23. santarpaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સન્તર્પણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વ્યાખ્યાતષડુપક્રમાણામેવ સન્તર્પણાપતર્પણભેદેન દ્વિવિધાનાં દ્વિવિધવિષયે પ્રવૃત્તિં દર્શયિતું સન્તર્પણીયોઽભિધીયતે ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

સન્તર્પયતિ યઃ સ્નિગ્ધૈર્મધુરૈર્ગુરુપિચ્છિલૈઃ| નવાન્નૈર્નવમદ્યૈશ્ચ માંસૈશ્ચાનૂપવારિજૈઃ||૩|| ગોરસૈર્ગૌડિકૈશ્ચાન્નૈઃ પૈષ્ટિકૈશ્ચાતિમાત્રશઃ| ચેષ્ટાદ્વેષી દિવાસ્વપ્નશય્યાસનસુખે રતઃ||૪|| રોગાસ્તસ્યોપજાયન્તે સન્તર્પણનિમિત્તજાઃ| પ્રમેહપિડકાકોઠકણ્ડૂપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ||૫|| કુષ્ઠાન્યામપ્રદોષાશ્ચ મૂત્રકૃચ્છ્રમરોચકઃ| તન્દ્રા ક્લૈબ્યમતિસ્થૌલ્યમાલસ્યં ગુરુગાત્રતા||૬|| ઇન્દ્રિયસ્રોતસાં લેપો બુદ્ધેર્મોહઃ પ્રમીલકઃ| શોફાશ્ચૈવંવિધાશ્ચાન્યે શીઘ્રમપ્રતિકુર્વતઃ||૭||

સન્તર્પયતિ સન્તર્પણમાચરતિ| સ્નિગ્ધૈરિત્યાદિવચનમસ્નિગ્ધાદિભિરપિ શક્તુપ્રભૃતિભિસ્તૃપ્તિમાત્રકારકત્વેન સન્તર્પણનિષેધાર્થં; ભવતિ હિ તૃપ્તિકારકે સન્તર્પણશબ્દપ્રયોગઃ, યથાઽત્રૈવ સન્તર્પણપ્રયોગે- “શક્તૂનાં ષોડશગુણો ભાગઃ સન્તર્પણં પિબેત્” ઇતિ| શય્યાસનસુખે રતત્વેનૈવ ચેષ્ટાદ્વેષિત્વે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં શય્યાસનસ્થિતસ્યાપિ ગીતાઙ્ગચાલનાદિચેષ્ટાનિષેધાર્થમ્| આમપ્રદોષા વિસૂચિકાદયઃ| પ્રમીલકઃ સતતં પ્રધ્યાનમ્||૩-૭||

Adhikarana 3 (8-25) · Śloka 26

શસ્તમુલ્લેખનં તત્ર વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્| વ્યાયામશ્ચોપવાસશ્ચ ધૂમાશ્ચ સ્વેદનાનિ ચ||૮|| સક્ષૌદ્રશ્ચાભયાપ્રાશઃ પ્રાયો રૂક્ષાન્નસેવનમ્| ચૂર્ણપ્રદેહા યે ચોક્તાઃ કણ્ડૂકોઠવિનાશનાઃ||૯|| ત્રિફલારગ્વધં પાઠાં સપ્તપર્ણં સવત્સકમ્| મુસ્તં સમદનં નિમ્બં જલેનોત્ક્વથિતં પિબેત્||૧૦|| તેન મેહાદયો યાન્તિ નાશમભ્યસ્યતો ધ્રુવમ્| માત્રાકાલપ્રયુક્તેન સન્તર્પણસમુત્થિતાઃ||૧૧|| મુસ્તમારગ્વધઃ પાઠા ત્રિફલા દેવદારુ ચ| શ્વદંષ્ટ્રા ખદિરો નિમ્બો હરિદ્રે ત્વક્ચ વત્સકાત્||૧૨|| રસમેષાં યથાદોષં પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબન્નરઃ| સન્તર્પણકૃતૈઃ સર્વૈર્વ્યાધિભિઃ સમ્પ્રમુચ્યતે||૧૩|| એભિશ્ચોદ્વર્તનોદ્ધર્ષસ્નાનયોગોપયોજિતૈઃ| ત્વગ્દોષાઃ પ્રશમં યાન્તિ તથા સ્નેહોપસંહિતૈઃ||૧૪|| કુષ્ઠં ગોમેદકો હિઙ્ગુ ક્રૌઞ્ચાસ્થિ ત્ર્યૂષણં વચા| વૃષકૈલે શ્વદંષ્ટ્રા ચ ખરાહ્વા ચાશ્મભેદકઃ||૧૫|| તક્રેણ દધિમણ્ડેન બદરામ્લરસેન વા| મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રમેહં ચ પીતમેતદ્વ્યપોહતિ||૧૬|| તક્રાભયાપ્રયોગૈશ્ચ ત્રિફલાયાસ્તથૈવ ચ| અરિષ્ટાનાં પ્રયોગૈશ્ચ યાન્તિ મેહાદયઃ શમમ્||૧૭|| ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા ક્ષૌદ્રં ક્રિમિઘ્નમજમોદકઃ| મન્થોઽયં સક્તવસ્તૈલં હિતો લોહોદકાપ્લુતઃ||૧૮|| વ્યોષં વિડઙ્ગં શિગ્રૂણિ ત્રિફલાં કટુરોહિણીમ્| બૃહત્યૌ દ્વે હરિદ્રે દ્વે પાઠામતિવિષાં સ્થિરામ્||૧૯|| હિઙ્ગુ કેબુકમૂલાનિ યવાનીધાન્યચિત્રકાન્| સૌવર્ચલમજાજીં ચ હપુષાં ચેતિ ચૂર્ણયેત્||૨૦|| ચૂર્ણતૈલઘૃતક્ષૌદ્રભાગાઃ સ્યુર્માનતઃ સમાઃ| સક્તૂનાં ષોડશગુણો ભાગઃ સન્તર્પણં પિબેત્||૨૧|| પ્રયોગાદસ્ય શામ્યન્તિ રોગાઃ સન્તર્પણોત્થિતાઃ| પ્રમેહા મૂઢવાતાશ્ચ કુષ્ઠાન્યર્શાંસિ કામલાઃ||૨૨|| પ્લીહા પાણ્ડ્વામયઃ શોફો મૂત્રકૃચ્છ્રમરોચકઃ| હૃદ્રોગો રાજયક્ષ્મા ચ કાસઃ શ્વાસો ગલગ્રહઃ||૨૩|| ક્રિમયો ગ્રહણીદોષાઃ શ્વૈત્ર્યં સ્થૌલ્યમતીવ ચ| નરાણાં દીપ્યતે ચાગ્નિઃ સ્મૃતિર્બુદ્ધિશ્ચ વર્ધતે||૨૪|| વ્યાયામનિત્યો જીર્ણાશી યવગોધૂમભોજનઃ| સન્તર્પણકૃતૈર્દોષૈઃ સ્થૌલ્યં મુક્ત્વા વિમુચ્યતે||૨૫|| ઉક્તં સન્તર્પણોત્થાનામપતર્પણમૌષધમ્|૨૬|

