Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മഹാരോഗാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
20. mahārōgādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ചത്വാരോ രോഗാ ഭവന്തി- ആഗന്തുവാതപിത്തശ്ലേഷ്മനിമിത്താഃ; തേഷാം ചതുര്ണാമപി രോഗാണാം രോഗത്വമേകവിധം ഭവതി, രുക്സാമാന്യാത്; ദ്വിവിധാ പുനഃ പ്രകൃതിരേഷാമ്, ആഗന്തുനിജവിഭാഗാത്; ദ്വിവിധം ചൈഷാമധിഷ്ഠാനം, മനഃശരീരവിശേഷാത് ; വികാരാഃ പുനരപരിസങ്ഖ്യേയാഃ, പ്രകൃത്യധിഷ്ഠാനലിങ്ഗായതനവികല്പവിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത് ||൩||
View original
चत्वारो रोगा भवन्ति- आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः; तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति, रुक्सामान्यात्; द्विविधा पुनः प्रकृतिरेषाम्, आगन्तुनिजविभागात्; द्विविधं चैषामधिष्ठानं, मनःशरीरविशेषात् ; विकाराः पुनरपरिसङ्ख्येयाः, प्रकृत्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
മുഖാനി തു ഖല്വാഗന്തോര്നഖദശനപതനാഭിചാരാഭിശാപാഭിഷങ്ഗാഭിഘാതവ്യധ- ബന്ധനവേഷ്ടനപീഡനരജ്ജുദഹനശസ്ത്രാശനിഭൂതോപസര്ഗാദീനി, നിജസ്യ തു മുഖം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമ്||൪||
View original
मुखानि तु खल्वागन्तोर्नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यध- बन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि, निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ദ്വയോസ്തു ഖല്വാഗന്തുനിജയോഃ പ്രേരണമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൫||
View original
द्वयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
സര്വേऽപി തു ഖല്വേതേऽഭിപ്രവൃദ്ധാശ്ചത്വാരോ രോഗാഃ പരസ്പരമനുബധ്നന്തി, ന ചാന്യോന്യേന സഹ സന്ദേഹമാപദ്യന്തേ ||൬||
View original
सर्वेऽपि तु खल्वेतेऽभिप्रवृद्धाश्चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति, न चान्योन्येन सह सन्देहमापद्यन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വം സമുത്പന്നോ ജഘന്യം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൈഷമ്യമാപാദയതി; നിജേ തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പൂര്വം വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ ജഘന്യം വ്യഥാമഭിനിര്വര്തയന്തി||൭||
View original
आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति; निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തേഷാം ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം ശരീരേ സ്ഥാനവിഭാഗ ഉപദേക്ഷ്യതേ; തദ്യഥാ- ബസ്തിഃ പുരീഷാധാനം കടിഃ സക്ഥിനീ പാദാവസ്ഥീനി പക്വാശയശ്ച വാതസ്ഥാനാനി, തത്രാപി പക്വാശയോ വിശേഷേണ വാതസ്ഥാനം; സ്വേദോ രസോ ലസീകാ രുധിരമാമാശയശ്ച പിത്തസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യാമാശയോ വിശേഷേണ പിത്തസ്ഥാനമ്; ഉരഃ ശിരോ ഗ്രീവാ പര്വാണ്യാമാശയോ മേദശ്ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യുരോ വിശേഷേണ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമ്||൮||
