20. mahārōgādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ മഹാരോഗാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

പൂര്വം സാമാന്യേന വാതാദിജന്യാ ഗദാ ഉക്താഃ, സമ്പ്രത്യവശിഷ്ടാന് കേവലവാതാദിജന്യാനഭിധാതും മഹാരോഗാധ്യാധ്യോऽഭിധീയതേ ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ചത്വാരോ രോഗാ ഭവന്തി- ആഗന്തുവാതപിത്തശ്ലേഷ്മനിമിത്താഃ; തേഷാം ചതുര്ണാമപി രോഗാണാം രോഗത്വമേകവിധം ഭവതി, രുക്സാമാന്യാത്; ദ്വിവിധാ പുനഃ പ്രകൃതിരേഷാമ്, ആഗന്തുനിജവിഭാഗാത്; ദ്വിവിധം ചൈഷാമധിഷ്ഠാനം, മനഃശരീരവിശേഷാത് ; വികാരാഃ പുനരപരിസങ്ഖ്യേയാഃ, പ്രകൃത്യധിഷ്ഠാനലിങ്ഗായതനവികല്പവിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത് ||൩||

ആഗന്തോരുക്തസ്യാപി ത്രിശോഥീയേ പുനരിഹ വിശേഷേണ ലക്ഷണാദ്യഭിധാനാര്ഥമഭിധാനമ്| പ്രകൃതിരിഹ സ്വഭാവഃ| മനഃശരീരവിശേഷാദിതി ആഗന്തോരപി മനഃ ശരീരം ചാധിഷ്ഠാനമ്, ഏവം നിജസ്യാപി; ആഗന്തുഗ്രഹണേന ച മാനസോऽപി കാമാദിര്ഗൃഹ്യതേ| ഏവം ചതുര്വിധത്വാദി പ്രതിപാദ്യ പുനഃ പ്രകാരാന്തരേണാപരിസങ്ഖ്യേയതാം രോഗാണാമാഹ- വികാരാ ഇത്യാദി| പുനരിതി വക്ഷ്യമാണപ്രകാരാന്തരേണ| പ്രകൃതിഃ പ്രത്യാസന്നം കാരണം വാതാദി, അധിഷ്ഠാനം ദൂഷ്യം, ലിങ്ഗാനി ലക്ഷണാനി, ആയതനാനി ബാഹ്യഹേതവോ ദുഷ്ടാഹാരാചാരാഃ; ഏഷാം വികല്പരൂപോ വിശേഷോ വികല്പവിശേഷഃ, തേഷാമപരിസങ്ഖ്യേയത്വാദിതി| അത്ര ദോഷാഃ സംസര്ഗാംശാംശവികല്പാദിഭിരസങ്ഖ്യേയാഃ, ദൂഷ്യാസ്തു ശരീരാവയവാ അണുശഃ പരസ്പരമേലകേന വിഭജ്യമാനാ അസങ്ഖ്യേയാഃ, ലിങ്ഗാനി കൃത്സ്നവികാരഗതാന്യസങ്ഖ്യേയാന്യേവ, ആവിഷ്കൃതാനി തു തന്ത്രേ കഥിതാനി, ഹേതവശ്ചാവാന്തരവിശേഷാദസങ്ഖ്യേയാഃ പ്രവ്യക്താ ഏവ| കേചിത് പുനഃ ‘ഏഷാം വികാരാഃ’ ഇതി പഠന്തി, സ തു പാഠോ നാനുമതസ്താവത്; യദി ച സ്യാത്തദാ ദേഹമനഃപ്രത്യവമര്ശകമ് ഏഷാമ് ഇതി പദം, ബഹുവചനം തു മനഃശരീരയോര്ബഹുത്വവിവക്ഷയാ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

മുഖാനി തു ഖല്വാഗന്തോര്നഖദശനപതനാഭിചാരാഭിശാപാഭിഷങ്ഗാഭിഘാതവ്യധ- ബന്ധനവേഷ്ടനപീഡനരജ്ജുദഹനശസ്ത്രാശനിഭൂതോപസര്ഗാദീനി, നിജസ്യ തു മുഖം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമ്||൪||

