13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātaḥ snēhādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||

nirdēśavātakalākalīyē vātādayō'bhihitāḥ, tēṣāṁ bhēṣajaṁ yathā kalpanīyaṁ tadupadēṣṭuṁ kalpanācatuṣkō'bhidhīyatē| bhēṣajānāṁ kalpanā bhēṣajakalpanā, sā ca kalpanā āśrayadravyābhidhānaṁ vinā na pāryatē kalpayitum ; ataḥ snēhādidravyagōcarā snēha-svēda-vamana-virēcanakalpanēhābhidhīyatē, bastikalpanā tviha bahuvaktavyatvānnōktā| atrāpi vamanādipravr̥ttau snēhasyaiva prathamaṁ vidhīyamānatayā tathā dōṣapradhānasya vātasya pradhānabhēṣajatvācca tatpratipādaka ēva snēhādhyāyō'bhidhīyatē| snēhasya pratipādakō'dhyāyaḥ snēhādhyāyaḥ||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

sāṅkhyaiḥ saṅkhyātasaṅkhyēyaiḥ sahāsīnaṁ punarvasum| jagaddhitārthaṁ papraccha vahnivēśaḥ svasaṁśayam||3||

saṅkhyā samyagjñānaṁ, tēna vyavaharantīti sāṅkhyāḥ| saṅkhyātaṁ jñātaṁ saṅkhyēyaṁ jñēyaṁ yaistē tathā; yadi vā ‘saṅkhyātasaṅkhyēyam’ iti pāṭhaḥ, tadā punarvasuviśēṣaṇamētat; arthastu samānaḥ| sāṅkhyaiḥ sahāvasthānōpadarśanamātrēyasya kartavyapraśnānuguṇamanaḥsamādhānōpadarśanārtham| saṁśayamiti saṁśayēna viṣayiṇā viṣayaṁ lakṣayati, tēna saṁśayamiti saṁśayaviṣayamityarthaḥ||3||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

kiṁyōnayaḥ kati snēhāḥ kē ca snēhaguṇāḥ pr̥thak| kālānupānē kē kasya kati kāśca vicāraṇāḥ||4|| kati mātrāḥ kathammānāḥ kā ca kēṣūpadiśyatē| kaśca kēbhyō hitaḥ snēhaḥ prakarṣaḥ snēhanē ca kaḥ||5|| snēhyāḥ kē kē na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| kiṁ pānāt prathamaṁ pītē jīrṇē kiñca hitāhitam||6|| kē mr̥dukrūrakōṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| acchē saṁśōdhanē caiva snēhē kā vr̥ttiriṣyatē||7|| vicāraṇāḥ kēṣu yōjyā vidhinā kēna tat prabhō!| snēhasyāmitavijñāna jñānamicchāmi vēditum||8||

kō'sau saṁśaya ityāha- kiṁyōnaya ityādi| kiṁyōnayaḥ kimādhārakāraṇāḥ| kālaścānupānaṁ ca kālānupānē| vicāraṇā dravyāntarāsaṁyuktasnēhapānaṁ varjayitvā snēhōpayōgaḥ| kathammānā kīdr̥ṅmānā| kā cēti mātrā| prakarṣaḥ kālaprakarṣaḥ| snēhanē snēhayuktikriyāyām| kē nacēti kē na ca snēhyāḥ| kiṁ pānāt snēhapānāt prathamaṁ pūrvaṁ hitāhitaṁ; kiñca pītē snēhē tathā jīrṇē ca snēhē hitāhitamiti yōjyam| siddhayō vyāpatsādhanāni bhēṣajāni| acchē iti saṁśōdhanapr̥thaṅnirdēśādgōbalīvardanyāyēna saṁśamana iti bhavati| vr̥ttiriti vr̥ttiḥ upacāravidhānam| jñānaṁ śāstram||4-8||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

atha tatsaṁśayacchēttā pratyuvāca punarvasuḥ| snēhānāṁ dvividhā saumya yōniḥ sthāvarajaṅgamā||9|| tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ| kusumbhabilvārukamūlakātasīnikōcakākṣōḍakarañjaśigrukāḥ||10|| snēhāśayāḥ sthāvarasañjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamr̥gāḥ sapakṣiṇaḥ| tēṣāṁ dadhikṣīraghr̥tāmiṣaṁ vasā snēhēṣu majjā ca tathōpadiśyatē||11||

abhiṣuka auttarāpathikaḥ| citrā gōrakṣakarkaṭī, tadbījamiha; yadi vā citrā lōhitairaṇḍaḥ| atasī ‘umā’ iti khyātā | ārukanikōcakākṣōḍā auttarāpathikāḥ| snēhāśayāḥ snēhasthānāni| ētē cāviṣkr̥tatamatvēnōktāḥ, tēna nimbatailādayō bōddhavyāḥ| āmiṣaṁ māṁsam||9-11||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

sarvēṣāṁ tailajātānāṁ tilatailaṁ viśiṣyatē| balārthē snēhanē cāgryamairaṇḍaṁ tu virēcanē||12|| (kaṭūṣṇaṁ tailamairaṇḍaṁ vātaślēṣmaharaṁ guru | kaṣāyasvādutiktaiśca yōjitaṁ pittahantrapi ||1||)|

tailajātānāmiti jātaśabdaḥ prakāravacanaḥ; yathā- “yadāhārajātamagnivēśa” (sū.a.25) ityādi| atra yadyapi yōgāttilabhavamēva tailaṁ, tathā'pi rūḍhyēha sarva ēva sthāvarasnēhāstailamityucyantē| yaduktaṁ suśrutē- “niṣpattēstadguṇatvācca tailatvamitarēṣvapi” (su.sū.a.45) iti| viśiṣyatē atiricyatē| agryamityairaṇḍēna sambadhyatē||12||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

sarpistailaṁ vasā majjā sarvasnēhōttamā matāḥ| ēṣu caivōttamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt||13||