View original
तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभाग उपदेक्ष्यते; तद्यथा- बस्तिः पुरीषाधानं कटिः सक्थिनी पादावस्थीनि पक्वाशयश्च वातस्थानानि, तत्रापि पक्वाशयो विशेषेण वातस्थानं; स्वेदो रसो लसीका रुधिरमामाशयश्च पित्तस्थानानि, तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम्; उरः शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेष्मस्थानानि, तत्राप्युरो विशेषेण श्लेष्मस्थानम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-11) · Śloka 11
സര്വശരീരചരാസ്തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ സര്വസ്മിഞ്ഛരീരേ കുപിതാകുപിതാഃ ശുഭാശുഭാനി കുര്വന്തി- പ്രകൃതിഭൂതാഃ ശുഭാന്യുപചയബലവര്ണപ്രസാദാദീനി, അശുഭാനി പുനര്വികൃതിമാപന്നാ വികാരസഞ്ജ്ഞകാനി||൯|| തത്ര വികാരാഃ സാമാന്യജാ, നാനാത്മജാശ്ച| തത്ര സാമാന്യജാഃ പൂര്വമഷ്ടോദരീയേ വ്യാഖ്യാതാഃ, നാനാത്മജാംസ്ത്വിഹാധ്യായേऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- അശീതിര്വാതവികാരാഃ, ചത്വാരിംശത് പിത്തവികാരാഃ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ||൧൦|| തത്രാദൌ വാതവികാരാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- നഖഭേദശ്ച, വിപാദികാ ച, പാദശൂലം ച, പാദഭ്രംശശ്ച, പാദസുപ്തതാ ച, വാതഖുഡ്ഡതാ ച, ഗുല്ഫഗ്രഹശ്ച, പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ച, ഗൃധ്രസീ ച, ജാനുഭേദശ്ച, ജാനുവിശ്ലേഷശ്ച, ഊരുസ്തമ്ഭശ്ച, ഊരുസാദശ്ച, പാങ്ഗുല്യം ച, ഗുദഭ്രംശശ്ച, ഗുദാര്തിശ്ച, വൃഷണാക്ഷേപശ്ച , ശേഫസ്തമ്ഭശ്ച, വങ്ക്ഷണാനാഹശ്ച, ശ്രോണിഭേദശ്ച, വിഡ്ഭേദശ്ച, ഉദാവര്തശ്ച, ഖഞ്ജത്വം ച, കുബ്ജത്വം ച, വാമനത്വം ച, ത്രികഗ്രഹശ്ച, പൃഷ്ഠഗ്രഹശ്ച, പാര്ശ്വാവമര്ദശ്ച, ഉദരാവേഷ്ടശ്ച, ഹൃന്മോഹശ്ച , ഹൃദ്ദ്രവശ്ച, വക്ഷൌദ്ഘര്ഷശ്ച , വക്ഷൌപരോധശ്ച, വക്ഷസ്തോദശ്ച, ബാഹുശോഷശ്ച, ഗ്രീവാസ്തമ്ഭശ്ച, മന്യാസ്തമ്ഭശ്ച, കണ്ഠോദ്ധ്വംസശ്ച, ഹനുഭേദശ്ച , ഓഷ്ഠഭേദശ്ച, അക്ഷിഭേദശ്ച , ദന്തഭേദശ്ച, ദന്തശൈഥില്യം ച, മൂകത്വം ച , വാക്സങ്ഗശ്ച, കഷായാസ്യതാ ച, മുഖശോഷശ്ച, അരസജ്ഞതാ ച, ഘ്രാണനാശശ്ച, കര്ണശൂലം ച, അശബ്ദശ്രവണം ച, ഉച്ചൈഃശ്രുതിശ്ച , ബാധിര്യം ച, വര്ത്മസ്തമ്ഭശ്ച, വര്ത്മസങ്കോചശ്ച, തിമിരം ച, അക്ഷിശൂലം ച, അക്ഷിവ്യുദാസശ്ച, ഭ്രൂവ്യുദാസശ്ച, ശങ്ഖഭേദശ്ച, ലലാടഭേദശ്ച, ശിരോരുക് ച, കേശഭൂമിസ്ഫുടനം ച, അര്ദിതം ച, ഏകാങ്ഗരോഗശ്ച, സര്വാങ്ഗരോഗശ്ച, പക്ഷവധശ്ച , ആക്ഷേപകശ്ച, ദണ്ഡകശ്ച, തമശ്ച , ഭ്രമശ്ച, വേപഥുശ്ച, ജൃമ്ഭാ ച, ഹിക്കാ ച, വിഷാദശ്ച, അതിപ്രലാപശ്ച, രൌക്ഷ്യം ച, പാരുഷ്യം ച, ശ്യാവാരുണാവഭാസതാ ച, അസ്വപ്നശ്ച, അനവസ്ഥിതചിത്തത്വം ച; ഇത്യശീതിര്വാതവികാരാ വാതവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൧||
View original
