Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ ṣaḍvirēcanaśatāśritīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
iha khalu ṣaḍ virēcanaśatāni bhavanti, ṣaḍ virēcanāśrayāḥ, pañca kaṣāyayōnayaḥ, pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanaṁ, pañcāśanmahākaṣāyāḥ, pañca kaṣāyaśatāni, iti saṅgrahaḥ||3||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
apāmārgataṇḍulīyē'ntaḥparimārjanamuktam, āragvadhīyē ca bahiḥparimārjanamuktaṁ; samprati pūrvādhyāyadvayāpratipāditabhēṣajacatuṣkāvaśyavaktavyamavaśiṣṭamubhayaparimārjanabhēṣajamabhidhātuṁ ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'bhidhīyatē| āśrīyata ityāśritamāśraya ityarthaḥ| ṣaṭsaṅkhyāvacchinnāni virēcanaśatānyāśritāni cādhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ ṣaḍvirēcanaśatāśritīyaḥ, ētēnaitaduktaṁ- ṣaḍvirēcanaśatāni, ṣaḍvirēcanāśrayāḥ, ētaddvayamadhikr̥tya sañjñēyaṁ praṇītēti mantavyam| yadyapi cādhyāyādāviha khalviti padaṁ śrūyatē, tathā'pi tadapradhānatvānnādhyāyasañjñāpraṇayanē nivēśitam| ihēti agnivēśatantrē'natisaṅkṣēpavistarē| ētēna vakṣyamāṇavirēcanaṣaṭśatānāṁ tathā pañcāśanmahākaṣāyāṇāṁ tathā pañcakaṣāyaśatānāṁ vistarakalpanāyāmadhikatvamapi bhavatīti sūcyatē| ata ēva vakṣyati kalpē- “uddēśamātramētāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam| svabuddhyaivaṁ sahasrāṇi kōṭirvā samprakalpayēt” (ka.a.12) iti| tathā'traiva vakṣyati- “na hi vistarasya pramāṇamasti” ityādi| khaluśabdaḥ prakāśanē| virēcanaśabdēnēha vamanaṁ virēcanaṁ ca gr̥hyatē| yatō vakṣyati kalpē- “ubhayaṁ vā dōṣamalavirēcanādvirēcanaśabdaṁ labhatē” (ka.a.1) iti| na ca vācyaṁ dōṣamalavirēcanāccēdvirēcanasañjñā, tēna bastiśirōvirēcanayōrapi virēcanasañjñāpravr̥ttiḥ; yatastantrakārasiddhēyaṁ sañjñā na pācakavadyōgamātrapravr̥ttā; tantrakāraśca vamanavirēcanayōrēva yōgarūḍhāṁ sañjñāṁ vidadhāti nānyatra, tat kutō'nyatra prasaktiḥ| ṣaḍvirēcanaśatānītyādi svayamēvācāryō vyākhyāsyati| pañca kaṣāyaśatānītyatra kaṣāyaśabdēna madhurādīnāṁ lavaṇavarjānāṁ rasānāṁ kaṣāyatvēna paribhāṣitānāmāśrayatvēnauṣadhadravyamucyatē| kaṣāyayōnayaḥ kaṣāyajātayaḥ| kaṣāyāṇāṁ yathōktadravyāṇāṁ kalpanamupayōgārthaṁ saṁskaraṇaṁ kaṣāyakalpanam| mahākaṣāyā iti daśasaṅkhyāvacchinnasyaikakāryakaraṇārthōpāttasyauṣadhagaṇasya sañjñā; yadvakṣyati- “daśēmāni jīvanīyāni” ityādinā||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ṣaḍ virēcanaśatāni, iti yaduktaṁ tadiha saṅgrahēṇōdāhr̥tya vistarēṇa kalpōpaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra ) trayastriṁśadyōgaśataṁ praṇītaṁ phalēṣu, ēkōnacatvāriṁśajjīmūtakēṣu yōgāḥ, pañcacatvāriṁśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yōgayuktaḥ, kuṭajastvaṣṭādaśadhā yōgamēti, kr̥tavēdhanaṁ ṣaṣṭidhā bhavati yōgayuktaṁ, śyāmātrivr̥dyōgaśataṁ praṇītaṁ daśāparē cātra bhavanti yōgāḥ, caturaṅgulō dvādaśadhā yōgamēti, lōdhraṁ vidhau ṣōḍaśayōgayuktaṁ, mahāvr̥kṣō bhavati viṁśatiyōgayuktaḥ, ēkōnacatvāriṁśat saptalāśaṅkhinyōryōgāḥ, aṣṭacatvāriṁśaddantīdravantyōḥ, iti ṣaḍvirēcanaśatāni||4||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
saṅgrahēṇa uddēśamātrēṇa| kalpa ēvōpaniṣat kalpōpaniṣat; upaniṣadityatyupayuktarahasyavidyōpadēśasthānamucyatē vēdē; tadvadihāpi kalpasyātyupayuktatvēna rahasyavamanavirēcanaprayōgōpadēśakatvāt kalpa ēvōpaniṣadityucyatē| na ca vācyaṁ kalpa ēva vistarēṇa ṣaḍvirēcanaśatānyabhidhāsyantē, tēna tadēvāstu, alamanēna saṅkṣēpābhidhānēna samyagavabōdhānupāyatvāt; yatastantradharmō'yaṁ- yat prathamaṁ sūtraṇaṁ bhavati, tadanu tadvivaraṇaṁ prapañcēna; ucyatē ca nyāyavidbhiḥ- “tē vai viṣayāśca susaṅgr̥hītā bhavanti yēṣāṁ samāsō vyāsaśca” iti| trayastriṁśatā'dhikaṁ yōgaśataṁ trayastriṁśadyōgaśatam| kr̥tavēdhanayōgāntā yōgā vamanasya, śēṣā virēcanasya| atrēti śyāmātrivr̥tōrēva| śyāmēti śyāmamūlā trivr̥t, trivr̥diti aruṇamūlā trivr̥t||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ṣaḍ virēcanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti||5||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