sarvasnēhōttamā ityatra sarvaśabdēna dadhikṣīrādayō gr̥hyantē; sarvasnēhōttamatvaṁ ca sarpirādīnāṁ snēhaguṇaprakarṣavattvēna| saṁskārō guṇāntarārōpaṇaṁ, tasyānuvartanamanuvidhānaṁ svīkaraṇamiti yāvat| ētaduktaṁ bhavati- yat- na tathā tailādayō dravyāntarasaṁskr̥tāḥ saṁskāraguṇān vahanti yathā sarpiriti| ata ēvōktaṁ- “nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam” (ni. a.1)| ata ēva saṁskārakadravyacitrakādiguṇānuvidhānē'pi sarpirna svaguṇān snēhaśaityādīn jahāti, kiñca svaguṇān tadguṇāṁśca vahati, yatō'nuśabdēna paścādvācinā svaguṇavartanasya paścāt saṁskārakaguṇavartanamucyatē| ata ēvōktaṁ- “snēhādvātaṁ śamayati pittaṁ mādhuryaśaityataḥ| ghr̥taṁ tulyaguṇaṁ dōṣaṁ saṁskārāttu jayēt kapham” (ni. a.1) iti| na ca vācyaṁ rūkṣōṣṇacitrakādisaṁskārādrūkṣōṣṇaṁ sarpirbhūtaṁ, tataśca sarpiṣaḥ snēhaśaityē tadviruddhē kathaṁ tiṣṭhataḥ? iti; yataḥ sarpiḥsambaddhacitrakāvayavānugataṁ hi rūkṣōṣṇatvaṁ, sarpirgatē ca snēhaśaityē iti bhinnāśrayatvānna virōdhaḥ; idamēva ca sarpiṣaḥ saṁskārānuvartanaṁ yat- svaguṇaviruddhasyāpi tasyānupaghātēna dhāraṇaṁ; saṁskārakacitrakādiguṇavahanē'pi sarpiṣaḥ śaityādayaḥ kadācidabhibhūyantē saṁskārakaguṇairuṣṇādibhirna punaḥ snēhaguṇaḥ, tasya snēhēṣu sarvātmanā vyavasthitasya prabalatvāt; ata ēva sarpirādayaḥ snēhapradhānatvāt ‘snēhā’ ityucyantē| anyē tu saṁskārānuvartanaṁ svaguṇōpaghātēna saṁskārakaguṇavahanaṁ bruvatē, ētacca tailē tiṣṭhati na sarpiṣīti vadanti; sarpiṣi tu saṁskārānuvartanamuktaṁ yat tat sarpiṣi sarvathā kasyacidguṇasya saṁskāraguṇēnānupaghātādbhavati ; tathāhi- dāhapraśamanārthaṁ jvarē candanādiśītadravyasādhitatailamuktaṁ, yataḥ śītēna sādhitaṁ tailamuṣṇamapi svabhāvācchītamēva bhavatīti||13||

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

ghr̥taṁ pittānilaharaṁ rasaśukraujasāṁ hitam| nirvāpaṇaṁ mr̥dukaraṁ svaravarṇaprasādanam||14|| mārutaghnaṁ na ca ślēṣmavardhanaṁ balavardhanam| tvacyamuṣṇaṁ sthirakaraṁ tailaṁ yōniviśōdhanam||15|| viddhabhagnāhatabhraṣṭayōnikarṇaśirōruji| pauruṣōpacayē snēhē vyāyāmē cēṣyatē vasā||16|| balaśukrarasaślēṣmamēdōmajjavivardhanaḥ| majjā viśēṣatō'sthnāṁ ca balakr̥t snēhanē hitaḥ||17||

snēhaguṇānabhidhattē- ghr̥tamityādi| nirvāpaṇaṁ dāhapraśamanam| mārutaghnamityādi tailaguṇāḥ| sthirakaram aṅgasthairyakaram| viddhētyādi vasāguṇāḥ| pauruṣōpacayaḥ śukrōpacayaḥ| snēhē śarīrasnēhanē kartavyē| balaśukrētyādi majjaguṇāḥ||14-17||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

sarpiḥ śaradi pātavyaṁ vasā majjā ca mādhavē| tailaṁ prāvr̥ṣi nātyuṣṇaśītē snēhaṁ pibēnnaraḥ||18||

sarpirādipānakālamāha- sarpiḥ śaradītyādi| mādhavē vaiśākhē| prāvr̥ḍāṣāḍhaśrāvaṇau, yaduktaṁ- “prāvr̥ṭ śukranabhau jñēyau” (si.a.6) iti| śaradi bahupittatvēna pittaviruddhaṁ ghr̥tamēva yaugikaṁ, nānyastailādiḥ| vasāmajjñōstu nātiśītōṣṇatvāt sādhāraṇē; yatastayōranupānē śītatvēna vōṣṇatvēna vā nirdēśō na kr̥taḥ; “yathāsattvaṁ tu śaityauṣṇyē vasāmajjñōrvinirdiśēt” (sū.a.27) iti tu vacanēna śaityauṣṇyābhidhānaṁ sāmānyēna, tailasarpirvadauṣṇyaśaityānabhidhānānna prakarṣaprāptaśaityōṣṇatvaprāpakam| ata ēvōktaṁ- “tailavasāmajjasarpiṣāṁ tu yathāpūrvaṁ śrēṣṭhatvaṁ vātaślēṣmavikārēṣu bhavati, yathōttaraṁ pittavikārēṣu” (vi.a.8) iti| atrōttarasya sarpiṣaḥ śaityāt pittaharatvaṁ, tailasya tūṣṇatvādvātaślēṣmaharatvaṁ, vasāmajjñōstu sādhāraṇatvēna madhyagatatvamiti sthitam| ēvaṁ vasāmajjñōḥ sādhāraṇatvēna tathā balyatvadhātuvr̥ddhikaratvābhyāmanatiśītōṣṇē tathā balakṣayadhātukṣayayuktē mādhavē prayōgō yuktaḥ| caitrastu mukhyasādhāraṇaguṇō'pi prabhūtaślēṣmatayā na snēhaviṣaya ityanuktaḥ| sāmānyēna snēhōpayōgē śastaṁ kālamāha- nātyuṣṇētyādi| nātyuṣṇē grīṣmē, nātiśītē hēmantē śiśirē ca tathā varṣajanitaśaityē varṣākālē| ayaṁ cānātyayikavikārē sati kālaniyamō jñēyaḥ, agrē uṣṇē śītē ca kālē snēhōpadēśāt||18||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

