Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సంతర్పణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः सन्तर्पणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
వ్యాఖ్యాతషడుపక్రమాణామేవ సంతర్పణాపతర్పణభేదేన ద్వివిధానాం ద్వివిధవిషయే ప్రవృత్తిం దర్శయితుం సంతర్పణీయోఽభిధీయతే ||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
సంతర్పయతి యః స్నిగ్ధైర్మధురైర్గురుపిచ్ఛిలైః| నవాన్నైర్నవమద్యైశ్చ మాంసైశ్చానూపవారిజైః||3|| గోరసైర్గౌడికైశ్చాన్నైః పైష్టికైశ్చాతిమాత్రశః| చేష్టాద్వేషీ దివాస్వప్నశయ్యాసనసుఖే రతః||4|| రోగాస్తస్యోపజాయంతే సంతర్పణనిమిత్తజాః| ప్రమేహపిడకాకోఠకండూపాండ్వామయజ్వరాః||5|| కుష్ఠాన్యామప్రదోషాశ్చ మూత్రకృచ్ఛ్రమరోచకః| తంద్రా క్లైబ్యమతిస్థౌల్యమాలస్యం గురుగాత్రతా||6|| ఇంద్రియస్రోతసాం లేపో బుద్ధేర్మోహః ప్రమీలకః| శోఫాశ్చైవంవిధాశ్చాన్యే శీఘ్రమప్రతికుర్వతః||7||
सन्तर्पयति यः स्निग्धैर्मधुरैर्गुरुपिच्छिलैः| नवान्नैर्नवमद्यैश्च मांसैश्चानूपवारिजैः||३|| गोरसैर्गौडिकैश्चान्नैः पैष्टिकैश्चातिमात्रशः| चेष्टाद्वेषी दिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः||४|| रोगास्तस्योपजायन्ते सन्तर्पणनिमित्तजाः| प्रमेहपिडकाकोठकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः||५|| कुष्ठान्यामप्रदोषाश्च मूत्रकृच्छ्रमरोचकः| तन्द्रा क्लैब्यमतिस्थौल्यमालस्यं गुरुगात्रता||६|| इन्द्रियस्रोतसां लेपो बुद्धेर्मोहः प्रमीलकः| शोफाश्चैवंविधाश्चान्ये शीघ्रमप्रतिकुर्वतः||७||
🔊 Audio coming soon
సంతర్పయతి సంతర్పణమాచరతి| స్నిగ్ధైరిత్యాదివచనమస్నిగ్ధాదిభిరపి శక్తుప్రభృతిభిస్తృప్తిమాత్రకారకత్వేన సంతర్పణనిషేధార్థం; భవతి హి తృప్తికారకే సంతర్పణశబ్దప్రయోగః, యథాఽత్రైవ సంతర్పణప్రయోగే- “శక్తూనాం షోడశగుణో భాగః సంతర్పణం పిబేత్” ఇతి| శయ్యాసనసుఖే రతత్వేనైవ చేష్టాద్వేషిత్వే లబ్ధే పునస్తద్వచనం శయ్యాసనస్థితస్యాపి గీతాంగచాలనాదిచేష్టానిషేధార్థం| ఆమప్రదోషా విసూచికాదయః| ప్రమీలకః సతతం ప్రధ్యానం||3-7||
Adhikarana 3 (8-25) · Śloka 26