ṣaḍityādi| ṣaḍēva virēcanāśrayā virēcanādhikaraṇāni| atra hi kṣīramādau kr̥taṁ tīkṣṇavirēcanatvāt; uktaṁ hi- “snukpayastīkṣṇavirēcanānām” (sū.a.25) iti| tvagityanēna lōdhratvaggr̥hyatē| patramityanēna ikṣvākvādipatram| yadvakṣyati kalpē- “apuṣpasya pravālānāṁ muṣṭiṁ prādēśasammitām| kṣīraprasthē śr̥taṁ dadyāt pittōdriktē kaphajvarē” (ka.a.3) iti| yadyapi cairaṇḍatailatāmrapāradādīnāṁ kṣīrādyadhikānāmapi virēcanāśrayatvaṁ sambhavati, tathā'pi tēṣāmiha tantrē kalpasthānē virēcanāśrayatvēnānabhidhānādadhyāyādipratipāditēnēhaśabdēna yōgādiha ṣaḍāśrayā ityaviruddhamēva||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
pañca kaṣāyayōnaya iti madhurakaṣāyō'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaścēti tantrē sañjñā||6||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
pañca kaṣāyaśatāni mahākaṣāyavyākhyayā vyākhyātavyāni, atastadullaṅghya pañca kaṣāyayōnayō'bhidhīyantē| madhuraścāsau kaṣāyaścēti madhurakaṣāyaḥ, ēvaṁ śēṣēṣvapi| tantrē sañjñētyanēna lavaṇarasaṁ varjayitvā madhurādayō rasāḥ kaṣāyasañjñayā vyavahriyantē ityayaṁ svatantrasamaya iti sūcayati, nātra paratantravyavahāra iti| atha kimarthaṁ punarācāryēṇa kaṣāyasañjñāpraṇayanē lavaṇasya madhurādēriva guṇādibhiruddiṣṭasya tathā prayōgēṣu citrakaguḍikādau “dvau kṣārau lavaṇāni ca” (ci.a.15) ityādinōddiṣṭasya rōgabhiṣagjitīyē (vi.a.8) ca skandhēnōpadiṣṭasya rasādhikārēṣu ca tēṣu tēṣu madhurādivadupadiṣṭasya parityāgaḥ kriyatē? ucyatē- kaṣāyasañjñēyaṁ bhēṣajatvēna vyāpriyamāṇēṣu rasēṣvācāryēṇa nivēśitā| atra ca kēvalasya lavaṇasya prayōgō nāsti, madhurādīnāṁ tu kēvalānāmapi prayōgō'sti, lavaṇaṁ tu dravyāntarasaṁyuktamēvōpayujyatē| madhurādiṣu svarasakalkādilakṣaṇā kalpanā sambhavati, na lavaṇē| yatō na tāvallavaṇasya svarasō'sti; kalkō'pi dravyasya dravēṇa pēṣaṇāt kriyatē, tacca na sambhavati lavaṇē, lavaṇaṁ hi pānīyayōgāt pānīyamēva bhavati; yadyapi kalkasyaiva bhēdaścūrṇaṁ, cūrṇatā ca lavaṇasya sambhavati, tathā'pi lavaṇasya cūrṇarūpatā na pūrvasmādacūrṇarūpāt kiñcicchaktiviśēṣamāpādayati, śaktiviśēṣakalpanārthaṁ ca kalpanā kriyata ityuttaratra pratipādayiṣyāmaḥ, tasmāccūrṇatvamapi lavaṇasya kalpanakalpanamiva; śr̥taśītaphāṇṭakaṣāyāstu dravyasya kārtsnyēnānupayōjyasya tattatsaṁskāravaśāddravēṣu dravyasya stōkāvayavānupravēśārthamupadiśyantē; lavaṇē caitanna sambhavati, lavaṇaṁ hi dravasambandhē sarvātmanaiva dravamanugataṁ bhavati; tasmāllavaṇaṁ pr̥thakprayōgābhāvāt kalpanā'sambhavāccācāryēṇa kaṣāyasañjñāpraṇayanē nirastamiti na niṣprayōjanēyamācāryapravr̥ttiḥ||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ, kalkaḥ, śr̥taḥ, śītaḥ, phāṇṭaḥ, kaṣāya iti|
(yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ svarasa ucyatē |
yaḥ piṇḍō rasapiṣṭānāṁ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ ||
vahnau tu kvathitaṁ dravyaṁ śr̥tamāhuścikitsakāḥ |
dravyādāpōtthitāttōyē prataptē niśi saṁsthitāt ||
kaṣāyō yō'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhr̥taḥ |
kṣiptvōṣṇatōyē mr̥ditaṁ tat phāṇṭaṁ parikīrtitam ||) tēṣāṁ yathāpūrvaṁ balādhikyam; ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpēkṣiṇī; na tvēvaṁ khalu sarvāṇi sarvatrōpayōgīni bhavanti||7||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
kalpanamupayōgārthaṁ prakalpanaṁ saṁskaraṇamiti yāvat svarasādibahulakṣaṇaṁ; yathā- “svō rasaḥ svarasaḥ prōktaḥ, kalkō dr̥ṣadi pēṣitaḥ| kvathitastu śr̥taḥ, śītaḥ śarvarīmuṣitō mataḥ|| kṣiptōṣṇatōyē mr̥ditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyatē” iti| atra śaunakavacanaṁ tu “dravyādāpōthitāttōyē prataptē niśi saṁsthitāt| kaṣāyō yō'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhr̥taḥ” iti| phāṇṭaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdō'yaṁ svarasādibhirapi sambadhyatē, tēna svarasaḥ kaṣāyaḥ, kalkaḥ kaṣāyaḥ, ityādyapi bōddhavyam| tēṣāṁ svarasādīnāṁ yathāpūrvaṁ balādhikyamiti phāṇṭācchītō guruḥ, śītācchr̥tō gururityādi| yatō yathāpūrvaṁ gurvī kaṣāyakalpanā, ata ēva vyādhyāturabalāpēkṣiṇī; vyādhērāturasya ca balamapēkṣata ityarthaḥ| atrōpapattimāha- na