સક્ષૌદ્રશ્ચાભયાપ્રાશ ઇતિ ક્ષૌદ્રેણ સહ હરીતકીપ્રાશઃ; કિંવા અગસ્ત્યહરીતક્યાદિપ્રાશઃ| યે ચોક્તા ઇતિ આરગ્વધીયે (સૂ. ૩)| તેનેતિ ક્વાથેન કરણભૂતેન, અભ્યસ્યતોઽભ્યાસં કુર્વાણસ્ય; કિંવા તેન ક્વાથેન ત્રિફલાદીન્યભ્યસ્યત ઇતિ યોજના| યથાદોષમિતિ દોષપ્રમાણાપેક્ષયા ગૃહીતમાત્રમ્| ઉદ્વર્તનમભ્યઙ્ગપૂર્વકમ્, ઉદ્ધર્ષસ્ત્વનભ્યઙ્ગપૂર્વકઃ| સ્નેહોપસંહિતૈરિતિ સ્નેહસાધનોપયુક્તૈઃ| ગોમેદકઃ મણિવિશેષઃ| ક્રૌઞ્ચઃ પક્ષી, ‘કોઞ્ચ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| ખરાહ્વા અજમોદા| લોહોદકાપ્લુત ઇતિ અગુરૂદકાપ્લુતઃ| ઉદકકરણં ચ ષડઙ્ગજલવિધાનેન| ઇહ પ્રયોગે વક્ષ્યમાણવ્યોષાદ્યુક્તપ્રમાણેન સાહચર્યાચ્ચૂર્ણાદિમાનં જ્ઞેયમ્| સન્તર્પણમિતિ જલાલોડિતશક્તુરૂપતયા, તેન સન્તર્પણસઞ્જ્ઞસ્યાપ્યપતર્પણતા જ્ઞેયા| શ્વૈત્ર્યં શ્વિત્રિત્વં; ‘શ્વૈત્યં’ ઇતિ પાઠે શ્વેતાવભાસતા||૮-૨૫||-

Adhikarana 4 (26-30) · Śloka 30

વક્ષ્યન્તે સૌષધાશ્ચોર્ધ્વમપતર્પણજા ગદાઃ||૨૬|| દેહાગ્નિબલવર્ણૌજઃશુક્રમાંસપરિક્ષયઃ| જ્વરઃ કાસાનુબન્ધશ્ચ પાર્શ્વશૂલમરોચકઃ||૨૭|| શ્રોત્રદૌર્બલ્યમુન્માદઃ પ્રલાપો હૃદયવ્યથા| વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહઃ શૂલં જઙ્ઘોરુત્રિકસંશ્રયમ્||૨૮|| પર્વાસ્થિસન્ધિભેદશ્ચ યે ચાન્યે વાતજા ગદાઃ| ઊર્ધ્વવાતાદયઃ સર્વે જાયન્તે તેઽપતર્પણાત્||૨૯|| તેષાં સન્તર્પણં તજ્જ્ઞૈઃ પુનરાખ્યાતમૌષધમ્| યત્તદાત્વે સમર્થં સ્યાદભ્યાસે વા તદિષ્યતે ||૩૦||