vātapittādhikō rātrāvuṣṇē cāpi pibēnnaraḥ| ślēṣmādhikō divā śītē pibēccāmalabhāskarē||19||

kālaviśēṣē dōṣaviśēṣē ca pānakramaṁ darśayati- vātētyādinā| vātaśca pittaṁ ca vātapittaṁ, tadadhikō vātapittādhikaḥ| rātrāviti sāyam| uṣṇē grīṣmē| ślēṣmādhikagrahaṇamatyantaśītavikāragr̥hītapuruṣōpalakṣaṇārthaṁ, tēna vātaślēṣmādhikaḥ ślēṣmādhikaśca gr̥hyatē; ata ēva suśrutē'pyuktaṁ- “vātapittādhikō rātrau vātaślēṣmādhikō divā” (su.ci.31) iti| kēvalavātādhikasya tathā pittādhikasya ślēṣmādhikasya ca sādhāraṇē śaradādau kālē utsargasiddha ēva pānakālō vakṣyamāṇō bhavati| vakṣyati hi- “pibēt saṁśamanaṁ snēhamannakālē” ityādi| anyē tu bruvatē- vātādhikagrahaṇēna kēvalavātasyāpi grahaṇaṁ, ślēṣmādhikavyapadēśācca vātaślēṣma-pittaślēṣmaṇōrapi grahaṇamiti| śītē hēmantādau| amalaḥ prabalaraśmiryasmin dinasya bhāgē bhāskaraḥ sō'malabhāskarō madhyāhna iti yāvat||19||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

atyuṣṇē vā divā pītō vātapittādhikēna vā| mūrcchāṁ pipāsāmunmādaṁ kāmalāṁ vā samīrayēt||20|| śītē rātrau piban snēhaṁ naraḥ ślēṣmādhikō'pi vā| ānāhamaruciṁ śūlaṁ pāṇḍutāṁ vā samr̥cchati||21||

uktakālaniyamaviparyayē dōṣamāha- atyuṣṇē vētyādi| atyuṣṇē kālē divā pītaḥ snēhaḥ ślaiṣmikasyāpi yathōktavikārakaraḥ, tathā vātapittādhikēna pītaḥ śītakālē'pi yathōktavikārakaraḥ; ēvaṁ niśāpānē'pi vākyārthaḥ; paraṁ niṣiddhasya kālasya dōṣasya ca mēlakē'tyayē cōktavikāraprakarṣāprakarṣau tarkaṇīyau||20-21||

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

jalamuṣṇaṁ ghr̥tē pēyaṁ yūṣastailē'nu śasyatē| vasāmajjñōstu maṇḍaḥ syāt sarvēṣūṣṇamathāmbu vā||22||

anupānamāha- jalamityādi| tailē'nviti anupānē| anupānaparimāṇaṁ tu samyagbhēṣajapākārthaṁ kriyamāṇaṁ bhēṣajāvaikārikapākēnaivōnnēyaṁ, vr̥ddhavaidyavyavahārācca||22||

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ōdanaśca vilēpī ca rasō māṁsaṁ payō dadhi| yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ||23|| saktavastilapiṣṭaṁ ca madyaṁ lēhāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṁ bastistathā cōttarabastayaḥ||24|| gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṁ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| caturviṁśatirityētāḥ snēhasya pravicāraṇāḥ ||25||

vicāraṇāḥ saṅkhyayā svarūpēṇa caikagranthēnāha- ōdanaścētyādi| vilēpī viraladravā yavāgūrbahusikthasamanvitā jñēyā| saśākapallavēna kr̥tō yūṣaḥ khaḍaḥ| kāmbalikō dadhilavaṇasnēhatilādikr̥ta īṣadamlaḥ| ētayōrudāharaṇaṁ yathā- “takrē kapitthacāṅgērīmaricājājicitrakaiḥ | supakvaḥ khaḍayūṣō'yamayaṁ kāmbalikō mataḥ|| dadhyamlō lavaṇasnēhatilamāṣānvitaḥ śr̥taḥ” iti| lēhaḥ śarkarādīnāṁ pākāt kr̥taḥ; lihyata iti lēhaḥ| pravicāryatē avacāryatē'nukalpēnōpayujyatē'nayēti pravicāraṇā ōdanādayaḥ; ōdanādayaśca snēhapravicāraṇāyāṁ snēhayuktā ēva bōddhavyāḥ; abhyañjanādayastu yadyapi śuddhasnēhasampādyāstathā'pi jaṭharāgnisambandhē na vyāpriyanta iti tantrē vicāraṇāśabdēnōcyantē||23-25||