മുഖാനി കാരണാനി; യഥാ “രജസ്വലാഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാമ്” (സൂ. ൨൫) ഇതി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ദ്വയോസ്തു ഖല്വാഗന്തുനിജയോഃ പ്രേരണമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൫||

പ്രേരണമിതി കാരണമ്, അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

സര്വേऽപി തു ഖല്വേതേऽഭിപ്രവൃദ്ധാശ്ചത്വാരോ രോഗാഃ പരസ്പരമനുബധ്നന്തി, ന ചാന്യോന്യേന സഹ സന്ദേഹമാപദ്യന്തേ ||൬||

അനുബധ്നന്തി അനുഗച്ഛന്തി| ന സന്ദേഹമാപദ്യന്ത ഇതി ന സന്ദേഹവിഷയതാമാപദ്യന്തേ; മിശ്രീഭൂതാ അപി പ്രതിസ്വം ഭിന്നൈര്ലക്ഷണൈര്ഭേദേന ജ്ഞായന്ത ഇത്യര്ഥഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വം സമുത്പന്നോ ജഘന്യം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമാപാദയതി; നിജേ തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പൂര്വം വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ ജഘന്യം വ്യഥാമഭിനിര്വര്തയന്തി||൭||

ആഗന്തുനിജയോര്ഭേദകം ലക്ഷണമാഹ- ആഗന്തുര്ഹീത്യാദി| ആഗന്തുരുത്പന്നഃ സന്, വ്യഥാപൂര്വമിതി പീഡാം പ്രഥമം കൃത്വാ, പശ്ചാദ്ദോഷാണാം വൈഷമ്യമിതി ദോഷവൈഷമ്യലക്ഷണമുക്തം; സ്വലക്ഷണകാരകം തു വൈഷമ്യമാഗന്തോരാദിതഃപ്രഭൃതി വിദ്യമാനമപ്യകിഞ്ചിത്കരമിതി ഭാവഃ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തേഷാം ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം ശരീരേ സ്ഥാനവിഭാഗ ഉപദേക്ഷ്യതേ; തദ്യഥാ- ബസ്തിഃ പുരീഷാധാനം കടിഃ സക്ഥിനീ പാദാവസ്ഥീനി പക്വാശയശ്ച വാതസ്ഥാനാനി, തത്രാപി പക്വാശയോ വിശേഷേണ വാതസ്ഥാനം; സ്വേദോ രസോ ലസീകാ രുധിരമാമാശയശ്ച പിത്തസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യാമാശയോ വിശേഷേണ പിത്തസ്ഥാനമ്; ഉരഃ ശിരോ ഗ്രീവാ പര്വാണ്യാമാശയോ മേദശ്ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യുരോ വിശേഷേണ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമ്||൮||

ആഗന്തുനിജയോര്ഭേദകം ലക്ഷണമഭിധായ നിജവികാരകരാണാം വാതാദീനാം ഭേദജ്ഞാനാര്ഥമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| പുരീഷാധാനം പക്വാശയഃ| യദ്യപി പ്രാണാദിഭേദഭിന്നസ്യ വായോഃ പൃഥഗേവ സ്ഥാനാനി വക്ഷ്യതി; യഥാ- “സ്ഥാനം പ്രാണസ്യ ശീര്ഷോരഃകണ്ഠജിഹ്വാസ്യനാസികാഃ ” (ചി. ൨൮) ഇത്യാദി; തഥാऽപീദം വൈശേഷികം സ്ഥാനം ജ്ഞേയം, യതോऽത്ര പ്രായോ വാതവികാരാ ഭവന്തി, ഭൂതാശ്ച ദുര്ജയാഃ; അത്ര ച വിജിതേ വാതേ സര്വവാതവികാരാവജയ ഇതി| ലസീകാ ഉദകസ്യ പിച്ഛാഭാഗഃ| പിത്തസ്ഥാനേഷു ആമാശയ ഇതി ആമാശയാധോഭാഗാഃ, ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനേഷ്വാമാശയ ആമാശയോര്ധ്വഭാഗഃ||൮||

Adhikarana 8 (9-11) · Śloka 11

സര്വശരീരചരാസ്തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ സര്വസ്മിഞ്ഛരീരേ കുപിതാകുപിതാഃ ശുഭാശുഭാനി കുര്വന്തി- പ്രകൃതിഭൂതാഃ ശുഭാന്യുപചയബലവര്ണപ്രസാദാദീനി, അശുഭാനി പുനര്വികൃതിമാപന്നാ വികാരസഞ്ജ്ഞകാനി||൯|| തത്ര വികാരാഃ സാമാന്യജാ, നാനാത്മജാശ്ച| തത്ര സാമാന്യജാഃ പൂര്വമഷ്ടോദരീയേ വ്യാഖ്യാതാഃ, നാനാത്മജാംസ്ത്വിഹാധ്യായേऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- അശീതിര്വാതവികാരാഃ, ചത്വാരിംശത് പിത്തവികാരാഃ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ||൧൦|| തത്രാദൌ വാതവികാരാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- നഖഭേദശ്ച, വിപാദികാ ച, പാദശൂലം ച, പാദഭ്രംശശ്ച, പാദസുപ്തതാ ച, വാതഖുഡ്ഡതാ ച, ഗുല്ഫഗ്രഹശ്ച, പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ച, ഗൃധ്രസീ ച, ജാനുഭേദശ്ച, ജാനുവിശ്ലേഷശ്ച, ഊരുസ്തമ്ഭശ്ച, ഊരുസാദശ്ച, പാങ്ഗുല്യം ച, ഗുദഭ്രംശശ്ച, ഗുദാര്തിശ്ച, വൃഷണാക്ഷേപശ്ച , ശേഫസ്തമ്ഭശ്ച, വങ്ക്ഷണാനാഹശ്ച, ശ്രോണിഭേദശ്ച, വിഡ്ഭേദശ്ച, ഉദാവര്തശ്ച, ഖഞ്ജത്വം ച, കുബ്ജത്വം ച, വാമനത്വം ച, ത്രികഗ്രഹശ്ച, പൃഷ്ഠഗ്രഹശ്ച, പാര്ശ്വാവമര്ദശ്ച, ഉദരാവേഷ്ടശ്ച, ഹൃന്മോഹശ്ച , ഹൃദ്ദ്രവശ്ച, വക്ഷൌദ്ഘര്ഷശ്ച , വക്ഷൌപരോധശ്ച, വക്ഷസ്തോദശ്ച, ബാഹുശോഷശ്ച, ഗ്രീവാസ്തമ്ഭശ്ച, മന്യാസ്തമ്ഭശ്ച, കണ്ഠോദ്ധ്വംസശ്ച, ഹനുഭേദശ്ച , ഓഷ്ഠഭേദശ്ച, അക്ഷിഭേദശ്ച , ദന്തഭേദശ്ച, ദന്തശൈഥില്യം ച, മൂകത്വം ച , വാക്സങ്ഗശ്ച, കഷായാസ്യതാ ച, മുഖശോഷശ്ച, അരസജ്ഞതാ ച, ഘ്രാണനാശശ്ച, കര്ണശൂലം ച, അശബ്ദശ്രവണം ച, ഉച്ചൈഃശ്രുതിശ്ച , ബാധിര്യം ച, വര്ത്മസ്തമ്ഭശ്ച, വര്ത്മസങ്കോചശ്ച, തിമിരം ച, അക്ഷിശൂലം ച, അക്ഷിവ്യുദാസശ്ച, ഭ്രൂവ്യുദാസശ്ച, ശങ്ഖഭേദശ്ച, ലലാടഭേദശ്ച, ശിരോരുക് ച, കേശഭൂമിസ്ഫുടനം ച, അര്ദിതം ച, ഏകാങ്ഗരോഗശ്ച, സര്വാങ്ഗരോഗശ്ച, പക്ഷവധശ്ച , ആക്ഷേപകശ്ച, ദണ്ഡകശ്ച, തമശ്ച , ഭ്രമശ്ച, വേപഥുശ്ച, ജൃമ്ഭാ ച, ഹിക്കാ ച, വിഷാദശ്ച, അതിപ്രലാപശ്ച, രൌക്ഷ്യം ച, പാരുഷ്യം ച, ശ്യാവാരുണാവഭാസതാ ച, അസ്വപ്നശ്ച, അനവസ്ഥിതചിത്തത്വം ച; ഇത്യശീതിര്വാതവികാരാ വാതവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൧||