శస్తముల్లేఖనం తత్ర విరేకో రక్తమోక్షణం| వ్యాయామశ్చోపవాసశ్చ ధూమాశ్చ స్వేదనాని చ||8|| సక్షౌద్రశ్చాభయాప్రాశః ప్రాయో రూక్షాన్నసేవనం| చూర్ణప్రదేహా యే చోక్తాః కండూకోఠవినాశనాః||9|| త్రిఫలారగ్వధం పాఠాం సప్తపర్ణం సవత్సకం| ముస్తం సమదనం నింబం జలేనోత్క్వథితం పిబేత్||10|| తేన మేహాదయో యాంతి నాశమభ్యస్యతో ధ్రువం| మాత్రాకాలప్రయుక్తేన సంతర్పణసముత్థితాః||11|| ముస్తమారగ్వధః పాఠా త్రిఫలా దేవదారు చ| శ్వదంష్ట్రా ఖదిరో నింబో హరిద్రే త్వక్చ వత్సకాత్||12|| రసమేషాం యథాదోషం ప్రాతః ప్రాతః పిబన్నరః| సంతర్పణకృతైః సర్వైర్వ్యాధిభిః సంప్రముచ్యతే||13|| ఏభిశ్చోద్వర్తనోద్ధర్షస్నానయోగోపయోజితైః| త్వగ్దోషాః ప్రశమం యాంతి తథా స్నేహోపసంహితైః||14|| కుష్ఠం గోమేదకో హింగు క్రౌంచాస్థి త్ర్యూషణం వచా| వృషకైలే శ్వదంష్ట్రా చ ఖరాహ్వా చాశ్మభేదకః||15|| తక్రేణ దధిమండేన బదరామ్లరసేన వా| మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రమేహం చ పీతమేతద్వ్యపోహతి||16|| తక్రాభయాప్రయోగైశ్చ త్రిఫలాయాస్తథైవ చ| అరిష్టానాం ప్రయోగైశ్చ యాంతి మేహాదయః శమం||17|| త్ర్యూషణం త్రిఫలా క్షౌద్రం క్రిమిఘ్నమజమోదకః| మంథోఽయం సక్తవస్తైలం హితో లోహోదకాప్లుతః||18|| వ్యోషం విడంగం శిగ్రూణి త్రిఫలాం కటురోహిణీం| బృహత్యౌ ద్వే హరిద్రే ద్వే పాఠామతివిషాం స్థిరాం||19|| హింగు కేబుకమూలాని యవానీధాన్యచిత్రకాన్| సౌవర్చలమజాజీం చ హపుషాం చేతి చూర్ణయేత్||20|| చూర్ణతైలఘృతక్షౌద్రభాగాః స్యుర్మానతః సమాః| సక్తూనాం షోడశగుణో భాగః సంతర్పణం పిబేత్||21|| ప్రయోగాదస్య శామ్యంతి రోగాః సంతర్పణోత్థితాః| ప్రమేహా మూఢవాతాశ్చ కుష్ఠాన్యర్శాంసి కామలాః||22|| ప్లీహా పాండ్వామయః శోఫో మూత్రకృచ్ఛ్రమరోచకః| హృద్రోగో రాజయక్ష్మా చ కాసః శ్వాసో గలగ్రహః||23|| క్రిమయో గ్రహణీదోషాః శ్వైత్ర్యం స్థౌల్యమతీవ చ| నరాణాం దీప్యతే చాగ్నిః స్మృతిర్బుద్ధిశ్చ వర్ధతే||24|| వ్యాయామనిత్యో జీర్ణాశీ యవగోధూమభోజనః| సంతర్పణకృతైర్దోషైః స్థౌల్యం ముక్త్వా విముచ్యతే||25|| ఉక్తం సంతర్పణోత్థానామపతర్పణమౌషధం|26|
शस्तमुल्लेखनं तत्र विरेको रक्तमोक्षणम्| व्यायामश्चोपवासश्च धूमाश्च स्वेदनानि च||८|| सक्षौद्रश्चाभयाप्राशः प्रायो रूक्षान्नसेवनम्| चूर्णप्रदेहा ये चोक्ताः कण्डूकोठविनाशनाः||९|| त्रिफलारग्वधं पाठां सप्तपर्णं सवत्सकम्| मुस्तं समदनं निम्बं जलेनोत्क्वथितं पिबेत्||१०|| तेन मेहादयो यान्ति नाशमभ्यस्यतो ध्रुवम्| मात्राकालप्रयुक्तेन सन्तर्पणसमुत्थिताः||११|| मुस्तमारग्वधः पाठा त्रिफला देवदारु च| श्वदंष्ट्रा खदिरो निम्बो हरिद्रे त्वक्च वत्सकात्||१२|| रसमेषां यथादोषं प्रातः प्रातः पिबन्नरः| सन्तर्पणकृतैः