सर्वशरीरचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः सर्वस्मिञ्छरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति- प्रकृतिभूताः शुभान्युपचयबलवर्णप्रसादादीनि, अशुभानि पुनर्विकृतिमापन्ना विकारसञ्ज्ञकानि||९|| तत्र विकाराः सामान्यजा, नानात्मजाश्च| तत्र सामान्यजाः पूर्वमष्टोदरीये व्याख्याताः, नानात्मजांस्त्विहाध्यायेऽनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अशीतिर्वातविकाराः, चत्वारिंशत् पित्तविकाराः, विंशतिः श्लेष्मविकाराः||१०|| तत्रादौ वातविकाराननुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- नखभेदश्च, विपादिका च, पादशूलं च, पादभ्रंशश्च, पादसुप्तता च, वातखुड्डता च, गुल्फग्रहश्च, पिण्डिकोद्वेष्टनं च, गृध्रसी च, जानुभेदश्च, जानुविश्लेषश्च, ऊरुस्तम्भश्च, ऊरुसादश्च, पाङ्गुल्यं च, गुदभ्रंशश्च, गुदार्तिश्च, वृषणाक्षेपश्च , शेफस्तम्भश्च, वङ्क्षणानाहश्च, श्रोणिभेदश्च, विड्भेदश्च, उदावर्तश्च, खञ्जत्वं च, कुब्जत्वं च, वामनत्वं च, त्रिकग्रहश्च, पृष्ठग्रहश्च, पार्श्वावमर्दश्च, उदरावेष्टश्च, हृन्मोहश्च , हृद्द्रवश्च, वक्षौद्घर्षश्च , वक्षौपरोधश्च, वक्षस्तोदश्च, बाहुशोषश्च, ग्रीवास्तम्भश्च, मन्यास्तम्भश्च, कण्ठोद्ध्वंसश्च, हनुभेदश्च , ओष्ठभेदश्च, अक्षिभेदश्च , दन्तभेदश्च, दन्तशैथिल्यं च, मूकत्वं च , वाक्सङ्गश्च, कषायास्यता च, मुखशोषश्च, अरसज्ञता च, घ्राणनाशश्च, कर्णशूलं च, अशब्दश्रवणं च, उच्चैःश्रुतिश्च , बाधिर्यं च, वर्त्मस्तम्भश्च, वर्त्मसङ्कोचश्च, तिमिरं च, अक्षिशूलं च, अक्षिव्युदासश्च, भ्रूव्युदासश्च, शङ्खभेदश्च, ललाटभेदश्च, शिरोरुक् च, केशभूमिस्फुटनं च, अर्दितं च, एकाङ्गरोगश्च, सर्वाङ्गरोगश्च, पक्षवधश्च , आक्षेपकश्च, दण्डकश्च, तमश्च , भ्रमश्च, वेपथुश्च, जृम्भा च, हिक्का च, विषादश्च, अतिप्रलापश्च, रौक्ष्यं च, पारुष्यं च, श्यावारुणावभासता च, अस्वप्नश्च, अनवस्थितचित्तत्वं च; इत्यशीतिर्वातविकारा वातविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു വാതവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു വായോരിദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം, യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാ വാതവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- രൌക്ഷ്യം ശൈത്യം ലാഘവം വൈശദ്യം ഗതിരമൂര്തത്വമനവസ്ഥിതത്വം ചേതി വായോരാത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച വായോഃ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ ; തദ്യഥാ- സ്രംസഭ്രംസവ്യാസസങ്ഗഭേദസാദഹര്ഷതര്ഷകമ്പവര്തചാലതോദവ്യഥാചേഷ്ടാദീനി , തഥാ ഖരപരുഷവിശദസുഷിരാരുണവര്ണകഷായവിരസമുഖത്വശോഷശൂലസുപ്തിസങ്കോചനസ്തമ്ഭനഖഞ്ജതാദീനി ച വായോഃ കര്മാണി; തൈരന്വിതം വാതവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൨||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु वातविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु वायोरिदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहा वातविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- रौक्ष्यं शैत्यं लाघवं वैशद्यं गतिरमूर्तत्वमनवस्थितत्वं चेति वायोरात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च वायोः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः ; तद्यथा- स्रंसभ्रंसव्याससङ्गभेदसादहर्षतर्षकम्पवर्तचालतोदव्यथाचेष्टादीनि , तथा खरपरुषविशदसुषिरारुणवर्णकषायविरसमुखत्वशोषशूलसुप्तिसङ्कोचनस्तम्भनखञ्जतादीनि च वायोः कर्माणि; तैरन्वितं वातविकारमेवाध्यवस्येत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