tvēvamityādi| balavati puruṣē vyādhau ca dravyasārabhāgamayatvēnātyarthaṁ gururbahukāryakaraḥ svarasō yujyatē, nāyamalpabalē puruṣē rōgē vā yōgavān bhavati, balabhraṁśabhēṣajātiyōgadōṣakartr̥tvāditi bhāvaḥ; ēvamanyatrāpi vyākhyēyam| tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣē yōgyāni bhavanti; yataḥ kēcit svarasadviṣaḥ, kēcit svarasapriyā itarakalpanādviṣa ēvamādi| na cātyarthaṁ dviṣṭabhēṣajasya prayōga iṣyatē, tatkṣaṇavamanārucyādidōṣakartr̥tvāt | tathā kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpēkṣiṇītyētadudāharaṇārthaṁ, tēna dravyāpēkṣiṇītyētadapi bōddhavyam| yatō dravyaniyamēna kalpanāniyamaṁ vakṣyati rasāyanē; yathā- “maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayōjyaḥ, kṣīrēṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasō guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ, kalkaḥ prayōjyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ” (ci.a.1) iti| cūrṇaṁ kalka ēvāntarbhāvanīyaṁ, dvividhō hi kalkaḥ sadravō'dravaścēti kr̥tvā; tēna “niśi sthitā vā svarasīkr̥tā vā kalkīkr̥tā cūrṇamathō śr̥tā vā” (ci.a.4) ityādau pr̥thak cūrṇapāṭhēnādhikakalpanāprasaṅgō nōdbhāvanīyaḥ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘pañcāśanmahākaṣāyā’ iti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- jīvanīyō br̥ṁhaṇīyō lēkhanīyō bhēdanīyaḥ sandhānīyō dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; balyō varṇyaḥ kaṇṭhyō hr̥dya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tr̥ptighnō'rśōghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighnō viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; stanyajananaḥ stanyaśōdhanaḥ śukrajananaḥ śukraśōdhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; snēhōpagaḥ svēdōpagō vamanōpagō virēcanōpaga āsthāpanōpagō'nuvāsanōpagaḥ śirōvirēcanōpaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ; chardinigrahaṇastr̥ṣṇānigrahaṇō hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ; purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyō mūtrasaṅgrahaṇīyō mūtravirajanīyō mūtravirēcanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śōthaharō jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamanō'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; śōṇitasthāpanō vēdanāsthāpanaḥ sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpanō vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇōdāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti|
tēṣāmēkaikasmin mahākaṣāyē daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tānyēva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti||8||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
mahākaṣāyānudāharati- pañcāśadityādi| jīvanē hitō jīvanīyaḥ; ēvamanyatrāpi| ṣaḍbhirniṣpāditaḥ ṣaṭkaḥ, ēvaṁ catuṣkādiṣvapi bōdhyam| atra ca ṣaṭkādirmahākaṣāyāṇāṁ paricchēdaḥ kasyacidarthasyānugamēna bōddhavyaḥ; yathā- jīvanīyādau ṣaṭkē īyāntatvaṁ, balyādau yapratyayāntatvaṁ, tr̥ptighnādau ghnāntatvaṁ, stanyajananādau stanyaśukraviṣayatvam, ēvamādyūhyam | ētacca īyapratyayāntatvādinā bahubhēdakathanaṁ vaicitryēṇa granthasya puṣkalābhidhānatākaraṇārtham| ētacca śāstrē'vaśyaṁ kartavyam| yaduktamihaiva śāstraguṇakathanē yathā- “anavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṁ puṣkalābhidhānam” (vi.a.8) ityādi| jīvanīyaśabdēnēhāyuṣyatvamabhiprētam| yatra ca madhurarasaguṇē “āyuṣyō jīvanīyaḥ” (sū.a.26) iti ca kariṣyati tatra mūrcchitasya sañjñājanakatvēna jīvanīyatvaṁ vyākhyēyam| tr̥ptiḥ ślēṣmavikārō yēna tr̥ptamivātmānaṁ manyatē, tadghnaṁ tr̥ptighnam| snēhōpagānīti snēhasya sarpirādēḥ snēhanakriyāyāṁ sahāyatvēnōpagacchantīti snēhōpagāni, mr̥dvīkādisnēhōpagayuktasya sarpirādēḥ snēhanē prakarṣavatī śaktirbhavatītyarthaḥ; tathā vamanōpagānītyatra madanaphalādīnāṁ vamanadravyāṇāṁ madhumadhukādīni sahāyāni bhavantīti; ēvaṁ svēdōpagādau vyākhyēyam| śirōvirēcanōpagē tu śirōvirēcanapradhānānyēva dravyāṇi bōddhavyāni| purīṣasya virajanaṁ dōṣasambandhanirāsaṁ karōtīti purīṣavirajanīyaḥ| ēvaṁ mūtravirajanīyē vyākhyēyam| mūtrasya virēcanaṁ karōtīti mūtravirēcanīyaḥ| udardō varaṭīdaṣṭākāraḥ śōthaḥ, tatpraśamana udardapraśamanaḥ; na punariha mahārōgādhyāyē paṭhitō vātavikārō gr̥hyatē, tindukādīnāmudardapraśamanānāṁ vātaṁ pratyananukūlatvāt| śōṇitasya duṣṭasya duṣṭimapahr̥tya prakr̥tau śōṇitaṁ sthāpayatīti śōṇitasthāpanam| vēdanāyāṁ sambhūtāyāṁ tāṁ nihatya śarīraṁ prakr̥tau sthāpayatīti vēdanāsthāpanam| sañjñāṁ jñānaṁ ca sthāpayatīti sañjñāsthāpanam| prajōpaghātakaṁ dōṣaṁ hr̥tvā prajāṁ sthāpayatīti prajāsthāpanam| vayastaruṇaṁ sthāpayatīti vayaḥsthāpanam| upasaṁharati- itītyādi| mahatāṁ kaṣāyāṇāṁ pañcāśanmahākaṣāyā bhavantītyanēnōddiṣṭānāṁ, lakṣaṇaṁ svarūpaṁ jīvanīyādi, tasyōdāharaṇaṁ prapañcēna kathanaṁ, tadarthaṁ vyākhyātā nirdēśēna kathitā ityarthaḥ; yadi vā mahatāṁ kaṣāyāṇāṁ yallakṣaṇamanēkaiḥ kaṣāyairmilitvaikārthajīvanīyādisampādanaṁ, tasyōdāharaṇārthaṁ dr̥ṣṭāntārtham| ētēnānyānyapi mahākaṣāyāṇi vātapraśamanapittapraśamanādīnyēkakāryasampādakānēkadravyamayāni bhavantīti sūcayati| mahatāṁ cēti cakāra udāharaṇārthaṁ cētyatra bōddhavyaḥ, tēnālpabuddhīnāṁ vyavahārārthaṁ cēti samuccinōti; ētaccōttaratra sphuṭaṁ bhaviṣyati| uttaratra yadvakṣyati- “mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇōdāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti” iti, tat tadyathētyādigranthasyārthaṁ vyākartuṁ; kiṁvā'tra vyākhyātā iti padaṁ sañjñāmātrēṇa mahākaṣāyakathanē vartatē, tatra tu vyākhyātā iti padaṁ prati prati jīvakādidravyakathanē vartatē, tēna na paunaruktyam| avayavā ēvāvayavikāḥ, tānyēva pañcāśanmahākaṣāyāṇi daśāvayavaguṇitānyēkaikadravyarūpāṇi pañca kaṣāyaśatāni bhavantītyarthaḥ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
tadyathā- jīvakarṣabhakau mēdā mahāmēdā kākōlī kṣīrakākōlī mudgaparṇīmāṣaparṇyau jīvantī madhukamiti daśēmāni jīvanīyāni bhavanti (1), kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākōlīkṣīrakākōlīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā iti daśēmāni br̥ṁhaṇīyāni bhavanti (2), mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurōhiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśēmāni lēkhanīyāni bhavanti (3), suvahārkōrubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya iti daśēmāni bhēdanīyāni bhavanti (4), madhukamadhuparṇīpr̥śniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmōcarasadhātakīlōdhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśēmāni sandhānīyāni bhavanti (5), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavērāmlavētasamaricājamōdābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśēmāni dīpanīyāni bhavanti (6), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||9||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
jīvanīyamādāvucyatē sarvēṣāṁ jīvanahitasyaivātyarthamabhiprētatvāt| mudgamāṣaparṇyantaṁ sugamam| jīvantī svanāmakhyātā suvarṇavarṇābhā, madhukaṁ yaṣṭīmadhukam (1)| kṣīriṇī kṣīralatā, rājakṣavakō dugdhikā, vāṭyāyanī śvētabalā, bhadraudanī pītabalā, bhāradvājī vanakārpāsī, payasyā vidārīkandaḥ, r̥ṣyagandhā r̥ṣyajāṅgalakaḥ (2)| kaṭukā kaṭurōhiṇī, cirabilvaḥ karañjaḥ, haimavatī śvētavacā (3)| suvahā trivr̥t, agnimukhī ‘lāṅgaliyā’ iti khyātā, citrā dantī, śaṅkhinī śvētabuhnā, śakulādanī kaṭurōhiṇī, svarṇakṣīriṇī aṅguṣṭhaprabhā (4)| ambaṣṭhakī akarṇaviddhā, samaṅgā varāhakrāntā, kaṭphalaṁ svanāmaprasiddhaṁ, sandhānīyaḥ saṅgrahaṇaḥ sāmānyēna; purīṣasya saṅgrahaṇastu bhinnamalamātrasaṅgrahaṇaḥ (5)| śr̥ṅgavēraḥ śuṇṭhī, hiṅguniryāsō hiṅgu||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
aindryr̥ṣabhyatirasarṣyaprōktāpayasyāśvagandhāsthirārōhiṇībalātibalā iti daśēmāni balyāni bhavanti (7), candanatuṅgapadmakōśīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśēmāni varṇyāni bhavanti (8), sārivēkṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṁsapādībr̥hatīkaṇṭakārikā iti daśēmāni kaṇṭhyāni bhavanti (9), āmrāmrātakalikucakaramardavr̥kṣāmlāmlavētasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśēmāni hr̥dyāni bhavanti (10), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||10||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