സാമാന്യജാ ഇതി വാതാദിഭിഃ പ്രത്യേകം മിലിതൈശ്ച യേ ജന്യന്തേ| നാനാത്മജാ ഇതി യേ വാതാദിഭിര്ദോഷാന്തരാസമ്പൃക്തൈര്ജന്യന്തേ| വിപാദികാ പാണിപാദസ്ഫുടനമ്| പാദഭ്രംശഃ പാദസ്യാരോപവിഷയദേശാദന്യത്ര പതനമ്| സുപ്തിഃ പാദയോര്നിഷ്ക്രിയത്വം സ്പര്ശാജ്ഞതാ വാ| വാതഖുഡ്ഡതാ ‘ചാലുക’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ഗൃധ്രസീശബ്ദേന ഗൃധ്രസീശൂലം ഗൃഹ്യതേ| ഊരുസ്തമ്ഭേന ച ഊരുസ്തമ്ഭനമാത്രം വാതജന്യത്വേന ഗൃഹ്യതേ| ഏവം കര്ണാക്ഷിശൂലയോഃ ശൂലമാത്രമ്| വാതജാതീസാരേऽപി വിഡ്ഭേദോ വാതജഃ| ഏവം ച ന ഗൃധ്രസ്യാദീനാം സാമാന്യജത്വം, യഥോക്താംശസ്യ കേവലവാതജന്യത്വാത്| ഉദരസ്യാവേഷ്ടനമിവോദരാവേഷ്ടഃ| അശബ്ദശ്രവണം ശബ്ദാഭാവേऽപി ശബ്ദശ്രവണമ്| ഉച്ചൈഃശ്രുതിഃ താരസ്വരമാത്രശ്രവണമ്, അല്പശബ്ദസ്യ തു സര്വഥൈവാശ്രവണമ്| ബാധിര്യം ശബ്ദമാത്രസ്യൈവാശ്രവണമ്| തിമിരം തു വാതജമേവ, ദോഷാന്തരസമ്ബന്ധസ്തത്രാനുബന്ധരൂപഃ| ഏകാങ്ഗരോഗഃ സര്വാങ്ഗരോഗശ്ചേതി ജ്വരാദിഷു ഉഷ്ണത്വശീതത്വാദീനാം കദാചിദേകാങ്ഗവ്യാപകത്വേനൈകാങ്ഗരോഗഃ, തേഷാമേവ കദാചിത് സര്വാങ്ഗവ്യാപകത്വേന സര്വാങ്ഗരോഗഃ; ദോഷാന്തരസമ്ബന്ധേऽപി വ്യാപ്ത്യവ്യാപ്തീ വാതകൃതേ ഏവ, “വായുനാ യത്ര നീയന്തേ തത്ര വര്ഷന്തി മേഘവത്” ഇതി വചനാത്| തഥാ ഭ്രമശ്ച വാതികഃ സ്മൃതിമോഹരൂപഃ| അത്ര കസ്യചിദങ്ഗസ്യ പാദാദേഃ ശൂലാദയോऽഭിഹിതാ ന ഹസ്താദീനാം; തത്ര യേऽഭിഹിതാസ്തേ പ്രധാനഭൂതാഃ പ്രായോഭാവിത്വേന, അനുക്താസ്തു വാതവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയത്വേന ഗ്രാഹ്യാഃ||൯-൧൧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു വാതവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു വായോരിദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം, യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാ വാതവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- രൌക്ഷ്യം ശൈത്യം ലാഘവം വൈശദ്യം ഗതിരമൂര്തത്വമനവസ്ഥിതത്വം ചേതി വായോരാത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച വായോഃ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ ; തദ്യഥാ- സ്രംസഭ്രംസവ്യാസസങ്ഗഭേദസാദഹര്ഷതര്ഷകമ്പവര്തചാലതോദവ്യഥാചേഷ്ടാദീനി , തഥാ ഖരപരുഷവിശദസുഷിരാരുണവര്ണകഷായവിരസമുഖത്വശോഷശൂലസുപ്തിസങ്കോചനസ്തമ്ഭനഖഞ്ജതാദീനി ച വായോഃ കര്മാണി; തൈരന്വിതം വാതവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൨||

വായോരിദമിത്യാദൌ വായോരിദമാത്മരൂപം സ്വരൂപമ്| അപരിണാമീതി സഹജസിദ്ധം നാന്യോപാധികൃതമിത്യര്ഥഃ| കര്മണശ്ചേതി വികൃതസ്യ വായോഃ കര്മണഃ| സ്വലക്ഷണമിതി ആത്മീയം ലക്ഷണമ്| അത്രാപ്യപരിണാമീതി സമ്ബധ്യതേ; അപരിണാമീതി പിത്തശ്ലേഷ്മസമ്ബന്ധനിരപേക്ഷം, ന തു ശരീരാവയവാനപേക്ഷമിതി; യതഃ ബ്രൂതേ- തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ ഇതി; അത ഏവ ച സ്രംസാദീനാം ശരീരാവയവാപേക്ഷത്വേന ന സര്വദാ ഭാവഃ| ഏവം ച പിത്തശ്ലേഷ്മണോരപി ചാത്മരൂപാദി വ്യാഖ്യേയമ്| അമൂര്തത്വമിതി അദൃശ്യത്വമ്| ഏവംവിധത്വാദിതി രൌക്ഷ്യാദിയുക്തത്വാദ്വായോരിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്രംസഃ കിഞ്ചിത്സ്വസ്ഥാനചലനമ്, ഭ്രംശസ്തു ദൂരഗതിഃ| വ്യാസഃ വിസ്തരണമ്| ഹര്ഷഃ വായോരനവസ്ഥിതത്വേന പ്രഭാവാദ്വാ ക്രിയതേ| വര്തുലീകരണം വര്തഃ| ചാലഃ സ്പന്ദഃ| രസവര്ണൌ വായുനാ രസവര്ണരഹിതേനാപി പ്രഭാവാത് ക്രിയേതേ||൧൨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

തം മധുരാമ്ലലവണസ്നിഗ്ധോഷ്ണൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത, സ്നേഹസ്വേദാസ്ഥാപനാനുവാസനനസ്തഃകര്മഭോജനാഭ്യങ്ഗോത്സാദനപരിഷേകാദിഭിര്വാതഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; തത്രാസ്ഥാപനാനുവാസനം തു ഖലു സര്വത്രോപക്രമേഭ്യോ വാതേ പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവ പക്വാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം വാതമൂലം ഛിനത്തി; തത്രാവജിതേऽപി വാതേ ശരീരാന്തര്ഗതാ വാതവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ വനസ്പതേര്മൂലേ ഛിന്നേ സ്കന്ധശാഖാപ്രരോഹകുസുമഫലപലാശാദീനാം നിയതോ വിനാശസ്തദ്വത്||൧൩||

പ്രസ്താവാഗതത്വേന ചികിത്സാസൂത്രമാഹ- തം മധുരേത്യാദി| ആദിത ഏവേതി ശീഘ്രമേവ| കേവലം വൈകാരികമിതി സകലവികാരകാരകമ് ||൧൩||

Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16

പിത്തവികാരാംശ്ചത്വാരിംശതമത ഊര്ധ്വമനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- ഓഷശ്ച, പ്ലോഷശ്ച, ദാഹശ്ച, ദവഥുശ്ച, ധൂമകശ്ച, അമ്ലകശ്ച, വിദാഹശ്ച, അന്തര്ദാഹശ്ച, അംസദാഹശ്ച , ഊഷ്മാധിക്യം ച, അതിസ്വേദശ്ച (അങ്ഗസ്വേദശ്ച), അങ്ഗഗന്ധശ്ച, അങ്ഗാവദരണം ച, ശോണിതക്ലേദശ്ച, മാംസക്ലേദശ്ച, ത്വഗ്ദാഹശ്ച, (മാംസദാഹശ്ച ), ത്വഗവദരണം ച, ചര്മദലനം ച, രക്തകോഠശ്ച, രക്തവിസ്ഫോടശ്ച, രക്തപിത്തം ച, രക്തമണ്ഡലാനി ച, ഹരിതത്വം ച, ഹാരിദ്രത്വം ച, നീലികാ ച, കക്ഷാ(ക്ഷ്യാ)ച, കാമലാ ച, തിക്താസ്യതാ ച, ലോഹിതഗന്ധാസ്യതാ ച, പൂതിമുഖതാ ച, തൃഷ്ണാധിക്യം ച, അതൃപ്തിശ്ച, ആസ്യവിപാകശ്ച, ഗലപാകശ്ച, അക്ഷിപാകശ്ച, ഗുദപാകശ്ച, മേഢ്രപാകശ്ച, ജീവാദാനം ച , തമഃപ്രവേശശ്ച, ഹരിതഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രവര്ചസ്ത്വം ച; ഇതി ചത്വാരിംശത്പിത്തവികാരാഃ പിത്തവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൪|| സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു പിത്തവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു പിത്തസ്യേദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം, യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാഃ പിത്തവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- ഔഷ്ണ്യം തൈക്ഷ്ണ്യം ദ്രവത്വമനതിസ്നേഹോ വര്ണശ്ച ശുക്ലാരുണവര്ജോ ഗന്ധശ്ച വിസ്രോ രസൌ ച കടുകാമ്ലൌ സരത്വം ച പിത്തസ്യാത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച പിത്തസ്യ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ; തദ്യഥാ- ദാഹൌഷ്ണ്യപാകസ്വേദക്ലേദകോഥകണ്ഡൂസ്രാവരാഗാ യഥാസ്വം ച ഗന്ധവര്ണരസാഭിനിര്വര്തനം പിത്തസ്യ കര്മാണി; തൈരന്വിതം പിത്തവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൫|| തം മധുരതിക്തകഷായശീതൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത സ്നേഹവിരേകപ്രദേഹപരിഷേകാഭ്യങ്ഗാദിഭിഃ പിത്തഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; വിരേചനം തു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ പിത്തേ പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ; തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം പിത്തമൂലമപകര്ഷതി, തത്രാവജിതേ പിത്തേऽപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ പിത്തവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാऽഗ്നൌ വ്യപോഢേ കേവലമഗ്നിഗൃഹം ശീതീഭവതി തദ്വത്||൧൬||