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

acchapēyastu yaḥ snēhō na tāmāhurvicāraṇām| snēhasya sa bhiṣagdr̥ṣṭaḥ kalpaḥ prāthamakalpikaḥ||26||

kēvalasnēhapānaṁ tu snēhanē śaktyatiśayavattvēna na vicāraṇāsañjñayōcyatē, ētadēvāha- acchapēya ityādi| acchaśca pēyaśca acchapēyaḥ, ōdanādyasambandhē sati pēya ityarthaḥ| na tāmāhurvicāraṇāmiti vacanēna vaidyaparamparāsiddhō'yaṁ vyavahāra iti darśayati| bhiṣagbhirdr̥ṣṭō bhiṣagdr̥ṣṭaḥ| prathamē śrēṣṭhē kalpē pakṣē bhavatīti prāthamakalpikaḥ, śrēṣṭha ityarthaḥ||26||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

rasaiścōpahitaḥ snēhaḥ samāsavyāsayōgibhiḥ| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṅkhyāṁ prāpnōtyēkaśca kēvalaḥ||27|| ēvamētāścatuḥṣaṣṭiḥ snēhānāṁ pravicāraṇā | ōkartuvyādhipuruṣān prayōjyā jānatā bhavēt||28||

prakārāntarēṇa vicāraṇābhēdamāha- rasaiścētyādi| samāsō rasānāmanyōnyamēlakaḥ, vyāsō'mēlakaḥ; samāsavyāsavadbhiḥ ṣaḍbhī rasairōdanādigatairupahitō yuktaḥ san snēhastriṣaṣṭisaṅkhyāṁ prāpnōti| ēkaśca kēvala ityacchapēyaṁ varjayitvā'bhyañjanādiprayōjyaḥ| triṣaṣṭhī rasabhēdā ātrēyabhadrakāpyīyē “svāduramlādibhiryōgaṁ” (sū.a.26) ityādivākyē vakṣyamāṇā bōddhavyāḥ| ēvaṁ snēhānāṁ rasayuktānāṁ catuḥṣaṣṭiḥ pravicāraṇā bhavanti| catuḥṣaṣṭiriti snēhānāmityanēna sambadhyatē, tēna pravicāraṇētyēkavacanamupapannaṁ bhavati| na sarvavicāraṇā sarvatra kartavyā, kintu sātmyartuvyādhidōṣapuruṣān parīkṣya yā yatra yujyatē sā tatra kartavyētyāha- ōkartvityādi| ōkaḥ abhyāsaḥ| puruṣagrahaṇēna kasmin dēśē'yaṁ puruṣō vartata iti parīkṣayā dēśō'pyavaruddhō bōddhavyaḥ, vayōbalaprabhr̥tayaśca bōddhavyāḥ||27-28||

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

ahōrātramahaḥ kr̥tsnamardhāhaṁ ca pratīkṣatē| pradhānā madhyamā hrasvā snēhamātrā jarāṁ prati||29|| iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snēhasya mānataḥ| tāsāṁ prayōgān vakṣyāmi puruṣaṁ puruṣaṁ prati||30|| prabhūtasnēhanityā yē kṣutpipāsāsahā narāḥ| pāvakaścōttamabalō yēṣāṁ yē cōttamā balē||31|| gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpōpahatāśca yē| unmattāḥ kr̥cchramūtrāśca gāḍhavarcasa ēva ca||32|| pibēyuruttamāṁ mātrāṁ tasyāḥ pānē guṇāñchr̥ṇu| vikārāñchamayatyēṣāṁ śīghraṁ samyakprayōjitā||33|| dōṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī| balyā punarnavakarī śarīrēndriyacētasām||34|| aruṣkasphōṭapiḍakākaṇḍūpāmābhirarditāḥ| kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśōṇitikāśca yē||35|| nātibahvāśinaścaiva mr̥dukōṣṭhāstathaiva ca| pibēyurmadhyamāṁ mātrāṁ madhyamāścāpi yē balē||36|| mātraiṣā mandavibhraṁśā na cātibalahāriṇī| sukhēna ca snēhayati śōdhanārthē ca yujyatē||37|| yē tu vr̥ddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhōcitāḥ| riktakōṣṭhatvamahitaṁ yēṣāṁ mandāgnayaśca yē||38|| jvarātīsārakāsāśca yēṣāṁ cirasamutthitāḥ| snēhamātrāṁ pibēyustē hrasvāṁ yē cāvarā balē||39|| parihārē sukhā caiṣā mātrā snēhanabr̥ṁhaṇī| vr̥ṣyā balyā nirābādhā ciraṁ cāpyanuvartatē||40||

mātrāyāḥ saṅkhyāṁ pramāṇaṁ cāha- ahōrātramityādi| ahōrātraśabdō'ṣṭapraharōpalakṣaṇaḥ, ēvamahaḥśabdārdhāhaśabdau catuḥpraharadvipraharōpalakṣaṇau, tēna praharādyatītē'pyahani pītā mātrā yathōktapraharakālaprāptyā dināntarē rātrau vā jīryamāṇā mantavyā; anyē tvahōrātraśabdēna nyūnēnāpyahnā yuktā rātrirahōrātraśabdēnōcyatē , kr̥tsnārdhāhau tu praharōpalakṣaṇāviti vadanti| atra yadā ahōrātrapariṇāminī mātrā kriyatē, tadā tadaharāhārō na kartavyaḥ; ata ēvaitatpānaṁ puruṣaviśēṣaviṣayakathanē uktaṁ- “kṣutpipāsāsahānarāḥ” iti| prabhūtasnēhanityāḥ prabhūtasnēhasātmyāḥ| samyagyō jitētivacanēna mahāvyāpattitvamasyāḥ sūcayati| sarvamārgāḥ kōṣṭhasandhimarmaśākhāḥ| punarnavakarī niḥśēṣadōṣaharatvēna| aruṣkētyādi madhyamamātrāguṇaḥ; aruṣkā arūṁṣikā| śōdhanārtha iti śōdhanārtha(ṅga)snēhakaraṇē; ētēna uttamamātrā saṁśamanē ēva paraṁ, na tu śōdhanāṅgasnēhē kartavyēti darśayati| yē tvityādi hrasvamātrāguṇaḥ| parihārē sukhēti alpaparihāratvēna||29-40||

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

vātapittaprakr̥tayō vātapittavikāriṇaḥ| cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vr̥ddhā bālāstathā'balāḥ||41|| āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ| puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca yē||42|| dīptyōjaḥsmr̥timēdhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| pibēyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ||43||

yaḥ snēhō yatra kāryastamāha- vātapittētyādi| vātapittavikāragrahaṇēnaiva vātapittaprakr̥tiṣu labdhēṣu punastadabhidhānaṁ vātapittaprakr̥tīnāṁ stōkaślēṣmavikārē'pi ghr̥tapānōpadēśārtham; ēvaṁ vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakr̥tayaśca ya ityatra vyākhyēyam| balārthina ityatra balaśabdaḥ smr̥tyādibhiḥ sambadhyatē| ārtāḥ pīḍitāḥ, dāhādibhiriti sambandhaḥ||41-43||