aindrī gōrakṣakarkaṭī, r̥ṣabhī śūkaśimbā, atirasā śatāvarī r̥ddhirvā, r̥ṣyaprōktā māṣaparṇī, atibalā pītabalā, payasyēha kṣīravidārī kākōlī vā (7)| tuṅgaḥ punnāgaḥ, sitā śvētadūrvā, latā śyāmadūrvā (8)| sārivā anantamūlam, ikṣumūlamatrēkṣōrmūlaṁ mōraṭō vā, vidārī vidārīkandaḥ, kaiṭaryaṁ kaṭphalaṁ, haṁsapādī svanāmaprasiddhā (9)| āmrātaka āmrāḍakaḥ, vr̥kṣāmlaṁ br̥hadamlam (10)||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭōlānīti daśēmāni tr̥ptighnāni bhavanti (11), kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśēmānyarśōghnāni bhavanti (12), khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśēmāni kuṣṭhaghnāni bhavanti (13), candananaladakr̥tamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśēmāni kaṇḍūghnāni bhavanti (14), akṣīvamaricagaṇḍīrakēbukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṁṣṭrāvr̥ṣaparṇikākhuparṇikā iti daśēmāni krimighnāni bhavanti (15), haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraślēṣmātakā iti daśēmāni viṣaghnāni bhavanti (16), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||11||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
tr̥ptighnō vyaktaḥ (11)| dhanvayāsō durālabhā (12)| aruṣkarō bhallātakaḥ (13)| naladaṁ māṁsī, kr̥tamālaḥ suvarṇahaliḥ, naktamālaḥ karañjaḥ (14)| akṣīvō'bdakaḥ śōbhāñjanō vā, gaṇḍīraḥ śamaṭhaśākaṁ, nirguṇḍī sindhuvāraḥ, kiṇihī kaṭabhī, ākhuparṇī mūṣikaparṇī, vr̥ṣaparṇī ca tadbhēdaḥ ‘phañjipatrikā’ iti khyātā (15)| suvahā rāsnā hāpharamālī vā, pālindī śyāmalatā, ślēṣmātakō bahuvāraḥ (16)||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
vīraṇaśāliṣaṣṭikēkṣuvālikādarbhakuśakāśagundrētkaṭakattr̥ṇamūlānīti daśēmāni stanyajananāni bhavanti (17), pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurōhiṇīsārivā iti daśēmāni stanyaśōdhanāni bhavanti (18), jīvakarṣabhakakākōlīkṣīrakākōlīmudgaparṇīmāṣaparṇīmēdāvr̥ddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśēmāni śukrajananāni bhavanti (19), kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphēnakadambaniryāsēkṣukāṇḍēkṣvikṣurakavasukōśīrāṇīti daśēmāni śukraśōdhanāni bhavanti (20), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||12||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
ikṣuvālikā khāgālikā, darbha uluyātr̥ṇaṁ, gundrā guluñca (17)| stanyaśōdhanō vyaktaḥ (18)| vr̥ddharuhā śatāvarī, vr̥kṣaruhāpāṭhapakṣē bandākaḥ, jaṭilā uccaṭā, kuliṅga uccaṭābhēdaḥ (19)| kadambō bahuphalastasya niryāsaḥ, ikṣurakaḥ kōkilākṣaḥ, vasukō vasuhaṭṭakaḥ, atra jatūkarṇaḥ paṭhatyēlavālukaṁ kaṭphalasthānē (20)||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
mr̥dvīkāmadhukamadhuparṇīmēdāvidārīkākōlīkṣīrakālōlījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśēmāni snēhōpagāni bhavanti (21), śōbhāñjanakairaṇḍārkavr̥ścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśēmāni svēdōpagāni bhavanti (22), madhumadhukakōvidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśēmāni vamanōpagāni bhavanti (23), drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśēmāni virēcanōpagāni bhavanti (24), trivr̥dbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśēmānyāsthāpanōpagāni bhavanti (25), rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvr̥ścīrapunarnavāśvadaṁṣṭrāgnimanthaśyōnākā iti daśēmānyanuvāsanōpagāni bhavanti (26), jyōtiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvētāmahāśvētā iti daśēmāni śirōvirēcanōpagāni bhavanti (27), iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ||13||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