ഓഷഃ പാര്ശ്വസ്ഥിതേനേവ വഹ്നിനാ പീഡാ| പ്ലോഷഃ കിഞ്ചിദ്ദഹനമിവ| ദാഹഃ സര്വാങ്ഗദഹനമിവ| ദവഥുഃ ‘ധകധകികാ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതാ| ധൂമകഃ ധൂമോദ്വമനമിവ| ത്വഗവദരണം ബാഹ്യത്വങ്മാത്രാവദരണം; ചര്മാവദരണം തു ഷണ്ണാമപി ത്വചാം ദരണമ്| രക്തപിത്തം ദോഷാന്തരാസമ്പൃക്തം രക്തപിത്തം പൈത്തികം ജ്ഞേയമ്| ഏവം തൃഷ്ണായാം ച തൃഷ്ണാമാത്രമ്| കക്ഷാ കക്ഷദേശഗതമാംസദാരണാഃ സ്ഫോടാഃ സുശ്രുതക്ഷുദ്രരോഗോക്താഃ| ഗന്ധോ വിസ്ര ആമഗന്ധഃ| യഥാസ്വമിതി ആത്മഗന്ധവര്ണരസസദൃശമ്| അഗ്നിമദ്ഗൃഹമഗ്നിഗൃഹമ്||൧൪-൧൬||

Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19

ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച വിംശതിമത ഊര്ധ്വം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- തൃപ്തിശ്ച, തന്ദ്രാ ച, നിദ്രാധിക്യം ച, സ്തൈമിത്യം ച, ഗുരുഗാത്രതാ ച, ആലസ്യം ച, മുഖമാധുര്യം ച, മുഖസ്രാവശ്ച, ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണം ച, മലസ്യാധിക്യം ച, ബലാസകശ്ച , അപക്തിശ്ച, ഹൃദയോപലേപശ്ച, കണ്ഠോപലേപശ്ച, ധമനീപ്രതി(വി)ചയശ്ച, ഗലഗണ്ഡശ്ച, അതിസ്ഥൌല്യം ച, ശീതാഗ്നിതാ ച, ഉദര്ദശ്ച, ശ്വേതാവഭാസതാ ച, ശ്വേതമൂത്രനേത്രവര്ചസ്ത്വം ച; ഇതി വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൭|| സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു ശ്ലേഷ്മവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു ശ്ലേഷ്മണ ഇദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- സ്നേഹശൈത്യശൌക്ല്യഗൌരവമാധുര്യസ്ഥൈര്യപൈച്ഛില്യമാര്ത്സ്ന്യാനി ശ്ലേഷ്മണ ആത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച ശ്ലേഷ്മണഃ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ; തദ്യഥാ- ശ്വൈത്യശൈത്യകണ്ഡൂസ്ഥൈര്യഗൌരവസ്നേഹസുപ്തിക്ലേദോപദേഹബന്ധമാധുര്യചിരകാരിത്വാനി ശ്ലേഷ്മണഃ കര്മാണി; തൈരന്വിതം ശ്ലേഷ്മവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൮|| തം കടുകതിക്തകഷായതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത സ്വേദവമനശിരോവിരേചനവ്യായാമാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; വമനം തു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ ശ്ലേഷ്മണി പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യോരോഗതം കേവലം വൈകാരികം ശ്ലേഷ്മമൂലമൂര്ധ്വമുത്ക്ഷിപതി, തത്രാവജിതേ ശ്ലേഷ്മണ്യപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ ഭിന്നേ കേദാരസേതൌ ശാലിയവഷഷ്ടികാദീന്യനഭിഷ്യന്ദ്യമാനാന്യമ്ഭസാ പ്രശോഷമാപദ്യന്തേ തദ്വദിതി||൧൯||

തൃപ്തിര്യേന തൃപ്തമിവാത്മാനം സര്വദാ മന്യതേ| ബലാസകഃ ബലക്ഷയഃ; കിംവാ ശ്ലേഷ്മോദ്രേകാന്മന്ദജ്വരിത്വം, സ്ഥൂലാങ്ഗതാ വാ ബലാസകഃ| ധമനീപ്രതിചയോ ധമന്യുപലേപഃ | ശീതാഗ്നിതാ മന്ദാഗ്നിതാ| മാര്ത്സ്ന്യം മസൃണതാ| ശ്ലേഷ്മകര്മസു സുപ്തിര്നിഷ്ക്രിയത്വേന, വാതേ തു സ്പര്ശാജ്ഞാനേന| അത്രാമാശയമനുപ്രവിശ്യേതി വചനേന ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനേഷ്വാമാശയസ്യ പ്രാധാന്യം, പൂര്വം തു ‘തത്രാപി ഉരോ വിശേഷേണ’ ഇതി വചനേനോരഃ പ്രധാനമ്; ഏവമുഭയമപി തുല്യം ജ്ഞേയമ്||൧൭-൧൯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