ઊર્ધ્વવાતાદય ઇતિ પૂર્વાધ્યાયોક્તાઃ “ઊર્ધ્વવાતસ્તમો હૃદિ” (સૂ. ૨૨) ઇત્યાદયઃ| ઊર્ધ્વવાતઃ શ્વાસાદિર્યત્રોર્ધ્વં વાયુર્યાતિ; કિંવા તન્ત્રાન્તરોક્તો રોગવિશેષ એવ, યથા- “અધઃ પ્રતિહતો વાયુઃ શ્લેષ્મણા કુપિતેન ચ| કરોત્યનિશમુદ્ગારમૂર્ધ્વવાતઃ સ ઉચ્યતે” ઇતિ||૨૬-૩૦||

Adhikarana 5 (31-38) · Śloka 38

સદ્યઃક્ષીણો હિ સદ્યો વૈ તર્પણેનોપચીયતે| નર્તે સન્તર્પણાભ્યાસાચ્ચિરક્ષીણસ્તુ પુષ્યતિ||૩૧|| દેહાગ્નિદોષભૈષજ્યમાત્રાકાલાનુવર્તિના| કાર્યમત્વરમાણેન ભેષજં ચિરદુર્બલે||૩૨|| હિતા માંસરસાસ્તસ્મૈ પયાંસિ ચ ઘૃતાનિ ચ| સ્નાનાનિ બસ્તયોઽભ્યઙ્ગાસ્તર્પણાસ્તર્પણાશ્ચ યે||૩૩|| જ્વરકાસપ્રસક્તાનાં કૃશાનાં મૂત્રકૃચ્છ્રિણામ્| તૃષ્યતામૂર્ધ્વવાતાનાં વક્ષ્યન્તે તર્પણા હિતાઃ||૩૪|| શર્કરાપિપ્પલીતૈલઘૃતક્ષૌદ્રૈઃ સમાંશકૈઃ| સક્તુદ્વિગુણિતો વૃષ્યસ્તેષાં મન્થઃ પ્રશસ્યતે||૩૫|| સક્તવો મદિરા ક્ષૌદ્રં શર્કરા ચેતિ તર્પણમ્| પિબેન્મારુતવિણ્મૂત્રકફપિત્તાનુલોમનમ્||૩૬|| ફાણિતં સક્તવઃ સર્પિર્દધિમણ્ડોઽમ્લકાઞ્જિકમ્| તર્પણં મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમુદાવર્તહરં પિબેત્||૩૭|| મન્થઃ ખર્જૂરમૃદ્વીકાવૃક્ષામ્લામ્લીકદાડિમૈઃ| પરૂષકૈઃ સામલકૈર્યુક્તો મદ્યવિકારનુત્||૩૮||

સદ્યસ્તર્પણતર્પણાભ્યાસયોરુક્તયોર્વિષયભેદમાહ- સદ્ય ઇત્યાદિ| અત્વરમાણેનેતિ વચનેન ચિરદુર્બલે ત્વરયા ક્રિયમાણં તર્પણમગ્નિવધાદિદોષં કરોતીતિ સૂચયતિ| તર્પણાસ્તર્પણાશ્ચેતિ સન્તર્પણકારકા મન્થાદયઃ; તેન, ઇહ સઞ્જ્ઞામાત્રેણ યે તર્પણા અપતર્પણકારકા વ્યોષાદયસ્તે ન ગ્રાહ્યાઃ; કિન્તુ ‘શર્કરાપિપ્પલી’ ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યાઃ| શર્કરાદિમન્થોક્તમાનેનાપરેઽપીહ મન્થા ગ્રાહ્યાઃ||૩૧-૩૮||

Adhikarana 6 (39) · Śloka 39

સ્વાદુરમ્લો જલકૃતઃ સસ્નેહો રૂક્ષ એવ વા| સદ્યઃ સન્તર્પણો મન્થઃ સ્થૈર્યવર્ણબલપ્રદઃ||૩૯||

સ્વાદુરમ્લ ઇત્યાદિના સદ્યસ્તર્પણમાહ| અમ્લ ઇતિ અમ્લદાડિમાદિયોગાત્| અત્ર રૂક્ષસક્તુકૃતસ્યાપિ મન્થસ્ય દ્રવત્વશૈત્યદેહાનુસારિત્વૈઃ સદ્યઃસન્તર્પકત્વં ભવત્યેવ, અત એવ ‘સદ્ય’ ઇત્યુક્તં, સ્નેહાદિબૃંહણદ્રવ્યયોગાત્તુ કાલાન્તરતર્પકત્વમપિ ભવતિ||૩૯||

Adhikarana 7 (40) · Śloka 40

તત્ર શ્લોકઃ- સન્તર્પણોત્થા યે રોગા રોગા યે ચાપતર્પણાત્| સન્તર્પણીયે તેઽધ્યાયે સૌષધાઃ પરિકીર્તિતાઃ||૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને સન્તર્પણીયો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને યોજનાચતુષ્કે સન્તર્પણીયો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||