snēhōpagō vyaktaḥ (21)| vr̥ścīraḥ śvētapunarnavā (22)| kōvidāraḥ svanāmaprasiddhaḥ, karbudāraḥ śvētakāñcanaḥ, vidulō hijjalaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā arkaḥ, pratyakpuṣpā apāmārgaḥ (23)| badarītrayam (24)| vyaktaḥ (25)| vyaktaḥ (26)| kṣavakaḥ chikkākārakaḥ, śvētā aparājitā, mahāśvētā tadbhēdaḥ kaṭabhī vā (27)||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikōśīramr̥llājā iti daśēmāni chardinigrahaṇāni bhavanti (28), nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīvēradhānyakapaṭōlānīti daśēmāni tr̥ṣṇānigrahaṇāni bhavanti (29), śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābr̥hatīvr̥kṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśr̥ṅgya iti daśēmāni hikkānigrahaṇāni bhavanti (30), iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ||14||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
vyaktaḥ (28)| vyaktaḥ (29)| vyaktaḥ (30)||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalōdhramōcarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakēśarāṇīti daśēmāni purīṣasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (31), jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīvēṣṭakabhr̥ṣṭamr̥tpayasyōtpalatilakaṇā iti daśēmāni purīṣavirajanīyāni bhavanti (32), jambvāmraplakṣavaṭakapītanōḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasōmavalkā iti daśēmāni mūtrasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (33), padmōtpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśēmāni mūtravirajanīyāni bhavanti (34), vr̥kṣādanīśvadaṁṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhēdadarbhakuśakāśagundrētkaṭamūlānīti daśēmāni mūtravirēcanīyāni bhavanti (35), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||15||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
anantā anantamūlaṁ, kaṭvaṅgaḥ śyōnākaḥ, mōcarasaḥ śālmalīvēṣṭakaḥ, padmā brāhmaṇayaṣṭikā (31)| śallakī svanāmaprasiddhā, kacchurā śūkaśimbā, śālmalīvēṣṭakaḥ śimalīāṭhā, śrīvēṣṭakō navanītakhōṭī (32)| kapītanō gandhamuṇḍaḥ, aśmantakaḥ amlalōṭaḥ, sōmavalkaḥ khadiraḥ (33)| padmabhēdāścatvāraḥ, saugandhikaḥ śundhī (34)| vr̥kṣādanī bandākō vidārikandō vā, vaśiraḥ sūryāvartaḥ (35) ||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśr̥ṅgīkaṇṭakārikāvr̥ścīrapunarnavātāmalakya iti daśēmāni kāsaharāṇi bhavanti (36), śaṭīpuṣkaramūlāmlavētasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśēmāni śvāsaharāṇi bhavanti (37), pāṭalāgnimanthaśyōnākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābr̥hatīśālaparṇīpr̥śniparṇīgōkṣurakā iti daśēmāni śvayathuharāṇi bhavanti (38), sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśēmāni jvaraharāṇi bhavanti (39), drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparūṣakēkṣuyavaṣaṣṭikā iti daśēmāni śramaharāṇi bhavanti (40), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||16||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
tāmalakī bhūmyāmalakī (36)| caṇḍā cōrahulī (37)| vyaktaḥ (38)| vyaktaḥ (39)| phalguḥ kāṣṭhōdumbarakaḥ (40)||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlōtpalōśīrasārivāguḍūcīhrībērāṇīti daśēmāni dāhapraśamanāni bhavanti (41), tagarāgurudhānyakaśr̥ṅgavērabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyōnākapippalya iti daśēmāni śītapraśamanāni bhavanti (42), tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimēdā iti daśēmānyudardapraśamanāni bhavanti (43), vidārīgandhāpr̥śniparṇībr̥hatīkaṇṭakārikairaṇḍakākōlīcandanōśīrailāmadhukānīti daśēmānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti (44), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavēramaricājamōdājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśēmāni śūlapraśamanāni bhavanti (45), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||17||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
lājādau jatūkarṇapāṭhāt guḍūcīsthānē padmakaḥ, yadi vā “arkāguruguḍūcīnāṁ tiktānāṁ cauṣṇyamiṣyatē” (sū.a.26), iti vacanādyadyapyuṣṇā guḍūcī, tathā'pi tasyā dāhapraśamakatvaṁ prabhāvādbōddhavyam (41)| bhūtīkō yavānikā (42)| tindukaḥ ‘kēnduḥ’ iti prasiddhaḥ, kadarō viṭkhadiraḥ, arimēdaḥ khadirabhēdaḥ (43)| vyaktaḥ (44)| ajagandhā phōkāndī (45)||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