सर्वैर्व्याधिभिः सम्प्रमुच्यते||१३|| एभिश्चोद्वर्तनोद्धर्षस्नानयोगोपयोजितैः| त्वग्दोषाः प्रशमं यान्ति तथा स्नेहोपसंहितैः||१४|| कुष्ठं गोमेदको हिङ्गु क्रौञ्चास्थि त्र्यूषणं वचा| वृषकैले श्वदंष्ट्रा च खराह्वा चाश्मभेदकः||१५|| तक्रेण दधिमण्डेन बदराम्लरसेन वा| मूत्रकृच्छ्रं प्रमेहं च पीतमेतद्व्यपोहति||१६|| तक्राभयाप्रयोगैश्च त्रिफलायास्तथैव च| अरिष्टानां प्रयोगैश्च यान्ति मेहादयः शमम्||१७|| त्र्यूषणं त्रिफला क्षौद्रं क्रिमिघ्नमजमोदकः| मन्थोऽयं सक्तवस्तैलं हितो लोहोदकाप्लुतः||१८|| व्योषं विडङ्गं शिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्| बृहत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठामतिविषां स्थिराम्||१९|| हिङ्गु केबुकमूलानि यवानीधान्यचित्रकान्| सौवर्चलमजाजीं च हपुषां चेति चूर्णयेत्||२०|| चूर्णतैलघृतक्षौद्रभागाः स्युर्मानतः समाः| सक्तूनां षोडशगुणो भागः सन्तर्पणं पिबेत्||२१|| प्रयोगादस्य शाम्यन्ति रोगाः सन्तर्पणोत्थिताः| प्रमेहा मूढवाताश्च कुष्ठान्यर्शांसि कामलाः||२२|| प्लीहा पाण्ड्वामयः शोफो मूत्रकृच्छ्रमरोचकः| हृद्रोगो राजयक्ष्मा च कासः श्वासो गलग्रहः||२३|| क्रिमयो ग्रहणीदोषाः श्वैत्र्यं स्थौल्यमतीव च| नराणां दीप्यते चाग्निः स्मृतिर्बुद्धिश्च वर्धते||२४|| व्यायामनित्यो जीर्णाशी यवगोधूमभोजनः| सन्तर्पणकृतैर्दोषैः स्थौल्यं मुक्त्वा विमुच्यते||२५|| उक्तं सन्तर्पणोत्थानामपतर्पणमौषधम्|२६|
🔊 Audio coming soon
సక్షౌద్రశ్చాభయాప్రాశ ఇతి క్షౌద్రేణ సహ హరీతకీప్రాశః; కింవా అగస్త్యహరీతక్యాదిప్రాశః| యే చోక్తా ఇతి ఆరగ్వధీయే (సూ. 3)| తేనేతి క్వాథేన కరణభూతేన, అభ్యస్యతోఽభ్యాసం కుర్వాణస్య; కింవా తేన క్వాథేన త్రిఫలాదీన్యభ్యస్యత ఇతి యోజనా| యథాదోషమితి దోషప్రమాణాపేక్షయా గృహీతమాత్రం| ఉద్వర్తనమభ్యంగపూర్వకం, ఉద్ధర్షస్త్వనభ్యంగపూర్వకః| స్నేహోపసంహితైరితి స్నేహసాధనోపయుక్తైః| గోమేదకః మణివిశేషః| క్రౌంచః పక్షీ, ‘కోంచ’ ఇతి ఖ్యాతః| ఖరాహ్వా అజమోదా| లోహోదకాప్లుత ఇతి అగురూదకాప్లుతః| ఉదకకరణం చ షడంగజలవిధానేన| ఇహ ప్రయోగే వక్ష్యమాణవ్యోషాద్యుక్తప్రమాణేన సాహచర్యాచ్చూర్ణాదిమానం జ్ఞేయం| సంతర్పణమితి జలాలోడితశక్తురూపతయా, తేన సంతర్పణసంజ్ఞస్యాప్యపతర్పణతా జ్ఞేయా| శ్వైత్ర్యం శ్విత్రిత్వం; ‘శ్వైత్యం’ ఇతి పాఠే శ్వేతావభాసతా||8-25||-
Adhikarana 4 (26-30) · Śloka 30