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

pravr̥ddhaślēṣmamēdaskāścalasthūlagalōdarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakr̥tayaśca yē||44|| balaṁ tanutvaṁ laghutāṁ dr̥ḍhatāṁ sthiragātratām | snigdhaślakṣṇatanutvaktāṁ yē ca kāṅkṣanti dēhinaḥ||45|| kr̥mikōṣṭhāḥ krūrakōṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| pibēyuḥ śītalē kālē tailaṁ tailōcitāśca yē||46||

tailaviṣayamāha- pravr̥ddhētyādi| śītalē kāla iti tailasyōṣṇatvēna śītalē'pi kāla ityarthaḥ; tēna sāmānyapratiṣēdhaḥ ‘nātyuṣṇaśītē snēhaṁ pibēnnaraḥ’ iti na virudhyatē; yadi vā sarpiḥpānakālāpēkṣayā śītatvaṁ bōddhavyam||44-46||

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

vātātapasahā yē ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| saṁśuṣkarētōrudhirā niṣpītakaphamēdasaḥ||47|| asthisandhisirāsnāyumarmakōṣṭhamahārujaḥ| balavānmārutō yēṣāṁ khāni cāvr̥tya tiṣṭhati||48|| mahaccāgnibalaṁ yēṣāṁ vasāsātmyāśca yē narāḥ| tēṣāṁ snēhayitavyānāṁ vasāpānaṁ vidhīyatē||49||

vasāviṣayamāha- vātātapētyādi| saṁśuṣkaniṣpītaśabdau kṣīṇārthāvēva| mahāruja ityasthyādibhiḥ sambadhyatē| khāni srōtāṁsi||47-49||

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

dīptāgnayaḥ klēśasahā ghasmarāḥ snēhasēvinaḥ| vātārtāḥ krūrakōṣṭhāśca snēhyā majjānamāpnuyuḥ||50|| yēbhyō yēbhyō hitō yō yaḥ snēhaḥ sa parikīrtitaḥ|51|

dīptāgnaya ityādi majjapānaviṣayaḥ| ghasmarā bahubhakṣakāḥ| āpnuyuḥ upayuñjīran||50||-

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

snēhanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau||51||

prakarṣāviti alpaprakarṣabhūyaḥprakarṣau ; tēna, alpatvēna trairātrikaḥ prakarṣaḥ, bhūyastvēna sāptarātrika iti ca bhavati| ētacca vakṣyamāṇasadyaḥsnēhaprayōgātiriktaprayōgē bōddhavyaṁ; yadi vā, sadyaḥsnēhaprayōgā api tryahēṇaiva snēhayanti, stutyarthaṁ tu tēṣu sadya ityuktam| yaduktaṁ- “tryahāvaraṁ saptadinaṁ paraṁ tu snigdhō naraḥ svēdayitavya iṣṭaḥ| nātaḥ paraṁ snēhanamādiśanti sātmyībhavēt saptadināt paraṁ tu” (si.a.1.) iti||51||

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

svēdyāḥ śōdhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| vyāyāmamadyastrīnityāḥ snēhyāḥ syuryē ca cintakāḥ||52||

sāmānyēna snēhyānāha- svēdyā ityādi| svēdyāḥ svatantrasvēdasādhyā vātarugārtādayaḥ, śōdhanāṅgasvēdasādhyānāṁ tu śōdhayitavyā ityanēnaiva gr̥hītatvāt| cintakā iti cintābahulāḥ||52||

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

saṁśōdhanādr̥tē yēṣāṁ rūkṣaṇaṁ sampravakṣyatē| na tēṣāṁ snēhanaṁ śastamutsannakaphamēdasām||53|| abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca yē| tr̥ṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśōṣiṇaḥ||54|| annadviṣaśchardayantō jaṭharāmagarārditāḥ| durbalāśca pratāntāśca snēhaglānā madāturāḥ||55|| na snēhyā vartamānēṣu na nastō bastikarmasu| snēhapānāt prajāyantē tēṣāṁ rōgāḥ sudāruṇāḥ||56||

asnēhyānāha- saṁśōdhanādr̥ta ityādi| yēṣāṁ rūkṣaṇaṁ vakṣyatē laṅghanabr̥ṁhaṇīyē- “abhiṣyandā mahādōṣā marmasthā vyādhayaśca yē| ūrustambhaprabhr̥tayō rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ” (sū. a.22) ityanēna, tēṣāṁ śōdhanādr̥tē snēhanaṁ na śastaṁ, yadā tu śōdhanēna virūkṣyantē tadā paraṁ śōdhanāṅga(rtha)statra snēhaḥ kartavya iti bhāvaḥ| utsannō vr̥ddhaḥ kaphō mēdaśca yēṣāṁ tē tathā; ētacca viśēṣaṇaṁ virūkṣaṇīyā ēvambhūtā ēva bhavantīti darśayati | abhiṣyaṇṇaḥ dravapradhānaślēṣmavikārī| garaḥ kr̥trimaṁ viṣam| atipratāntaḥ atikṣīṇadravadhātuḥ| vartamānēṣu kriyamāṇēṣvityarthaḥ||53-56||

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

purīṣaṁ grathitaṁ rūkṣaṁ vāyurapraguṇō mr̥duḥ| paktā kharatvaṁ raukṣyaṁ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam||57|| vātānulōmyaṁ dīptō'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam| mārdavaṁ snigdhatā cāṅgē snigdhānāmupajāyatē||58|| pāṇḍutā gauravaṁ jāḍyaṁ purīṣasyāvipakvatā| tandrīrarucirutkēśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam||59||

asnigdhalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| mr̥duriti pakturviśēṣaṇam| vātānulōmyamityādi snigdhalakṣaṇam| pāṇḍutētyādi atisnigdhalakṣaṇam| jāḍyam indriyajaḍatvam||57-59||