തം മധുരാമ്ലലവണസ്നിഗ്ധോഷ്ണൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത, സ്നേഹസ്വേദാസ്ഥാപനാനുവാസനനസ്തഃകര്മഭോജനാഭ്യങ്ഗോത്സാദനപരിഷേകാദിഭിര്വാതഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; തത്രാസ്ഥാപനാനുവാസനം തു ഖലു സര്വത്രോപക്രമേഭ്യോ വാതേ പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവ പക്വാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം വാതമൂലം ഛിനത്തി; തത്രാവജിതേऽപി വാതേ ശരീരാന്തര്ഗതാ വാതവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ വനസ്പതേര്മൂലേ ഛിന്നേ സ്കന്ധശാഖാപ്രരോഹകുസുമഫലപലാശാദീനാം നിയതോ വിനാശസ്തദ്വത്||൧൩||
View original
तं मधुराम्ललवणस्निग्धोष्णैरुपक्रमैरुपक्रमेत, स्नेहस्वेदास्थापनानुवासननस्तःकर्मभोजनाभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकादिभिर्वातहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; तत्रास्थापनानुवासनं तु खलु सर्वत्रोपक्रमेभ्यो वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एव पक्वाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वातमूलं छिनत्ति; तत्रावजितेऽपि वाते शरीरान्तर्गता वातविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा वनस्पतेर्मूले छिन्ने स्कन्धशाखाप्ररोहकुसुमफलपलाशादीनां नियतो विनाशस्तद्वत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16
പിത്തവികാരാംശ്ചത്വാരിംശതമത ഊര്ധ്വമനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- ഓഷശ്ച, പ്ലോഷശ്ച, ദാഹശ്ച, ദവഥുശ്ച, ധൂമകശ്ച, അമ്ലകശ്ച, വിദാഹശ്ച, അന്തര്ദാഹശ്ച, അംസദാഹശ്ച , ഊഷ്മാധിക്യം ച, അതിസ്വേദശ്ച (അങ്ഗസ്വേദശ്ച), അങ്ഗഗന്ധശ്ച, അങ്ഗാവദരണം ച, ശോണിതക്ലേദശ്ച, മാംസക്ലേദശ്ച, ത്വഗ്ദാഹശ്ച, (മാംസദാഹശ്ച ), ത്വഗവദരണം ച, ചര്മദലനം ച, രക്തകോഠശ്ച, രക്തവിസ്ഫോടശ്ച, രക്തപിത്തം ച, രക്തമണ്ഡലാനി ച, ഹരിതത്വം ച, ഹാരിദ്രത്വം ച, നീലികാ ച, കക്ഷാ(ക്ഷ്യാ)ച, കാമലാ ച, തിക്താസ്യതാ ച, ലോഹിതഗന്ധാസ്യതാ ച, പൂതിമുഖതാ ച, തൃഷ്ണാധിക്യം ച, അതൃപ്തിശ്ച, ആസ്യവിപാകശ്ച, ഗലപാകശ്ച, അക്ഷിപാകശ്ച, ഗുദപാകശ്ച, മേഢ്രപാകശ്ച, ജീവാദാനം ച , തമഃപ്രവേശശ്ച, ഹരിതഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രവര്ചസ്ത്വം ച; ഇതി ചത്വാരിംശത്പിത്തവികാരാഃ പിത്തവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൪|| സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു പിത്തവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു പിത്തസ്യേദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം, യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാഃ പിത്തവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- ഔഷ്ണ്യം തൈക്ഷ്ണ്യം ദ്രവത്വമനതിസ്നേഹോ വര്ണശ്ച ശുക്ലാരുണവര്ജോ ഗന്ധശ്ച വിസ്രോ രസൌ ച കടുകാമ്ലൌ സരത്വം ച പിത്തസ്യാത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച പിത്തസ്യ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ; തദ്യഥാ- ദാഹൌഷ്ണ്യപാകസ്വേദക്ലേദകോഥകണ്ഡൂസ്രാവരാഗാ യഥാസ്വം ച ഗന്ധവര്ണരസാഭിനിര്വര്തനം പിത്തസ്യ കര്മാണി; തൈരന്വിതം പിത്തവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൫|| തം മധുരതിക്തകഷായശീതൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത സ്നേഹവിരേകപ്രദേഹപരിഷേകാഭ്യങ്ഗാദിഭിഃ പിത്തഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; വിരേചനം തു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ പിത്തേ പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ; തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യ കേവലം വൈകാരികം പിത്തമൂലമപകര്ഷതി, തത്രാവജിതേ പിത്തേऽപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ പിത്തവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാऽഗ്നൌ വ്യപോഢേ കേവലമഗ്നിഗൃഹം ശീതീഭവതി തദ്വത്||൧൬||
View original
पित्तविकारांश्चत्वारिंशतमत ऊर्ध्वमनुव्याख्यास्यामः- ओषश्च, प्लोषश्च, दाहश्च, दवथुश्च, धूमकश्च, अम्लकश्च, विदाहश्च, अन्तर्दाहश्च, अंसदाहश्च , ऊष्माधिक्यं च, अतिस्वेदश्च (अङ्गस्वेदश्च), अङ्गगन्धश्च, अङ्गावदरणं च, शोणितक्लेदश्च, मांसक्लेदश्च, त्वग्दाहश्च, (मांसदाहश्च ), त्वगवदरणं च, चर्मदलनं च, रक्तकोठश्च, रक्तविस्फोटश्च, रक्तपित्तं च, रक्तमण्डलानि च, हरितत्वं च, हारिद्रत्वं च, नीलिका च, कक्षा(क्ष्या)च, कामला च, तिक्तास्यता च, लोहितगन्धास्यता च, पूतिमुखता च, तृष्णाधिक्यं च, अतृप्तिश्च, आस्यविपाकश्च, गलपाकश्च, अक्षिपाकश्च, गुदपाकश्च, मेढ्रपाकश्च, जीवादानं च , तमःप्रवेशश्च, हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं च; इति चत्वारिंशत्पित्तविकाराः पित्तविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||१४|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु पित्तविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु पित्तस्येदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः पित्तविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं द्रवत्वमनतिस्नेहो वर्णश्च शुक्लारुणवर्जो गन्धश्च विस्रो रसौ च कटुकाम्लौ सरत्वं च पित्तस्यात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च पित्तस्य कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- दाहौष्ण्यपाकस्वेदक्लेदकोथकण्डूस्रावरागा यथास्वं च गन्धवर्णरसाभिनिर्वर्तनं पित्तस्य कर्माणि; तैरन्वितं पित्तविकारमेवाध्यवस्येत्||१५|| तं मधुरतिक्तकषायशीतैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहविरेकप्रदेहपरिषेकाभ्यङ्गादिभिः पित्तहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; विरेचनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः; तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्तमूलमपकर्षति, तत्रावजिते पित्तेऽपि शरीरान्तर्गताः पित्तविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथाऽग्नौ व्यपोढे केवलमग्निगृहं शीतीभवति तद्वत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19
ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച വിംശതിമത ഊര്ധ്വം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- തൃപ്തിശ്ച, തന്ദ്രാ ച, നിദ്രാധിക്യം ച, സ്തൈമിത്യം ച, ഗുരുഗാത്രതാ ച, ആലസ്യം ച, മുഖമാധുര്യം ച, മുഖസ്രാവശ്ച, ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണം ച, മലസ്യാധിക്യം ച, ബലാസകശ്ച , അപക്തിശ്ച, ഹൃദയോപലേപശ്ച, കണ്ഠോപലേപശ്ച, ധമനീപ്രതി(വി)ചയശ്ച, ഗലഗണ്ഡശ്ച, അതിസ്ഥൌല്യം ച, ശീതാഗ്നിതാ ച, ഉദര്ദശ്ച, ശ്വേതാവഭാസതാ ച, ശ്വേതമൂത്രനേത്രവര്ചസ്ത്വം ച; ഇതി വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാണാമപരിസങ്ഖ്യേയാനാമാവിഷ്കൃതതമാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൭|| സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു ശ്ലേഷ്മവികാരേഷൂക്തേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു ശ്ലേഷ്മണ ഇദമാത്മരൂപമപരിണാമി കര്മണശ്ച സ്വലക്ഷണം യദുപലഭ്യ തദവയവം വാ വിമുക്തസന്ദേഹാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരമേവാധ്യവസ്യന്തി കുശലാഃ; തദ്യഥാ- സ്നേഹശൈത്യശൌക്ല്യഗൌരവമാധുര്യസ്ഥൈര്യപൈച്ഛില്യമാര്ത്സ്ന്യാനി ശ്ലേഷ്മണ ആത്മരൂപാണി; ഏവംവിധത്വാച്ച ശ്ലേഷ്മണഃ കര്മണഃ സ്വലക്ഷണമിദമസ്യ ഭവതി തം തം ശരീരാവയവമാവിശതഃ; തദ്യഥാ- ശ്വൈത്യശൈത്യകണ്ഡൂസ്ഥൈര്യഗൌരവസ്നേഹസുപ്തിക്ലേദോപദേഹബന്ധമാധുര്യചിരകാരിത്വാനി ശ്ലേഷ്മണഃ കര്മാണി; തൈരന്വിതം ശ്ലേഷ്മവികാരമേവാധ്യവസ്യേത്||൧൮|| തം കടുകതിക്തകഷായതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷൈരുപക്രമൈരുപക്രമേത സ്വേദവമനശിരോവിരേചനവ്യായാമാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മഹരൈര്മാത്രാം കാലം ച പ്രമാണീകൃത്യ; വമനം തു സര്വോപക്രമേഭ്യഃ ശ്ലേഷ്മണി പ്രധാനതമം മന്യന്തേ ഭിഷജഃ, തദ്ധ്യാദിത ഏവാമാശയമനുപ്രവിശ്യോരോഗതം കേവലം വൈകാരികം ശ്ലേഷ്മമൂലമൂര്ധ്വമുത്ക്ഷിപതി, തത്രാവജിതേ ശ്ലേഷ്മണ്യപി ശരീരാന്തര്ഗതാഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ പ്രശാന്തിമാപദ്യന്തേ, യഥാ ഭിന്നേ കേദാരസേതൌ ശാലിയവഷഷ്ടികാദീന്യനഭിഷ്യന്ദ്യമാനാന്യമ്ഭസാ പ്രശോഷമാപദ്യന്തേ തദ്വദിതി||൧൯||
View original
