Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤ ਆਹਾਰਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਤ੍ਵਮਾਹਾਰਪਾਕਜਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਮਵਿਧਾਰਿਤਵੇਗਾਨਾਂ ਬਹਿਰ੍ਗਮਨੇ ਸਤਿ ਭਵਤੀਤਿ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਵੇਗਾਵਿਧਾਰਣੋਪਦੇਸ਼ਕਂ ਨ ਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯਮਾਹ| ਇਹਾਪਿ ਨਵੇਗਧਾਰਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਭਾਵਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਵਤ੍ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਨ ਵੇਗਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਦ੍ਧੀਮਾਞ੍ਜਾਤਾਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਃ| ਨ ਰੇਤਸੋ ਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਨ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸਵਥੋਰ੍ਨ ਚ||੩|| ਨੋਦ੍ਗਾਰਸ੍ਯ ਨ ਜਮ੍ਭਾਯਾ ਨ ਵੇਗਾਨ੍ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਯੋਃ| ਨ ਬਾਸ੍ਪਸ੍ਯ ਨ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਚ||੪||
न वेगान् धारयेद्धीमाञ्जातान् मूत्रपुरीषयोः| न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च||३|| नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुत्पिपासयोः| न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च||४||
🔊 Audio coming soon
ਜਾਤਾਨਿਤਿ ਜਾਤਮਾਤ੍ਰਾਨ੍| ਵੇਗਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮਾਦੌ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪੁਰੀਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਹੁਵੇਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਰਿਤਿ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਯੋਰਿਤਿ ਚ ਸਮਾਸਕਰਣਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋਨਯੋਃ ਸਹੋਤ੍ਪਾਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਨਿਸੇਧ੍ਯਂ ਨਕਾਰਕਰਣਂ ਨਿਸੇਧ੍ਯਗੌਰਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਰਮੋਤ੍ਥਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯਾਵਿਧਾਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ “ਸ਼੍ਰਮਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਧਾਰਣਾਤ੍” ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਵਿਨਿਗ੍ਰਹੇਣ ਹਦ੍ਰੋਗ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇ ਅਥਵਾਪਿ ਗੁਲ੍ਮਃ” (ਸੂ.ਉ.ਅ.੫੫) ਇਤਿ||੩-੪||
Adhikarana 3 (5-25) · Śloka 25
ਏਤਾਨ੍ ਧਾਰਯਤੋ ਜਾਤਾਨ੍ ਵੇਗਾਨ੍ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ| ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਤਾਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼ਣੁ||੫|| ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਃ ਸ਼ੂਲਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ | ਵਿਨਾਮੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਃ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਮੂਤ੍ਰਨਿਗ੍ਰਹੇ||੬|| ਸ੍ਵੇਦਾਵਗਾਹਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ ਸਰ੍ਪਿਸਸ਼੍ਚਾਵਪੀਡਕਮ੍ | ਮੂਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਹਤੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਚ||੭|| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ | ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਾਧ੍ਮਾਨਂ ਪੁਰੀਸੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਾਰਿਤੇ||੮|| ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਵਗਾਹਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਯੋ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਚ| ਹਿਤਂ ਪ੍ਰਤਿਹਤੇ ਵਰ੍ਚਸ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਮਾਥਿ ਚ||੯|| ਮੇਢ੍ਰੇ ਵਸਣਯੋਃ ਸ਼ੂਲਮਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਹਦਿ ਵ੍ਯਥਾ| ਭਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਹਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਵਿਬਦ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਮੇਵ ਚ||੧੦|| ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਵਗਾਹਸ਼੍ਚ ਮਦਿਰਾ ਚਰਣਾਯੁਧਾਃ| ਸ਼ਾਲਿਃ ਪਯੋ ਨਿਰੂਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮੈਥੁਨਮੇਵ ਚ||੧੧|| ਸਙ੍ਗੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਨਾਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵੇਦਨਾ ਕ੍ਲਮਃ| ਜਠਰੇ ਵਾਤਜਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਤਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍||੧੨|| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਯੋ ਭੋਜਨਾਨਿ ਚ| ਪਾਨਾਨਿ ਬਸ੍ਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍||੧੩|| ਕਣ੍ਡੂਕੋਠਾਰੁਚਿਵ੍ਯਙ੍ਗਸ਼ੋਥਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਜ੍ਵਰਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਹਲ੍ਲਾਸਵੀਸਰ੍ਪਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹਜਾ ਗਦਾਃ||੧੪|| ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਧੂਮੋ ਲਙ੍ਘਨਂ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੫|| ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮਰ੍ਦਿਤਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੌ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਕ੍ਸਵਥੋਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍||੧੬|| ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਕੇਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਧੂਮਃ ਸਨਾਵਨਃ| ਹਿਤਂ ਵਾਤਘ੍ਨਮਾਦ੍ਯਂ ਚ ਘਤਂ ਚੌਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਮ੍||੧੭|| ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਚਿਃ ਕਮ੍ਪੋ ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਹਦਯੋਰਸੋਃ| ਉਦ੍ਗਾਰਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮੌਸਧਮ੍||੧੮|| ਵਿਨਾਮਾਕ੍ਸੇਪਸਙ੍ਕੋਚਾਃ ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਕਮ੍ਪਃ ਪ੍ਰਵੇਪਨਮ੍| ਜਮ੍ਭਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਤਘ੍ਨਮੌਸਧਮ੍||੧੯|| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਭੋਜਨਮ੍||੨੦|| ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੋ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸਾਦੋ ਹਦਿ ਵ੍ਯਥਾ| ਪਿਪਾਸਾਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਤਰ੍ਪਣਮਿਸ੍ਯਤੇ||੨੧|| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋਕ੍ਸਿਰੋਗਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਸ਼੍ਚਾਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ| ਬਾਸ੍ਪਨਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਕਥਾਃ||੨੨|| ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੋਕ੍ਸਿਗੌਰਵਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਧਾਰਣਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ||੨੩|| ਗੁਲ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗਸਮ੍ਮੋਹਾਃ ਸ਼੍ਰਮਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਧਾਰਣਾਤ੍| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮੋ ਵਾਤਘ੍ਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾਃ||੨੪|| ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਜਾ ਰੋਗਾ ਯ ਏਤੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਇਚ੍ਛਂਸ੍ਤੇਸਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵੇਗਾਨੇਤਾਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍||੨੫||
एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये| पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु||५|| बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे||६|| स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् | मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च||७|| पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् | पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते||८|| स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च| हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च||९|| मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा| भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च||१०|| तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः| शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च||११|| सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः| जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्||१२|| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||१३|| कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः| कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः||१४|| भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्| रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते||१५|| मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ| इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्||१६|| तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः| हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||१७|| हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम्||१८|| विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्| जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्||१९|| कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः| क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम्||२०|| कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा| पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते||२१|| प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः| बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||२२|| जृम्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम्| निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च||२३|| गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्| जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः||२४|| वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः| इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
ਯਦ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇ ਯੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਯਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤਦਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਹਨਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਃ | ਵਿਨਮਨਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਨਾਮਃ| ਅਵਪੀਡਕੋ ਬਹੁਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਃ, ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਭੇਸਜਂ ਦੋਸਾਨ੍ ਪੀਡਯਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਵਪੀਡਕਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਃ ਕੋਸ੍ਣੈਰ੍ਘਤਤੈਲਿਕੈਸ੍ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗੈਃ” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿ ਨਿਰੂਹਾਨੁਵਾਸਨੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਿਕਾ| ਵਰ੍ਤਯਃ ਫਲਵਰ੍ਤਯਃ| ਪ੍ਰਮਾਥਿ ਅਨੁਲੋਮਨਮ੍| ਚਰਣਾਯੁਧਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ| ਰੁਜਾ ਜਠਰ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ‘ਭੋਜਨਾਨਿ’ ‘ਪਾਨਾਨਿ’ ‘ਬਸ੍ਤਯ’ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕੋਠੋ ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਾਕਾਰਃ ਸ਼ੋਥਃ| ਵ੍ਯਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਮੁਖੇ| ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ| ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਃ ਅਰ੍ਧਮਸ੍ਤਕਵੇਦਨਾ| ਆਦ੍ਯਂ ਖਾਦ੍ਯਂ ਭੋਜਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਾਦਯੋਪਿ ਵਾਤਘ੍ਨਾ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਦਾਵਰ੍ਤਾ ਅਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪੀਹਾਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵਾਤਸ਼ੁਕ੍ਰਵਮਿਕ੍ਸਵਥੁਵਿਘਾਤਜਾ ਏਵ ਪਰਂ ਸਡੁਦਾਵਰ੍ਤਾ ਅਭਿਧਾਤਵ੍ਯਾਃ; ਉਦ੍ਗਾਰਾਦਿਨਿਰੋਧਜਾਨਾਂ ਵਾਤਨਿਰੋਧਜ ਏਵੋਦਾਵਰ੍ਤੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਾਤ੍; ਯਦਿ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਵਿਘਾਤਜ ਏਵ ਵਿਕਾਰੇ ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਉਦਾਵਰ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾ, ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਙ੍ਗਾਨਾਮਾਕ੍ਸੇਪਣਮਾਕ੍ਸੇਪਃ; ਪਰ੍ਵਣਾਮਾਕੁਞ੍ਚਨਂ ਸਙ੍ਕੋਚਃ| ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਭ੍ਰਮਣਂ ਭ੍ਰਮੋ ਯੇਨ ਚਕ੍ਰਸ੍ਥਿਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਃ| ਤਰ੍ਪਯਤੀਤਿ ਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਸਂਵਾਹਨਂ ਪਾਣਿਨਾ ਪਾਦਾਦਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸੁਖਮਭਿਹਨਨਮੁਨ੍ਮਰ੍ਦਨਂ ਚ||੫-੨੫||
Adhikarana 4 (26) · Śloka 26
ਇਮਾਂਸ੍ਤੁ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵੇਗਾਨ੍ ਹਿਤਾਰ੍ਥੀ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ ਚ| ਸਾਹਸਾਨਾਮਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੨੬||
इमांस्तु धारयेद्वेगान् हितार्थी प्रेत्य चेह च| साहसानामशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ਵੇਗਾਨਾਮਵਿਧਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਭਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵੇਗਾ ਅਵਿਧਾਰ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਇਮਾਂਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇ| ਇਹੇਤਿ ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ| ਸਹਸਾ ਆਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਿਮਨਾਲੋਚ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਸਾਹਸਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਗਜਾਭਿਮੁਖਧਾਵਨਾਦਿ| ਅਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਮਨਿਸ੍ਟਫਲਾਨਾਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਵਚਨਃ||੨੬||
Adhikarana 5 (27) · Śloka 27
ਲੋਭਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਮਾਨਵੇਗਾਨ੍ ਵਿਧਾਰਯੇਤ੍| ਨੈਰ੍ਲਜ੍ਜ੍ਯੇਰ੍ਸ੍ਯਾਤਿਰਾਗਾਣਾਮਭਿਧ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍||੨੭||
लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत्| नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान्||२७||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਲੋਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੋਭਃ ਵਿਸਯੇਨੁਚਿਤਾ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ, ਸ਼ੋਕਃ ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਵਿਨਾਸ਼ਜਂ ਦੈਨ੍ਯਮ੍, ਭਯਮ੍ ਅਪਕਾਰਕਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਜਂ ਦੈਨ੍ਯਮ੍, ਕ੍ਰੋਧਃ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਯੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਮਾਨਃ ਸਦਸਦ੍ਗੁਣਾਧ੍ਯਾਰੋਪੇਣਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਗੋਪਨੇਚ੍ਛਾ ਲਜ੍ਜਾ, ਤਦਭਾਵੋ ਨੈਰ੍ਲਜ੍ਜ੍ਯਂ; ਸਮਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਚ੍ਛਾ ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ; ਅਤਿਰਾਗ ਉਚਿਤ ਏਵ ਵਿਸਯੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੇਚ੍ਛਾ| ਅਭਿਧ੍ਯਾ ਮਨਸਾ ਪਰਾਭਿਦ੍ਰੋਹਚਿਨ੍ਤਨਂ, ਯਦਿ ਵਾ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸਯੇ ਸ੍ਪਹਾ||੨੭||
Adhikarana 6 (28) · Śloka 28
ਪਰੁਸਸ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸੂਚਕਸ੍ਯਾਨਤਸ੍ਯ ਚ| ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਕਾਲਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵੇਗਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍||੨੮||
परुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च| वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਚਨਕਰ੍ਮਾਹ- ਪਰੁਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰੁਸਂ ਪਰੋਦ੍ਵੇਜਕਂ ਵਚਨਮ੍| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਬਹੁ| ਸੂਚਕਂ ਪਰਾਨਿਸ੍ਟਜਨਕਾਭਿਧਾਯਕਮ੍ | ਅਨਤਮ੍ ਅਪਾਰ੍ਥਕਮ੍| ਅਕਾਲਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਗਤਮ੍||੨੮||
Adhikarana 7 (29) · Śloka 29
ਦੇਹਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਕਾਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਰਪੀਡਯਾ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਭੋਗਸ੍ਤੇਯਹਿਂਸਾਦ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯਾਵੇਗਾਨ੍ਵਿਧਾਰਯੇਤ੍||੨੯||
देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया| स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ਼ਸ੍ਤਂ ਦੇਹਕਰ੍ਮਾਹ- ਦੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਪੀਡਯਾ ਪਰਪੀਡਾਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਭੋਗਃ ਪਰਸ੍ਤ੍ਰੀਭੋਗਃ, ਸ੍ਤੇਯਂ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ, ਹਿਂਸਾ ਵਿਧਿਰਹਿਤਾ ਪ੍ਰਾਣਿਪੀਡਾ; ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਭਿਮੁਖਪਾਦਪ੍ਰਸਾਰਣਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ||੨੯||
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਪਾਪਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍| ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ ਸੁਖੀ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਚਿਨੋਤਿ ਚ||੩੦||
पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम्| धर्मार्थकामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च||३०||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਕਤੇ ਯਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪੁਣ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਣ੍ਯਃ ਪਾਵਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਚਿਨੋਤਿ ਚੇਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਦਵਿਰੋਧਤਃ ਫਲੋਪਯੋਗੇਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ; ਚਿਨੋਤਿ ਚੋਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਚਾਪਰਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੦||
Adhikarana 9 (31) · Śloka 31
ਸ਼ਰੀਰਚੇਸ੍ਟਾ ਯਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਬਲਵਰ੍ਧਿਨੀ| ਦੇਹਵ੍ਯਾਯਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਤਾਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੩੧||
शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी| देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਿਧਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਵਿਧਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨ੍ ਸਾਹਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਧਾਰ੍ਯਾਵਿਧਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਾਹ- ਸ਼ਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਦੇਹਵ੍ਯਾਯਾਮਃ, ਦੇਹਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਚਿਨ੍ਤਨਾਦਿ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ; ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾ| ਯਾ ਚ ਇਸ੍ਟਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਾ, ਏਤੇਨ ਭਾਰਹਰਣਾਦ੍ਯਾਨਿਸ੍ਟਾ ਕਾਰ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਨਿਰਸ੍ਯਤੇ, ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਰੂਪਾ ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਤਦਰ੍ਥਾ| ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਅਨਪਾਯਿਪਰਿਮਾਣੇਨ; ਏਤਾਵਤੀ ਚੇਯਂ ਸ਼ਰੀਰਚੇਸ੍ਟਾ ਮਾਤ੍ਰਾਵਤੀ ਯਾਵਤ੍ਯਾ ਲਾਘਵਾਦਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਚੇਸ੍ਟਾਤਿਯੋਗਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਯਤ੍ਤੁ ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਨਾਤਿਦੇਹਪੀਡਾਕਰਂ ਭਵੇਤ੍| ਤਦਾਯੁਰ੍ਬਲਮੇਧਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਦਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਨਮ੍” (ਸੁ.ਚਿ.ਅ.੨੪) ਇਤਿ||੩੧||
Adhikarana 10 (32-33) · Śloka 1
ਲਾਘਵਂ ਕਰ੍ਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਦੁਃਖਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ | ਦੋਸਕ੍ਸਯੋਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੁਪਜਾਯਤੇ||੩੨|| ਸ਼੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਾਮਕਃ| ਅਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਤਃ ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||੩੩|| (ਸ੍ਵੇਦਾਗਮਃ ਸ਼੍ਵਾਸਵਦ੍ਧਿਰ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਲਾਘਵਂ ਤਥਾ| ਹਦਯਾਦ੍ਯੁਪਰੋਧਸ਼੍ਚ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧||)|
लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता | दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते||३२|| श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः| अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||३३|| (स्वेदागमः श्वासवृद्धिर्गात्राणां लाघवं तथा| हृदयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
ਯਥੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਮਗੁਣਾਨਾਹ- ਲਾਘਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਕ੍ਸਯੋਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ; ਯਦਿ ਵਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕ੍ਸਯੋਪਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸ਼ਮਪ੍ਰਕੋਪੌ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਗ੍ਨਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤੌ” ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਦੋਸਮਾਹ- ਸ਼੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਲਮ ਇਹ ਮਨ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਕ੍ਸਯੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਃ| ਪ੍ਰਤਮਕ ਏਵ ਪ੍ਰਤਾਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸਵਿਸ਼ੇਸਃ||੩੨-੩੩||
Adhikarana 11 (34) · Śloka 34
ਵ੍ਯਾਯਾਮਹਾਸ੍ਯਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਵਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮਪ੍ਰਜਾਗਰਾਨ੍| ਨੋਚਿਤਾਨਪਿ ਸੇਵੇਤ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ||੩੪||
व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान्| नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया||३४||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਯਾਨਪ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਮਾਹ- ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਤਥਾਪੀਹ ਪੁਨਰਭਿਧੀਯਤੇ ਅਤਿਭਾਸ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਤਦ੍ਦੋਸਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਦਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਮਨਭ੍ਯਸ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਿਸੇਵਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ, ਇਹ ਤੁ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਸੇਧਃ| ਯਦਾਹ- ਨੋਚਿਤਾਨਪਿ; ਉਚਿਤਾਨਪ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਤਾਨਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨਭ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਤਰਾਂ ਨਿਸੇਧੋ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਭਾਸਣਂ ਭਾਸ੍ਯਮ੍, ਅਧ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਧ੍ਵਗਮਨਂ, ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੋ ਮੈਥੁਨਮ੍||੩੪||
Adhikarana 12 (35) · Śloka 2
ਏਤਾਨੇਵਂਵਿਧਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਗਜਂ ਸਿਂਹ ਇਵਾਕਰ੍ਸਨ੍ ਸਹਸਾ ਸ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ||੩੫|| (ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਭਾਰਾਧ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚਾਤਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ | ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਾਯਾਸੈਃ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯੇ ਚਾਪਿ ਮਾਨਵਾਃ||੧|| ਬਾਲਵਦ੍ਧਪ੍ਰਵਾਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚੋਚ੍ਚੈਰ੍ਬਹੁਭਾਸਕਾਃ| ਤੇ ਵਰ੍ਜਯੇਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕ੍ਸੁਧਿਤਾਸ੍ਤਸਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੨||)|
एतानेवंविधांश्चान्यान् योऽतिमात्रं निषेवते| गजं सिंह इवाकर्षन् सहसा स विनश्यति||३५|| (अतिव्यवायभाराध्वकर्मभिश्चातिकर्शिताः | क्रोधशोकभयायासैः क्रान्ता ये चापि मानवाः||१|| बालवृद्धप्रवाताश्च ये चोच्चैर्बहुभाषकाः| ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्तृषिताश्च ये||२||)|