ഭവന്തി ചാത്ര- രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമൌഷധമ്| തതഃ കര്മ ഭിഷക് പശ്ചാജ്ജ്ഞാനപൂര്വം സമാചരേത്||൨൦|| യസ്തു രോഗമവിജ്ഞായ കര്മാണ്യാരഭതേ ഭിഷക്| അപ്യൌഷധവിധാനജ്ഞസ്തസ്യ സിദ്ധിര്യദൃച്ഛയാ||൨൧|| യസ്തു രോഗവിശേഷജ്ഞഃ സര്വഭൈഷജ്യകോവിദഃ| ദേശകാലപ്രമാണജ്ഞസ്തസ്യ സിദ്ധിരസംശയമ്||൨൨||

സമ്പ്രതി രോഗജ്ഞാനസ്യ ചികിത്സായാമുപയോഗമാഹ- രോഗമിത്യാദി| ഔഷധം പരീക്ഷേതേതി സമ്ബന്ധഃ| ഔഷധപരീക്ഷാ രോഗാപേക്ഷിണീ, തേന തദനന്തരമേവ സാ ഭവതീതി ഭാവഃ| തതഃ കര്മേതി ചികിത്സാമ്| ജ്ഞാനപൂര്വമിതി കര്മദര്ശനജനിതജ്ഞാനപൂര്വമ്||൨൦-൨൨||

Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25

തത്ര ശ്ലോകാഃ- സങ്ഗ്രഹഃ പ്രകൃതിര്ദേശോ വികാരമുഖമീരണമ് | അസന്ദേഹോऽനുബന്ധശ്ച രോഗാണാം സമ്പ്രകാശിതഃ||൨൩|| ദോഷസ്ഥാനാനി രോഗാണാം ഗണാ നാനാത്മജാശ്ച യേ| രൂപം പൃഥക് ച ദോഷാണാം കര്മ ചാപരിണാമി യത്||൨൪|| പൃഥക്ത്വേന ച ദോഷാണാം നിര്ദിഷ്ടാഃ സമുപക്രമാഃ| സമ്യങ്മഹതി രോഗാണാമധ്യായേ തത്ത്വദര്ശിനാ||൨൫||

സങ്ഗ്രഹേ സങ്ഗ്രഹ ഇതി ‘ചത്വാരോ രോഗാ’ ഇത്യാദിസങ്ക്ഷേപോക്തിഃ| പ്രകൃതിരിതി ‘ദ്വിവിധാ പുനഃ’ ഇത്യാദിനാ| ദേശ ഇതി ‘ദ്വിവിധം ചൈഷാമധിഷ്ഠാനമ്’ ഇത്യാദിനാ| വികാരാശ്ച മുഖം ച വികാരമുഖം, തത്ര ‘വികാരാഃ പുനഃ’ ഇത്യാദിനാ വികാരാഃ, ‘മുഖാനി’ ഇത്യാദിനാ മുഖമ്| ‘ദ്വയോസ്തു’ ഇത്യാദിനാ ഈരണമ്| അസന്ദേഹഃ ‘ന ചാന്യോന്യ’ ഇത്യാദിനാ| ‘സര്വേഷു’ ഇത്യാദിനാ അനുബന്ധഃ| നാനാത്മജാഃ സര്വേ ഇതി ദോഷാന്തരാസമ്പൃക്തദോഷജന്യാ ഉക്താഃ||൨൩-൨൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ മഹാരോഗാധ്യായോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦|| സമാപ്തോ രോഗചതുഷ്കഃ||൫||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗചതുഷ്കേ മഹാരോഗാധ്യായോ വിംശതിതമഃ||൨൦||