श्लेष्मविकारांश्च विंशतिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः; तद्यथा- तृप्तिश्च, तन्द्रा च, निद्राधिक्यं च, स्तैमित्यं च, गुरुगात्रता च, आलस्यं च, मुखमाधुर्यं च, मुखस्रावश्च, श्लेष्मोद्गिरणं च, मलस्याधिक्यं च, बलासकश्च , अपक्तिश्च, हृदयोपलेपश्च, कण्ठोपलेपश्च, धमनीप्रति(वि)चयश्च, गलगण्डश्च, अतिस्थौल्यं च, शीताग्निता च, उदर्दश्च, श्वेतावभासता च, श्वेतमूत्रनेत्रवर्चस्त्वं च; इति विंशतिः श्लेष्मविकाराः श्लेष्मविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याता भवन्ति||१७|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु श्लेष्मविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु श्लेष्मण इदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- स्नेहशैत्यशौक्ल्यगौरवमाधुर्यस्थैर्यपैच्छिल्यमार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवस्नेहसुप्तिक्लेदोपदेहबन्धमाधुर्यचिरकारित्वानि श्लेष्मणः कर्माणि; तैरन्वितं श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्येत्||१८|| तं कटुकतिक्तकषायतीक्ष्णोष्णरूक्षैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्वेदवमनशिरोविरेचनव्यायामादिभिः श्लेष्महरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; वमनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्योरोगतं केवलं वैकारिकं श्लेष्ममूलमूर्ध्वमुत्क्षिपति, तत्रावजिते श्लेष्मण्यपि शरीरान्तर्गताः श्लेष्मविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा भिन्ने केदारसेतौ शालियवषष्टिकादीन्यनभिष्यन्द्यमानान्यम्भसा प्रशोषमापद्यन्ते तद्वदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
ഭവന്തി ചാത്ര- രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമൌഷധമ്| തതഃ കര്മ ഭിഷക് പശ്ചാജ്ജ്ഞാനപൂര്വം സമാചരേത്||൨൦|| യസ്തു രോഗമവിജ്ഞായ കര്മാണ്യാരഭതേ ഭിഷക്| അപ്യൌഷധവിധാനജ്ഞസ്തസ്യ സിദ്ധിര്യദൃച്ഛയാ||൨൧|| യസ്തു രോഗവിശേഷജ്ഞഃ സര്വഭൈഷജ്യകോവിദഃ| ദേശകാലപ്രമാണജ്ഞസ്തസ്യ സിദ്ധിരസംശയമ്||൨൨||
View original
भवन्ति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्||२०|| यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक्| अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया||२१|| यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः| देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
തത്ര ശ്ലോകാഃ- സങ്ഗ്രഹഃ പ്രകൃതിര്ദേശോ വികാരമുഖമീരണമ് | അസന്ദേഹോऽനുബന്ധശ്ച രോഗാണാം സമ്പ്രകാശിതഃ||൨൩|| ദോഷസ്ഥാനാനി രോഗാണാം ഗണാ നാനാത്മജാശ്ച യേ| രൂപം പൃഥക് ച ദോഷാണാം കര്മ ചാപരിണാമി യത്||൨൪|| പൃഥക്ത്വേന ച ദോഷാണാം നിര്ദിഷ്ടാഃ സമുപക്രമാഃ| സമ്യങ്മഹതി രോഗാണാമധ്യായേ തത്ത്വദര്ശിനാ||൨൫||
View original
तत्र श्लोकाः- सङ्ग्रहः प्रकृतिर्देशो विकारमुखमीरणम् | असन्देहोऽनुबन्धश्च रोगाणां सम्प्रकाशितः||२३|| दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये| रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत्||२४|| पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः| सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ മഹാരോഗാധ്യായോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦|| സമാപ്തോ രോഗചതുഷ്കഃ||൫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशोऽध्यायः||२०|| समाप्तो रोगचतुष्कः||५||
🔊 Audio coming soon