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਰੁਭਾਰਹਰਣਦਰ੍ਪਸ਼ਿਲਾਚਾਲਨਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਸਿਂਹਃ ਕਿਲ ਸ੍ਵਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਃ ਸ੍ਵਬਲੋਦ੍ਰੇਕਾਦ੍ਗਜਂ ਕਰ੍ਸਨ੍ ਪਾਟਯਨ੍ ਸ੍ਵਦੇਹਾਨੁਚਿਤਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਤਕ੍ਸੋਭੇਣ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗਤਾਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਸਿਂਹੋਸ੍ਟਾਪਦੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਸ ਚ ਕਿਲ ਗਜਂ ਵ੍ਯਾਪਾਦ੍ਯ ਪਸ੍ਠੇ ਕ੍ਸਿਪਤਿ, ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਕੋਥਾਦ੍ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ||੩੫||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
ਉਚਿਤਾਦਹਿਤਾਦ੍ਧੀਮਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਵਿਰਮੇਨ੍ਨਰਃ| ਹਿਤਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵੇਤ ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੩੬|| ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਪਚਯੇ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਮਃ ਪਾਦਾਂਸ਼ਿਕੋ ਭਵੇਤ੍| ਏਕਾਨ੍ਤਰਂ ਤਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ||੩੭||
उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः| हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते||३६|| प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||३७||
🔊 Audio coming soon
ਹਿਤਸ੍ਯ ਸੇਵਨਮਹਿਤਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਹਿਤਸੇਵਨਮਹਿਤਪਰਿਵਰ੍ਜਨਂ ਚਾਕ੍ਰਮੇਣ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮਕ੍ਰਮਾਚਰਿਤਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਕਰਂ ਪਰਂ ਭਵਤਿ, ਅਤਸ੍ਤਤ੍ਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਉਚਿਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚਿਤਾਤ੍ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍| ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ| ਹਿਤਮ੍ ਅਨਭ੍ਯਸ੍ਤਹਿਤਮ੍| ਕੋਸੌ ਕ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੋ ਹਿਤਸ੍ਯ, ਅਪਚਯੋਹਿਤਸ੍ਯ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਤਾਹਿਤਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਪਾਦਃ ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਭਾਗਃ, ਤਦ੍ਰੂਪੋਂਸ਼ਃ ਪਾਦਾਂਸ਼ਃ, ਤੇਨ ਕਤਃ ਕ੍ਰਮਃ ਪਾਦਾਂਸ਼ਿਕਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਦਸ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਪਾਦਾਂਸ਼ ਇਤਿ ਸੋਡਸ਼ਂ ਭਾਗਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ | ਸ ਚ ਹਿਤਾਹਿਤਯੋਰ੍ਯੁਗਪਤ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਪਚਯੇ ਪਾਦਾਂਸ਼ਿਕਃ ਕ੍ਰਮਃ, ਪ੍ਰਥਮਮੇਕਾਨ੍ਤਰਮੇਕਾਹਮਨ੍ਤਰਾ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਤਃ ਪ੍ਰਥਮਹਿਤਪਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਹਿਤਪਾਦਾਪਚਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਪਚਯੇ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵ੍ਯਹਮਨ੍ਤਰੀਕਤ੍ਯ ਕ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍; ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਾਦਾਭ੍ਯਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤੀਯਪਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਪਚਯੇ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮਨ੍ਤਰੀਕਤ੍ਯ ਕ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍; ਚਤੁਰ੍ਥਪਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਪਚਯੇ ਤੁ ਕਾਲਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਪਚਯਾਭਾਵਾਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯਾਨਵਧਿਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਯਂ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ- ਅਪਥ੍ਯਾ ਯਵਕਾਦਯੋਭ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾਃ, ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ ਪਥ੍ਯਾ ਅਨਭ੍ਯਸ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸੇਵ੍ਯਾਃ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਦਿਨੇ ਯਵਕਪਾਦਤ੍ਰਯਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲੀਨਾਮੇਕਃ ਪਾਦਃ ; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਦਿਵਸੇ ਦ੍ਵੌ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਦੌ ਦ੍ਵਾਵਪਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਏਵਂ ਤਤੀਯੇ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਾਦਾਭ੍ਯਾਸੋ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਭਵਤਿ; ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤ੍ਰਯਃ ਪਾਦਾਃ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਏਕੋਪਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸਸ੍ਠੇ ਚ, ਏਵਂ ਤਤੀਯਪਾਦਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਭਵਤਿ; ਸਪ੍ਤਦਿਨਪ੍ਰਭਤਿ ਤੁ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਃ| ਯਦਿ ਵਾਨ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਵਧਿਵਚਨਃ, ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚਤੁਰਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਚ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਪ੍ਰਥਮੇ ਦਿਵਸੇਪਥ੍ਯਪਾਦਤ੍ਰਯਂ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯੈਕਃ ਪਾਦਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ, ਤਤੀਯੇ ਦ੍ਵੌ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਵਪਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥੇ; ਪਞ੍ਚਮੇ ਤੁ ਦਿਨੇ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਭਾਗ ਏਕਸ੍ਤ੍ਰਯੋਪਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਏਵਂ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਤੌ ਭਵਤਃ; ਸਸ੍ਠੇ ਪਥ੍ਯਭਾਗਤ੍ਰਯਮਪਥ੍ਯਭਾਗ ਏਕਃ, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਮੇਸ੍ਟਮੇ ਚ; ਤਤੋ ਨਵਮੇ ਭਾਗਦ੍ਵਯਂ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਚ, ਏਵਂ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਹਾਨ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਤੋ ਦਸ਼ਮੇ ਸਰ੍ਵਂ ਪਥ੍ਯਮ੍, ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ ਚ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੇ ਤੁ ਪਥ੍ਯਭਾਗਤ੍ਰਯਮੇਕੋਪਥ੍ਯਭਾਗਃ; ਏਵਂ ਚਤੁਰਨ੍ਤਰਤਾ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸੂਚਿਤਾ ਭਵਤਿ; ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਪਥ੍ਯਤੈਵ||੩੬-੩੭||
Adhikarana 14 (38) · Śloka 38
ਕ੍ਰਮੇਣਾਪਚਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਿਤਾ ਗੁਣਾਃ| ਸਨ੍ਤੋ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਪੁਨਰ੍ਭਾਵਮਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੩੮||
क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਂ ਕਤੇ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ| ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਦੋਸਜਨਕਾਨ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪਥ੍ਯਾਨਿ| ਗੁਣਾ ਇਤਿ ਗੁਣਜਨਕਾਨਿ ਪਥ੍ਯਾਨਿ| ਅਪੁਨਰ੍ਭਾਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ਸਹਸਾਪਥ੍ਯਤ੍ਯਾਗੇ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਾ ਹਿ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਹਸਾ ਤ੍ਯਾਗਸ਼ੀਲਨਾਤ੍” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਅਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਾ ਅਪ੍ਰਚਾਲ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਥ੍ਯਮਪਿ ਹ੍ਯਨਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਹਸੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਮਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਵਧਾਦੀਞ੍ਜਨਯਤਿ||੩੮||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
ਸਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਕਫਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਗਰ੍ਭਾਦਿ ਮਾਨਵਾਃ| ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਲਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਪਿਤ੍ਤਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਸ੍ਤਥਾ||੩੯|| ਤੇਸਾਮਨਾਤੁਰਾਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਵਾਤਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਦਾਤੁਰਾਃ| ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||੪੦||
समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः| दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा||३९|| तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः| दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