వక్ష్యంతే సౌషధాశ్చోర్ధ్వమపతర్పణజా గదాః||26|| దేహాగ్నిబలవర్ణౌజఃశుక్రమాంసపరిక్షయః| జ్వరః కాసానుబంధశ్చ పార్శ్వశూలమరోచకః||27|| శ్రోత్రదౌర్బల్యమున్మాదః ప్రలాపో హృదయవ్యథా| విణ్మూత్రసంగ్రహః శూలం జంఘోరుత్రికసంశ్రయం||28|| పర్వాస్థిసంధిభేదశ్చ యే చాన్యే వాతజా గదాః| ఊర్ధ్వవాతాదయః సర్వే జాయంతే తేఽపతర్పణాత్||29|| తేషాం సంతర్పణం తజ్జ్ఞైః పునరాఖ్యాతమౌషధం| యత్తదాత్వే సమర్థం స్యాదభ్యాసే వా తదిష్యతే ||30||
वक्ष्यन्ते सौषधाश्चोर्ध्वमपतर्पणजा गदाः||२६|| देहाग्निबलवर्णौजःशुक्रमांसपरिक्षयः| ज्वरः कासानुबन्धश्च पार्श्वशूलमरोचकः||२७|| श्रोत्रदौर्बल्यमुन्मादः प्रलापो हृदयव्यथा| विण्मूत्रसङ्ग्रहः शूलं जङ्घोरुत्रिकसंश्रयम्||२८|| पर्वास्थिसन्धिभेदश्च ये चान्ये वातजा गदाः| ऊर्ध्ववातादयः सर्वे जायन्ते तेऽपतर्पणात्||२९|| तेषां सन्तर्पणं तज्ज्ञैः पुनराख्यातमौषधम्| यत्तदात्वे समर्थं स्यादभ्यासे वा तदिष्यते ||३०||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వవాతాదయ ఇతి పూర్వాధ్యాయోక్తాః “ఊర్ధ్వవాతస్తమో హృది” (సూ. 22) ఇత్యాదయః| ఊర్ధ్వవాతః శ్వాసాదిర్యత్రోర్ధ్వం వాయుర్యాతి; కింవా తంత్రాంతరోక్తో రోగవిశేష ఏవ, యథా- “అధః ప్రతిహతో వాయుః శ్లేష్మణా కుపితేన చ| కరోత్యనిశముద్గారమూర్ధ్వవాతః స ఉచ్యతే” ఇతి||26-30||
Adhikarana 5 (31-38) · Śloka 38
సద్యఃక్షీణో హి సద్యో వై తర్పణేనోపచీయతే| నర్తే సంతర్పణాభ్యాసాచ్చిరక్షీణస్తు పుష్యతి||31|| దేహాగ్నిదోషభైషజ్యమాత్రాకాలానువర్తినా| కార్యమత్వరమాణేన భేషజం చిరదుర్బలే||32|| హితా మాంసరసాస్తస్మై పయాంసి చ ఘృతాని చ| స్నానాని బస్తయోఽభ్యంగాస్తర్పణాస్తర్పణాశ్చ యే||33|| జ్వరకాసప్రసక్తానాం కృశానాం మూత్రకృచ్ఛ్రిణాం| తృష్యతామూర్ధ్వవాతానాం వక్ష్యంతే తర్పణా హితాః||34|| శర్కరాపిప్పలీతైలఘృతక్షౌద్రైః సమాంశకైః| సక్తుద్విగుణితో వృష్యస్తేషాం మంథః ప్రశస్యతే||35|| సక్తవో మదిరా క్షౌద్రం శర్కరా చేతి తర్పణం| పిబేన్మారుతవిణ్మూత్రకఫపిత్తానులోమనం||36|| ఫాణితం సక్తవః సర్పిర్దధిమండోఽమ్లకాంజికం| తర్పణం మూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నముదావర్తహరం పిబేత్||37|| మంథః ఖర్జూరమృద్వీకావృక్షామ్లామ్లీకదాడిమైః| పరూషకైః సామలకైర్యుక్తో మద్యవికారనుత్||38||