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

dravōṣṇamanabhiṣyandi bhōjyamannaṁ pramāṇataḥ| nātisnigdhamasaṅkīrṇaṁ śvaḥ snēhaṁ pātumicchatā||60|| pibēt saṁśamanaṁ snēhamannakālē prakāṅkṣitaḥ| śuddhyarthaṁ punarāhārē naiśē jīrṇē pibēnnaraḥ||61||

snēhāt pūrvaṁ yat pathyaṁ tadāha- dravōṣṇamityādi| asaṅkīrṇam aviruddhavīryam| śva ityāgāmidinē| annakālē dvipraharādilakṣaṇē bubhukṣā kadācinna syādapi tadarthaṁ viśēṣaṇaṁ- prakāṅkṣita iti| śuddhyarthaṁ tu snēhaṁ naiśē dināntarakr̥tē āhārē jīrṇa ēva prātarēva pibēdityarthaḥ| saṁśamanārthasnēhō yadi jaraṇāntē prātarēva kriyatē tadā kōṣṭhōpalēpakadōṣasyākṣayāttēna dōṣēṇa sambaddhō dōṣōtklēśaṁ kuryānna saṁśamanaṁ, saṁśōdhanārthastu dōṣōtklēśaṁ karōtītyapēkṣaṇīya ēvēti bhāvaḥ| ētacca kālakathanamutsargēṇa, tēna “vātapittādhikō rātrau” ityuktakālavirōdhō na bhavati||60-61||

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

uṣṇōdakōpacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | śakr̥nmūtrānilōdgārānudīrṇāṁśca na dhārayēt||62|| vyāyāmamuccairvacanaṁ krōdhaśōkau himātapau| varjayēdapravātaṁ ca sēvēta śayanāsanam||63|| snēhaṁ pītvā naraḥ snēhaṁ pratibhuñjāna ēva ca| snēhamithyōpacārāddhi jāyantē dāruṇā gadāḥ||64||

kṣapāyāmēva svapitīti kṣapāśayaḥ| apravātaṁ cēti śayanāsanaviśēṣaṇam| snēhaṁ pratibhuñjāna iti snēhē jīrṇē'pi snēhaprayōgānuguṇamanyasnēhamaviruddhavīryādiguṇayuktaṁ bhuñjānaḥ| ētēna snēhē pītē jīrṇē kiñca hitāhitamiti praśnadvayasyōttaramidam- uṣṇōdakōpacārī syādityādi bhavati||62-64||

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

mr̥dukōṣṭhastrirātrēṇa snihyatyacchōpasēvayā| snihyati krūrakrōṣṭhastu saptarātrēṇa mānavaḥ||65|| guḍamikṣurasaṁ mastu kṣīramullōḍitaṁ dadhi| pāyasaṁ kr̥śarāṁ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam||66|| drākṣārasaṁ pīlurasaṁ jalamuṣṇamathāpi vā| madyaṁ vā taruṇaṁ pītvā mr̥dukōṣṭhō viricyatē||67|| virēcayanti naitāni krūrakōṣṭhaṁ kadācana| bhavati krūrakōṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā||68|| udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| mr̥dukōṣṭhasya tasmāt sa suvirēcyō naraḥ smr̥taḥ||69||

mr̥dukōṣṭhādilakṣaṇamāha- mr̥dvityādi| abhyarhitatvāt kōṣṭhajñānasyānyathā'pi tallakṣaṇamāha- guḍamityādi| ullōḍitaṁ dadhisaraḥ| kr̥śarā tilataṇḍulamāṣakr̥tā yavāgūḥ; vacanaṁ hi- “tilataṇḍulamāṣaistu kr̥śarā trisarēti ca”| krūrakōṣṭhāvirēcanahētumāha- bhavatītyādi| grahaṇī kōṣṭhasthāgnyadhiṣṭhānabhūtā nāḍī; yaduktam- “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā” (ci.a.15) iti| udīrṇapittētyādi mr̥dukōṣṭhasvarūpakathanam| krūrakōṣṭhasya grahaṇīgatō vāyurguḍādīnāṁ saratvaṁ pratibadhnāti, mr̥dukōṣṭhasya hi grahaṇyāṁ virōdhakō vāyurnāsti, stambhakō'pi ślēṣmā'lpaḥ, udbhūtasaratvaguṇaṁ ca pittaṁ prabalaṁ; tēna guḍādibhiḥ sukhaṁ virēcanaṁ bhavatīti bhāvaḥ||65-69||

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṁ mahat| bhasmībhavati tasyāśu snēhaḥ pītō'gnitējasā||70|| sa jagdhvā snēhamātrāṁ tāmōjaḥ prakṣārayan balī| snēhāgniruttamāṁ tr̥ṣṇāṁ sōpasargāmudīrayēt||71|| nālaṁ snēhasamr̥ddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi| sa cēt suśītaṁ salilaṁ nāsādayati dahyatē| yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā||72|| ajīrṇē yadi tu snēhē tr̥ṣṇā syācchardayēdbhiṣak| śītōdakaṁ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhēt||73|| na sarpiḥ kēvalaṁ pittē pēyaṁ sāmē viśēṣataḥ| sarvaṁ hyanurajēddēhaṁ hatvā sañjñāṁ ca mārayēt||74|| tandrā sōtklēśa ānāhō jvaraḥ stambhō visañjñatā| kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṁ śōphārśāṁsyarucistr̥ṣā||75|| jaṭharaṁ grahaṇīdōṣāḥ staimityaṁ vākyanigrahaḥ| śūlamāmapradōṣāśca jāyantē snēhavibhramāt||76|| tatrāpyullēkhanaṁ śastaṁ svēdaḥ kālapratīkṣaṇam| prati prati vyādhibalaṁ buddhvā sraṁsanamēva ca||77|| takrāriṣṭaprayōgaśca rūkṣapānānnasēvanam| mūtrāṇāṁ triphalāyāśca snēhavyāpattibhēṣajam||78||