ਇਹ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦੇਨ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਅਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਹਿਤਮਪਿ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਮੇਵ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦਮੇਵ ਤਾਵਦਾਹ- ਸਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾ ਅਵੈਕਾਰਿਕਮਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਕਫਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਗਰ੍ਭਾਦਿ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਾਦਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਜੀਵਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਦੀਤਿ ਯਾਵਤ੍ | ਵਾਤਲਾ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ, ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਸ਼੍ਚ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਾਦੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਗ੍ਰਹਣਮਾਦੌ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍, ਯਦਿ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਗੌਰਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਰੋ ਭਵਤਿ| ਇਹ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਪ੍ਰਕਤਿਰਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ, ਸਂਯੋਗਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਿਨਾਮਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਨਿਦਾਨ ਇਵ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਭਿਧਾਨੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਜ੍ਵਰਾਭਿਧਾਨਂ, ਤੇਨ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੋਕ੍ਤਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾ ਅਪਿ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਗਹੀਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕੇਚਿਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਮਧ੍ਯੇ| ਪੂਰ੍ਵੇ ਇਤਿ ਸਮਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਸਦਾਤੁਰਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵ੍ਯਵਹਾਰਭਾਜੋਪਿ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਙ੍ਗਤ੍ਵਵਿਸਮਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਅਪ੍ਯੇਤੇ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਿਣ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤਾ ਉਲ੍ਬਣਵਾਤਾਦਿਭਾਵਿਤਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਃ ਦੇਹਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਏਤੇਨੈਤੇਸਾਂ ਵਾਤਲਾਦੀਨਾਂ ਮੁਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਉਪਚਾਰਸ੍ਵਸ੍ਥਾ ਏਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਗਰ੍ਭਾਦੀਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਜੀਵਾਨਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾਭੂਤਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸਮਾ ਵਿਕਤਾ ਵਾ ਤਥਾਭੂਤੈਵ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਸਾ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਰਿਸ੍ਟਂ ਵਿਨਾ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਵਾਨ੍ਯਭਾਵੋ ਵਾ ਕ੍ਸਯੋ ਵਾ ਨੋਪਜਾਯਤੇ| ਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ, ਜਾਯਤੇ ਤੁ ਗਤਾਯੁਸਿ” (ਸੁ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਾ ਸਮਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਯਦਾ ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰਨ੍ਯਥਾਭਾਵਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ; ਯਦਾ ਤੁ ਸਮਪ੍ਰਕਤੇਰਨ੍ਯਤਰਦੋਸਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਵਕਰ੍ਮਹਾਨਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤਦਾਸੌ ਪ੍ਰਕਤਿਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣੇ- “ਕਰ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਦ੍ਧਾਨਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮ੍” (ਸੂ. ਅ.੧੮) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਾਨਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਜਨਿਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦੇਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਂ , ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਤੁ ਦੋਸਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕੋ ਭਵਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕਾਲਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਦੋਸਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਹਿ ਸਨ੍ਤਤਮ੍| ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕੁਰੁਤੇ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ ਸੁਦੁਃਸਹਃ” (ਚਿ. ਅ.੩) ਇਤਿ; ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਤਥੈਵ ਕਰਚਰਣਸ੍ਫੁਟਨਾਦਿਕਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ, ਨ ਤਸ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਨਾ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੇਣ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਸ੍ਵਮਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਃ ਪ੍ਰਾਕਤਕਰ੍ਮਹਾਨਿਲਕ੍ਸਣੋ ਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਰ੍ਗਕਾਲਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਬੀਜਭੂਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਮਾਵਹਤੀਤਿ ਨ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਦੋਸਕ੍ਸਯਃ; ਯਦਿ ਵਾ, ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪ੍ਰਕੋਪਾਨ੍ਯਥਾਭਾਵਕ੍ਸਯਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਬ੍ਰੂਮਃ; ਤੇਨ ਸਮਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਨ ਭਵਤਿ ਸਮਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਾ; ਵਿਕਾਰਾਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਹੀਨਾਧਿਕਵਾਤਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਚ ਵਾਚ੍ਯਂ- ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸਣਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਕਥਂ ਨ ਸ਼ਰੀਰਬਾਧਕਤ੍ਵਂ, ਸਹਜਾਤਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾਵਿਧਵਿਨਾਸ਼ਕਵਿਕਾਰਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਵਿਸਜਾਤੋ ਯਥਾ ਕੀਟੋ ਵਿਸੇਣ ਨ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਦੇਹਸ੍ਤਜ੍ਜਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ” (ਸੁ.ਸ਼ਾ. ਅ.੪) ਇਤਿ; ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਨਾਤਿਬਾਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਨਿਤ੍ਯਵਾਤਾਦਿਵਿਕਾਰਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਮਿਹ “ਵਾਤਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਦਾਤੁਰਾਃ” ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚਾਸ਼੍ਵਵੈਦ੍ਯਕੇ- “ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਭਤੋ ਹਨ੍ਤਿ ਨੂਨਂ ਕਾਯਗਤਂ ਵਿਸਮ੍| ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਮਯੋ ਯਥਾ|| ਤਥਾ ਚ ਵਿਸਮੋ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਨਾਤਿਬਾਧਤੇ” ਇਤਿ| ਨਚ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਵਨ੍ਤਂ ਗਰ੍ਭਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਜਨਕਤ੍ਵਮੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਯੋਃ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਾਣਾਮੇਵ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਨਾਂ ਨਾਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਪ੍ਰਬਲਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਹੀਨਾਸ੍ਤੁ ਵਿਕਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ||੩੯-੪੦||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇਰ੍ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ| ਸਮਸਰ੍ਵਰਸਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੪੧||
विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थवृत्तेर्विधिर्हितः| समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਮਿਤਿ ਸਦਾਤੁਰਾਣਾਂ ਵਾਤਲਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੋ ਵਾਤਾਦਿਗਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਵਿਪਰੀਤਸ੍ਨੇਹਾਦਿਗੁਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਰਸਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਸਮਤ੍ਵਂ ਚੇਹਾਨੁਰੂਪਤ੍ਵਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ, ਨਤੁ ਤੁਲ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਂ; ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਭੋਜਨੇ ਯਾਵਾਨ੍ਮਧੁਰ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਾਵਨ੍ਮਾਨਾਃ ਕਟ੍ਵਾਦਯੋਪੀਤਿ; ਯਦਿ ਵਾ ਸਮਸ਼ਬ੍ਦੋਵਿਰੁਦ੍ਧਵਚਨਃ, ਤੇਨੋਪੋਦਿਕਾਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੀਯਵਿਰੁਦ੍ਧਰਸਵਰ੍ਜਿਤਂ ਸਰ੍ਵਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਃ ਸਮਧਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਵਰਸੋਪਯੋਗਃ ਤੁਵਿਹਿਤੇਨ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁਸਾਰਸਮਯੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍ (ਸੂ. ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਧਾਨੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਸਰ੍ਵਰਸਮੇਵਾਮ੍ਲਲਵਣਰਸੋਤ੍ਕਟਂ ਭੋਜਨਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਫਲਤਿ; ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਸ੍ਤੁ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਵਰ੍ਜਿਤਂ ਪ੍ਰਭੂਤਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਭੋਜਨਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਭਵਤਿ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤ੍ਯਤੁਸ੍ਵਭਾਵਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾਨੁਗੁਣਂ ਤਰ੍ਕਣੀਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ- “ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਧਿਕ੍ਯਮਤਾਵਤੌ” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੩) ਇਤਿ||੪੧||
Adhikarana 17 (42-43) · Śloka 43
ਦ੍ਵੇ ਅਧਃ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ ਖਾਨਿ ਸ੍ਵੇਦਮੁਖਾਨਿ ਚ| ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕੈਰ੍ਮਲੈਃ||੪੨|| ਮਲਵਦ੍ਧਿਂ ਗੁਰੁਤਯਾ ਲਾਘਵਾਨ੍ਮਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਮ੍| ਮਲਾਯਨਾਨਾਂ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਸਙ੍ਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦਤੀਵ ਚ||੪੩||
द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च| मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः||४२|| मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम्| मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च||४३||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮਭਿਧਾਯ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਕਦੋਸਸਞ੍ਚਯਨਿਰ੍ਹਰਣਮਭਿਧਾਤੁਂ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਤਾਵਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਦ੍ਵੇ ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵੇ ਗੁਦਲਿਙ੍ਗੇ| ਖਾਨਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ | ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ਦ੍ਵੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ, ਦ੍ਵੌ ਨਾਸਾਪੁਟੌ, ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਣੀ, ਮੁਖਂ ਚ; ਸ੍ਵੇਦਮੁਖਾਨੀਤਿ ਲੋਮਕੂਪਾਨਿ; ਏਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮਲਸ੍ਯਾਯਨਾਨਿ| ਦੁਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਗੋਬਲੀਵਰ੍ਦਨ੍ਯਾਯੇਨ ਕ੍ਸੀਣੈਃ, ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕੈਰਿਤਿ ਵਦ੍ਧੈਃ; ਯੇਨੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰਪਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਦਤਿ| ਮਲਵਦ੍ਧਿਂ ਗੁਰੁਤਯਾ ਮਲਾਯਨਗੁਰੁਤਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਲਾਘਵਾਨ੍ਮਲਾਯਨਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਂ ਮਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਮਾਨਾਦਪਿ ਕ੍ਸਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਦੁਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕੈਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਏਵਂ ਸਤਿ ਲਾਘਵਾਨ੍ਮਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਲ੍ਲਾਘਵਾਨ੍ਮਲਕ੍ਸਯਮਿਤ੍ਯਧਿਕਸ੍ਯ ਮਲਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਸਙ੍ਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦਤੀਵ ਚੇਤਿ ਅਤੀਵਸਙ੍ਗਾਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰ੍ਮਲਕ੍ਸਯਮ੍, ਅਤੀਵੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਨ੍ਮਲਵਦ੍ਧਿਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੨-੪੩||
Adhikarana 18 (44) · Śloka 44
ਤਾਨ੍ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰਾਦਿਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੌ ਵਿਚਾਰਯਨ੍||੪੪||
तान् दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन् साध्यानुपाचरेत्| व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन्||४४||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਨਿਤਿ ਮਲਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ ਮਲਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਜਨਿਤਾਨਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੈਃ, ਆਦਿਸ਼੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ, ਯੇ ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਃ, ਹੇਤੁਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਃ; ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਗ੍ਰਹਣਂ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਤੇਨ, ਦੋਸਭੇਸਜਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਯਦਿ ਵਾ ਕਾਲਗ੍ਰਹਣ ਏਵ ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਵਰੋਧੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ||੪੪||
Adhikarana 19 (45-50) · Śloka 50
ਵਿਸਮਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨਾਮੇਤੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ| ਜਾਯਨ੍ਤੇਨਾਤੁਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਪਰੋ ਭਵੇਤ੍||੪੫|| ਮਾਧਵਪ੍ਰਥਮੇ ਮਾਸਿ ਨਭਸ੍ਯਪ੍ਰਥਮੇ ਪੁਨਃ| ਸਹਸ੍ਯਪ੍ਰਥਮੇ ਚੈਵ ਹਾਰਯੇਦ੍ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਮ੍||੪੬|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ| ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍||੪੭|| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਵਸ੍ਯਯੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕਾਲਵਿਤ੍||੪੮|| ਰੋਗਾਸ੍ਤਥਾ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇਸੁ ਧਾਤੁਸੁ| ਧਾਤਵਸ਼੍ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਜਰਾ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮੁਪੈਤਿ ਚ||੪੯|| ਵਿਧਿਰੇਸ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਨਿਜਾਨਾਮਿਤਰੇਸਾਂ ਤੁ ਪਥਗੇਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੫੦||
विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथाऽपरे| जायन्तेऽनातुरस्तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत्||४५|| माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः| सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम्||४६|| स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः| बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान्||४७|| यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||४८|| रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु| धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च||४९|| विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः| निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਤੁਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਨਾਗਤਾਬਾਧੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥਪਰੇਣ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸਯਤਿ| ਮਾਧਵੋ ਵੈਸ਼ਾਖਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰਃ, ਏਵਂ ਨਭਸ੍ਯਸ੍ਯ ਭਾਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣਃ, ਤਥਾ ਸਹਸ੍ਯਸ੍ਯ ਪੌਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਃ; ਏਤੇ ਚ ਮਾਸਾਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰਸ਼੍ਰਾਵਣਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਾ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ ਵਿਮਾਨੇ (ਵਿ.