सद्यःक्षीणो हि सद्यो वै तर्पणेनोपचीयते| नर्ते सन्तर्पणाभ्यासाच्चिरक्षीणस्तु पुष्यति||३१|| देहाग्निदोषभैषज्यमात्राकालानुवर्तिना| कार्यमत्वरमाणेन भेषजं चिरदुर्बले||३२|| हिता मांसरसास्तस्मै पयांसि च घृतानि च| स्नानानि बस्तयोऽभ्यङ्गास्तर्पणास्तर्पणाश्च ये||३३|| ज्वरकासप्रसक्तानां कृशानां मूत्रकृच्छ्रिणाम्| तृष्यतामूर्ध्ववातानां वक्ष्यन्ते तर्पणा हिताः||३४|| शर्करापिप्पलीतैलघृतक्षौद्रैः समांशकैः| सक्तुद्विगुणितो वृष्यस्तेषां मन्थः प्रशस्यते||३५|| सक्तवो मदिरा क्षौद्रं शर्करा चेति तर्पणम्| पिबेन्मारुतविण्मूत्रकफपित्तानुलोमनम्||३६|| फाणितं सक्तवः सर्पिर्दधिमण्डोऽम्लकाञ्जिकम्| तर्पणं मूत्रकृच्छ्रघ्नमुदावर्तहरं पिबेत्||३७|| मन्थः खर्जूरमृद्वीकावृक्षाम्लाम्लीकदाडिमैः| परूषकैः सामलकैर्युक्तो मद्यविकारनुत्||३८||
🔊 Audio coming soon
సద్యస్తర్పణతర్పణాభ్యాసయోరుక్తయోర్విషయభేదమాహ- సద్య ఇత్యాది| అత్వరమాణేనేతి వచనేన చిరదుర్బలే త్వరయా క్రియమాణం తర్పణమగ్నివధాదిదోషం కరోతీతి సూచయతి| తర్పణాస్తర్పణాశ్చేతి సంతర్పణకారకా మంథాదయః; తేన, ఇహ సంజ్ఞామాత్రేణ యే తర్పణా అపతర్పణకారకా వ్యోషాదయస్తే న గ్రాహ్యాః; కింతు ‘శర్కరాపిప్పలీ’ ఇత్యాదిగ్రంథవాచ్యాః| శర్కరాదిమంథోక్తమానేనాపరేఽపీహ మంథా గ్రాహ్యాః||31-38||
Adhikarana 6 (39) · Śloka 39
స్వాదురమ్లో జలకృతః సస్నేహో రూక్ష ఏవ వా| సద్యః సంతర్పణో మంథః స్థైర్యవర్ణబలప్రదః||39||
स्वादुरम्लो जलकृतः सस्नेहो रूक्ष एव वा| सद्यः सन्तर्पणो मन्थः स्थैर्यवर्णबलप्रदः||३९||
🔊 Audio coming soon
స్వాదురమ్ల ఇత్యాదినా సద్యస్తర్పణమాహ| అమ్ల ఇతి అమ్లదాడిమాదియోగాత్| అత్ర రూక్షసక్తుకృతస్యాపి మంథస్య ద్రవత్వశైత్యదేహానుసారిత్వైః సద్యఃసంతర్పకత్వం భవత్యేవ, అత ఏవ ‘సద్య’ ఇత్యుక్తం, స్నేహాదిబృంహణద్రవ్యయోగాత్తు కాలాంతరతర్పకత్వమపి భవతి||39||
Adhikarana 7 (40) · Śloka 40
తత్ర శ్లోకః- సంతర్పణోత్థా యే రోగా రోగా యే చాపతర్పణాత్| సంతర్పణీయే తేఽధ్యాయే సౌషధాః పరికీర్తితాః||40||
तत्र श्लोकः- सन्तर्पणोत्था ये रोगा रोगा ये चापतर्पणात्| सन्तर्पणीये तेऽध्याये सौषधाः परिकीर्तिताः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే సంతర్పణీయో నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने सन्तर्पणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే యోజనాచతుష్కే సంతర్పణీయో నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||