samprati snēhavyāpadō darśayati- udīrṇētyādi| ōjaḥ sarvadhātusārabhūtaṁ hr̥di sthitaṁ, prakṣārayan sthānādbhraṁśayan kṣapayaṁśca| balītyanēna snēhēndhanō vahnirnitarāṁ balavān bhavatīti darśayati| vacanaṁ hi- “nālaṁ snēhasamr̥ddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi” iti| uttamāṁ mahatīṁ mātrām| sōpasargāṁ sōpadravām| kakṣaḥ kāṣṭhasamūhaḥ| chardayēditi prathamaṁ snēhamēva tr̥ṣṇākārakaṁ chardayitvā punaḥ śītōdakaṁ pītvā rūkṣānnaṁ ca bhuktvā ullikhēditi yōjanīyam| na sarpirityādi|- na sarpiḥ sāmē pittē pēyaṁ, kēvalaṁ tvasaṁskr̥taṁ viśēṣatō na pēyaṁ sāmapitta ēvēti yōjanā; ēvaṁ manyatē- saṁskr̥taṁ tiktakādibhiryutaṁ sāmē pittē tiktakādipācanaguṇānuyōgādyōgyaṁ kadācidbhavatyapi , asaṁskr̥taṁ tu sarvathā viruddhamēva; yadivā, kēvalamasaṁskr̥taṁ sarpiḥ pittē sāmānyēna sāmē nirāmē vā na pēyaṁ, sāmē pittē viśēṣata iti yōjanā| ētēna, yatrāpi sāmānyēna ghr̥taṁ vihitaṁ, yathā- “ata ūrdhvaṁ kaphē mandē vātapittōttarē jvarē| paripakvēṣu dōṣēṣu sarpiḥpānaṁ yathā'mr̥tam” (ci.a.3) ityādau, tatrāpyucitabhēṣajasaṁskr̥tamēva bōddhavyam| yadivā, na kēvalaṁ pittē sāmē sarpirviśēṣatō na pēyaṁ, kintarhi tailādīnyapi vātaślēṣmavihitāni tayōḥ sāmayōrna pēyānītyarthaḥ| asmin vyākhyānē'pēyamityakārapraślēṣō draṣṭavyaḥ| anurajēt pittavarṇaṁ kuryāt| sañjñā smr̥tiḥ, taddhananaṁ cēha vyādhiprabhāvāt| staimityam ārdravastrāguṇṭhitatvamiva| āmapradōṣā alasakavisūcikādayaḥ| kālapratīkṣaṇaṁ snēhajanitadōṣakṣayaṁ yāvadabhōjanam| takrasyāriṣṭānāṁ ca cikitsāvakṣyamāṇānāṁ prayōgaḥ| mūtrāṇāṁ triphalāyāśca sēvanamiti sambandhaḥ||70-78||

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

akālē cāhitaścaiva mātrayā na ca yōjitaḥ| snēhō mithyōpacārācca vyāpadyētātisēvitaḥ||79||

mithyōpacārāt yathōktavidhyananuṣṭhānāt| atisēvitaḥ kālaprakarṣēṇa sēvitaḥ||79||

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

snēhāt praskandanaṁ jantustrirātrōparataḥ pibēt| snēhavaddravamuṣṇaṁ ca tryahaṁ bhuktvā rasaudanam||80||

saṁśōdhanasnēhapānē vr̥ttipracāramāha- snēhādityādi| snēhāt snēhaprayōgāt| trirātrōparataḥ trirātraṁ parityaktasnēhapāna ityarthaḥ| praskandanaṁ virēcanam| snēhōparamatrirātra ēva bhōjanaṁ darśayati- snēhavadityādi| rasapradhānamōdanaṁ rasaudanam||80||

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

ēkāhōparatastadvadbhuktvā pracchardanaṁ pibēt|81|

vamanē snēhavr̥ttimāha- ēkētyādi| ēkāhōparataḥ snēhāditi yōjanā| tadvaditi snēhavaddravamuṣṇaṁ ca rasaudanaṁ snēhōparamadivasa ēva|81|-

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

syāttvasaṁśōdhanārthīyē vr̥ttiḥ snēhē viriktavat||81||

saṁśamanavidhimāha- syāttvityādi| asaṁśōdhanārthīyē saṁśamanē| vr̥ttiḥ upacāraḥ| viriktavadityanēnāgatāvēkṣaṇēnōpakalpanīyavakṣyamāṇaṁ “samyagviriktaṁ cainaṁ” (sū. a.15) ityādigranthapratipādanīyamupacāramāha, natu pēyādikramamātram | yadyapi vamanōktā ēva tatrōccairbhāṣyādayō virēcanavr̥ttāvapyatidiṣṭāstathā'pīha vamanavidhi parityajya virēcanavidhyatidēśō dhūmapānapratiṣēdhārthaḥ, virēcanē hi tatra “dhūmapānavarjaṁ” (sū. a.15) iti kr̥taṁ, snēhapānē ca dhūmapānaṁ niṣiddhaṁ mātrāśitīyē- “na madyadugdhē pītvā ca na snēhaṁ” (sū. a.5) ityādinā||81||