ਅ.੮) ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪ੍ਰਾਵਡਾਦ੍ਯਤੁਕ੍ਰਮੇਣ ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਢਬਲਸਂਸ੍ਕਾਰੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ- “ਪ੍ਰਾਵਟ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਭੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸ਼ਰਦੂਰ੍ਜਸਹੌ ਪੁਨਃ| ਤਪਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਧੁਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਨ੍ਤਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ” (ਸਿ.ਅ.੬) ਇਤਿ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਨਿਮਿਤ੍ਤਮੀਦਸ਼ ਏਵ ਤੁਕ੍ਰਮਃ ਪਠਿਤਃ| ਤੇਨ, ਸ਼ੋਧਨਮਭਿਧੀਯਮਾਨਂ ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥੋਕ੍ਤਰ੍ਤੁਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਵਸਨ੍ਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਤਮਾਸੇਸੁ ਤੁ ਵਮਨਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਪ੍ਰਕੋਪੇ ਭੂਤੇ ਨਿਰ੍ਹਰਣੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਂ; ਪ੍ਰਥਮੇਸੁ ਹਿ ਮਾਸੇਸੁ ਫਾਲ੍ਗੁਨਾਸਾਢਕਾਰ੍ਤਿਕੇਸੁ ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਚਿਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯਾਵਿਲੀਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਕਪਿਲਬਲੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ- “ਮਧੌ ਸਹੇ ਨਭਸਿ ਚ ਮਾਸਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਾਹਯੇਤ੍| ਵਮਨੈਸ਼੍ਚ ਵਿਰੇਕੈਸ਼੍ਚ ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨੈਃ” ਇਤਿ| ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤੁ, ਸਹਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮਕਾਰਾਨ੍ਤੋ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਵਚਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਤਨ੍ਮਤਾਨੁਸਾਰਿਣਾ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਚਿਤਾਨ੍ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੩) ਇਤਿ| “ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸਞ੍ਚਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨ੍ ਹਰੇਤ੍”- ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਕੇਨਾਪਿ ਪਠਿਤਸ੍ਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਵੇਸਣੇ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਨ ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਵਮਨੇਨ, ਅਧ ਇਤਿ ਵਿਰੇਕੇਣ, ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੇ; ਏਤਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਵਮਨਾਦਿ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ, ਨ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ; ਤੇਨ ਵਮਨਂ ਮਧੌ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਸਹਸ੍ਯਪ੍ਰਥਮੇ ਵਿਰੇਕਃ, ਨਭਸ੍ਯਪ੍ਰਥਮੇ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਭਵਤਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਨੁਪੂਰ੍ਵਂ, ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਏਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਵਮਨਾਦਿਨਾ, ਉਤ੍ਤਰੇਣ ਚ ਰਸਾਯਨਾਦਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਾਨੀਤਿ ਦਸ੍ਟਫਲਾਨਿ| ਰੋਗਾਸ੍ਤਥਾ ਨ ਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਮਨਾਦੀਨਾਚਰਤਃ; ਧਾਤਵਸ਼੍ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤ ਇਤਿ ਰਸਾਯਨਵਸ੍ਯਯੋਗਾਨੁਪਯੋਜਯਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਨਿਜਾਨਾਮਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਇਤਰੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਗਨ੍ਤੂਨਾਮ੍| ਆਗਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚੇਹ ਭੂਤਵਿਸਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਮਾਨਸਾਸ਼੍ਚਾਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ; ਯੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤਯਮਪ੍ਯਭਿਧਾਯਾਗਨ੍ਤੂਨਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਸਂਹਾਰਮਾਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵੇਨੈਵ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ||੪੫-੫੦||
Adhikarana 20 (51-52) · Śloka 52
ਯੇ ਭੂਤਵਿਸਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਃ| ਨਣਾਮਾਗਨ੍ਤਵੋ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤੇਸ੍ਵਪਰਾਧ੍ਯਤਿ||੫੧|| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਮਾਨਦ੍ਵੇਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਮਨੋਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਾਃ||੫੨||
ये भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसम्भवाः| नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति||५१|| ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये| मनोविकारास्तेऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः||५२||
🔊 Audio coming soon
ਯੇ ਭੂਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਯਃ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਾਤਬਨ੍ਧਨਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਦਪਰਾਧੋਜ੍ਞਾਨਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇ, ਏਤਨ੍ਮੂਲਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦਯ ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਨਿਜਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਮੂਲਾ ਏਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਦ੍ਧ੍ਯਹਿਤਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਨਿਸੇਵਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਨਿਤਬਾਹ੍ਯਵਾਤਾਦਿਰੂਕ੍ਸਭੋਜਨਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾਨ੍ਤਰਾ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੫੧-੫੨||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
ਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਸ਼ਮਃ ਸ੍ਮਤਿਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍||੫੩|| ਆਗਨ੍ਤੂਨਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਸ ਮਾਰ੍ਗੋ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਦਾਤ੍ਮਨਃ||੫੪||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||५३|| आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः| प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः||५४||
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੁਮਾਨਸਪਰਿਹਾਰੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤ੍ਯਾਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਸ਼ਮਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯੇਲਮ੍ਪਟਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਮਤਿਃ ਪੁਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਨਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਯਨੁਸ੍ਮਰਣਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਸ੍ਮਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਦੁਃਖਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧); ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਯਂ ਮਾਨਸਰੋਗਪ੍ਰਤਿਘਾਤਕਮ੍| ਦੇਸ਼ਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਛੂਨ੍ਯਗਹਾਟਵ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਗਹੀਤਦੇਸ਼ਵਰ੍ਜਨਾਦਿ ਭਵਤਿ, ਕਾਲਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਭੂਤਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਕਾਲਾਦਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ , ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾ ਪ੍ਰਚਰਤੋ ਬਲਵਦਗ੍ਨਿਘਾਤਾਦਿਪਰਿਵਰ੍ਜਨਾਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਪ੍ਰਾਗੇਵੇਤਿ ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵੇਵ ਰੋਗੇਸੁ||੫੩-੫੪||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕਾਰਣਮ੍| ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੫੫||
आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम्| विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये||५५||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਕਿਂ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਪ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਨਵਨ੍ਤੋ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਰਹਿਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾਃ, ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰੁਪਦਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਵਬੋਧਃ; ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਕਾਰਣਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਵਰ੍ਜਨੇਨ, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਕਾਰਣਂ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੫||
Adhikarana 23 (56-59) · Śloka 59
ਪਾਪਵਤ੍ਤਵਚਃਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ ਸੂਚਕਾਃ ਕਲਹਪ੍ਰਿਯਾਃ| ਮਰ੍ਮੋਪਹਾਸਿਨੋ ਲੁਬ੍ਧਾਃ ਪਰਵਦ੍ਧਿਦ੍ਵਿਸਃ ਸ਼ਠਾਃ||੫੬|| ਪਰਾਪਵਾਦਰਤਯਸ਼੍ਚਪਲਾ ਰਿਪੁਸੇਵਿਨਃ| ਨਿਰ੍ਘਣਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਧਰ੍ਮਾਣਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਨਰਾਧਮਾਃ||੫੭|| ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਦ੍ਯਾਵਯਃਸ਼ੀਲਧੈਰ੍ਯਸ੍ਮਤਿਸਮਾਧਿਭਿਃ| ਵਦ੍ਧੋਪਸੇਵਿਨੋ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞਾ ਗਤਵ੍ਯਥਾਃ||੫੮|| ਸੁਮੁਖਾਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ| ਸੇਵ੍ਯਾਃ ਸਨ੍ਮਾਰ੍ਗਵਕ੍ਤਾਰਃ ਪੁਣ੍ਯਸ਼੍ਰਵਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ||੫੯||
पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः| मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः||५६|| परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः| निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः||५७|| बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः| वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः||५८|| सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः| सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः||५९||
🔊 Audio coming soon
ਆਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਨਾਪ੍ਤਾਨ੍ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨ੍ ਪਾਪਵਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਸੇਵ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਤਾਨ੍ ਬੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਤ੍ਤਂ ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਾਰਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ; ਏਸਾਂ ਪਾਪਤ੍ਵਂ ਪਾਪਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਠਾਃ ਕ੍ਰੂਰਾਃ| ਨਿਰ੍ਘਣਾ ਨਿਸ੍ਕਪਾਃ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਤਵ੍ਯਥਾ ਗਤਸ਼ੋਕਾਦਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਮੁਖਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮੁਖਾਃ| ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ ਕਥਿਤਵ੍ਰਤਾਃ ||੫੬-੫੯||
Adhikarana 24 (60) · Śloka 60
ਆਹਾਰਾਚਾਰਚੇਸ੍ਟਾਸੁ ਸੁਖਾਰ੍ਥੀ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ ਚ| ਪਰਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਾਤਿਸ੍ਠੇਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਹਿਤਸੇਵਨੇ||੬੦||
आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च| परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान् हितसेवने||६०||
🔊 Audio coming soon
ਆਹਾਰਾਚਾਰਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਵਿਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਪ੍ਤਮੀ, ਤੇਨਾਹਾਰਾਚਾਰਚੇਸ੍ਟਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਸੇਵਨੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਾਤਿਸ੍ਠੇਦਿਤਿ ਫਲਤਿ; ਆਚਾਰਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤਮਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍||੬੦||
Adhikarana 25 (61-62) · Śloka 62
ਨ ਨਕ੍ਤਂ ਦਧਿ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਨ ਚਾਪ੍ਯਘਤਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍| ਨਾਮੁਦ੍ਗਯੂਸਂ ਨਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਨੋਸ੍ਣਂ ਨਾਮਲਕੈਰ੍ਵਿਨਾ ||੬੧|| ਜ੍ਵਰਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਵੀਸਰ੍ਪਕੁਸ੍ਠਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਭ੍ਰਮਾਨ੍| ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਕਾਮਲਾਂ ਚੋਗ੍ਰਾਂ ਵਿਧਿਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਦਧਿਪ੍ਰਿਯਃ||੬੨||
न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम्| नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना ||६१|| ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान्| प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः||६२||
🔊 Audio coming soon
ਦਧ੍ਨੋਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਦਧਿਭੋਜਨਵਿਧਿਮਾਹ- ਨ ਨਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਨ ਨਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨੋਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਨਕਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਨਿਸ਼ਿ ਉਸ੍ਣਂ ਦਧਿ ਸਰ੍ਵਥੈਵ ਨ ਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਅਘਤਸ਼ਰ੍ਕਰਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਚ ਨਿਸੇਧੋ ਨਞਾ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨੋਭਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਤ੍ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ| ਤੇਨ ਘਤਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨਾਪਿ ਦਧ੍ਯੁਪਯੋਜ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਨ ਨਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਦਿਹਾਪਿ ਨਕਾਰਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਮੁਦ੍ਗਸੂਪਸਹਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਘਤਸ਼ਰ੍ਕਰਤ੍ਵਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਦਧ੍ਨ ਇਤ੍ਯਨੁਪਾਦੇਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- ਨਾਪਿ ਘਤਾਦੀਨਾਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮਯੋਗਾਦ੍ਦਧ੍ਯਸੇਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨਾਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਦਧਿ ਨਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾ ਨ ਘਤਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕੈਰ੍ਵਿਨਾ ਵਾ” ਇਤਿ||੬੧-੬੨||
Adhikarana 26 (63-66) · Śloka 66
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਵੇਗਾ ਵੇਗਸਮੁਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਚ ਭੇਸਜਮ੍| ਯੇਸਾਂ ਵੇਗਾ ਵਿਧਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਦਰ੍ਥਂ ਯਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਮ੍||੬੩|| ਉਚਿਤੇ ਚਾਹਿਤੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯੇ ਸੇਵ੍ਯੇ ਚਾਨੁਚਿਤੇ ਕ੍ਰਮਃ| ਯਥਾਪ੍ਰਕਤਿ ਚਾਹਾਰੋ ਮਲਾਯਨਗਦੌਸਧਮ੍||੬੪|| ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਂ ਚ ਯਤ੍| ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸੇਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾ ਧੀਮਤਾਤ੍ਮਸੁਖਾਰ੍ਥਿਨਾ||੬੫|| ਵਿਧਿਨਾ ਦਧਿ ਸੇਵ੍ਯਂ ਚ ਯੇਨ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਤ੍ਰਿਜਃ| ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੇਧ੍ਯਾਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਵਦਨ੍ਮੁਨਿਃ||੬੬||
तत्र श्लोकाः- वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम्| येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम्||६३|| उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः| यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम्||६४|| भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत्| वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना||६५|| विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः| नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः||६६||
🔊 Audio coming soon
ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਹਿਤਾਹਿਤਮਿਤਿ ਸੇਵ੍ਯਾਸੇਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਹਾਸ੍ਯਾਦਿ| ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਮਾਧਵਪ੍ਰਥਮੇ ਮਾਸੀਤ੍ਯਾਦਿਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ||੬੩-੬੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਚਤੁਸ੍ਕੇ ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||