madhumadhukarudhiramōcarasamr̥tkapālalōdhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti daśēmāni śōṇitasthāpanāni bhavanti (46), śālakaṭphalakadambapadmakatumbamōcarasaśirīṣavañjulailavālukāśōkā iti daśēmāni vēdanāsthāpanāni bhavanti (47), hiṅgukaiṭaryārimēdāvacācōrakavayasthāgōlōmījaṭilāpalaṅkaṣāśōkarōhiṇya iti daśēmāni sañjñāsthāpanāni bhavanti (48), aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryā'mōghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksēnakāntā iti daśēmāni prajāsthāpanāni bhavanti (49), amr̥tā'bhayādhātrīmuktāśvētājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśēmāni vayaḥsthāpanāni bhavanti (50), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||18||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
rudhiraṁ kuṅkumam (46)| vañjulō vētasaḥ (47)| kaiṭaryaḥ parvatanimbaḥ, vayaḥsthā brāhmī, gōlōmī bhūtakēśī, palaṅkaṣā gugguluḥ jaṭāmāṁsī vā (48)| śatavīryāsahasravīryē dūrvē; amōghā pāṭalā, āmalakī vā, lakṣmaṇā vā; avyathā kadalī, guḍūcī vā, harītakī vā; ariṣṭā kaṭurōhiṇī; viṣvaksēnakāntā priyaṅguḥ (49)| muktā rāsnā; śvētāsthānē ‘śrēyasī’ iti kēcit, sā rāsnābhēdaḥ (50)||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇōdāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti||19||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
sampratyētānyēva jīvakādīnyuktāni pratyēkaśō dravyagaṇanayā pañcakaṣāyaśatāni syuḥ, daśakagaṇanayā ca pañcāśanmahākaṣāyāḥ śr̥ṅgagrāhikayōktā bhavantīti darśayannupasaṁharati- itītyādi| abhisamasyēti daśakasaṅkhyayaikavargīkr̥tya| lakṣaṇasyōdāharaṇaṁ (lakṣaṇōdāharaṇaṁ ), pūrvaṁ jīvanīyādisañjñā lakṣaṇamabhiprētyōktā; lakṣaṇōdāharaṇārthamiti samprati jīvakarṣabhakādīnyudāharaṇārthaṁ vyākhyātāni; jīvakādibhirdaśabhirlakṣyatē jñāyatē jīvanīyō mahākaṣāyaḥ| mahatāṁ cēti cakāraḥ pañcakaṣāyaśatānāṁ ca lakṣaṇasyōdāharaṇārthamiti samuccinōti| tatra jīvakādayaḥ pratyēkaṁ pañcakaṣāyaśatānāmēkaikadravyarūpāṇāṁ lakṣaṇasvarūpā bhavanti| yadi vā lakṣaṇārthamudāharaṇārthaṁ cēti; tatra mandabuddhīnāṁ lakṣaṇārthaṁ pañcakaṣāyaśatapañcāśanmahākaṣāyajñānārthamityarthaḥ, buddhimatāṁ tūdāharaṇārthaṁ dr̥ṣṭāntārtham||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
nahi vistarasya pramāṇamasti, na cāpyatisaṅkṣēpō'lpabuddhīnāṁ sāmarthyāyōpakalpatē, tasmādanatisaṅkṣēpēṇānativistarēṇa cōpadiṣṭāḥ|
ētāvantō hyalamalpabuddhīnāṁ vyavahārāya, buddhimatāṁ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyēti||20||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
nanu kaṣāyadravyāṇi yāvanti santi tāvanti vā'bhidhīyantāṁ, dr̥ṣṭāntārthaṁ dvitrāṇi vā; tat kimarthamayaṁ nātivistarō nātisaṅkṣēpa ityatrāha- nahītyādi| na hi vistarasya pramāṇamiyattāparicchēdō'sti, tēna vistarō nābhidhīyata ityarthaḥ| atisaṅkṣēpō'pi dvitralakṣaṇābhidhānarūpō nālpabuddhīnāmanumānākuśalānāṁ sāmarthyāya cikitsāvyavahārāyōpakalpatē| ētāvantō yathōktāḥ| alaṁ samarthāḥ| vyavahārāyēti cikitsāvyavahārāya| svalakṣaṇasya bhāvaḥ svālakṣaṇyaṁ, tēnānumānaṁ, tatra kuśalā abhijñā ityarthaḥ| buddhimantō hi, jīvakādayō hi snigdhaśītamadhuravr̥ṣyādiguṇayuktāḥ santō jīvanaṁ kurvantīti bhūyōdarśanādavadhārya tadguṇayuktē'nyatrāpi drākṣāpayōvidāryādau tajjātīyatvēna jīvanānītyanumimatē, yathā jīvakādīnāmēkajīvanakāryakartr̥tvēna mahākaṣāyatvaṁ, tadvat pāṭhāsamaṅgāprabhr̥tīnāmapyatīsāraharāṇāmatīsāraharamahākaṣāyatvamityanumānēna kr̥tsnamēva kaṣāyaṁ pratipadyanta iti bhāvaḥ||20||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- naitāni bhagavan! pañca kaṣāyaśatāni pūryantē, tāni tāni hyēvāṅgānyupaplavantē tēṣu tēṣu mahākaṣāyēṣviti||21||
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- naitadēvaṁ buddhimatā draṣṭavyamagnivēśa|
ēkō'pi hyanēkāṁ sañjñāṁ labhatē kāryāntarāṇi kurvan, tadyathā- puruṣō bahūnāṁ karmaṇāṁ karaṇē samarthō bhavati, sa yadyat karma karōti tasya tasya karmaṇaḥ kartr̥-karaṇa-kāryasamprayuktaṁ tattadgauṇaṁ nāmaviśēṣaṁ prāpnōti, tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam|