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

snēhadviṣaḥ snēhanityā mr̥dukōṣṭhāśca yē narāḥ| klēśāsahā madyanityāstēṣāmiṣṭā vicāraṇā||82|| lāvataittiramāyūrahāṁsavārāhakaukkuṭāḥ| gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snēhanē hitāḥ||83|| yavakōlakulatthāśca snēhāḥ saguḍaśarkarāḥ| dāḍimaṁ dadhi savyōṣaṁ rasasaṁyōgasaṅgrahaḥ||84|| snēhayanti tilāḥ pūrvaṁ jagdhāḥ sasnēhaphāṇitāḥ| kr̥śarāśca bahusnēhāstilakāmbalikāstathā||85|| phāṇitaṁ śr̥ṅgavēraṁ ca tailaṁ ca surayā saha| pibēdrūkṣō bhr̥tairmāṁsairjīrṇē'śnīyācca bhōjanam||86|| tailaṁ surāyā maṇḍēna vasāṁ majjānamēva vā| piban saphāṇitaṁ kṣīraṁ naraḥ snihyati vātikaḥ||87|| dhārōṣṇaṁ snēhasaṁyuktaṁ pītvā saśarkaraṁ payaḥ| naraḥ snihyati pītvā vā saraṁ dadhnaḥ saphāṇitam||88|| pāñcaprasr̥tikī pēyā pāyasō māṣamiśrakaḥ| kṣīrasiddhō bahusnēhaḥ snēhayēdacirānnaram||89|| sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasr̥taiḥ śr̥(kr̥)tā| pāñcaprasr̥tikī pēyā pēyā snēhanamicchatā||90|| (śaukarō vā rasaḥ snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṁyutaḥ | pītō dvirvāsarē yatnāt snēhayēdacirānnaram ||1||)|

vicāraṇāviṣayamāha- snēhadviṣa ityādinā| lāvādirasānāmuktānāṁ saṁskāramāha- yavētyādi| rasē snēhārthōktarasa ucitaḥ saṁyōgō yēṣāṁ tē rasasaṁyōgāḥ, tēṣāṁ saṅgrahaṇaṁ saṅgrahaḥ| pūrvamiti bhōjanāt pūrvam| tilapradhānaḥ kāmbalikastilakāmbalikaḥ| phāṇitamityādau śr̥ṅgavēramiti śr̥ṅgavērarasam| bhr̥taiḥ bhaṭitrīkr̥taiḥ| pāñcaprasr̥tikī agrē vakṣyamāṇā| māṣamiśrakō māṣataṇḍulakr̥tamannam| pēyā pātavyā||82-90||

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

grāmyānūpaudakaṁ māṁsaṁ guḍaṁ dadhi payastilān| kuṣṭhī śōthī pramēhī ca snēhanē na prayōjayēt||91|| snēhairyathārhaṁ tān siddhaiḥ snēhayēdavikāribhiḥ| pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi vā||92|| drākṣāmalakayūṣābhyāṁ dadhnā cāmlēna sādhayēt| vyōṣagarbhaṁ bhiṣak snēhaṁ pītvā snihyati taṁ naraḥ||93|| yavakōlakulatthānāṁ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| kṣīrasarpiśca tat siddhaṁ snēhanīyaṁ ghr̥tōttamam||94||

yathārhamiti yō yatra snēhō yujyatē sarpirādiḥ| siddhairiti pippalībhistathā harītakyā tathā triphalayā cēti pr̥thagyōjanīyaṁ; pippalyādisiddhasnēhaśca kuṣṭhādiṣu yathāsaṅkhyamiti kēcit| yūṣaśabdaḥ kvāthavacanaḥ| vyōṣagarbhaṁ vyōṣakalkam| atra tribhirdravyairmilitvā cāturguṇyam| yavakōlādau ṣaḍdravyāṇi snēhasamāni| kṣārō yavakṣāraḥ kalkaḥ||91-94||

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| yōniśukrapradōṣēṣu sādhayitvā prayōjayēt||95||

tailamajjētyādi|- catuḥsnēhō'kalka ēva, tailamajjavasāsarpirityēkavadbhāvāddvitīyāntaḥ prayōgaḥ||95||

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

gr̥hṇātyambu yathā vastraṁ prasravatyadhikaṁ yathā| yathāgni jīryati snēhastathā sravati cādhikaḥ||96|| yathā vā''klēdya mr̥tpiṇḍamāsiktaṁ tvarayā jalam| sravati sraṁsatē snēhastathā tvaritasēvitaḥ||97||

samprati snēha upayuktō yathā śarīraṁ sasnēhyādhikō dr̥śyatē, tadāha- gr̥hṇātītyādi| tacca śiṣyēṇādhyāyādāvapr̥ṣṭamapi śiṣyahitatayā'bhidhīyatē| yathāgnīti agnyanadhika ityarthaḥ| nanvagnyadhikaścēt sravati, tadavadhi ca snēhalakṣaṇamuktaṁ, yaducyatē- “adhastāt snēhadarśanam” iti, tēnaikadina ēvādhikasnēhapānaṁ kriyatāmityāha- yathā cētyādi| āklēdya īṣatklēdayitvā| tvaritasēvitaḥ snēhō dhātūnasnēhayitvaiva sraṁsatē'dhō yāti yāvān, na tāvatā snēhanaṁ bhavatīti bhāvaḥ||96-97||

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

lavaṇōpahitāḥ snēhāḥ snēhayantyacirānnaram| taddhyabhiṣyandyarūkṣaṁ ca sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca||98||

snēhanē sarvasnēhēṣu lavaṇaprayōgamāha- lavaṇōpahitā ityādi| taditi lavaṇam| abhiṣyandi dōṣasaṅghātavicchēdakam| vyavāyi akhiladēhavyāptipūrvakapākagāmi||98||

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

snēhamagrē prayuñjīta tataḥ svēdamanantaram| snēhasvēdōpapannasya saṁśōdhanamathētarat ||99||

atō vakṣyamāṇasvēdōpakalpanādhyāyayōḥ sambandhasūcakaṁ svēdādiṣu snēhasya prāgbhāvamāha- snēhamityādi||99||

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

tatra ślōkaḥ- snēhāḥ snēhavidhiḥ kr̥tsnavyāpatsiddhiḥ sabhēṣajā| yathāpraśnaṁ bhagavatā vyāhr̥taṁ cāndrabhāginā||100||

cāndrabhāgī punarvasuḥ||100||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē snēhādhyāyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ||13||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē kalpanācatuṣkē snēhādhyāyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||