṣadhānāmiti laṅghanādisādhyānām| vr̥ddhirēva cēti stōkamātrakr̥talaṅghanādikriyayā dōṣakṣōbhamātrasya kr̥tatvāt| dhātūnāmiti dōṣāṇāṁ, “dōṣā api dhātuśabdaṁ labhantē” iti vacanāt||41-42||
Adhikarana 13 (43) · Śloka 43
bhavati cātra- dōṣāṇāṁ bahusaṁsargāt saṅkīryantē hyupakramāḥ| ṣaṭtvaṁ tu nātivartantē tritvaṁ vātādayō yathā||43||
भवति चात्र- दोषाणां बहुसंसर्गात् सङ्कीर्यन्ते ह्युपक्रमाः| षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा||४३||
🔊 Audio coming soon
sampratyuktalaṅghanādyupakramāṇāṁ vikārāpēkṣayā saṁsargamāha- dōṣāṇāmityādi| dōṣāṇāṁ yasmāt saṁsargā bahavaḥ, tasmāttatsādhanārthamupakramā api saṅkīryantē miśratāṁ yānti| yathā- kvacillaṅghanasvēdanē, kvacidbr̥ṁhaṇasnēhanē , ēvamādi| ṣaṭtvaṁ tu nātivartanta iti saṁsr̥ṣṭā api laṅghanādisvarūpaṁ na jahati; na laṅghanādayaḥ parasparayuktā madhusarpiḥsaṁyōgavat prakr̥tiguṇānapēkṣikāryāntaramārabhanta iti bhāvaḥ| atraiva dr̥ṣṭāntamāha- tritvamityādi| ayaṁ ca dr̥ṣṭāntaḥ saṁsargisaṅkhyā'parityāgamātrakaḥ||43||
Adhikarana 14 (44) · Śloka 44
tatra ślōkāḥ- ityasmimँlaṅghanādhyāyē vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| yathāpraśnaṁ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartatē||44||
तत्र श्लोकाः- इत्यस्मिँलङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः| यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē laṅghanabr̥ṁhaṇīyō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने लङ्घनबृंहणीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē yōjanācatuṣkē laṅghanabr̥ṁhaṇīyō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||