yadi caikamēva kiñciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṁ yat sarvakarmaṇāṁ karaṇē samarthaṁ syāt, kastatō'nyadicchēdupadhārayitumupadēṣṭuṁ vā śiṣyēbhya iti||22||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
pūrvapakṣamutthāpayati- ēvamityādi| tāni tānīti jīvakakṣīrakākōlīprabhr̥tīni, tēṣu tēṣu jīvanīyabr̥ṁhaṇīyaśukrajananādiṣu, upaplavantē punaḥ punastānyēva paṭhyantē; ēkaṁ dravyamanēkēṣu paṭhyamānamēkamēva, tataśca na saṅkhyā pūryata iti pūrvapakṣaḥ| siddhāntayati- naitadēvamityādi| ēkasyānēkatvēnābhidhānē dr̥ṣṭāntamāha- yathētyādi| ēkaḥ puruṣaḥ karmaṇāṁ vyāpārāṇāmōdanapacanakumbhakaraṇakhanitrakaraṇabhūmikhananānāṁ karaṇē samarthō bhavati, ya ityadhyāhāryaṁ, sa ityuktaguṇaṁ puruṣaṁ pratyavamr̥ṣati; yadyat karmēti ōdanapākādi, yadyat karma karōti tasya tasya karmaṇaḥ kartr̥samprayuktaṁ ‘pācaka’ iti, karaṇasamprayuktaṁ ‘khānitrika’ iti, kāryasamprayuktaṁ ‘kumbhakāra’ iti nāmaviśēṣaṁ; guṇayōgapravr̥ttaṁ gauṇaṁ; guṇayōgaśca ‘pācaka’ ityatra pacikriyāyāṁ kartr̥tvaṁ, ‘khānitrika’ ityatra khanitrakaraṇakakhananaṁ prati kartr̥tvaṁ, kumbhakāra ityatra kumbhōpahitaṁ kartr̥tvamityēbhistribhirguṇairabhinnō bhinnō'bhidhīyatē vyavahriyatē cēti bhāvaḥ| tadvat puruṣavadauṣadhadravyamapi; ēkamapi sat kṣīrakākōlīdravyaṁ jīvanabr̥ṁhaṇaśukrajananalakṣaṇanānāguṇayōgānnānājīvanīyādiśabdēnābhidhīyatē vyavahriyatē cētyarthaḥ| atha kimarthaṁ punarēkamēva dravyaṁ bahujīvanīyādiguṇayōgāttatra tatra paṭhyatē, santi tāvadbahūni dravyāṇyēkaikajīvanīyādiguṇāni svarūpatō bhinnāni, tānyēva pr̥thakkasmānna paṭhyanta ityāha- yadi caikamēvētyādi| yathā bahudravyāṇyēkaikajīvanīyādikāryakaraṇasamarthāni bhavanti, tathaikamēva dravyamanēkajīvanīyādikāryakaraṇasamarthamasti, tatraikamēva dravyaṁ bahukāryakartr̥ śiṣyēbhya upadēṣṭumupadhārayituṁ ca yujyatē'lpaprayatnabōdhyatvādalpaprayatnadhāryatvācca; na bahūnyēkakāryaniyatāni, bahuprayāsōpapādyatvādbahuprayāsabōdhyatvādbahuprayāsadhāryatvācca ; kāryaṁ ca jīvanabr̥ṁhaṇādyubhayōrapi pakṣayōraviśiṣṭamiti vākyārthaḥ| tathāguṇayuktam anēkajīvanīyādikāryasamartham| tathāguṇayuktatvamēva vivr̥ṇōti- yat sarvakarmaṇāṁ jīvanīyādīnāṁ karaṇē samarthaṁ syāt, tatō bahukāryakārakādēkasmāt, anyadbahu pratiniyatakarmakārakaṁ, ka icchēt? na kō'pīcchēdityarthaḥ| upadhārayitum āvartanēna smr̥tyārūḍhaṁ kartum| kastata ityasyādau ‘tadā’ ityadhyāhāryam||21-22||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
tatra ślōkāḥ- yatō yāvanti yairdravyairvirēcanaśatāni ṣaṭ|
uktāni saṅgrahēṇēha tathaivaiṣāṁ ṣaḍāśrayāḥ||23||
rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ|
tasmāt pañcavidhā yōniḥ kaṣāyāṇāmudāhr̥tā||24||
tathā kalpanamapyēṣāmuktaṁ pañcavidhaṁ punaḥ|
mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ pañcāśat parikīrtitā||25||
pañca cāpi kaṣāyāṇāṁ śatānyuktāni bhāgaśaḥ|
lakṣaṇārthaṁ, pramāṇaṁ hi vistarasya na vidyatē||26||
na cālamatisaṅkṣēpaḥ sāmarthyāyōpakalpatē|
alpabuddhērayaṁ tasmānnātisaṅkṣēpavistaraḥ||27||
mandānāṁ vyavahārāya, budhānāṁ buddhivr̥ddhayē|
pañcāśatkō hyayaṁ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhr̥taḥ||28||
tēṣāṁ karmasu bāhyēṣu yōgamābhyantarēṣu ca|
saṁyōgaṁ ca prayōgaṁ ca yō vēda sa bhiṣagvaraḥ||29||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
adhyāyārthasaṅgrahamāha- yata ityādi| yataḥ madanaphalādēḥ| yāvanti trayastriṁśadyōgaśatamityādīni| yairdravyairvirēcanaśatāni ṣaḍiti yairēva madanaphalādibhirmilitairuktāni virēcanaśatāni ṣaḍiti| lakṣaṇārthamityādigranthō'natisaṅkṣēpavistarēṇōktapañcāśanmahākaṣāyōpapattisaṅgrāhakaḥ| alamiti samarthaḥ| alpabuddhērayamityatrāyamitipadamatisaṅkṣēpa ityanēna sambadhyatē; yadyapi cēhātisaṅkṣēpō nāsti, tathā'pi buddhisthirīkr̥taḥ pratyavamr̥śyatē| pañcāśatkō hyayamityatrāyamiti padaṁ sughaṭamēva | bāhyēṣu pralēpādiṣu| ābhyantarēṣu vamanapācanādiṣu| saṁyōgaṁ dravyāṇāmucitaṁ mēlana(ka)m| prayōgaṁ kālaprakr̥tyādyapēkṣā yōjanā||23-29||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
iti bhēṣajacatuṣkaḥ||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē prathamē bhēṣajacatuṣkē ṣaḍvirēcanaśatāśritīyaścaturthō'dhyāyaḥ||4||